Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 652 5177010 5160392 2026-08-07T11:11:53Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5177010 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''28 кастрычніка''' — трыста першы (трыста другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Mikalojus Husovianas (Nicolaus Hussovianus).De statura feritate ac venatione bisontis carmen.jpg|thumb|left|120px|Песня пра зубра]] * [[306]]: [[Максенцый]] абвешчаны [[Імператар Рымскай Імперыі|рымскім імператарам]]. * [[312]]: Адбылася бітва ля Мульвійскага моста, дзе сустрэліся арміі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] і [[Максенцый|Максенцыя]]. Канстанцін перамог, Максенцый патануў у [[Тыбр]]ы. * [[1523]]: У [[Кракаў|Кракаве]] выйшла з друку паэма [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]». * [[1886]]: Адбылося афіцыйнае адкрыццё [[Статуя Свабоды|статуі Свабоды]] ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[1925]]: Створана [[Пінская дыяцэзія|Пінская каталіцкая дыяцэзія]]. * [[1939]]: У [[Беласток]]у пачаўся Сход народа [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], які прыняў рашэнне пра далучэнне заходнебеларускіх зямель да [[БССР]] (сконч. [[30.10]].1939). * [[1945]]: У [[Мінск]]у закладзены [[Парк Перамогі (Мінск)|парк Перамогі]]. * [[1995]]: [[Антоніу Гутэрыш]] узначаліў урад [[Партугалія|Партугаліі]]. * [[1999]]: Заснаваная Археаграфічная камісія Дзяржаўнага камітэта па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь, з мэтай сістэматычнага збору і вывучэння архіўных дакументаў. == Нарадзіліся == [[Файл:Simonas Daukantas.png|thumb|120px|left|[[Сіманас Даўкантас]]]] * [[1017]]: [[Генрых III Чорны]], імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (пам. 5.10.1056) * [[1751]]: [[Дзмітрый Сцяпанавіч Бартнянскі|Дзмітрый Бартнянскі]], рускі [[кампазітар]] (пам. 10.10.1825) * [[1793]]: [[Сіманас Даўкантас]], літоўскі гісторык (пам. 6.12.1864) * [[1804]]: [[П'ер Франсуа Ферхюльст]], бельгійскі [[матэматык]] (пам. 15.2.1849) * [[1815]]: [[Людавіт Штур]], славацкі пісьменнік, філолаг, грамадскі дзеяч, палітык, філосаф, гісторык, педагог, публіцыст * [[1884]]: [[Фларыян Ждановіч]], тэатральны дзеяч, [[акцёр]], [[рэжысёр]], адзін з заснавальнікаў прафесійнага беларускага тэатра (пам. 20.10.1942) * [[1903]]: [[Іўлін Во]], англійскі [[пісьменнік]] (пам. 10.4.1966) * [[1903]]: [[Антоніа Кальдэрара]], італьянскі мастак * [[1904]]: [[Парфён Пятровіч Савіцкі|Парфён Савіцкі]], беларускі гісторык (пам. 11.8.1954) * [[1912]]: [[Рычард Дол]], брытанскі фізіёлаг * [[1922]]: [[Міхась Даніленка]], беларускі пісьменнік * [[1930]]: [[Раймунд Гірке]], нямецкі мастак * [[1945]]: [[Пеэтэр Тульвістэ]], эстонскі псіхолаг * [[1946]]: [[Віктар Ігнатавіч Клімчук]], беларускі тэатральны рэжысёр * [[1955]]: [[Біл Гейтс]], заснавальнік камп’ютарнай кампаніі [[Microsoft]] * [[1956]]: [[Махмуд Ахмадзінежад]], [[іран]]скі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1967]]: [[Джулія Робертс]], амерыканская актрыса == Памерлі == [[Файл:John Locke.jpg|thumb|right|120px|[[Джон Лок]]]] * [[312]]: [[Максенцый]], рымскі імператар * [[1412]]: [[Маргарыта I Дацкая]], каралева Даніі * [[1704]]: [[Джон Лок]], брытанскі [[педагог]] і [[філосаф]] (нар. 29.8.1632) * [[1740]]: [[Ганна Іванаўна|Ганна Іванаўна, імператрыца расійская]] * [[1841]]: [[Юхан Арфведсан]], шведскі хімік * [[1856]]: [[Іаган Петэр Крафт]], нямецкі і аўстрыйскі мастак * [[1939]]: [[Эліс Брэйдзі]], амерыканская актрыса * [[1987]]: [[Андрэ Масон]], французскі жывапісец * [[1993]]: [[Юрый Міхайлавіч Лотман|Юрый Лотман]], савецкі літаразнавец * [[2002]]: [[Леанід Рыгоравіч Давідзенка|Леанід Давідзенка]], беларускі скульптар, педагог (нар. 9.5.1941) * [[2013]]: [[Ламберт Марыя Вінтэрсбергер]], нямецкі мастак * [[2014]]: [[Майкл Сата]], прэзідэнт Замбіі == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень анімацыі * {{Сцягафікацыя|Грэцыя}}, Дзень Охі * {{Сцягафікацыя|Расія}}, Дзень армейскай авіяцыі (Дзень ваеннага лётчыка) * {{Сцягафікацыя|Украіна}}, Дзень вызвалення Украіны ад фашысцкіх захопнікаў <!--* {{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}}, Дзень узнікнення самастойнай [[Чэхаславакія|Чэхаславацкай рэспублікі]]--> <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К28]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 кастрычніка| ]] 3wt2043n5sbv2eza6396dnmmaluwpjl 0 960 5177008 5159762 2026-08-07T11:11:21Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5177008 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на студзень}} </noinclude>__NOTOC__ '''4 студзеня''' — чацвёрты дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Файл:Coat of Arms of Slonim.svg|thumb|100px|Герб Слоніма]] * [[1254]]: Фламандзец [[Вілем Рубрук]] прыняты ў Каракаруме ханам [[Мункэ]]. * [[1591]]: Кароль [[Жыгімонт III Ваза]] пацвердзіў [[магдэбургскае права]] для [[Слонім]]а, горад атрымаў [[герб Слоніма|герб]]. * [[1772]]: У [[Эрмітаж]] прыбылі першыя 158 карцін, купленыя па загаду [[Кацярына II|Кацярыны II]] у [[Парыж]]ы. * [[1856]]: [[Гомель]] атрымаў [[Герб Гомеля|герб]] з выявай рысі. * [[1885]]: Доктар [[Уільям Грант]] правёў першую паспяховую аперацыю па выдаленні апендыкса. * [[1896]]: [[Юта]] стала 45-м штатам, прынятым у склад [[ЗША]]. * [[1925]]: У [[Мінск]]у прайшоў І Усебеларускі з’езд настаўнікаў. * [[1940]]: Адкрылася [[Брэсцкая абласная бібліятэка імя М. Горкага]]. * [[1948]]: [[М'янма]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1969]]: Уступіла ў сілу [[Міжнародная канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх форм расавай дыскрымінацыі]]. * [[1996]]: Створаны [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]]. * [[2002]]: Падпарадкаванне г. [[Светлагорск]]а зменена з абласнога на раённае. * [[2010]]: Адбылося ўрачыстае адкрыццё самага высокага будынка ў свеце — [[Бурдж Дубай]]. * [[2026]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. == Нарадзіліся == * [[1643]]: [[Ісак Ньютан]], англійскі навуковец (пам. 1727) * [[1710]]: [[Джавані Батыста Пергалезі]], італьянскі кампазітар * [[1729]]: [[Яўхім Храптовіч]], грамадскі, палітычны, дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], публіцыст, паэт і перакладчык * [[1792]]: [[Юхан Арфведсан]], шведскі хімік * [[1866]]: [[Рамон Касас]], каталонскі мастак * [[1896]]: [[Андрэ Масон]], французскі жывапісец * [[1910]]: [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]], беларускі архітэктар, педагог * [[1912]]: [[Марта Хёпфнер]], нямецкі фатограф * [[1920]]: [[Асаму Хаяісі]], японскі біяхімік * [[1922]]: [[Март Порт]], эстонскі архітэктар * [[1929]]: [[Арык Браўэр]], аўстрыйскі мастак * [[1940]]: [[Гао Сінцянь]], кітайскі празаік, навеліст, драматург і крытык; лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] * [[1940]]: [[Браян Дэйвід Джозефсан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1973) * [[1952]]: [[Юрый Захаранка]], беларускі палітычны дзеяч, былы міністр унутраных спраў Беларусі * [[1972]]: [[Джон Руіс]], амерыканскі баксёр * [[1973]]: [[Лая Маруль]], іспанская актрыса * [[1976]]: [[Аўгуст Дыль]], нямецкі акцёр * [[1986]]: [[Андрэй Сяргеевіч Краўчанка|Андрэй Краўчанка]], беларускі лёгкаатлет * [[1996]]: [[Эма Макі]], франка-брытанская актрыса == Памерлі == * [[1248]]: [[Саншу II]], 4-ы кароль Партугаліі * [[1428]]: [[Фрыдрых I (курфюрст Саксоніі)]] * [[1584]]: [[Тобіяс Штымер]], швейцарскі мастак * [[1845]]: [[Луі-Леапольд Буальі]], французскі жывапісец * [[1891]]: [[Чарлз Сэмюэл Кін]], брытанскі мастак * [[1897]]: [[Эмерык Чапскі]], беларускі калекцыянер і нумізмат * [[1913]]: [[Бенджамін Лі Сміт]], палярны даследчык * [[1960]]: [[Альбер Камю]], французскі пісьменнік і філосаф, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры (нар.7.11.1913) * [[1995]]: [[Уладас Дрэма]], літоўскі мастак і мастацтвазнаўца, супрацоўнік [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея ў Вільні]] (нар. 10.12.1910) * [[1957]] [[Уладзімір Мікалаевіч Кудрэвіч]], беларускі [[Жывапіс|жывапісец]]-[[Пейзаж|пейзажыст]]. Бацька мастака [[Раіса Уладзіміраўна Кудрэвіч|Раісы Кудрэвіч]]. * [[2023]]: [[Розі Мітэрмаер]], нямецкая гарналыжніца * [[2024]]: [[Глініс Джонс]], брытанская актрыса == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}}: Міжнародны дзень [[Луі Брайль|Л. Брайля]] * {{AGO}}: Дзень пакутнікаў каланіяльных рэпрэсій * {{COD}}: Дзень пакутнікаў незалежнасці * {{MMR}}: Дзень Незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|104]] </noinclude> [[Катэгорыя:4 студзеня| ]] r4k6lw6ak25e7vf48x38h6ef19bexgv 0 1213 5176468 4995718 2026-08-06T12:17:35Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176468 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Іпа́цьеўскі летапіс''' — адзін з найстаражытнейшых [[Летапіс|усходнеславянскіх летапісных збораў]]. Найважнейшая з дакументальных крыніц па гісторыі [[Русь|Русі]] ў спісе 1420-х гг. Добра вядомы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]], быў выкарыстаны аўтарамі [[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хронікі Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]. Таксама вядомыя іншыя спісы збору. Ёсць меркаванні, што гэта адзіны помнік пісьменнасці, у якім захаваліся ўрыўкі страчанага [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]]. Збор складаецца з трох частак: * [[Аповесць мінулых часоў]]; Іпацьеўскі летапіс змяшчае трэцюю вядомую рэдакцыю «Аповесці мінулых часоў», якая была падрыхтавана ў 1118 годзе па загадзе князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]]{{sfn|ГБЛ|2007|с=49}}, апісвае перыяд да [[1117]]; * [[Кіеўскі летапіс]], апісвае перыяд [[1118]]—[[1199]]; * [[Галіцка-Валынскі летапіс]], апісвае перыяд [[1201]]—[[1292]]. Летапіс атрымаў сваю назву ад месца знаходжання — [[Іпацьеўскі манастыр]] пад [[Кастрама|Кастрамой]]. Іпацьеўскі летапіс знайшоў расійскі гісторык [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. М. Карамзін]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == *{{кніга|аўтар = Рэд.: В. А. Чамярыцкі|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў|выданне = 2-е выданне|месца = Мн.|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том = 1|ref = ГБЛ}} == Спасылкі == * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=1765 «Поўны збор рускіх летапісаў. Том 2», pdf, 4,5 Mb] * [http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4281 Летапіс Іпацьцеўскі] {{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090505011403/http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4281 |date=5 мая 2009}} {{Беларускія летапісы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XIII стагоддзя]] 2y8mgwsp89gj2vnfmfqspto3dm4ay9s 0 1783 5176954 4828958 2026-08-07T09:04:45Z Ueschar 151377 шаблон 5176954 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдвард Франклэнд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везуій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна на D3-лінію спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевяіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдз]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелія. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў геліў, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ошэроф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсон (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій - найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, таму яму ўласціва большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65% вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб'ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з'яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам квантавай механікі: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крысталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] dtkrl5iyrmt2exqvsqk726sqfrbewll 5176956 5176954 2026-08-07T09:06:39Z DzBar 156353 5176956 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдвард Франклэнд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна на D3-лінію спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевяіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдз]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелія. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў геліў, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ошэроф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсон (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій - найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, таму яму ўласціва большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65% вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб'ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з'яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам квантавай механікі: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крысталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] fi0wvunntd1mhfrya072kjo30eqzj69 0 1797 5176944 5167298 2026-08-07T08:50:47Z Feeleman 163471 Архаізмы і іншыя словы, якія выйшлі з сучаснага ўжытку, рацыянальна ставіць і згадваць у падраздзелах гісторыі самога тэрміна. У дадзенай фармуліроўцы ідзе проціпастаўленне штучнае (нават з паметай "Архаізм"). Артыкул варта дапоўніць 5176944 wikitext text/x-wiki '''Год''' — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны. У Старажытным [[Кітай|Кітаі]] і [[Егіпет|Егіпце]] ўжо ўмелі вымяраць год даволі дакладна. [[Гіпарх]] вызначыў год роўным «''365 1/4 дня без 1/300 дня''», што адрозніваецца ад сучасных значэнняў толькі на 6 1/2 мін. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] si5k9l76o5gmzvehfclmqhn17p3fv97 0 1802 5176687 5150128 2026-08-06T16:55:07Z DenisBorum 139498 /* У савецкі перыяд */ 5176687 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі: * [[Акупацыя]] Гомеля [[Германская імперская армія|германскімі войскамі]] (1 сакавіка 1918); * Установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918) і ўвод у Гомель войск [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]]; * Уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра; * Адступленне немцаў і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (14 студзеня 1919). [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту: * У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 – суднарамонтны завод). * У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). * У 1922-1924 гг. створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. * 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. * 4 лістапада 1928 года адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. * У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро ЦК ВКП(б)]], якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем па далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18 лістапада 1926 года Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемства, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны [[Трэці рэйх|Нямеччынай]] 19 жніўня 1941 года. Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. [[Яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай аперацыі]]. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне, да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца [[Савецкая вуліца (Гомель)|Савецкая]], 41]] 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]], Толькі ў 2026 годзе горад выключылі з гэтай зоны<ref>[https://virtualbrest.ru/news188665.php Ученые объяснили, почему Гомель больше не в зоне радиоактивного загрязнения]{{ref-ru}}</ref>. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горада Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} * [http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (станам на 1 студзеня 2011 г.) {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] 1tbryu21jsvjhna17bre1195hd8zf5a 5176733 5176687 2026-08-06T19:20:31Z DenisBorum 139498 /* У савецкі перыяд */ 5176733 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === Савецкая ўлада ў Гомелі была ўсталявана 17 лістапада 1917 года. 1 сакавіка 1918 года горад занялі [[Германская імперская армія|германскія войскі]], захопнікі ліквідавалі органы савецкай улады і ўсталявалі акупацыйны рэжым. Тады ж, паміж [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай радай]] было дасягнута пагадненне ўключыць [[Беларускае Палессе]] ў межы [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]], у яе склад увайшоў і Гомель разам з паветам. 14 студзеня 1919 года ў горад увайшлі атрады [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Гомель трапіў пад юрысдыкцыю [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]]. У пачатку таго ж года (сакавік 1919 года) успыхнула [[Стракапытаўскае паўстанне]], якое было падаўлена. У красавіку 1919 года ў Гомель з Магілёва быў перанесены [[Гомельская губерня|губернскі]] цэнтр. У склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель увайшоў у снежні 1926 года ў выніку [[Узбуйненне БССР|Другога ўзбуйнення Рэспублікі]]. Яму, як і ўсёй краіне, давялося перажыць «[[ваенны камунізм]]», [[Новая эканамічная палітыка|НЭП]] і [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|фарсіраванае будаўніцтва сацыялізму]]. У перадваенны час Гомель – буйны абласны прамысловы і культурны цэнтр. [[Вермахт|Нямецка-фашысцкія войскі]] ўвайшлі ў Гомель 19 жніўня 1941 года. За 28 месяцаў акупацыі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] знішчылі больш за 50 тысяч яго жыхароў, звыш 30 тысяч чалавек сагналі на катаржныя работы ў Германію, сцерлі з паверхні зямлі 5100 самых лепшых будынкаў. У перасыльным лагеры для ваеннапалонных [[Дулаг 121]] загубілі каля 100 тысяч былых байцоў Чырвонай Арміі. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ў выніку [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай аперацыі]]. Мірныя гады стваральнай працы да непазнавальнасці змянілі аблічча горада. За поспехі ў працы Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 снежня 1970 года Гомель быў узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref>[https://newspaper.gomelhistory.by/2000-e/2008/gomij-gomej-gomel-vexi-istorii/ Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tutejszy.ru/gomelskaya/gomelskij/gomel/160-istoriya-gomelya История Гомеля]{{ref-ru}}</ref>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горада Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} * [http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (станам на 1 студзеня 2011 г.) {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] ihd6wx6h122j8jf1a9vip9qz3g1l55z 5176787 5176733 2026-08-06T21:55:55Z JerzyKundrat 174 /* У савецкі перыяд */ 5176787 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === Савецкая ўлада ў Гомелі была ўсталявана 17 лістапада 1917 года. 1 сакавіка 1918 года горад занялі [[Германская імперская армія|германскія войскі]], захопнікі ліквідавалі органы савецкай улады і ўсталявалі акупацыйны рэжым. Тады ж, паміж [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай радай]] было дасягнута пагадненне ўключыць [[Беларускае Палессе]] ў межы [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]], у яе склад увайшоў і Гомель разам з паветам. 14 студзеня 1919 года ў горад увайшлі атрады [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Гомель трапіў пад юрысдыкцыю [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]]. У пачатку таго ж года (сакавік 1919 года) успыхнула [[Стракапытаўскае паўстанне]], якое было падаўлена. У красавіку 1919 года ў Гомель з Магілёва быў перанесены [[Гомельская губерня|губернскі]] цэнтр. У склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель увайшоў у снежні 1926 года ў выніку [[Узбуйненне БССР|Другога ўзбуйнення Рэспублікі]]. Яму, як і ўсёй краіне, давялося перажыць «[[ваенны камунізм]]», [[Новая эканамічная палітыка|НЭП]] і [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|фарсіраванае будаўніцтва сацыялізму]]. У перадваенны час Гомель – буйны абласны прамысловы і культурны цэнтр. [[Вермахт|Нямецка-фашысцкія войскі]] ўвайшлі ў Гомель 19 жніўня 1941 года. За 28 месяцаў акупацыі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] знішчылі больш за 50 тысяч яго жыхароў, звыш 30 тысяч чалавек сагналі на катаржныя работы ў Германію, сцерлі з паверхні зямлі 5100 самых лепшых будынкаў. У перасыльным лагеры для ваеннапалонных [[Дулаг 121]] загубілі каля 100 тысяч былых байцоў Чырвонай Арміі. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ў выніку [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай аперацыі]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> За поспехі ў працы Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 снежня 1970 года Гомель быў узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref>[https://newspaper.gomelhistory.by/2000-e/2008/gomij-gomej-gomel-vexi-istorii/ Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tutejszy.ru/gomelskaya/gomelskij/gomel/160-istoriya-gomelya История Гомеля]{{ref-ru}}</ref>. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горада Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} * [http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (станам на 1 студзеня 2011 г.) {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] 02m89jz8s2lyl2sd114l0xu8960f7nu 5176790 5176787 2026-08-06T21:59:24Z JerzyKundrat 174 5176790 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === Савецкая ўлада ў Гомелі была ўсталявана 17 лістапада 1917 года. 1 сакавіка 1918 года горад занялі [[Германская імперская армія|германскія войскі]], захопнікі ліквідавалі органы савецкай улады і ўсталявалі акупацыйны рэжым. Тады ж, паміж [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай радай]] было дасягнута пагадненне ўключыць [[Беларускае Палессе]] ў межы [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]], у яе склад увайшоў і Гомель разам з паветам. [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі (1 сакавіка 1918), установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918) і ўвод у Гомель войск [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (14 студзеня 1919). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 -- суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. [[Вермахт|Нямецка-фашысцкія войскі]] ўвайшлі ў Гомель 19 жніўня 1941 года. За 28 месяцаў акупацыі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] знішчылі больш за 50 тысяч яго жыхароў, звыш 30 тысяч чалавек сагналі на катаржныя работы ў Германію, сцерлі з паверхні зямлі 5100 самых лепшых будынкаў. У перасыльным лагеры для ваеннапалонных [[Дулаг 121]] загубілі каля 100 тысяч былых байцоў Чырвонай Арміі. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ў выніку [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай аперацыі]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> За поспехі ў працы Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 снежня 1970 года Гомель быў узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref>[https://newspaper.gomelhistory.by/2000-e/2008/gomij-gomej-gomel-vexi-istorii/ Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tutejszy.ru/gomelskaya/gomelskij/gomel/160-istoriya-gomelya История Гомеля]{{ref-ru}}</ref>. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горада Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} * [http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (станам на 1 студзеня 2011 г.) {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] 40rp85yydfk540hj5aqez8cvplnejzp 0 2764 5176797 4852416 2026-08-06T22:22:17Z Ueschar 151377 шаблон 5176797 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Талій''' ([[Лацінская мова|лат.]] Thallium), Tl — [[хімічны элемент]] ІІІ групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]], атамны нумар 81, атамная маса 204,38. Прыродны талій — сумесь стабільных [[ізатоп]]аў ²⁰³Tl (29,5%) і ²⁰⁹Tl (70,5%). Сустракаюцца радыёактыўныя ізатопы ²⁰⁷Tl—²¹⁰Tl . На свежым разрэзе — шэры бліскучы [[метал]]. Рассеяны элемент, у зямной кары 3•10⁻⁴% па масе. Адкрыты ў 1861 спектральным метадам англічанінам [[Уільям Крукс|У.Круксам]] і незалежна ад яго французам К.А.Лямі, які атрымаў металічны талій. Названы па колеры (ярка-зялёны) характэрнай спектральнай лініі (ад [[Грэчаская мова|грэч.]] thallos — маладая зялёная галінка). == Фізічныя і хімічныя ўласцівасці == Талій — мяккі метал, на паветры лёкка акісляецца і хутка тускнее, узаемадзейнічае з [[кісларод]]ам і [[Галагены|галагенамі]] ўжо пры пакаёвай тэмпературы, з [[сера]]й і [[фосфар]]ам — пры награванні. Раствараецца добра ў азотнай, горш у сернай [[Кіслата|кіслотах]], не раствараецца ў галагенвадародных, мурашынай, воцатнай кіслотах. Не ўзаемадзейнічае з растворамі [[шчолач]]аў; свежаперагнаная вада, што не ўтрымлівае кіслароду, не дзейнічае на талій. У прыродзе сустракаюцца пераважна злучэнні аднавалентнага і радзей трохвалентнага талія. Вядома сем [[мінерал]]аў талія (круксіт, ларандыт і інш.), усе яны крайне рэдкія. Найбольшую геахімічную сходнасць талій мае з [[Калій|каліем]], [[Рубідый|рубідыем]], [[Цэзій|цэзіем]], а таксама са [[Свінец|свінцом]], [[серабро]]м, [[вісмут]]ам. == Вытворчасць == У прамысловых маштабах тэхнічны талій атрымліваюць папутна пры перапрацоўцы сульфідных руд [[Каляровыя металы|каляровых металаў]] і [[жалеза]]. Яго здабываюць з паўпрадуктаў свінцовай, цынкавай, кадміевай і меднай вытворчасці. Выкарыстоўваецца як кампанент падшыпнікавых і кіслотатрывалых сплаваў на аснове свінцу і [[волава]], амальгама талія (вадкасць з тэмпературай застывання -59^оС) — для нізкатэмпературных тэрмометраў, штучны радыёнуклід ²⁰⁴Tl (перыяд паўраспады 3,56 года) — у якасці крыніцы ß-выпраменьвання, галагеніды (хларыд і брамід) — для вырабу лінзаў і іншых дэталей прыбораў інфрачырвонай тэхнікі, фотаэлементаў высокай адчувальнасці, люмінесцэнтных лямпаў. Водны раствор сумесі мурашына- і малонавакіслага талія прымяняюць для раздзялення мінералаў па шчыльнасці. Талій і яго злучэнні выкарыстоўваюцца ў [[Медыцына|медыцыне]] і [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]] (для выдалення валасоў), а таксама як інсектыцыды і радэнтыцыды (сродкі супраць насякомых, мышэй і пацукоў). == Небяспечныя і шкодныя фактары == Талій і яго злучэнні — моцныя [[яд]]ы, які паражаюць [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральную нервовую сістэму]], [[страўнікава-кішачны тракт]], [[ныркі]], а таксама выклікаюць выпадзенне валасоў (пілатропны эфект). Талій пранікае ў [[арганізм]] праз [[органы дыхання]], непашкоджаную [[Скура|скуру]] і [[стрававальны тракт]]. Выводзіцца з арганізма на працягу доўгага часу. Талій і яго злучэнні па ступені ўздзеяння на арганізм [[чалавек]]а адносяцца да надзвычай небяспечных рэчываў (1-ы клас небяспекі). З усіх вывучаных арганічных злучэнняў талія найбольш таксічным з'яўляецца мурашынамалонавакіслы талій. Такія характарыстыкі талія сталі прычынай павышаных патрабаванняў да памяшканняў, абсталявання, тэхналагічных працэсаў і стану паветранага асяроддзя. Усе работы з ім выконваюцца ў асобных ізаліраваных памяшканнях, абсталяваных механічнай прыточна-выцяжной вентыляцыяй з адмоўным паветраным балансам. Рэцыркуляцыя паветра ў такіх памяшканнях не дапускаецца. Сцены, столь, падлога такіх памяшканняў выконваецца з матэрыялаў, якія мала сарбіруюць і лёгка мыюцца. Абсталяванне і мэбля вырабляюцца з матэрыялаў з гладкім пакрыцём, якое лёгка паддаецца ачыстцы (можа выкарыстоўвацца абсталяванне, што прымяняецца для работы з радыёактыўнымі ізатопамі). === Асаблівасці атручэння таліем === [[Атручэнне]] таліем і яго злучэннямі пры пападанні ў арганізм чалавека праз рот працягваецца некалькі тыдняў (2—3 тыдні), прычым праз 3—4 сутак пасля прыёму яду наступае ўяўнае добрае самаадчуванне. Па гэтай прычыне хуткая [[Медыцынская дыягностыка|дыягностыка]], ажыццяўленне неадкладных лячэбных мерапрыемстваў у многім вызначаюць зыход атручання. Найбольшая пранікальная здольнасць (у тым ліку праз скуру) — у хларыда талія, сульфата талія і ацэтата талія. Летальная доза пры пападанні сульфата талія ў арганізм чалавека праз рот складае каля 1 г. === Сімптаматыка атручэння таліем і лячэнне атручэння === Вострае атручэнне: галаўны боль, агульнае недамаганне, сутаргі, бяссонніца, атактычная паходка, выпадзенне валасоў; развіваюцца полінеўрыты з растройствам адчувальнасці; у далейшым наступаюць парэзы, паралічы. Адсутнасць апетыту, болі пры глытанні, рвота, крывавы панос, болі ў жываце. Прыклеты паражэння печані і нырак. Хранічнае атручэнне: болі ў суставах ног, слабасць у канечнасцях, сутаргі ў мышцах, знікненне сухажыльных рэфлексаў, дрыжанне павек, полінеўрыты, выпадзенне валасоў, слінацячэнне, страта апетыту, рвота, панос, пахудненне, дэпрэсія, павышэнне стамляльнасці. Назіраюцца таксама паражэнні печані і нырак, паражэнне вачэй і расстройствы зроку, дэрматыты. Лячэнне атручэння: * пры выпадковым прыёме ўнутр — прамыванне страўніка вадой з сумессю актывіраванага вуглю, солевае слабіцельнае; унутрывенна — тыёсульфат натрыя (30% — 10 мл); прымаць актывіраваны вугаль па 2—3 г 3—4 разы на дзень на працягу 2 тыдняў; * пры парушэнні дыхання — 1 мл лабеліна (1%) альбо цыцітон унутрывенна (1 мл); удыханне кіслароду. Па паказаннях — сардэчныя сродкі (кафеін 10%, кардыямін 25% па 1—2 мл падскурна; карглюкон 0,06% — 1 мл унутрывенна); * пры паражэнні нервовай сістэмы рэкамендуецца дыбазол (2% — 1 мл падскурна), вітаміны В₁, В₆ і В₁₂. Пры сутаргах — хлоралгідрат 2% 100 мл (у клізме). Рэкамендуецца, акрамя таго, унутр метыянін па 0,5 г 3 разы на дзень% ліпакаін па 0,1 г 3 разы на дзень і 20%-ы раствор халінхларыда па 1 чайнай лыжцы 3—4 разы на дзень.<ref>Дадатак да Міжгаліновых правіл па ахове працы пры рабоце з таліем і яго злучэннямі. Зацверджана Пастановай Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь і Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі 17.08.2006 № 95/6</ref> У гісторыі вядомыя факты наўмыснага атручэння таліем. Адзін з апошніх выпадкаў (са смяротным вынікам) адбыўся ў лістападзе 2006 ў [[Лондан]]е, ахвяра — палітычны бежанец, былы супрацоўнік [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ РФ]] А.Літвіненка (паводле другой версіі быў выкарыстаны радыёактыўны ізатоп палонія Po²¹⁰). Існавалі планы амерыканскіх спецслужб атруціць таліем [[Куба|кубінскага]] лідара [[Фідэль Кастра|Ф.Кастра]] (не рэалізаваныя). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Та́лій||402}} * {{крыніцы/Хімічны слоўнік навучэнца|Талій|226}} * {{Крыніцы/БПЭ|Та́ллий|519}} * {{ВСЭ3|Та́ллий|том=25|старонкі=232|аўтар=Шабалина Л. П.}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Ахова працы]] [[Катэгорыя:Асабістая бяспека]] hlb1hd9gm05ttebqcd0m051kplh5xq2 0 9987 5176600 5157854 2026-08-06T13:59:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176600 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Гістарычная дзяржава |саманазва = [[Старабеларуская мова|ст.-бел.]]: Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных |сцяг =Flag of the Grand Duchy of Lithuania 1578.svg |апісанне_сцяга =[[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага|Сцяг]] |герб =Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania (A. Guagnini, 1581).svg |апісанне_герба =[[Пагоня|Герб]] |p1 =Балты |p2 =Русь |flag_p2 =Yarthewise.png |утворана =XIII стагоддзе |ліквідавана =1795 |s1 =Каралеўства Прусія |flag_s1 =Flag of Prussia 1892-1918.svg |s2 =Расійская імперыя |flag_s2 =Flag of Russia.svg |Афіцыйная мова = [[старабеларуская мова|старабеларуская]], [[лацінская мова|лацінская]], [[польская мова|польская]] }} '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''', скарочана '''ВКЛ''' ([[Старабеларуская мова|ст.-бел.]] ''Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных'', {{Lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}), поўная назва '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае, Жамо́йцкае і і́ншых зяме́ль''' — еўрапейская дзяржава, якая існавала з сярэдзіны [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] да [[1795]] года. Паводле польскага гісторыка Генрыка Пашкевіча, літоўскага гісторыка [[Томас Баранаўскас|Томаса Баранаўскаса]] і іншых, [[дзяржава]] ўзнікла ў канцы XII стагоддзя<ref name="Baranauskas">T. Baranauskas. ''Lietuvos valstybės ištakos''. Вільнюс, 2000</ref>. Аднак большасць гісторыкаў, у тым ліку літоўскіх, адлічваюць гісторыю Вялікага Княства Літоўскага ад 1240-х гадоў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 29.</ref><ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — 2005. — Т. 1. — С. 46.</ref><ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — С. 180.</ref><ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 73.</ref><ref>{{cite book|last=Sužiedėlis|first=Saulius|title=Historical dictionary of Lithuania|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Md.|isbn=978-0-8108-4914-3|pages=119|edition=2nd}}</ref>. Генезіс дзяржавы не мае агульнапрынятай [[Канцэпцыя|канцэпцыі]] і выклікае дыскусіі<ref>Rowell S.C. ''Lithuania Ascending: A pagan empire within east-central Europe, 1295—1345''. Кембрыдж, 1994. стар.289-290</ref><ref>Ch. Allmand, ''The New Cambridge Medieval History''. Cambridge, 1998, стар.731.</ref><ref>Encyclopædia Britannica. [http://search.eb.com/eb/article-9048522 Grand Duchy of Lithuania]</ref><ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 87—96.</ref><ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — С. 178—180.</ref><ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — 2005. — Т. 1. — С. 48—51.</ref>. На ранніх этапах існавання дзяржавы і ў XIV—XVI стагоддзях тэрыторыя ВКЛ значна пашырылася ўключэннем [[Славяне|славянскіх]], [[Балты|балцкіх]] і іншых зямель, урэшце ахапіла ўсю сучасную [[Беларусь]], амаль усю сучасную [[Літва|Літву]], апроч [[Клайпедскі край|Клайпедскага краю]], а таксама вялікую частку сучаснай [[Украіна|Украіны]], захаднюю частку [[Расія|Расіі]], паўночна-ўсходнюю частку [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]]), [[Латвія|Латвіі]], паўднёвую частку [[Эстонія|Эстоніі]] і ўсходнюю [[Малдова|Малдовы]] ([[Прыднястроўе|Левы бераг Днястра]]). У часы росквіту ў XV стагоддзі дзяржава была найбуйнейшай у [[Еўропа|Еўропе]]<ref>R. Bideleux. ''A History of Eastern Europe: Crisis and Change''. Routledge, 1998. стар.122</ref>. Вялікае Княства Літоўскае было шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай з вялікай разнастайнасцю моў, рэлігій і культурнай спадчыны. == Гісторыя == {{main2|Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Coats of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute 1588.png|thumb|злева|Герб Вялікага Княства Літоўскага — «Пагоня», з Літоўскага Статута (1588)]] У 1253 годзе вялікі князь літоўскі [[Міндоўг]] ахрысціўся ў [[каталіцтва]] і каранаваны як [[Каралеўства Літва|кароль літоўскі]], але неўзабаве адмовіўся ад каталіцтва і такім чынам ад тытула, вярнуўся да [[язычніцтва]]. Язычніцтва значнай колькасці насельніцтва дзяржавы, у тым ліку і вялікіх князёў літоўскіх, было падставай для сталых крыжовых паходаў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў. Шматэтнічная дзяржава працягвала пашырацца пры [[Гедзімін]]е<ref>Rowell, ''Lithuania Ascending'', стар.289.</ref> і пры яго сыне [[Альгерд]]зе<ref>Z. Kiaupa. «Algirdas ir LDK rytų politika.» Gimtoji istorija 2: Nuo 7 iki 12 klasės (Lietuvos istorijos vadovėlis). CD. (2003). Elektroninės leidybos namai: Vilnius.</ref>. Пераемнік [[Альгерд]]а [[Ягайла]] падпісаў [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] ў 1385 годзе, якая стала прычынай значных змен у Вялікім Княстве Літоўскім, афіцыйна ўсе язычнікімі былі ахрышчаны ў каталіцтва і створаны дынастычны саюз паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]]<ref>N. Davies. ''Europe: A History''. Оксфард, 1996, стар.392.</ref>. Уладарства [[Вітаўт]]а адзначаецца як час найбольшага пашырэння тэрыторыі Вялікага Княства і паразы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе, а таксама адзначаецца ростам колькасці прывілеяў шляхты ВКЛ. Пасля смерці Вітаўта адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім значна пагоршыліся<ref name="palikimas">J. Kiaupienė. Gediminaičiai ir Jogailaičiai prie Vytauto palikimo. Gimtoji istorija 2: Nuo 7 iki 12 klasės (Lietuvos istorijos vadovėlis). CD. (2003) Elektroninės leidybos namai: Vilnius.</ref>. Магнаты ВКЛ, у тым ліку сям’я [[Радзівілы|Радзівілаў]], спрабавалі скасаваць унію з Польшчай<ref>J. Kiaupienë, «Valdžios krizës pabaiga ir Kazimieras Jogailaitis.» Gimtoji istorija 2: Nuo 7 iki 12 klasės (Lietuvos istorijos vadovėlis). CD. (2003). Elektroninės leidybos namai: Vilnius.</ref>, аднак няўдалыя войны Вялікага Княства супраць [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]] дапамаглі уніі застацца некранутай. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] 1569 года была створана так званая [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]]. У складзе гэтай федэрацыі Вялікае Княства Літоўскае захавала сваю палітычную самабытнасць і мела асобныя ўрад, сістэму ўрадаў (пасад), сімволіку, законы, армію і скарб<ref>D. Stone. ''The Polish-Lithuanian state: 1386—1795''. University of Washington Press, 2001, стар.63.</ref>. У ходзе [[падзелы Рэчы Паспалітай|трох падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] большая частка ВКЛ увайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а меншая — у склад [[Прускае каралеўства|Прускага Каралеўства]] і [[Габсбургская манархія|Аўстрыі]]. Ад канчатковага знікнення дзяржаву не змагло выратаваць і патрыятычнае [[Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі|паўстанне пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] ў [[1794]] годзе, накіраванае супраць трох краін-захопнікаў — Расіі, Прусіі і Аўстрыі. === Да Люблінскай уніі === {{main|Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага}} Акалічнасці генезісу дзяржавы застаюцца прадметам навуковых і ідэалагічных спрэчак. Дзяржава ўтваралася ва ўмовах барацьбы з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім]] ордэнамі, [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавай]], ({{далей|*}}: [[Вайна Тэўтонскага ордэна ў Прусіі]], [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ]]). Працэс фарміравання Вялікага Княства Літоўскага быў працяглым. Дынастычныя шлюбы, пагадненні паміж асобнымі княствамі (у рэдкіх выпадках захоп) прывялі да ўзнікнення федэратыўнага аб’яднання. Вядучую ролю ў ім адыгрывалі ўсходнеславянскія дзяржаўныя традыцыі з адпаведнымі законамі, мовай, рэлігіяй. Першапачатковая [[Літва (плямёны)|Літва]] з’яўлялася [[Балты|ўсходнебалцкім]] этнапалітычным аб’яднаннем ([[правадырства]]м), якое існавала ў міжрэччы верхняга [[Нёман]]а і [[Вілія|Віліі]] ў XI — першай палове XIII ст. Старажытная [[Літва (зямля)|Літоўская зямля]] займала паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і прылеглую частку сучаснай тэрыторыі [[Літва|Літвы]], ахоплівала абшар ад [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]] да ваколіц [[Вільня|Вільні]]. На чале гэтага дадзяржаўнага ўтварэння знаходзіўся разгалінаваны [[Род (этналогія)|род]] мясцовых [[правадыр]]оў, прадстаўнікі якога канкуравалі за [[Улада|ўладу]] і шукалі новыя крыніцы ўзбагачэння. Так, у выніку інтэграцыі літоўскіх князёў-правадыроў і іх [[Дружына|дружын]] у дзяржаўна-палітычныя структуры [[Навагрудскае княства|Наваградскай зямлі]] ўзнікае Вялікае Княства Літоўскае. Тэрыторыю маладога дзяржаўнага ўтварэння насялялі групы ўсходнеславянскага (у асноўным нашчадкі [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[крывічы|крывічоў]]) і балцкага ([[Літва (плямёны)|літва]] і [[яцвягі]]) насельніцтва. Дадатковым імпульсам да пачатку дзяржаваўтварэння стала нарастанне знешняй пагрозы з боку нямецкіх анклаваў ва Усходняй Прыбалтыцы ([[Інфлянты]] і [[Старажытная Прусія|Прусы]]) і [[Залатая Арда|Арды]]. ВКЛ будавалася ў змешаным біэтнічным балта-славянскім рэгіёне — Літве (Наваградчына, Гарадзеншчына, Віленшчына, заходняя Меншчына) праз саюз галоўных палітычных сілаў рэгіёна — славянскіх панямонскіх гарадоў і мацнейшых балцкіх правадыроў. Першы зафіксаваны крыніцамі саюз — [[Наваградак|Наваградка]] з [[Міндоўг]]ам каля 1248 г. (пазней працягнуўся як саюз Наваградак — [[Трайдзень]]). У дзяржаўным будаўніцтве за ўзоры браліся найперш даўно існыя ў рэгіёне дзяржаўныя ўтварэнні — [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградскае княства|Наваградскае]] княствы, у якасці афіцыйнай была прынятая славянская, дакладней [[старабеларуская мова]]. ВКЛ, якое ўзнікла ў кантактнай зоне, не перапыніла і не змяніла характару працэсу балта-славянскіх кантактаў, а наадварот, узмацніла і прыспешыла яго праз прыняцце ўсходнеславянскай мадэлі дзяржаўнага будаўніцтва і старабеларускай мовы ў якасці дзяржаўнай. Адсюль сам генезіс ВКЛ можна разглядаць як праяву ці эпізод працэсу балта-славянскага ўзаемадзеяння. Сведчаннем гарманічнай узаемасувязі названых працэсаў з’яўляецца паспяховае развіццё ВКЛ, якое перарасло тэрытарыяльна не толькі [[Панямонне]], але і ўсю зону балта-славянскага кантакту. На першым этапе сваёй гісторыі дзяржава змагалася за выжыванне, і хоць тэрытарыяльна не павялічылася, але і не паменшылася. Вонкавыя ўмовы аказаліся спрыяльнымі для ўзнікнення моцнай дзяржаўнай арганізацыі. Некаторыя суседзі, як [[Галіцка-Валынскае княства]], Інфлянцкі, пазней і [[Тэўтонскі ордэн]]ы стваралі рэальную пагрозу звонку, але паасобку не мелі дастаткова сілы, каб ліквідаваць маладую дзяржаву. Першую смяротна небяспечную кааліцыю галіцка-валынскіх князёў з інфлянцкімі рыцарамі паспяхова разваліў Міндоўг, а наступныя гаспадары да падобнага ўжо не дапускалі. Пастаянная знешняя пагроза спрыяла фармаванню моцнай цэнтральнай улады ў асобе вялікага князя. Гэтая спецыфіка краіны пачала выяўляцца ўжо на пачатковым этапе яе гісторыі: менавіта вялікія князі, якія мабілізавалі насельніцтва на адпор знешняму ворагу, здабылі надзвычайныя ўладныя прэрагатывы. Другая спецыфічная рыса — талерантная рэлігійная і этнічная палітыка вялікіх князёў літоўскіх, адпаведная даўняй мясцовай традыцыі сужыцця розных рэлігій і этнасаў. Прынятае з тактычных разлікаў хрышчэнне ў [[каталіцтва]] (1251 г.) першым вялікім князем [[Міндоўг]]ам, потым яго каралеўская інаўгурацыя з санкцыі [[Папа Рымскі|папы рымскага]] (1253 г.) засведчылі ўзмацненне ў краіне ўплыву заходнееўрапейскай цывілізацыі. Гаспадарства перажыло цяжкі ўнутраны крызіс, распачаты забойствам Міндоўга (1263 г.). Дзяржаву ўратаваў сын Міндоўга [[Войшалк]] пры падтрымцы славянскіх гарадоў (найперш [[Пінск]]а і [[Навагрудак|Наваградка]]), коштам прызнання васальнай залежнасці ад галіцка-валынскіх князёў і стварэння дуумвірату (1264—1267 г.) з адным з іх — сваім шваграм — холмскім і белзскім князем [[Шварн Данілавіч|Шварнам Данілавічам]] (быў жанаты з сястрой Войшалка). Дзяржава захавала адзінства і ўмацавалася ў часы гаспадарання [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282 г.) і ў г. зв. «цёмны перыяд» (1283—1292 г.), пра які з-за недахопу крыніц вядома вельмі няшмат (не ведаем нават імя тагачаснага вялікага князя). У «цёмным перыядзе» крыюцца пачаткі дынастыі Гедзіміна, першым пэўна вядомым прадстаўніком яе быў [[Будзівід]], толькі аднойчы згаданы крыніцамі. Мацаванне асноў дзяржавы давяршыў сын Будзівіда [[Віцень]], які ўладарыў у 1295—1315 гадах. Гаспадарства, перададзенае ім у спадчыну брату [[Гедымін|Гедзіміну]], аказалася дастаткова моцным, каб, скарыстаўшы спрыяльныя ўмовы актывізавацца і распачаць з 1320-х гадоў імклівы рост у геаграфічнай і палітычнай прасторы Еўропы. Пасля смерці вялікага князя Гедзіміна (1341) і адносна кароткага перыяду адасаблення некаторых тэрыторый на чале дзяржавы стаў сын Гедзіміна [[Альгерд]], які княжыў у 1345—1377 гадах. Яго намаганнямі ўладанні Вялікага Княства Літоўскага пашырыліся і ўключалі Чарнігава-Северскія, Падольскія, Пераяслаўскія землі, [[Смаленскае княства]], а таксама тэрыторыі ў басейнах Днястра, Паўднёвага Буга, паўднёвага [[Дняпро|Дняпра]]. У выніку ваенных дзеянняў з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскім княствам]] у 1368—1372 гадах да княства далучаны значныя раёны на паўночным усходзе да Мажайска. Апроч таго, у XIV ст. ВКЛ увайшло ў тэрытарыяльныя спрэчкі і ваенныя канфлікты з [[Польшча]]й, найперш за [[Валынь]] і [[Галічына|Галічыну]] ({{далей|*}}: [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну]]), і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] за землі Масковіі і [[Русь|Русі]] ({{далей|*}}: [[Маскоўскія паходы Альгерда]]). На працягу XIV ст. ВКЛ распаўсюдзіла свае ўладанні на поўдзень і ўсход. Значна аслабіў дзяржаву ўнутраны канфлікт вакол улады (1370—1390-я), калі на карысць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] была часова страчана [[Жамойць]]. У 1377 годзе княжацкі сталец заняў сын Альгерда [[Ягайла]]. 3 гэтага часу пачынаецца складаны перыяд барацьбы за ўладу ў княстве паміж братам Альгерда [[Кейстут]]ам, яго сынам [[Вітаўт]]ам і Ягайлам. Але яна спынілася ў сувязі з узмацненнем агрэсіі Тэўтонскага ордэна. Такая ж небяспека пагражала і Польскаму каралеўству. Таму ў 1385 годзе ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] быў заключаны саюз (унія), паводле якога Ягайла быў абвешчаны польскім каралём са сталечным імем Уладзіслаў II. Пасля шлюбу з польскай каралевай Ядвігай ён павінен быў далучыць да Польшчы Вялікае Княства Літоўскае і ўвесці ў ім каталіцкую рэлігію ({{далей|*}} [[Крэўская унія]]). Гэта паслужыла пачаткам вострай унутрыдзяржаўнай барацьбы, якую ўзначаліў гродзенскі князь Вітаўт (брат Ягайлы). Ягайла і польскія магнаты вымушаны былі змяніць умовы Крэўскай уніі. 5 жніўня 1392 года заключана [[Востраўскае пагадненне]], паводле якога за Вялікім Княствам Літоўскім захоўвалася самастойнасць (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем быў абвешчаны Вітаўт. Пагадненне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вітаўт, абапіраючыся на сваіх намеснікаў, імкнуўся да поўнай незалежнасці дзяржавы. 3 гэтай мэтай ён збіраўся стаць каралём. Але ажыццявіць задумы перашкодзіла заўчасная смерць, магчыма, і забойства. З канца XIV ст. вярхі ВКЛ узялі курс на саюз з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. Да 1430 года, падчас княжання [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], княства дасягнула максімальна вядомай магутнасці і тэрытарыяльнага пашырэння <ref>R. Bideleux. A History of Eastern Europe: Crisis and Change. Routledge, 1998. p.122</ref>, аднак, хутка пачало страчваць тэрыторыі, найперш на карысць Польшчы (паўднёва-заходнія рускія землі), а з канца XV ст. на ўсходзе на карысць Масквы. Пасля Крэўскай уніі ВКЛ і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-персанальнай уніі пры захаванні імі пэўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Неаднаразовае аднаўленне і перазаключэнне уній (у 1401, 1413, 1446, 1501) сведчыць, па-першае, аб іх нетрываласці, па-другое, аб наяўнасці ў жыцці абедзвюх дзяржаў такіх фактараў, якія падштурхоўвалі іх да збліжэння. У XV—XVI стст. вызначылася трывалая тэндэнцыя: чым больш абвастраліся адносіны Вільні з Масквой, тым больш ВКЛ схілялася да аб’яднання з Польшчай. Няўдачы ў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайне]], захоп войскам Івана Грознага Прыбалтыкі і Полацка адсекла ўсходнюю і цэнтральную часткі Беларусі ад мора, што было цяжкім ударам па гандлі. Сілы дзяржавы былі на мяжы магчымага. Гэта вайна, як адзначалі пазней палітыкі, прыгнала ВКЛ да новай уніі з Польшчай. === Пасля Люблінскай уніі === [[Файл:Atlas Cosmographicae (Mercator). Вялікае Княства Літоўскае. 1595.jpg|thumb|злева|Карта Вялікага Княства Літоўскага, створаная [[Г. Меркатар]]ам. З кнігі «Atlas sive Cosmographicae Meditationes». Дуйсбург. 1595. Першая карта, якая паказвае Вялікае Княства Літоўскае асобна ад іншых краін Еўропы]] [[Файл:Magnus_ducatus_Lithuania,_1780.jpg|thumb|300px|Magnus Ducatus Lithuania, Tobias Lotter, 1780]] [[Файл:Statut-1588.jpg|thumb|Тытульны ліст Статута ВКЛ (1588)]] Падчас [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] Вялікае Княства павінна было перастаць існаваць адразу пасля падпісання акта уніі ў Любліне. Аднак, баючыся незадавальнення насельніцтва і ўзрастання ўплыву [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] на гэтых землях, польскія вярхі былі вымушаны згадзіцца на захаванне Вялікага Княства як самастойнай дзяржавы. У выніку [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]] прыняло Вялікае Княства Літоўскае як роўнага партнёра, але коштам за тое паслужыла страта паўдёвых (пераважна ўкраінскіх) земляў.<ref>{{крыніцы/Юхо 1992}}…</ref> [[Рэч Паспалітая]] ўяўляла сабой раннюю форму аб’яднання на федэратыўнай аснове, дзе Вялікае Княства Літоўскае валодала пэўнай самастойнасцю.<ref>Дэвис, Норман (1939—).История Европы : [перевод с английского] / Норман Дэвис. — Москва : АСТ : Транзиткнига, 2004. — 943 с., [16] л. ил. ; 23 см. Бібліяграфія: с. 849—870. — Паказальнікі памяны, геаграфічны: б. 879—943. — 5000 экз. ISBN 5-17-024749-4 (АСТ в переплете). — ISBN 5-9578-1011-8 (Транзиткнига).</ref> Такі стан быў замацаваны [[Статуты ВКЛ|Статутам 1588]]. Але вонкавыя і ўнутраныя войны, казацкія паўстанні, [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654—1667]], [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная вайна, 1700—1721]], аслабіблі моц Рэчы Паспалітай, і асабліва Вялікага Княства Літоўскага і яно перастала граць самастойную ролю ў міжнароднай палітыцы. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелаў Рэчы Паспалітай]] Вялікае Княства ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Дзяржаўны лад == {{main|Вялікія князі літоўскія|Дзяржаўны і палітычны лад Вялікага Княства Літоўскага|Дзяржаўная і зямельная сімволіка Вялікага Княства Літоўскага}} Дзяржаўны і палітычны лад краіны прайшоў эвалюцыю ад вярхоўнай улады князя з яго шырокімі паўнамоцтвамі, да «залатых шляхецкіх вольнасцей», дзе яго ўлада была вельмі абмежаванаю. На чале Княства стаяў [[вялікі князь]] (гаспадар). Ён быў носьбітам вярхоўнай улады. Яго [[гаспадарскі суд]] быў вышэйшай інстанцыяй. Вялікі князь прадстаўляў выканаўчую ўладу ў краіне. Яго заканадаўчая функцыя была абмежаваная [[Сойм Вялікага княства Літоўскага|соймам]] — з’ездам дэлегатаў ад рэгіянальных збораў феадалаў (сходаў) і велікакняжацкай Радай (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]). Калі ж вялікі князь абіраўся таксама і польскім каралём і з’яжджаў у [[Кракаў]], сталіцу [[Польшча|Польшчы]], то функцыі вышэйшай выканаўчай улады пераходзілі да Паноў-Рады. Найболей уплывовымі постацямі вышэйшага кіраўніцтва ВКЛ былі [[біскуп віленскі]] (кіраўнік каталіцкай царквы ў Літве), ваявода віленскі, маршалак літоўскі (старшыня Сойма і Паноў-Рады), [[вялікі гетман літоўскі]] (галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі) і [[вялікі канцлер літоўскі|вялікі канцлер]] (кіраўнік урада). Вялікае Княства Літоўскае было [[Феадалізм|феадальнай]] дзяржавай. Пад час хуткага пашырэння яго тэрыторыі ў XIII—XIV стст., мясцовыя князі і жыхары буйных гарадоў заключалі з вялікім князем дамовы аб яго вярхоўнай уладзе і захаванні мясцовага самакіравання, згодна са старым звычаям «старыны не рухаем, навіны не ўводзім». Усталёўвалася васальная залежнасць мясцовых князёў ад вялікага князя. У XIII—XIV стст., князь пачаў вырашаць некаторыя дзяржаўныя пытанні разам з Панамі-Радай, якая ў XVI ст. пераўтварылася ў прадстаўнічы орган магнатаў. Паводле прывілея [[1506]] г., вялікі князь абавязваўся не прымаць ніякіх пастаноў без згоды Паноў-рады.<ref>http://student.belreferatov.net/lib/bh/044/044003.shtml{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20030724084421/http://albaruthenia.by.ru/vkl.htm</ref> Такія абмежаванні былі замацаваныя ў [[Статуты ВКЛ|Статутах]] [[1529]], [[1566]], [[1588]] г. У XV ст. пачалі збірацца агульнадзяржаўныя з’езды — [[Сойм Вялікага княства Літоўскага|соймы]], у якіх удзельнічала і [[шляхта]]. == Тэрыторыя і адміністрацыйны падзел == [[Файл:Lithuania in the 17th century.png|thumb|right|Склад краіны ў XVII стагоддзі (паміж 1634 і 1654 гг.).]] Першапачаткова Вялікае Княства Літоўскае аб’ядноўвала 3 зямлі: уласна Літва (плошча каля 64 тыс. км²), [[Жамойць]] (27 тыс. км²) і Наваградскай (з [[Горадня]]й, [[Ваўкавыск]]ам, [[Слонім]]ам, 23 тыс. км²). Гэтае першапачатковае ядро дзяржавы ахоплівала каля 114 тыс. кв. км, прычым 80 % займала балцкае, рэшту — усходнеславянскае (''«рускае»'') насельніцтва. На працягу другой паловы XIII — першай паловы XIV стст. да яго далучыліся [[Полацкае княства|Полацкае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Таропецкае княства|Таропецкае]], [[Менскае княства|Менскае]], [[Свіслацкае княства|Свіслацкае]], [[Пінскае княства|Пінскае]] і інш. княствы агульнай плошчай каля 136 тыс. км², а таксама частка Валыні з Берасцейшчынай (56 тыс. км²). У адрозненне ад Наваградчыны, на якую пазней пашырылася назва «Літва», яны захвалі назву «Русь». Гэтая двухчасткавасць дзяржавы абумовіла тытулатуру Гедзіміна і яго спадкаемцаў як «гаспадароў Літвы і Русі». У сярэдзіне XIV ст. каля 2/3 тэрыторыі дзяржавы займала «рускае» насельніцтва, каля 1/3 — балцкае. У [[1345]] [[Альгерд]] і [[Кейстут]] падзялілі паміж сабой ВКЛ на Віленскую і Троцкую паловы (пад вярхоўнай уладай Альгерда). Альгерду, а потым яго нашчадкам падпарадкоўваліся Вільня з усходняй паловай сучаснай Літвы, на Беларусі — [[Віцебск]], [[Лагойск]], [[Менск]], [[Полацк]] і [[Слуцк]], пазней — [[Кобрын]] і [[Мсціслаў]]. У Троцкую палову Кейстута і яго нашчадкаў увайшлі [[Жамойць]], [[Коўна]], [[Берасце]], [[Ваўкавыск]], [[Горадня]], [[Каменец]], [[Новагародак|Наваградак]], [[Слонім]]. Былое [[Свіслацкае княства]] з [[Бабруйск]]ай і Любашанскай валасцямі было падзелена паміж Віленскай і Троцкай паловамі. У сярэдзіне XIV ст. ВКЛ ахоплівала больш за 300 тыс. км², пры гэтым першапачатковае ядро («палітычная Літва») займала каля 38 %, а ўласна Літва з Жамойцю («этнічная Літва») — менш як 30 % яго тэрыторыі. Знешнія межы яшчэ былі нестабільныя. У [[1349]] на карысць Польшчы страчана частка Валыні (Белз, Холм, Уладзімір), ненадоўга вернутая ў [[1352]], але зноў страчаная ў [[1366]]. У [[1351]]—[[1366]] Дарагічынская зямля належала [[Мазавецкае княства|Мазавецкаму княству]] (васалу Польшчы). З [[1370]] Уладзімірскі і Крамянецкі паветы замацаваліся ў складзе ВКЛ. Адначасова на працягу 1350—1360-х адбылося істотнае павелічэнне тэрыторыі ВКЛ на усходзе: вялікі князь Альгерд, карыстаючыся аслабленнем [[Залатая Арда|Залатой Арды]], падпарадкаваў частку Смаленскай (з Мсціславам, Белым і Ржэвам), Чарнігава-Северскую, Кіеўскую і Падольскую землі. З іх заходняя частка Падолля ў [[1366]] адышла да Польшчы, Ржэўская воласць належала ВКЛ толькі часова (да 1357, у [[1359]]—[[1367]], [[1371]]—[[1381]]). Тэрыторыя ВКЛ дасягнула 630 тыс. км², доля «палітычнай Літвы» знізілася да 18 %, а этнічнай — да 14 %. Альгерд непасрэдна кантраляваў 10—15 % тэрыторыі, яго фактычны суправіцель Кейстут — прыкладна столькі ж, а 70—75 % складалі ўдзелы і вотчыны іншых князёў. Большасць старажытных валасцей захаваліся як адміністрацыйныя адзінкі, яны былі часткова пераразмеркаваны ва ўдзелы [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] ([[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскае]], [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Полацкае княства|Полацкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]] княствы) ці вотчыны мясцовых княжацкіх дынастый ([[Гарадзецкае княства|Гарадзецкае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лукомскае княства|Лукомскае]]); некаторыя значныя воласці (Берасцейская, Барысаўская, Ваўкавыская, Лагойская, Менская, Слонімская і інш.) кіраваліся намеснікамі вялікага князя. У канцы 1360-х гадоў дробныя княствы на ўсходнім памежжы ([[Вяземскае княства|Вяземскае]], [[Казельскае княства|Казельскае]], [[Навасільскае княства|Навасільскае]]) знаходзіліся ў васальнай залежнасці ад Альгерда, якая скончылася пасля [[1371]]. У выніку міжусобіц 1380-х гадоў у ВКЛ [[Ратненскае княства]] на [[Валынь|Валыні]] часова перайшло ў васальную залежнасць да караля Польшчы і Венгрыі, Жамойць у [[1384]] трапіла пад кантроль [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], Дарагічынская зямля у [[1390]] — пад кантроль [[Мазовія|Мазовіі]]. Пасля [[1392]] вялікі князь Вітаўт аднавіў працэс пашырэння тэрыторыі: у [[1396]] была далучана рэшта Смаленскай зямлі (часова аднавіла незалежнасць у [[1401]]—[[1404]]), да [[1408]] (у 1390-я ?) вернута Дарагічынская зямля, у [[1410]] — Жамойць, у [[1413]] — Заходняе Падолле. На правабярэжжы [[Дняпро|Дняпра]] ўлада ВКЛ пашыралася на стэпавы абшар да [[Чорнае мора|Чорнага мора]], але гэтая тэрыторыя заставалася амаль незаселенай. У гэты ж час адбыліся істотныя змены ў адміністрацыйныя структуры. Вітаўт далучыў да велікакняжацкага дамена былыя ўдзелы Кейстутавічаў ([[Трокі]], [[Горадня]], [[Берасце]] і інш.), ліквідаваў удзелы ў [[Віцебск]]у, [[Кіеў|Кіеве]], [[Новагародак|Новагародку]], [[Полацк]]у, [[Смаленск]]у, [[Чарнігаў|Чарнігаве]] і замяніў мясцовых князёў сваімі намеснікамі. Краіна падзялялася на судова-адміністрацыйныя акругі (княствы і намесніцтвы), межы якіх не былі вызначаны заканадаўча, а гістарычна склаліся ў мінулым. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесніцтваў, якія з’яўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласці, якія паступова распадаліся ў працэсе падаравання земляў феадалам. Да [[1427]] у склад ВКЛ увайшлі [[Вярхоўскія княствы]] (Адоеў, Карачаў, Масальск і інш.), а таксама Вяземскае княства, з мясцовымі князямі на чале. На месцы былога Навасільскага княства, запусцелага ў выніку татарскіх нападаў, утварыліся Любуцкае, Мцэнскае, Тульскае намесніцтвы. У 1420-я ВКЛ дасягнуоа свайго максімальнага пашырэння — каля 687 тыс. км² (без уліку прычарнаморскіх стэпаў). Пры гэтым тэрыторыя сучаснай Літвы займала каля 10 % сучаснай Украіны — 33 %, Расіі — 23 %, Падляшша — 1,8 %, Беларусі — каля 30 % (доля Беларусі ў этнаграфічных межах XIX ст., са Смаленшчынай і Падляшшам, дасягала 38 %). На пачатку XVI стагоддзя аформілася 2-узроўневая адм. структура. * Вышэйшы ўзровень ваяводствы і землі, а ваяводствы падзяляліся на княствы, намесніцтвы і панскія вотчыны. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа па ўладкаванні, якая падзяляла краіну на ваяводствы і паветы. Утварыліся ваяводствы: * [[Берасцейскае ваяводства]] з цэнтрам у Берасці (паветы [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі]] і [[Берасцейскі павет|Берасцейскі]]) * [[Валынскае ваяводства]] з цэнтрам у Луцку (паветы [[Крамянецкі павет|Крамянецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]] і [[Уладзімірскі павет|Уладзімірскі]]) * [[Віленскае ваяводства]] з цэнтрам у Вільні (паветы [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскі]], [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскі]], [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскі]] і [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскі]]) * [[Віцебскае ваяводства]] з цэнтрам у Віцебску (паветы [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскі]] і [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віцебскі]]) * [[Кіеўскае ваяводства]] з цэнтрам у Кіеве (паветы Жытомірскі, Кіеўскі, [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі]], Оўруцкі, Чаркаскі, Чарнобыльскі) * [[Менскае ваяводства]] з цэнтрам у Менску (паветы [[Менскі павет|Менскі]] і [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі]]) * [[Мсціслаўскае ваяводства]] з цэнтрам у Мсціславе (без паветаў) * [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] з цэнтрам у Наваградку (паветы [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскі]], [[Новагародскі павет|Наваградскі]] і [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскі]]) * [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]] з цэнтрам у Дарагічыне (паветы [[Бельскі павет (Падляшскае ваяводства, 1513—1795)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]] і [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]]) * [[Полацкае ваяводства]] з цэнтрам у Полацку (без паветаў) * [[Троцкае ваяводства]] з цэнтрам у Троках (паветы [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Троцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Троцкі]], [[Ковенскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ковенскі]] і [[Упіцкі павет|Упіцкі]]) * [[Жамойць]] з цэнтрам у Расейнах (не мела паветаў, але падзялялася на воласці, была роўная ваяводству) Паводле [[Люблінская унія|уніі 1569 года]], Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павета), Падляшскае ваяводствы далучыліся да [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]]. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Расіяй 1609—1618]] да Вялікага Княства было далучана [[Смаленскае ваяводства]] са Старадубскім паветам. Пасля [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовай вайны]], плошча тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага склала 306 тыс. км² і не мянялася амаль стагоддзе<ref>Любавский М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. М., 1892; Крикун Н. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. Киев, 1992.</ref>. == Грамадства == === Гарады === {{main|Спіс гарадоў Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Grodna 1600.jpg|thumb|300px|[[Гродна]] — гравюра [[Т. Макоўскі|Т. Макоўскага]], [[1600]] г. ]] У выніку росту абмену прадукцыяй [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і рамеснымі вырабамі, спецыялізацыі [[рамяство|рамяства]] і расшырэння вытворчасці развіваліся [[горад|гарады]], павялічвалася іх колькасць. У [[XIII]]—[[XIV]] стст. на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] было каля 40 гарадоў<ref name="Крыніцы/ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ}}</ref>. У XV ст. рысы гандлёвых і рамесніцкіх цэнтраў набылі былыя [[крэпасць|крэпасці]], феадальныя замкі, некаторыя гаспадарскія двары. У XVI ст. на Беларусі ўзнікла больш за 200 своеасаблівых пасяленняў гарадскога тыпу — [[мястэчка|мястэчак]]. У сярэдзіне XVII ст. у ВКЛ было 757 гарадоў і мястэчак. Буйнымі лічыліся гарады, якія мелі 10 і больш тысяч жыхароў, сярэднімі — больш за 5, малымі — 2-5 тысяч жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тысяч жыхароў<ref name="Крыніцы/ЭГБ"/>. Гарады і буйныя мястэчкі выконвалі функцыі: эканамічную — былі цэнтрамі рамяства і [[гандаль|гандлю]], пунктамі складання тавараў, рачнога суднабудавання, месца правядзення [[кірмаш]]оў, прыпынку купцоў, рачнымі портамі; адміністрацыйную — з’яўляліся цэнтрамі ваяводстваў, паветаў, валасцей, царкоўных прыходаў, феадальных уладанняў; вайсковую — служылі крэпасцямі, месцамі збору і сканцэнтраванняў войска. па меры ператварэння гарадоў у гандлёва-рамесніцкія цэнтры ўзмацнялася іх імкненне выйсці з-пад юрысдыкцыі велікакняжацкай адміністрацыі, стварыць сваю сістэму самакіравання і судова-адміністрацыйную ўладу. З канца XIV ст. у гарадах, а пазней і ў асобных мястэчках ва ўмовах жорсткай грамадска-палітычнай барацьбы мяшчане дамагаліся [[магдэбургскае права|магдэбургскага права]]. Сацыяльны склад, маёмаснае і прававое становішча [[насельніцтва]] гарадоў былі неаднолькавыя. Гарадскія вярхі складаліся з [[шляхта|феадалаў-баяр]] і вышэйшага духавенства. Да іх набліжаліся багатыя купцы і багатыя рамеснікі. Найбольшую групу гараджан складалі рамеснікі, арганізаваныя ў цэхі, гандляры, дробныя і сярэднія купцы, земляробы. У гарадах таксама жылі феадальна-залежныя людзі, пераселеныя сюды сваімі ўладальнікамі. У часы ваеннага ліхалецця сярэдзіны [[XVII]] ст. большасць гарадоў і мястэчак была спустошана, некаторыя цалкам спалены. Асабліва пацярпелі гарады падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Б. Хмяльніцкага]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай 1654—1667 гг.]] Улічваючы цяжкі стан гарадоў, Сейм Рэчы Паспалітай вымушаны быў на працягу 1660-х гадоў прыняць пастановы аб вызваленні іх ад падаткаў. Паводле гэтых пастаноў, 22 гарады вызваляліся на 4 гады ад усіх падаткаў на карысць дзяржавы, акрамя чопавага і пошлінных збораў<ref>Грицкевич, А. П. Частновладельческие города Белорусии в XVI—XVIII вв.: (социально-экономическое исследование истории городов) / А. П. Грицкевич; АН БССР, Ин-т истории. — Мн.: Наука и техника, 1975. — 248 с., 1 л. карт. — С. 64.</ref>. Падчас [[паўночная вайна|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў большасць гарадоў і мястэчак былі разбураны. У другой палове XVIII ст. эканоміка большасці гарадоў стабілізавалася, а ў канцы стагоддзя большасць з іх пераадолела заняпад. === Рэлігія === {{main|Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|Рымска-каталіцкая царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|Уніяцкая царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|Пратэстанцкая царква ў Вялікім Княстве Літоўскім}} Вялікае Княства Літоўскае было пераважна хрысціянскай краінай ([[Праваслаўе]], [[Каталіцтва]], [[Пратэстантызм]], [[Усходнія каталіцкія цэрквы|Уніяцтва]] (з [[1596]]), таксама існавала іўдзейскае і мусульманскае веравызнанне. ==== Іудзейскае веравызнанне ==== ==== Мусульманскае (ісламскае) веравызнанне ==== === Саслоўная структура === {{main|Саслоўная структура Вялікага Княства Літоўскага}} У ВКЛ дамінавалі чатыры саслоўных групы — [[шляхта]], [[духавенства]], [[мяшчане]] і [[сяляне]]. Сацыяльныя адносіны не заўсёды насілі мірны характар. Выдзяляюць шэраг грамадзянскіх войнаў на сацыяльнай аснове — [[Казацка-сялянская вайна 1648-1651|Казацка-сялянская вайна 1648—1651]], сялянскае паўстанне ў Крычаўскім старостве [[1743]] і грамадзянская вайна паміж буйнымі магнацкімі родамі ў першай чвэрці XVIII стагоддзя і г.д. Найбольш прывелеяваная групай была шляхта, якая паўстала ў [[Сярэднявечча|Сярэдневечу]], вылучалася сваёй колькасцю (каля 10 % ад усяго насельніцтва) і дужа багатымі сацыяльнымі і палітычнымі правамі. Шляхта не плаціла падаткаў, але павінна была збірацца на вайну ў ''[[Паспалітае рушэнне|Паспалітае рэшэнне]]'' (апалчэнне). Характэрным для шляхты Вялікага Княства Літоўскага быў міф аб яе паходжанні ад старажытных рымлянаў і атаясамленне сабе з [[Сарматы|сарматамі]]. Як саслоўе, шляхта была дыферэнцыяванай — вылучалася дробная, сярэдняя і буйная шляхта, або [[магнаты]]. Духавенства было трох тыпаў — каталіцкае, праваслаўнае, уніяцкае ды пратэстанцкае. Мяшчанства як саслоўе ўфармавалася ў Сярэднія вякі разам з паўстаннем местаў і гарадоў. Яно займала сярэдняе палажэнне паміж вышэйшым саслоўем — рыцарствам і ніжэйшым — сялянамі, або халопамі. Свае правы мяшчане пашыралі праз наданне [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]], якое забяспечвала ім самакіраванне. Вялікая колькасць местаў у Вялікім Княстве Літоўскім былі прыватнаўласніцкімі, што аднак, не перашкаджала самакіраванню. Галоўным заняткам мяшчан было [[рамяство]] і [[Гандаль|гандлярства]]. Рамеснікі і гандляры аб’ядноўваліся ў цэхі, якія праіснавалі да самога канца Вялікага Княства Літоўскага. Сяляне, альбо халопы былі найбуйнейшым паводле колькасці станам у Вялікім Княстве Літоўскім. На іх ляжаў асноўны падаткавы цяжар — яны плацілі падаткі і неслі шматлікія павіннасці. [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут 1588]] года канчаткова запрыгоньваў сялян, хаця ў іх захоўваліся ўласныя правы і ''de jure'' яны былі вольнымі асобамі. Сяляне падзяляліся на катэгорыі — [[халоп]]ы, [[Бабыль|бабылі]], [[кутнік]]і, людзі, [[чэлядзь]] нявольная і г.д. == Гаспадарка == {{main|Сельская гаспадарка Вялікага Княства Літоўскага|Рамяство Вялікага Княства Літоўскага|Гандаль Вялікага Княства Літоўскага}} === Велікакняжацкая === Для [[Эканоміка|гаспадаркі]] ВКЛ ў XV—XVI стст. было характэрна далейшае паглыбленне грамадскага падзелу працы. Гэта знайшло сваё адлюстраванне ў значным росце гарадскіх пасяленняў. У беларускіх гарадах вытворцы-рамеснікі аб’ядноўваліся на заходні манер у [[цэх|цэхавыя арганізацыі]]. 3 цягам часу — бліжэй да XVIII ст. — у Беларусі дзе-нідзе пачала з’яўляцца [[мануфактура|мануфактурная вытворчасць]]. Аднолькавыя працэсы сацыяльна-эканамічнага развіцця ВКЛ мелі падабенства з [[Заходняя Еўропа|заходнееўрапейскімі]] галоўным чынам па форме, але значна розніліся па свайму зместу і далёка не супадалі па часе. Калі, у Заходняй Еўропе цэхавая арганізацыя працы ў канцы XV ст. знаходзілася ўжо ў стане крызісу, то ў вялікалітоўскіх землях яна ў гэты час толькі зараджалася. Калі мануфактура ў заходнееўрапейскіх краінах стала пануючай у XVI ст., а ў канцы XVIII ст. ужо зжывала сябе, то тут мануфактурная вытворчасць пачала па-сапраўднаму развівацца якраз у XVIII ст. === Феадальная === Што тычыцца гаспадаркі феадала ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XV стст., то яна не была прыстасавана да атрымання лішкаў збожжавай прадукцыі, якая магла б [[экспарт]]авацца. Панскі двор задавальняў патрэбы толькі свайго ўладальніка. Асноўным жа падаткам для сялян быў [[грашовы чынш]] і [[натуральная даніна]]. Аднак узрастанне попыту на хлеб у краінах Заходняй Еўропы і магчымасць атрымання вялікіх прыбыткаў ад продажу прымусіла ўласнікаў зямлі ў ВКЛ перабудоўваць сваю гаспадарку. Яны пачынаюць ствараць прадпрыемствы па вытворчасці збожжа. Але для гэтага трэба было: па-першае, пашырыць плошчу панскай ворнай зямлі, па-другое, прымусіць сялян працаваць на ёй. Таму распачынаецца рэарганізацыя панскага двара ў [[фальварак]]. Першыя фальваркі ў ВКЛ з’явіліся ў XV ст. Але асаблівае пашырэнне фальваркі атрымалі з сярэдзіны XVI ст. у сувязі з правядзеннем аграрнай рэформы. Найбольшы рост фальваркаў назіраўся ў [[Панямонне|Панямонні]] і [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвінні]]. Фальварковая гаспадарка мела ўжо таварны характар. Гэта значыць прадукцыя, якая выраблялася ў фальварку, ішла на продаж. Засноўвалася яна па-ранейшаму на працы прыгонных сялян. Але цяпер уласнікі зямлі за карыстанне надзелам пачалі патрабаваць з іх не грашовага чыншу і натуральнай даніны, а працы на панскіх землях — выканання паншчыны. Стабільна высокі попыт на заходнееўрапейскім рынку на сельскагаспадарчую прадукцыю вызначыў аграрны характар эканомікі ВКЛ, а фальварак зрабіў вызначальным паказчыкам эканамічнага развіцця Беларусі аж да канца XVIII ст. Нават пасля спусташальных ваенных ліхалеццяў сярэдзіны XVII — пачатку XVIII стст. фальварак хутка адбудаваўся і зноў заняў сваё цэнтральнае становішча ў гаспадарчай сістэме ВКЛ. Такім чынам, галоўнай асаблівасцю эканамічнага развіцця Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVIII стст. стала ўзнікненне фальварковай гаспадаркі, якая хоць і была заснавана на выкарыстанні працы прыгонных сялян, але ўжо насіла таварны характар і працавала галоўным чынам на знешні рынак. == Транспарт і шляхі зносін == Важнымі транспартнымі шляхамі ў ВКЛ былі рэкі ([[Нёман]], [[Вілія]], [[Буг]], [[Дзвіна]], [[Дняпро]], [[Прыпяць]] і іх буйныя прытокі), якія забяспечвалі даволі надзейную і танную дастаўку тавараў. У летні перыяд яны выкарыстоўваліся як водныя шляхі, а зімой — як лядовыя. Для рацыянальнага і бяспечнага выкарыстання рэк як транспартных шляхоў з XVI ст. практыкавалася іх ачыстка, напр., Нёмана і Віліі. З другой паловы XVIII ст. пачалі будавацца [[Каралеўскі канал]] і [[Агінскі канал]], якія звязалі рачныя сістэмы [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мораў]]. Для руху па рэках выкарыстоўвалі разнастайныя па танажы, канструкцыі і прызначэнні рачныя судны: камягі, віціны, разнастайныя лодкі, чаўны і проста плыты. Назіраліся рэгіянальныя асаблівасці ўжывання розных відаў суднаў: у басейне Нёмана пераважалі віціны і боты; Дзвіны — стругі, шкуты і якіманкі; Дняпра — баркі і байдакі; па каналах і невял. рэках плавалі баркі і паўбаркі. Для руху выкарыстоўваліся шасты, вёслы, ветразі. Сярэдняя хуткасць руху суднаў па цячэнні была 4-6 км/гадз, а супраць цячэння — 1,5-2 км/гадз. Найбольш значныя прыстані знаходзіліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Берасце|Берасці]], [[Пінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Усцілуг]]у, з XVII ст. — у [[Стоўбцы|Стоўбцах]], [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержані]], [[Бешанковічы|Бешанковічах]] і інш. Сухапутныя дарогі былі грунтавыя і адлюстроўвалі асаблівасці рэльефу. Яны імкнуліся не перасякаць значных перашкод, рабілі рэзкія павароты, часта змянялі свой напрамак, на забалочаных месцах рабіліся насыпы і гаці. Бум будаўніцтва дарожна-транспартнай камунікацый на тэрыторыі ВКЛ прыпаў на пачатак XV ст., калі былі пракладзены дарогі, якія звязвалі ўсе вобласці дзяржавы з яго цэнтрам. Пры будаўніцтве дарог таго часу ўмела выкарыстоўваўся рэльеф мясцовасці. У сярэдзіне XVI — першай палове XVII ст. і з сярэдзіны XVIII ст. ажыццяўлялася пашырэнне існай сеткі дарог, яе добраўпарадкаванне. Дарогі падзяляліся паводле сваёй значнасці. Найбольш значныя ў дзяржаўным, гандлёвым плане дарогі называліся гасцінцамі і былі шырокія і добра абсталяваныя. Статут ВКЛ 1588 года агаворвае (раздзел 9, арт. 32), што гасцінцы ''«мають быци водле стародавного обычаю так широкие, абы на полтора прута [7,3 м] быти могли»'', тут жа выкладзены правілы праезду па дарогах: ''«воз порожний маеть уступовати возу наложоному, пеший — езному, езный — возу»''. Дарогі мелі сістэму дрэнажу, іх акопвалі з абодвух бакоў равамі, абапал высаджвалі дрэвы. У гарадах практыкавалася пабудова дарог з цвёрдым пакрыццём (спачатку дашчаным, потым брукаваным). Дарогі часта агароджваліся. У XIII—XVII стст. дарогі не мелі паказальнікаў напрамкаў руху, таму вялікае значэнне мелі асабістае веданне шляху і роля праваднікоў. У XVIII ст. на перакрыжаваннях сталі ставіць паказальнікі напрамкаў з назвай важнейшага населенага пункта па напрамку руху. Важнейшымі сухапутнымі дарогамі былі: «вялікая дарога» Смаленск-Орша-Талачын-Бобр-Барысаў-Менск-Койданава-Мір-Слонім-Ваўкавыск-Берасце; «гасцінец вялікі» Полацк-Віцебск-Орша-Копысь-Шклоў-Магілёў; Луцк-Пінск-Новагародак—Вільня; Вільня-Трокі-Коўна-Юрбарк; Вільня-Гародня-Ломжа; Вільня-Глыбокае-Полацк-Невель-Масква; Менск-Маладзечна-Вільня, Новагародак-Шчучын-Гародня-Аўгустаў; Кіеў-Гомель-Рэчыца-Бабруйск-Менск; Кіеў-Мазыр-Пінск-Кобрын-Берасце; Слуцк-Глуск-Гомель; Брацлаў-Вінніца-Корац-Дубровіца-Пінск; Берасце-Ратна-Уладзімір-Луцк і інш. Асноўную цяжкасць пры будаўніцтве дарожна-транспартных камунікацый складала абсталяванне рачных перапраў. Для пераадолення рэк выкарыстоўваліся броды, масты, а на вялікіх рэках — паромныя пераправы (перавозы). Некаторыя масты былі даволі вялікіх памераў (цераз Друць каля Бялыніч, XVI ст., цераз Бярэзіну і Гайну, XVIII ст. і інш.). Апроч пастаянных усталёўваліся часовыя пераправы пантоннага тыпу (пантонны мост быў узведзены ў час бітвы пад Оршай у 1514 цераз р. Крапіўну). Асноўным матэрыялам для пабудовы мастоў было дрэва з-за даступнасці і адноснай таннасці матэрыялу. Будавалі масты і з каменнымі апорамі (напр., у Маркаўскай воласці ў XV ст., у Гародні і Вільні ў XVI—XVIII стст.). Масты мелі як апорную, так і арачную канструкцыю. Для ўтрымання ў належным стане дарожна-інжынерных камунікацый у межах дзяржавы існавала спецыяльнае кола людзей (мастаўнічыя), што назіралі за станам дарог і мастоў. Непасрэдна за стан дарожных камунікацый адказваў уласнік ці трымальнік уладання і яго адміністрацыя, на землях якога знаходзіліся дарогі. Самі работы па ўпарадкаванні дарог (будоўля і рамонт мастоў, насыпанне грэбляў і г.д.) клаліся на падданых уладання. У дзяржаўных уладаннях існавала асобая катэгорыя насельніцтва, якая спецыялізавалася на будоўлі і рамонце мастоў — борці. Для забеспячэння добрага тэхнічнага стану і абслугоўвання мастоў і дарог шырока практыкаваўся збор маставога мыта. Гэта сістэма дазваляла атрымліваць грашовыя сродкі на ўтрыманне дарог і мастоў у залежнасці ад інтэнсіўнасці іх выкарыстання. Звычайным відам транспарту быў конны. Гужавы транспарт існаваў 2 відаў: калёсны (летні) і палазны (зімовы). Выкарыстоўваліся павозкі, падводы, фуры, карэты, у зімовы перыяд — сані. Хуткасць руху залежала ад якасці дарогі: у XVIII ст. для абозаў яна была 20-30 км за суткі, для асобных экіпажаў — 40-50 км, для верхавых — да 70-80 км за суткі. Напр., па даных 1668, дарога з Варшавы да Магілёва займала каля 13 дзён. У цэлым дзяржаўная сістэма ВКЛ па стварэнні і захаванні інжынерна-дарожных камунікацый у належным стане выконвала сваю функцыю і забяспечвала добры стан транспартных шляхоў. == Асвета == [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|thumb|left|Вялікі двор Віленскага ўніверсітэта і касцёл Св. Янаў ([[1840]]—[[1850]]-я)]] Адукацыя ў ВКЛ захоўвала свой канфесіянальны характар. У другой палове XVI ст. існавалі [[праваслаўныя школы]] з пашыранай праграмай адукацыі, дзе вывучаліся [[царкоўнаславянская граматыка]], [[матэматыка]], [[філасофія]], [[тэалогія]]. Значны ўклад у развіццё, а часткова і ў секулярызацыю школьнай асветы зрабілі брацтвы праваслаўныя — віленскае Святадухаўскае, магілёўскае, слуцкае, брэсцкае, пінскае, полацкае і інш. Каталіцкая сістэма школьнай і калегіумнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалагічным, царкоўна-рэлігійным і грамадскім патрэбам. Паводле пастаноў віленскіх [[сінод]]аў каталіцкія школы павіны былі стварацца пры кожным прыходзе ([[плябанія|плябаніі]]). Пасля ўтварэння [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і перамогі контрэфармаццыі на тэрыторыі ВКЛ пачалі пашырацца сярэднія каталіцкія навучальныя ўстановы еўрапейскага ўзроўню — [[калегіум]]ы, якія існавалі ў многіх гарадах княства. Большасць з іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх і іншых каталіцкіх ордэнаў. Першай навучальнай установай падобнага тыпу быў [[Віленскі езуіцкі калегіум]], заснаваны ў [[1570]] г. асноўным кантынгентам навучэнцаў якога, была шляхецкая моладзь. Шырокай праграмай адукацыі вылучаліся [[пратэстанцкія школы]], якія ўзначальвалі дэмакратычныя дзеячы рэфармацыйнага руху. Менавіта ў рэфармацыйных колах у 1560-я гады ўзнікла ідэя стварэння першага ў ВКЛ універсітэта. Аднак пад уплывам каталіцкага духавенства такая навучальная ўстанова была падначалена [[езуіты|езуітам]] ({{далей}}: ''[[Віленскі ўніверсітэт]]''). Побач з царкоўна-рэгілійнымі формамі школьнага навучання, у ВКЛ заўсёды існавалі прыватныя формы адукацыі. Многія беларускія, літоўскія і ўкраінскія феадалы, частка заможнага мяшчанства, духавенства папаўнялі сваю адукацыю ў розных заходнееўрапейскіх універсітэтах (пераважна ў [[Кракаўская акадэмія|Кракаўскай]] і [[Кёнігсберская акадэмія|Кёнігсберскай]] акадэміях, у [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Італія|Італіі]]). Пад уплывам еўрапейскага Асветніцтва ў ВКЛ з сяр. XVIII ст. пачаліся рэформы ў школьнай калегіумнай адукацыі, у [[1773]]—[[1775]] распачала сваю дзейнасць [[Адукацыйная камісія]] ({{далей}}: ''[[Асвета]]''). == Літаратура ў ВКЛ == {{main|Літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім}} Пачаткі вялікалітоўскай літаратуры (XIII—XIV стст.) грунтаваліся на пісьмова-моўных традыцыях тых зямель Русі, якія ўвайшлі ў склад Вялікага Княства Літоўскага. На гэтым этапе пераважала перапісаная літаратура царкоўна-рэлігійнага характару часцей на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]. З XIV ст. [[старабеларуская мова|старабеларуская]] стала мовай дзяржаўнага справаводства ВКЛ, што ў сваю чаргу спрыяла яе развіццю. У эпоху [[Позняе Сярэдневякоўе|позняга сярэдневякоўя]] ў ВКЛ працягвалася станаўленне ўласна беларускай літаратуры, якое адбывалася даволі марудліва. Слаба развіваліся аратарская проза і публіцыстыка, перажывала крызіс агіяграфія. «Жыціе віленскіх мучанікаў», тэматычна звязанае з беларуска-літоўскім рэгіёнам, узнікла за межамі ВКЛ. Тым жа часам новыя якасці набыла паломніцкая проза. У XVI ст. з’явілася плеяда высокаадукаваных і таленавітых пісьменнікаў, зарадзіліся новыя віды і жанры (кніжная паэзія, рэфармацыйная публіцыстыка, гістарычна-мемуарная літаратура, драматургія). Літаратура набыла большую публіцыстычнасць і сацыяльную завостранасць, у ёй з’яўляліся творы, напісаныя з пазіцый рэнесансавага гуманізму, узмацняўся асабовы пачатак, зараджаліся індывідуальныя стылі. Этапнае значэнне ў гісторыі беларускай літаратуры і культуры ВКЛ мела дзейнасць беларускага гуманіста-асветніка, заснавальніка ўсходнеславянскага кнігадрукавання, пісьменніка і перакладчыка [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]]. Рацыяналістычна-асветніцкі дух яго каментарыяў, свецкі характар афармлення кніг садзейнічалі секулярызацыі і дэмакратызацыі літаратуры на землях Вялікага Княства Літоўскага. Скарына быў пачынальнікам беларускага вершаскладання і гімнаграфіі, ён давёў да высокай дасканаласці жанр прадмоў — зародкаў беларускага літаратуразнаўства і крытыкі, беларускай філалогіі. У другой палавіне XVI ст. ў сувязі з актывізацыяй усяго грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ВКЛ больш хутка развівалася і літаратура. У многіх беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх гарадах былі адкрыты друкарні і школы розных кірункаў (пратэстанцкія, праваслаўныя, каталіцкія), выдаваліся буквары, граматыкі, слоўнікі. Творы пісаліся і друкаваліся на беларускай, царкоўна-славянскай, літоўскай, польскай і лацінскай мовах. Найбольшае развіццё атрымала палемічная публіцыстыка. На гэты ж час прыпадае зараджэнне літоўскамоўнага пісьменства на тэрыторыі ВКЛ, яго пачынальнікам быў М. Даўкша. Важную ролю ў развіцці старалітоўскага пісьменства гэтага часу адыгралі К. Сірвідас, укладальнікі і перакладчыкі духоўных твораў М. Пяткявічус, С. Яўгеліс-Целега, С. Славачынскіс, Б. С. Хілінскі. У цэлым літаратура ВКЛ эпохі контррэфармацыі развівалася ў рэчышчы барока. Характэрныя асаблівасці гэтага стылю прыкметны ўжо ў асобных творах панегірычнай паэзіі, драматургіі, палемічнай і аратарскай прозы канца XVI — пачатку XVII ст. Ідэйна-мастацкія прынцыпы барока, светаадчуванне той складанай эпохі найбольш паслядоўна выявіліся ў філасофска-рэлігійнай лірыцы. Дасягненню пэўнага адзінства творчых прынцыпаў літаратуры садзейнічалі тэарэтычныя працы, напрыклад, паэтыка Н. К. Сарбеўскага. У вельмі складаных умовах агульнага сацыяльна-эканамічнага і грамадска-палітычнага крызісу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у складзе якой знаходзіліся Беларусь і Літва, разбуральных войнаў, напружанай ідэалагічнай барацьбы і рэлігійнай канфрантацыі, узмацнення сацыяльнага і нацыянальнага ўціску, паланізацыі адбываўся працэс развіцця беларускай і літоўскай літаратур у пераходны перыяд (другая палавіна XVII — першая палавіна XVIII ст.). Адмірала старая эстэтычная сістэма, занепадалі традыцыйныя літаратурныя жанры. Далейшая секулярызацыя і дэмакратызацыя, уплыў фальклору і інш. прывялі да ўзнікнення інтымнай лірыкі, парадыйна-сатырычнай і гумарыстычнай прозы, з’яўлення новых традыцый. Разам з тым далейшае развіццё атрымала гістарычна-мемуарная літаратура, у стварэнні якой найбольшую ролю адыгралі прадстаўнікі шляхты. Ідэі Асветніцтва садзейнічалі пераасэнсаванню і пераадоленню ў другой палавіне XVIII ст. старых літаратурных традыцый, узмацненню новых эстэтычных тэндэнцый, з’яўленню якасна новых мастацкіх твораў, якія паклалі пачатак фарміраванню нацыянальнай беларускай і літоўскай літаратур на народных мовах. === Мастацтва === === Замкі === У XIV — першай палове XVI ст. асноўным тыпам манументальных збудаванняў у ВКЛ быў замак, якому ўласціва спалучэнне горадабудаўнічых, ваенных, жылых і прадстаўнічых функцый, размяшчаліся на натуральных узвышшах і мелі ў плане паліганальную форму, адпаведную рэльефу. На рубяжы XV ст. пачынаюць будавацца мураваныя замкі. У XV—XVI стст. пашыраецца будаўніцтва мураваных і драўляных прыватнаўласніцкіх замкаў ([[Іказненскі замак]], [[Геранёнскі замак]], [[Любчанскі замак]]). У вольных гарадах, якія атрымалі самакіраванне, паводле магдэбургскага права, фарміраваліся новыя архітэктурна-гандлёвыя цэнтры, дзе канцэнтраваліся грамадскія будынкі (ратушы, цэрквы, касцёлы, крамы). Па-ранейшаму важная роля належала гарадскім умацаванням, якія ў вялікіх гарадах утваралі развітую абарончую сістэму. Увядзенне ў ваеннае будаўніцтва заходне-еўрапейскіх [[фартыфікацыя|фартыкацыйных]] сістэм спрыяла паступовай трансфармацыі замкаў у палацава-замкавыя комплексы, спалучэнню ў іх грамадскіх і абарончых функцый. <center><gallery> Выява:Trakai-Troki.jpg|[[Тракайскі замак]] Выява:Belarus-Mir-Castle-2.jpg|[[Мірскі замак]] Выява:Луцкий замок.jpg|[[Луцкі замак]] </gallery></center> === Храмы === [[Файл:Сынковичи Церковь Святого Михаила 01.jpg|thumb|250px|[[Царква Святога Міхаіла, Сынкавічы|Царква Святога Міхаіла ў Сынкавічах]]]] Праваслаўныя цэрквы на працягу XVI—XVIII стст. амаль усе будаваліся драўлянымі. У першай палове XVI ст. сфарміраваўся самабытны 4-вежавы тып праваслаўнага храма, які спалучаў сакральную і абарончую функцыіі. У XVII ст. ва ўсходніх ваяводствах ВКЛ заснаваны шэраг праваслаўных манастыроў, драўляныя саборы якіх трансфармавалі ў танным мясцовым матэрыяле, ідэю візантыйскага крыжова-купальнага храма. Інтэнсіўна будаваліся і каталіцкія храмы, для якіх характэрна [[Неф|аднанефавая]], [[Апсіда|аднаапсідная]] аб’ёмна прасторавая кампазіцыя з рознымі варыянтамі галоўных фасадаў. Манументальным цывільным і культавым збудаванням XIV ст. першай палове XVI ст. уласцівы рысы заходне-еўрапейскай [[Готыка|готыкі]] з адметнымі мясцовымі асаблівасцямі ў кампазіцыі, пабудаванай на спалучэнні рамана-візантыйскіх архітыпаў. У канструкцыі, прыстасаванай да абароны, і дэкоры, заснаваным на традыцыйнай чырвона-белай паліхроміі. У архітэктуры ўніяцкіх храмаў першай паловы XVIII ст. складваліся самабытныя рысы позняга [[барока]], так званага — віленскага. У іх кампазіцыі былі знітаваны рамана-візантыйскія ўплывы, пластычная распрацоўка фасадаў і інтэр’ераў, своеасаблівы прапарцыянальны лад і сілуэт збудаванняў. Стылістычныя прыёмы віленскага барока выкарыстоўваліся і ў будаўніцтве храмаў іншых канфесій, а таксама ў цывільным і палацавым дойлідстве. === Музыка === {{main|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага якое адлюстроўвае рэчаіснасць і фантазіі ў гукавых мастацкіх вобразах. Развівалася ў рамках як народнай, так і высокай культуры. Першапачаткова найбольшы ўплыў мела царкоўная музыка, у XVII стагоддзі пачалося актыўнае развіццё свецкага музычнага мастацтва, што вылілася ў стварэнне прыватных аркестраў і капэл у XVIII стагоддзі. Развіццю [[музыка|музыкі]] садзейнічалі манастырскія і брацкія школы, у якіх падрыхтоўваліся спевакі і музыкі. З XVI ст. пры калегіумах і дварах [[магнаты|магнатаў]] існавалі [[капэла|капэлы]] — калектывы мяшанага тыпу, якія складаліся з аркестра і групы салістаў-вакалістаў. Яны суправаджалі спектаклі [[тэатр]]аў, [[Баль (танцы)|балі]], [[паляванне|паляванні]], [[рэлігійная служба|рэлігійныя службы]], [[ваенныя парады]]. Музыкантаў рыхтавалі ў прыватных школах, часам за мяжой. === Тэатр === [[Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|thumb|Дэкарацыі да спектакляў у [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў|Нясвіжскім тэатры Радзівілаў]].]] {{main|Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}} Тэатральнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага бярэ пачатак у народным тэатры, які ўзнік на аснове старажытных абрадаў, гульняў, [[карагод]]аў, паказаў вандроўных акцёраў-скамарохаў. З XVI ст. бытаваў народны лялечны тэатр [[батлейка]]. У XVII ст. узнікла народная драма. Характэрнай асаблівасцю школьнага тэатра XVI—XVII ст. была сатырычная накіраванасць яго інтэрмедый. З’явіліся прыгонныя, аматарскія і прафесійныя тэатры. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Вялікага Княства Літоўскага}} Армія як арганізаваная структура, пачала фарміравацца адначасова з узнікненем самой дзяржавы ў сярэдзіне XIII ст. і праіснавала да 1795 года Складалася спачатку з [[дружына|дружын]], потым [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і ўрэшце з [[найміты|наймітаў]]. З утварэннем дзяржавы ў XIII стагоддзі, дружыны з баяраў складалі асноўную ўдарную сілу, здольную ваяваць у пешым і конным страі. Пазней баяры склалі значную частку [[шляхта|шляхты]] — ваенна-служылага стану Вялікага Княства Літоўскага<ref>Перапіс войска ВКЛ 1528 года</ref>. Паспалітае рушэнне — агульная [[мабілізацыя]] ваенна-служылага стану стала асновай камплектавання ўзброеных сіл. Збор паспалітага рушэння быў марудным працэсам, а з часам стаў не агульным апалчэннем шляхецкага стану, бо значная колькасць шляхты ўхілялася ад выезду на вайну. Нізкая дысцыпліна не дазваляла выкарыстоўваць і без таго абмежаваныя баявыя магчымасці паспалітага рушэння. Да таго ж, на памежных землях з [[маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] трэба было трымаць залогі ў [[крэпасць|крэпасцях]] і [[замак|замках]]. Шляхта ж неахвотна несці гарнізонную службу, бо лічыла сябе вольнай ад вайсковага абавязку ў мірны час. Таму замест яе ў памежных фартэцыях выкарыстоўвалі найміты. Наймітаў выкарыстоўвалі яшчэ з часоў [[Вітаўт]]а <ref>Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae. С. 209, 509, 730.</ref>. Аднак у параўнанні з Заходняй Еўропай, дзе яны да сярэдзіны XVI ст. ужо вырашалі зыход большасці бітваў, наёмныя фарміраванні ў ВКЛ заставаліся дапаможнымі. Толькі пасля абрання Стэфана Баторыя і распачатай ім рэарганізацыі арміі наёмнае войска пачало адыгрываць галоўную ролю <ref>Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae. С. 19.</ref>. [[Файл:Pancerny2.jpg|166px|thumb|Таварыш панцырнай харугвы]] Узор прысягі [[ротмістр]]а (1561): {{цытата|Я … Прысегаю через имя Божъе его королевской млсти и великому князству Литовъскому верне, цнотливе а зычливе на томъ ураде ротмистрова такъ на замъку, яко и в полю — служить; небезпечности вшелякое стеречь, и где бых о ней што ведал, ее не тоить, але его кролевъской млсти и речи посполитой панам радамъ великог князства Литовъского ознаймовати; а пильне врадови моему ротмистровскому и сторожы, мне поручаной, досить чинити, такъ около вартъ обороны замку, яко в захованью зуполъна роты завъжды служебных, мне поручоных; и теж на местцу и в тягнени заховатся без обътяженья подданых ег кор млсти. Так ми, Боже, помогай, и тая святая Еванъгелия<ref>Малиновский И. Сборник материалов, относящихся к истории панов-рады Великого Княжества Литовского. С.84.</ref>}} У 1786 годзе ў Рэчы Паспалітай была праведзена вайсковая рэформа, у выніку створана новая рэгулярная армія, якое складалася аднак з асобных узброеных сіл Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. == Гл. таксама == * [[Літоўская зямля]] * [[Хроніка ВКЛ]] * [[Канцылярыя ВКЛ]] * [[Канфесійная сітуацыя ў ВКЛ XVI-XVIII стагоддзяў|Канфесійная сітуацыя ў ВКЛ XVI—XVIII стагоддзяў]] * [[Канфесіянальная гісторыя Беларусі]] * [[Ардыншчына]] * [[Каймінцы]] * [[Абрусныя]] * [[Абывацелі]] * [[Абражанне маястату]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]] * [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918)]] * [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Т. 1—3. Мн.: БелЭн, 2005—2010. * ''[[Юліюш Бардах|Бардах, Ю.]]'' Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага / Пераклад з польскай і французскай М. Раманоўскага і А. Істоміна; уклад. Г. Сагановіч. — 2-е выданне. — Мінск: Медысонт, 2010. — 456 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»). ISBN 978-985-6982-05-0 * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Гудавичюс, Э.]]'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/Пошукі_Айчыны:_'Літва'_і_'Русь'_у_сучаснай_беларускай_гістарыяграфіі.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html |date=21 верасня 2022 }} / А. Дзярновіч // Палітычная сфера. — 2012. — № 18—19(1—2). — С. 30—53. [http://pawet.net/files/dz_litva_i_rus.pdf] * ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский, М. В.]]'' История Белоруссии / М. В. Довнар-Запольский. — Минск : Беларусь, 2003. — 680 с. * История Беларуси в документах и материалах / Авт.-сост. И. Н. Кузнецов, [[Валянцін Генрыхавіч Мазец|В. Г. Мазец]]. — Минск : Амалфея, 2000. — 672 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * История южных и западных славян : в 2 т. / Под ред. Г. Ф. Матвеева и З. С. Ненашевой. — 2-е изд. — Москва : МГУ, 2001. — Т. 1. Средние века и Новое время. — 2001. — 688 с. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408123400/http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 |date=8 красавіка 2009 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' Міндаўг. Пачатак вялікага гаспадарства / А. Краўцэвіч. — Мінск : Мастацкая Літаратура, 2005. — 163 с. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150929104159/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828 |date=29 верасня 2015 }} * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20040630021945/http://pawet.narod.ru/book/kraucewicz/index.html Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага] / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — 238 с. ISBN 985-08-0249-9 * ''[[Марцэлі Косман|Косман, М.]]'' З гісторыі і культуры Вялікага Княства Літоўскага / Уклад. Г. Сагановіча; пер. з пол. мовы С. Ішчанкі і інш. — М.: Медысонт, 2010. — 448 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістрычны Агляд»). ISBN 978-985-6887-60-7 * ''Крикун, Н.'' Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. * ''[[Мацвей Кузьміч Любаўскі|Любавский, М. К.]]'' Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. — М., 1892. * ''Малиновский, И.'' Сборник материалов, относящихся к истории панов-рады Великого Княжества Литовского // Известия императорского томского университета. — Томск, 1902. — Кн. 21. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мінск : Полымя, 1993. — 160 с. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' Працэс утварэння Вялікага княства Літоўскага (XIII—XIV стст.) / В. Л. Насевіч // Актуальныя пытанні гісторыі Беларусі ад старажытных часоў да нашых дзён: Зборнік артыкулаў. — Мінск: БДУ, 1992. — С. 54—63. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]'' [https://nasevich.net/page/vkl-ad-uzniknennya-da-kreuskay-unii-2003-2005 ВКЛ ад узнікнення да Крэўскай уніі] (аўтарскі варыянт тэксту для 2-га тома «Гісторыі Беларусі» у 6 тамах: — Мінск: Экоперспектива, 2008. С. 60-96). — nasevich.net * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]]'', ''Спірыдонаў М.'' [https://nasevich.net/page/rus-u-skladze-vyalikaga-knyastva-litouskaga-u-xvi-st-1996 «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст.] // З глыбі вякоў. Наш край: Гістарычна-культуралагічны зборнік. — Мінск : Навука і тэхніка, 1996. — Вып. 1. — С. 4—27. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Спиридонов, М. Ф.]]'' [http://viduramziu.istorija.net/etno/spiridonov-ru.htm «Литва» и «Русь» в Беларуси в 16 в.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112011300/http://viduramziu.istorija.net/etno/spiridonov-ru.htm |date=12 лістапада 2013 }} // Наш Радавод. Гродна, 1996. — Кн. 7. — С. 206—211. * ''[[Міхал Тымоўскі|Тымовский, М.]]'' История Польши / М. Тымовский, [[Ян Кеневіч|Я. Кеневич]], [[Ежы Хольцэр|Е. Хольцер]]. — М. : Весь Мир, 2004. — 544 с. * ''[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юха, Я. А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі / Я. А. Юха. — Мінск: Універсітэцкае, 1992. — 270 с. * ''[[Уршуля Аўгустыняк|Augustyniak, U.]]'' Historia Polski 1572—1795 / U. Augustyniak. — Warszawa : PWN, 2008. — 1006 s. * ''[[Томас Баранаўскас|Baranauskas, T.]]'' Lietuvos valstybės ištakos / T. Baranauskas. — Vilnius: Vaga, 2000. — 317 p. ISBN 5-415-01495-0 * [[Оскар Халецкі|Halecki O.]] Litwa, Ruś i Żmudź jako części składowe Wielkiego Księstwa Litewskiego // RAU. — T. 59. (Ser. 2. T. 34.). — Kraków, 1916. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * Polska na przestrzeni wieków / H. Samsonowicz [i in.]; redactor wydania J. Tazbir. — 2-e wyd. — Warszawa : WPN, 2006. — 803 s. * ''[[Станіслаў Шчур|Szczur, S.]]'' Historia Polski średniowiecze / S. Szczur. — Kraków : Wydawnictwo Literackie, 2002. — 676 s. * Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — T. 6 : Polska w czasach przełomu (1764—1815) / S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — 302 s. * Codex epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae. 1376—1430, ed. A. Prochaska // Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. IV, cz. 1. — Cracoviae, 1882. == Спасылкі == {{commonscat|}} * [http://szliachta.org/p07_art/vkl01-05/vkl01.html Партрэты Вялікага Княства ў Юркавым куточку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111135321/http://szliachta.org/p07_art/vkl01-05/vkl01.html |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=80 В. А. Юргенсон (Минск) НАСЛЕДНЫЕ ВЕЛИКИЕ КН. ЛИТОВСКИЕ ПОСЛЕ 1795 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170421000334/http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=80 |date=21 красавіка 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20011120110749/http://www.geocities.com/litva_kronika/ Magnus Ducatus Lituaniae] * [http://starbel.narod.ru/statut1588.htm Статут ВКЛ 1588 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180705232849/http://starbel.narod.ru/statut1588.htm |date=5 ліпеня 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20010626153901/http://www.angelfire.com/jazz/lavresh/Book/unia/unia.html Тэкст Берасцейскай уніі 1596 г.] * [http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm Даследаванні метрык ВКЛ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091207182349/http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm |date=7 снежня 2009 }} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=3662 Алесь Белы. Хроніка Белай Русі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104080815/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=3662 |date=4 лістапада 2011 }} * [http://www.svaboda.org/prahram/belraz/razd4.html Аляксандр Краўцэвіч. Ці магло ВКЛ не ўтварыцца?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070602123523/http://www.svaboda.org/prahram/belraz/razd4.html |date=2 чэрвеня 2007 }} * {{cite web|title = Гербы шляхты ВКЛ|url = http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/pradmova.html|access-date = 6 снежня 2017|archive-date = 4 ліпеня 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170704222906/http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/pradmova.html|url-status = dead}} {{ref-be}} * [http://old.knihi.com/urban/charaktar.html Паўла Урбан. Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага і гістарычны тэрмін «Літва»]{{Недаступная спасылка}} * [http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html Сагановіч Генадзь. Невядомая вайна: 1654—1667] * Адміністрацыйная {{cite web|title=Мапа ВКЛ|url=http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html|url-status=dead|access-date=6 снежня 2017|archive-date=15 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115122035/http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html}} {{ref-be}} * [http://old.knihi.com/caropka/imia.html Чаропка Вітаўт. Імя ў летапісе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html |date=7 лістапада 2011 }} * [http://old.knihi.com/caropka/uladary.html Чаропка Вітаўт. Уладары Вялікага Княства]{{Недаступная спасылка}} * [http://jivebelarus.net/history/gistografia/On-the-trail-of-one-myth.html Ермаловіч Мікола. Па слядах аднаго міфа] * [http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%D1%9Eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у перыедыку Беларускі Гістарычны Агляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ |date=3 лютага 2014 }} * [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=8 Вялікае Княства Літоўскае : ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130621194310/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=8 |date=21 чэрвеня 2013 }} віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я.Коласа НАН Беларусі * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]'' [https://nasevich.net/page/nacyyanalnae-pytanne-u-vyalikim-knyastve-litouskim-2010 «Нацыянальнае пытанне» ў Вялікім Княстве Літоўскім] : Даклад на круглым стале «Cучасны погляд на прычыны заняпаду ВКЛ». Мінск, 13 лістапада 2010 г. — nasevich.net {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{ВКЛ у тэмах}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1236—1569)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1569—1795)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] 0yt52ua7z9mklrzuj7ustliggdfddqn 0 15643 5176769 1929551 2026-08-06T21:41:05Z Ueschar 151377 шаблон 5176769 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Актыній''' ({{lang-la|Actinium}}) '''Ac''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 89. Серабрыста-белы [[метал]]. == Прыродныя крыніцы == Рэдказямельны элемент. == Прымяненне == Практычнае значэнне — невялікае. Часам выкарыстоўваецца для прыгатавання крыніц [[нейтрон]]аў. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] q5vt6f8vtboxikhixb90r3vqxvye2xt 0 15787 5176618 4665933 2026-08-06T14:22:23Z Ueschar 151377 шаблон 5176618 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |імя=Аргон |нумар=18 |сімвал=Ar}} '''Аргон''' ({{lang-la|Argonum}}) '''Ar''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 18; атамная маса 39,948. [[Інертны газ]]. Адкрыты ў 1894 годзе [[Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)|Дж. Рэлеем]] і [[Уільям Рамзай|У. Рамзаем]]. Газ без колеру і паху. [[Шчыльнасць]] 1,7839 кг/м³, [[тэмпература плаўлення]] −189,3 [[Градус Цэльсія|°C]], [[тэмпература кіпення]] −185,9&nbsp;°C. == Прыродныя крыніцы == Уваходзіць у склад [[атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі]] (0,93 % па аб’ёме). == Прымяненне == Прамысловы аргон ідзе на стварэнне абарончай атмасферы пры плаўцы, рэзцы і зварцы актыўных [[Металы|металаў]] для атрымання звышчыстых матэрыялаў для рэактара- і ракетабудаўніцтва. Выкарыстоўваецца для напаўнення [[люмінесцэнтная лямпа|люмінесцэнтных лямпаў]], у светлавой рэкламе (сіне-блакітны колер). {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=29|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Аргон/ ''Бердоносов С. С.'' Аргон]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} {{Commons|Category:Argon}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] ep933vzjnbuwypo0a4w1gcogvap8f2r 0 15788 5176620 4293521 2026-08-06T14:23:49Z Ueschar 151377 шаблон 5176620 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Астат''' (ад {{lang-el|astatos}} — «няўстойлівы», {{lang-la|Astatium}}) '''At''' — [[хімічны элемент]] VII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 85, адносіцца да [[Галагены|галагенаў]]. == Прыродныя крыніцы == Утрыманне ў прыродзе крайне нязначнае, адзін з самых рэдкіх элементаў. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] ofzpz8wpj8mj0v1mhz5rgmf49miviiq 0 15789 5176594 4926337 2026-08-06T13:57:29Z Ueschar 151377 шаблон 5176594 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}[[Файл:Barium unter Argon Schutzgas Atmosphäre.jpg|thumb]] '''Барый''' (ад {{lang-el|barys}} — «цяжкі», {{lang-la|Baryum}}) '''Ba''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 56. Мяккі серабрыста-белы [[Шчолачназямельныя металы|шчолачназямельны]] [[метал]]. [[Атамная маса]] 137,34. [[Шчыльнасць]] 3760 кг/м³, тэмператра плаўлення 710&nbsp;°C. Існуе 7 стабільных [[ізатоп]]аў барыю з масавымі лікамі 130, 132, 134—138. На паветры хутка акісляецца да аксіду (BaO) і пераксіду (BaO₂), пры награванні загараецца жоўта-зялёным полымем. Добра рэагуе з вадой і [[Кіслата|кіслотамі]], пры пакаёвай тэмпературы рэагуе з [[Галагены|галагенамі]], пры награванні — з [[вадарод]]ам, [[азот]]ам, [[сера]]й. [[Амальгама]] барыю атрымана ў 1808 годзе англійскім хімікам [[Гемфры Дэві]]. == Прыродныя крыніцы == У зямной кары ўтрымліваецца 0,065 % па масе. У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца. З мінералаў прамысловае значэнне маюць [[барыт]] BaSO₄ і [[вітэрыт]] BaCO₃. У [[Чылі]] маюцца радовішчы [[нітрабарыт]]у Ba(NO₃)₂<ref name="bel11">{{Крыніцы/БелЭн|11к}} — С. 350.</ref>. Барый атрымліваюць алюматэрмічным аднаўленнем пры тэмпературы 1100—1200 °C. == Выкарыстанне == Выкарыстоўваецца ў [[металургія|металургіі]] (дадаецца пры выплаўцы [[медзь|медзі]], [[свінец|свінца]]. Патрэбны для ачысткі гэтых металаў ад [[сера|серы]] і газаў). Таксама ў тыпаграфскай справе, пры вырабе электродаў запальных свечак [[Рухавік унутранага згарання|рухавікоў унутранага згарання]], [[падшыпнік]]авых сплаваў. Выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]] (рэнтгеналагічныя даследаванні страўнікава-кішачнага тракту). == Гл. таксама == * [[Барыт]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=36|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=28—29|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{commons|Category:Barium}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} n1k2yogko5sq6ml0dsqltfg0214onq1 5176596 5176594 2026-08-06T13:58:20Z Autumndancer 168015 5176596 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Барый''' (ад {{lang-el|barys}} — «цяжкі», {{lang-la|Baryum}}) '''Ba''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 56. Мяккі серабрыста-белы [[Шчолачназямельныя металы|шчолачназямельны]] [[метал]]. [[Атамная маса]] 137,34. [[Шчыльнасць]] 3760 кг/м³, тэмператра плаўлення 710&nbsp;°C. Існуе 7 стабільных [[ізатоп]]аў барыю з масавымі лікамі 130, 132, 134—138. На паветры хутка акісляецца да аксіду (BaO) і пераксіду (BaO₂), пры награванні загараецца жоўта-зялёным полымем. Добра рэагуе з вадой і [[Кіслата|кіслотамі]], пры пакаёвай тэмпературы рэагуе з [[Галагены|галагенамі]], пры награванні — з [[вадарод]]ам, [[азот]]ам, [[сера]]й. [[Амальгама]] барыю атрымана ў 1808 годзе англійскім хімікам [[Гемфры Дэві]]. == Прыродныя крыніцы == У зямной кары ўтрымліваецца 0,065 % па масе. У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца. З мінералаў прамысловае значэнне маюць [[барыт]] BaSO₄ і [[вітэрыт]] BaCO₃. У [[Чылі]] маюцца радовішчы [[нітрабарыт]]у Ba(NO₃)₂<ref name="bel11">{{Крыніцы/БелЭн|11к}} — С. 350.</ref>. Барый атрымліваюць алюматэрмічным аднаўленнем пры тэмпературы 1100—1200 °C. == Выкарыстанне == Выкарыстоўваецца ў [[металургія|металургіі]] (дадаецца пры выплаўцы [[медзь|медзі]], [[свінец|свінца]]. Патрэбны для ачысткі гэтых металаў ад [[сера|серы]] і газаў). Таксама ў тыпаграфскай справе, пры вырабе электродаў запальных свечак [[Рухавік унутранага згарання|рухавікоў унутранага згарання]], [[падшыпнік]]авых сплаваў. Выкарыстоўваецца ў [[медыцына|медыцыне]] (рэнтгеналагічныя даследаванні страўнікава-кішачнага тракту). == Гл. таксама == * [[Барыт]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=36|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=28—29|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{commons|Category:Barium}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} ngnoufqhv0mz8sz0ejtdnc3fqzn0ke1 0 15790 5176609 5068760 2026-08-06T14:12:08Z Ueschar 151377 шаблон 5176609 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент | імя = Берылій / Beryllium (Be) | сімвал = Be | нумар = 4 | атамная маса = 9,012182 }} '''Берылій''' ({{lang-la|Beryllium}}) '''Be''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 4. Атамная маса 9,01218.<br /> Вылучаны ў выглядзе вокіслу BeO з [[мінерал]]а [[берыл]]а ў [[1798]] годзе французскім [[хімік]]ам Л. Вокленам ({{lang-fr|Louis-Nicolas Vauquelin}}). Металічны берылій незалежна адзін ад аднаго атрымалі ў 1828 г. [[Фрыдрых Вёлер|Ф. Вёлер]] і А. Бюсі<ref name="bse">[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Бериллий/ ''Булычёв Б. М., Ижванов Л. А., Ковальский В. В.'' Бериллий]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}}</ref>. Светла-шэры [[метал]]. [[Шчыльнасць]] 1847,7 кг/м³. [[Тэмпература плаўлення]] 1284 [[Градус Цэльсія|°C]], [[тэмпература кіпення]] 2450&nbsp;°C. == Прыродныя крыніцы == У [[Зямная кара|Зямной кары]] берылію ўтрымліваецца каля 6·10⁻⁴ % па масе. З мінералаў берылію найбольшае прамысловае значэнне мае берыл. Галоўныя радовішчы — у [[ЗША]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Мексіка|Мексіцы]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Намібія|Намібіі]], [[Мазамбік]]у, [[Індыя|Індыі]], [[Расія|Расіі]]. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца ў авія- і ракетабудаванні (тармазныя дыскі [[самалёт]]аў, панэлі [[Сонечная батарэя|сонечных батарэй]], абшыўкі [[Касмічны карабель|касмічных караблёў]]), [[Ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]] (рэгулятар ядзернай рэакцыі: запавольвае [[нейтрон]]ы). {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=31|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=39|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Бериллий/ ''Булычёв Б. М., Ижванов Л. А., Ковальский В. В.'' Бериллий]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} {{Commons|Category:Beryllium}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Берылій| ]] 63k2k6d1jy9556685c06oq6pqmqnjfc 0 15791 5176774 1929559 2026-08-06T21:43:43Z Ueschar 151377 шаблон 5176774 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Берклій''' ({{lang-la|Berkelium}}) '''Bk''' — штучна атрыманы [[радыеактыўнасць|радыеактыўны]] [[трансуранавыя элементы|трансуранавы]] [[хімічны элемент]]; атамны нумар 97. Адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Стабільных [[ізатоп]]аў не мае, найбольш трывалы нуклід ²⁴⁷Bk мае перыяд паўраспаду 1380 гадоў. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] 1nfpbjg7lxkhkx1gj1w3z4vpln1n2el 0 15792 5176784 5128474 2026-08-06T21:53:34Z Ueschar 151377 шаблон 5176784 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} {{значэнні2|Бор}} '''Бор''' ({{lang-la|Borum}}) '''B''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 5; атамная маса 10,811. Уяўляе сабой [[Крышталь|крышталічнае]] [[рэчыва]] шэравата-чорнага колеру. [[Шчыльнасць]] 2340 кг/м³, [[тэмпература плаўлення]] 2075 [[Градус Цэльсія|°C]]. У прыродзе бор складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ¹⁰'''B''' і ¹¹'''B'''. == Гісторыя адкрыцця<ref>{{кніга|аўтар=Трифонов Д. Н., Трифонов В. Д.|загаловак=Как были открыты химические элементы: Пособие для учащихся|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1980|старонкі=51—82|старонак=224|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> == Атрыманы ў [[1808]] годзе [[Жазеф Луі Гей-Люсак|Ж. Л. Гей-Люсакам]] і Л. Ж. Тэнарам незалежна ад [[Гемфры Дэві|Г. Дэві]]. Гісторыя адкрыцця бора пачынаецца не пазней [[сярэднявечча]]. Былі знаёмы злучэнні бора, сярод якіх, шырока выкарыстоўваемая [[бура]]. У [[1702]] годзе [[Галандыя (гістарычная вобласць)|галандскі]] ўрач В. Гомберг, награваючы буру з [[Серная кіслата|сернай кіслатой]], атрымаў борную кіслату, якую пад назвай ''«заспакаяльная соль Гомберга»'' выкарыстоўвалася ў медыцыне. У 1747 г. французскі хімік Т. Барон рабіў спробы вызначыць склад буры і высвятліў, што яна складаецца з солі Гомберга і соды. Шведскі хімік [[Торберн Улаф Бергман|Т. Бергман]] ({{lang-sv|Torbern Olof Bergman}}) выказаў меркаванне, што ''соль Гомберга'', хутчэй за ўсё, з'яўляецца [[Борная кіслата|борнай кіслатой]]. У «Табліцы простых целаў» [[Антуан Ларан Лавуазье|А. Лавуазье]] ўтрымліваецца тэрмін «борны радыкал», пад якім маецца на ўвазе [[аксід бору]]. Адкрыццё бора належыць некалькім аўтарам. [[21 чэрвеня]] 1808 г. Ж. Л. Гей-Люсак і Л. Ж. Тэнар выступілі з заявай аб сваім адкрыцці, а [[30 чэрвеня]] аб гэтым жа паведаміў Г. Дэві. == Прыродныя крыніцы == Шырока распаўсюджаны ў прыродзе, сустракаецца толькі ў выглядзе злучэнняў з [[кісларод]]ам: [[борная кіслата]] (мінерал сасалін), бура (тынкал) і інш. У вадзе акіянаў утрымліваецца 4,6 мг/л бору. Радовішчы ў [[Італія|Італіі]], [[Германія|Германіі]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]] ([[Каліфорнія]]).<br /> Сусветная вытворчасць бору (без уліку [[СССР]]) у выглдзе злучэнняў складала ў 1980 годзе 2,4 млн. т<ref name="hem">{{Cite web |url=http://www.xumuk.ru/encyklopedia/598.html/ |title=Бор на сайце ХиМиК.ру |access-date=4 лістапада 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026162716/http://www.xumuk.ru/encyklopedia/598.html |archivedate=26 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>. == Прымяненне == * У злучэннях з [[метал]]амі ўтварае звышцвёрдыя, гарачатрывалыя [[Сплаў|сплавы]]. * Сінтэтычныя [[алмаз]]ы. * Рэгуляцыйныя стрыжні для [[Ядзерны рэактар|атамных рэактараў]] (паглынае [[нейтрон]]ы, якія выклікаюць [[Ланцуговыя рэакцыі|ланцуговую рэакцыю]] дзялення [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]]). * Злучэнні бора выкарыстоўваюцца ў якасці [[паўправаднік]]овых і [[Дыэлектрык|дыэлектрычных]] матэрыялаў<ref name="bse">[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Бор%20(химич.%20элемент)/ Бор (химич. элемент)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Мікраэлемент. Уносіцца ў [[Глеба|глебу]] як мікраўгнаенне. Каля паловы штучных і прыродных злучэнняў бора выкарыстоўваецца ў вытворчасці [[Шкло|шкла]], каля 30 % ў вытворчасці мыйных сродкаў, 4—5 % — у мэтах вытворчасці [[Фарбы|фарбаў]], гербіцыдаў, металургічных флюсаў і інш<ref name="hem" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=44|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{кніга|аўтар=Трифонов Д. Н., Трифонов В. Д.|загаловак=Как были открыты химические элементы: Пособие для учащихся|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1980|старонкі=51—82|старонак=224|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Бор%20(химич.%20элемент)/ Бор (химич. элемент)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/598.html/ Бор на сайце ХиМиК.ру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121026162716/http://www.xumuk.ru/encyklopedia/598.html |date=26 кастрычніка 2012 }} {{Commons|Category:Boron}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Паўметалы]] [[Катэгорыя:Бор]] rnmrqdjcrgr37nunqjv5wori3ypftnh 0 15795 5176796 4612074 2026-08-06T22:21:05Z Ueschar 151377 шаблон 5176796 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} [[Image:Bi-crystal.jpg|thumb|Сінтэтычны крышталь вісмута. Вясёлкавыя колеры тлумачыцца тонкай плёнкай аксідаў на паверхні.]] '''Вісмут''' ({{lang-la|Bismuthum}}), '''Bi''' — [[хімічны элемент]] V групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 83. [[Метал]] серабрыста-белага колеру з ружовым адценнем. Вісмут доўга лічыўся самым масіўным элементам са стабільнымі ізатопамі, але ў 2003 годзе было ўстаноўлена, што ён вельмі слаба радыеактыўны: яго адзіны прыродны ізатоп, вісмут-209, [[альфа-распад|альфа-радыеактыўны]] з [[перыяд паўраспаду|перыядам паўраспаду]], які больш чым у мільярд разоў пераўзыходзіць ацэначны [[узрост Сусвету|ўзрост Сусвету]]<ref>{{cite news| url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2003/apr/23/bismuth-breaks-half-life-record-for-alpha-decay| title=Bismuth breaks half-life record for alpha decay| date=23 April 2003| publisher=Physicsworld| first=Belle| last= Dumé}}</ref><ref name=Kean>{{cite book|last=Kean|first=Sam|title=The Disappearing Spoon (and other true tales of madness, love, and the history of the world from the Periodic Table of Elements)|url=https://archive.org/details/disappearingspoo0000kean_p8o5|publisher=Back Bay Books |location=New York/Boston|year=2011|pages=[https://archive.org/details/disappearingspoo0000kean_p8o5/page/158 158]–160|isbn=978-0-316-051637}}</ref>. З-за вельмі вялікага перыяду паўраспаду вісмут-209 можна разглядаць амаль для ўсіх патрэб як стабільны [[нуклід]]<ref name=Kean/>. == Асноўныя характарыстыкі == Прыродны вісмут складаецца з аднаго ізатопа ²⁰⁹Ві, які раней лічыўся самым цяжкім з існуючых у прыродзе стабільных ізатопаў. У зямной кары знаходзіцца 2x10^-5% па масе. Крохкі серабрыста-шэры з ружовым адценнем метал, шчыльнасць 9800 кг/м&sup3;, тэмпература плаўлення 271,4 °С (пры плаўленні памяншаецца ў аб'ёме), тэмпература кіпення 1564 °С. Самародны вісмут крышталізуецца ў трыганальнай сінганіі. Крышталі вельмі рэдкія, звычайна слаістыя або зярністыя агрэгаты, дэндрыты. Колер серабрыста-белы, з чырванаватым адценнем на свежым зломе і карычневы — на старым. Лёгка рэжацца нажом. Бляск металічны. [[Цвёрдасць мінералаў|Цвёрдасць]] 2,5. Шчыльннасць 9,8 г/см&sup3;. Устойлівы ў сухім паветры, пры тэмпературы вышэй за 1000 °С гарыць (утварае аксід Ві₂O₃). Раствараецца ў кіслотах азотнай і канцэнтраванай сернай (пры награванні). 3 галагенамі пры 200— 250 °С утварае трыгалагеніды (напр., вісмут хларыд BiCl₃), з большасцю металаў пры сплаўленні — інтэрметалічныя злучэнні вісмутыды (напр., вісмутвды натрыю Na₂Ві, магнію Mg₃Ві₂). == Прыродныя крыніцы == Сустракаецца і як самародны метал, і ў злучэннях з іншымі элементамі. Самародны вісмут рэдкі мінерал, трапляецца ў гідратэрмальных жылах або [[пегматыт]]ах, звычайна ў сувязі з рудамі [[серабро|серабра]], [[кобальт]]у, нікелю, свінцу і волава. Вядома больш за 60 рудных вісмутавых мінералаў. Асноўныя: вісмут самародны, [[вісмуцін]], тэтрадыміт, казаліт, бісміт, бісмуціт, тэлуравісмуціт. Радовішчы эндагенныя (постмагматычныя і гідратэрмальныя) і экзагенныя. Радовішчы ўласна вісмутавых руд, у якіх больш за 0,2% вісмуту, рэдкія. Асноўнае значэнне маюць вісмутзмяшчальныя руды (0,001—0,1 Bi) вальфрамавых, алавяных, медных, залатарудных і свінцова-цынкавых радовішчаў. Галоўныя радовішчы — у [[Балівія|Балівіі]], [[Перу]] і на [[Востраў Тасманія|востраве Тасманія]] ([[Аўстралія]]). Сусветная здабыча невялікая, ненамнога перавышае здабычу [[золата]]. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца як кампанент легкаплаўкіх сплаваў (напр., сплаў Вуда), бабітаў, як цепланосьбіт у ядзерных рэактарах (расплаў), для вытворчасці пастаянных магнітаў, у прыладах для вымярэння напружанасці магнітнага поля. Прэпараты прымяняюцца ў дэрматалогіі і касметалогіі, як антысептычныя сродкі. Злучэнні вісмуту выкарыстоўваюць у вытворчасці керамікі, фарфору, спецыяльнага шкла. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|4|Вісмут|Боднар І. В.|197}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] 5xormcrz0f3ccgqakuerbpebzao9k6i 0 15796 5176924 5128553 2026-08-07T08:11:46Z Ueschar 151377 шаблон 5176924 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Вальфрам''' ({{lang-la|Wolframium}}) '''W''' — [[хімічны элемент]] VI групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 74. Тугаплаўкі цяжкі [[метал]] светла-шэрага колеру. == Прыродныя крыніцы == У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца, найбольш распаўсюджаны мінерал — [[вальфраміт]]. Радовішчы ў [[Расія|Расіі]] ([[Урал]], [[Каўказ]], [[Забайкалле]]), [[Кыргызстан]]е, [[Казахстан]]е, [[КНР]], [[КНДР]], [[ЗША]], [[Балівія|Балівіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Перу]], [[Тайланд]]зе, [[М’янма|М'янме]]. == Прымяненне == Электратэхніка і радыётэхніка (ніці лямпаў накальвання, электроды для атрымання плазмы), атамная і авіяцыйна-касмічная тэхніка (высокатэмпературныя ўстойлівыя матэрыялы, напр.[[вальфраму карбіды]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Злучэнні вальфраму}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Вальфрам| ]] en7bolh6s7nczz7fnlyvxlxib3x5jvb 0 16147 5176768 1704258 2026-08-06T21:40:21Z Ueschar 151377 шаблон 5176768 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Гольмій''' ({{lang-la|Holmium}}) '''Ho''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 67. Адносіцца да [[лантаноіды|лантаноідаў]]. == Прымяненне == Атрыманне люмінафорных матэрыялаў. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} e93iilbzf82m1vkqcszh8lfrhi5hbvq 0 16149 5176641 5128822 2026-08-06T14:46:40Z Ueschar 151377 шаблон 5176641 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Еўропій''' ({{lang-la|Europium}}) '''Eu''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; [[атамны нумар]] 63. Адносіцца да [[лантаноіды|лантаноідаў]]. Адкрыты ў 1901 годзе французскім хімікам [[Эжэн Анатоль Дэмарсэ|Э. Дэмарсэ]]. Серабрыста-белы [[метал]]. == Выкарыстанне == Выкарыстоўваюць як паглынальнік [[нейтрон]]аў у ядзернай тэхніцы, актыватар [[люмінафор]]аў у каляровым [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Лантаноіды]] 85q2zxp8uxxwahxpwc93ij7y4xbpkeo 0 16150 5176781 4814512 2026-08-06T21:48:38Z Ueschar 151377 афармленне 5176781 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент | імя = Жалеза / Ferrum (Fe) | сімвал = Fe | нумар = 26 | унізе = [[Рутэній|Ru]] | вонкавы выгляд = Коўкі, вязкі [[метал]] срабрыста-белага колеру | атамная маса = 55,847(2)<ref name="iupac atomic weights">{{артыкул|аўтар=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|загаловак=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|спасылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|мова=en|выданне=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|нумар=5|старонкі=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02 | issn = 0033-4545}}</ref> | радыус атама = 126 | энэргія іанізацыі 1 = 759,1 (7,87) | канфігурацыя = [Ar] 3d⁶ 4s² | кавалентны радыус = 117 | радыус іона = (+3e) 64 (+2e) 74 | электраадмоўнасць = 1,83 | электродны патэнцыял = Fe←Fe³⁺ −0,04 В<br />Fe←Fe²⁺ −0,44 В | ступені акіслення = 6, 3, 2, 0 | шчыльнасць = 7,874 | цеплаёмістасць = 25,14<ref name="ХЭ">{{кніга|частка=|загаловак=Химическая энциклопедия: в 5 тт.|спасылка=|адказны=Редкол.: Кнунянц И.&nbsp;Л. (гл. ред.)|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=140|старонак=671|серыя=|isbn=|тыраж=100000}}</ref> | цеплаправоднасць = 80,4 | тэмпература плаўлення = 1812 K (1538,85 °C) | цеплата плаўлення= 247,1 кДж/кг 13,8 | тэмпература кіпення = 3134 | цеплата выпарвання = ~6088 кДж/кг ~340 | малярны аб'ём = 7,1 | структура рашоткі = кубічная аб'ёмнацэнтраваная | параметры рашоткі = 2,866 | тэмпература Дэбая = 460 | спектр=Iron_Spectrum.jpg }} '''Жалеза''' ({{lang-la|Ferrum}}) '''Fe''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 26. Бліскучы серабрыста-белы [[метал]]. == Прыродныя крыніцы == Адзін з найбольш распаўсюджаных у прыродзе элементаў — па ўтрыманню ў зямной кары (4,65% па масе) саступае толькі кіслароду, [[крэмній|крэмнію]] і [[алюміній|алюмінію]]. Мільярды тон жалеза па ўсім свеце сканцэнтраваныя ў выглядзе радовішчаў, прыдатных для прамысловай распрацоўкі. Найбольшыя запасы руд жалеза — у былым [[СССР]]: [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Казахстан]]е; а таксама ў [[ЗША]], [[КНР]], [[Індыя|Індыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[ФРГ]], [[Францыя|Францыі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і інш. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца пераважна для атрымання разнастайных сплаваў, важнейшыя з якіх — [[сталь]] і [[чыгун]]. Гл. таксама: [[чорныя металы]]. {{зноскі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Жалеза| ]] rxbxjplz4srk7wd6zp7b2p1pm2305ui 0 16151 5176801 5020717 2026-08-06T22:25:08Z Ueschar 151377 шаблон 5176801 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} {{Значэнні}} {{Элемент перыядычнай сістэмы|align=center|fontsize=100%|number=79}} '''Золата''' ({{lang-la|Aurum}}) '''Au''' — [[хімічны элемент]] I групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 79. Бліскучы жоўты [[метал]]. == Фізічныя ўласцівасці == Чыстае золата — мяккі метал жоўтага колеру. Чырванаватае адценне некаторым вырабам з золата, напрыклад, [[манета]]м, надаюць прымешкі іншых металаў, у прыватнасці, [[медзь|медзі]]. У тонкіх плёнках золата прасвечвае зялёным. Золата валодае выключна высокай цеплаправоднасцю і нізкім электрычным супраціўленнем. Золата — вельмі цяжкі метал: шчыльнасць чыстага золата — 19321 кг/м ³ (шар з чыстага золата дыяметрам 46 мм мае масу 1 кг). Сярод металаў па шчыльнасці займае шостае месца: пасля [[осмій|осмію]], [[ірыдый|ірыдыю]], [[рэній|рэнію]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціны]] і [[плутоній|плутонію]]. Высокая шчыльнасць золата палягчае яго здабычу. Самыя простыя тэхналагічныя працэсы, такія, напрыклад, як прамыванне на шлюзах, могуць забяспечыць вельмі высокую ступень вымання золата з прамыўной пароды. Золата — вельмі мяккі метал: цвёрдасць па [[шкала Моаса|шкале Моаса]] ~ 2.5, па [[метад Брынеля|Брынелю]] 220—250 Мпа (параўнальная з цвёрдасцю пазногця). Золата з’яўляецца высокапластычным металам: яно можа быць пракавана ў пласцінкі таўшчынёй да ~ 0,1 мкм ([[сусальнае золата]]). Золата можа быць выцягнута ў дрот з лінейнай шчыльнасцю да 500 м/г. [[Тэмпература плаўлення]] золата складае 1064&nbsp;°C. Шчыльнасць вадкага золата менш, чым цвёрдага, і складае 17 г/см³ пры тэмпературы плаўлення. Вадкае золата даволі лятучае і актыўна выпарваецца задоўга да [[тэмпература кіпення|тэмпературы кіпення]]. == Хімічныя ўласцівасці == Золата — самы інертны метал, які стаіць у шэрагу напружанняў правей за ўсе іншыя металы. Пры звычайных умовах яно не ўзаемадзейнічае з большасцю [[кіслата|кіслот]] і не ўтварае аксідаў, дзякуючы чаму было аднесена да высакародных металаў, у адрозненне ад звычайных металаў, якія разбураюцца пад дзеяннем навакольнага асяроддзя. Затым была адкрыта здольнасць царскай гарэлкі раствараць золата, што абвергла меркаванне аб яго хімічнай інертнасці. Найбольш устойлівая ступень акіслення золата ў злучэннях +3, у гэтай ступені акіслення яно лёгка ўтварае з адназараднымі аніёнамі (F⁻, Cl⁻. CN⁻) ўстойлівыя плоскія квадратныя комплексы [AuX₄]⁻. Адносна ўстойлівымі таксама з’яўляюцца злучэнні са ступенню акіслення+1, якія даюць лінейныя комплексы [AuX₂]⁻. Доўгі час існавала меркаванне, што +3 — вышэйшая з магчымых ступеняў акіслення золата, аднак, выкарыстоўваючы [[дыфтарыд крыптону]], удалося атрымаць злучэнні Au⁺⁵ (фтарыд AuF₅, [[соль|солі]] [[Комплексныя злучэнні|комплексу]] [AuF₆]⁻). Злучэнні золата(V) з’яўляюцца стабільнымі толькі са [[фтор]]ам; мацнейшыя акісляльнікі. Пры ўзаемадзеянні атамарнага фтору з пентафтарыдам золата былі атрыманы лятучыя фтарыды золата (VI) і (VII): AuF₆ і AuF₇. Яны надзвычай няўстойлівыя, асабліва AuF₆, які дысмутыруе з утварэннем AuF₅ і AuF₇<ref>[http://sc.nios.ru/catalog/res/a4c0ac42-f6f8-bf8c-b88e-0d111f7f39e9/?fullView=1&from=6b7682f5-a3ad-39b0-be0b-cb4046204c07&interface=electronic&rubric_id Химия и жизнь, 1987] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130517084917/http://sc.nios.ru/catalog/res/a4c0ac42-f6f8-bf8c-b88e-0d111f7f39e9/?fullView=1&from=6b7682f5-a3ad-39b0-be0b-cb4046204c07&interface=electronic&rubric_id |date=17 мая 2013 }}</ref>. Ступень [[акісленне|акіслення]] +2 для золата неўласціва, у рэчывах, у якіх яна фармальна роўная 2, палова золата, як правіла, акіслена до +1, а палова — да +3, напрыклад, правільнай іоннай формулай сульфату золата(II) AuSO₄ будзе не Au²⁺(SO₄)²⁻, а Au¹⁺Au³⁺(SO₄)²⁻₂, аднак знойдзены комплексы, у якіх золата ўсё ж мае ступень акіслення +2. Існуюць злучэнні золата са ступенню акіслення −1, якія называюцца [[аўрыды|аўрыдамі]]. Напрыклад, CsAu ([[аўрыд цезію]]), Na₃Au ([[аўрыд натрыю]])<ref>Неорганическая химия: в 3 т./Под ред. Ю. Д. Третьякова. Т. 3: Химия переходных металлов. Кн. 2. М.: Изд. центр «Академия», 2007, 400 с.</ref>. == Прыродныя крыніцы == [[Файл:Or Venezuela.jpg|thumb|250px|Залаты [[самародак]]]] Малая доля ў складзе зямной кары (74-е месца сярод іншых элементаў), надзвычай рассеяны элемент. Здабываецца амаль у 50 краінах свету, асноўныя запасы — у [[Расія|Расіі]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Аўстралія|Аўстраліі]]. [[Кітай]] займае першае месца ў свеце па аб’ёмах здабычы і спажывання золата, а па разведаных запасах саступае толькі ПАР<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20181112/1542004910-zalaty-kitay |title=zviazda.by |access-date=16 лістапада 2018 |archive-date=16 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116040141/http://zviazda.by/be/news/20181112/1542004910-zalaty-kitay |url-status=dead }}</ref>. == Прымяненне == Выконвае функцыю грошай (усеагульны эквівалент і сродак забеспячэння нацыянальнай валюты). Выкарыстоўваецца ў мастацтве, ювелірнай справе, медыцыне, сплавы золата — у тэхніцы. == Гл. таксама == * [[Белае золата]] * [[Залатая ліхаманка]] * [[Электрум]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Золата||}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Высакародныя металы]] [[Катэгорыя:Карысныя выкапні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Золата| ]] 3phoo3hczr41zv67vu063cxz9k5eiuy 0 17427 5176806 4967104 2026-08-06T22:58:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176806 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Prunus cerasus LC0017.jpg | image title = | image descr = | regnum = Расліны | ref = | comment = | rang = Від | parent = Prunus | latin = Prunus cerasus | author = [[L.]], [[Sp. Pl.]], 1753 | syn = * {{btname|Cerasus vulgaris|[[Mill.]]}} * {{btname|Prunus vulgaris|[[Schur]]}} | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Prunus cerasus | commons = Category:Prunus cerasus | ictv = | eol = 242597 | grin = 29866 }} '''Вішня звычайная'''<ref name="ЛРКЛ">Назва згодна з {{ЛРКЛ}}</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|35}}</ref>, '''Вішэння'''<ref>''[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]]'' Смоленский областной словарь. — Смоленск, 1914.{{ref-ru}}</ref> (''Prunus cerasus'') — драўняная [[расліна]], якую вырошчваюць у [[сад]]ах; [[Біялагічны від|від]] роду {{bt-bellat|Сліва|Prunus}} [[падрод]]у [[Вішня]] сямейства {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Вишня обыкновенная |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |месца = Мн |выдавецтва = [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]] |год = 1975 |старонкі = 37—39 |старонак = 200 |тыраж = 130 000 }}</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Koeh-113.jpg|left|Вішня звычайная. {{Bot.ill.|1}}|color=#BBDD99}} Вішня звычайная — невялікае [[дрэва]] ці [[куст]], дасягае да 5<ref name="ДПЯ"/> м у вышыню, з бліскучай карой шэра-бурага колеру<ref name="ДПЯ"/>. [[Лісце]] скурыстае, чаргаванае, [[хвосцік|чарашковае]], шырокаэліптычнае, завостранае, цёмна-зялёнае зверху, знізу святлейшае, дасягае ў даўжыню да 5—6 см<ref name="ДПЯ"/>. [[Кветкі]] найчасцей белага колеру, сабраныя ў [[парасон, суквецце|парасоніках]] па 2—3 кветкі. [[Чашалісцік]]аў і [[пялёстак|пялёсткаў]] па пяць, [[тычынка|тычынак]] 15—20, [[песцік]] адзін. Кветкі распускаюцца пасля лісця<ref name="ДПЯ"/>. [[Плод]] — кісла-салодкая, шарападобная [[касцянка]] светла- або цёмна-чырвонага, амаль чорнага колеру, да 1 см у дыяметры, пакрытая лупінай, мякаць сакавітая, мясістая, костачка ад мякаці не аддзяляецца<ref name="ДПЯ"/>. == Экалогія == Святлолюбівая расліна, мезафіт і мезатроф<ref name="плнт">{{Плантарыум|9914|Вишня обыкновенная}}</ref>. Цвіце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка, пладаносіць з другой паловы мая. Мае зацяжны рост восенню, позна скідае лісце. Многія яе формы вылучаюцца вялікімі памерамі дрэў<ref name="ВС">''Фатьянов В. И., Менафов Б. М.'' Вишня и слива. — М.: Россельхозиздат, 1981. — 54 с.</ref>. == Плады вішні звычайнай == {{Пажыўны склад|прадукт=Неапрацаваныя плады вішні | ккал=52 | баласт = | вада=84,4 г | бялкі=0,8г | тлушчы=0,2 г | нас-тлушчы= | мона-тлушчы = | полі-тлушчы = | вугляводы = 10,6 г | кальцый, мг=37 | калій, мг =256 | жалеза, мг=0,5 | магній, мг=26 | фосфар, мг=30 | натрый, мг= | дад1 = [[Медзь]] | дад1т = 100 мкг | рэтынол, мкг =17 | аскарбінавая, мг =15 | тыямін, мг= | рыбафлафін, мг=0,03 | пантатэнавая, мг= | фалійная, мкг =6 | такаферол, мг= | right=1 }} Плады вішні звычайнай маюць кісла-салодкі смак. Плады змяшчаюць арганічныя кіслоты ([[лімонная кіслата]], [[яблычная кіслата]], [[хінная кіслата]], [[бурштынавая кіслата]], [[саліцылавая кіслата]])<ref name="ДПЯ"/>. Плады вішні звычайнай змяшчаюць [[біялагічна значныя элементы|макраэлементы]] ([[калій]], [[кальцый]], [[фосфар]], [[магній]]), [[біялагічна значныя элементы|мікраэлементы]] ([[медзь]], [[жалеза]]), а таксама [[пекцінавыя рэчывы]], [[дубільныя рэчывы]], [[ферменты]], [[антацыяны]], цукры ([[глюкоза]], [[фруктоза]]), вітаміны [[рэтынол|А]], [[аскарбінавая кіслата|С]], [[рыбафлавін|В2]], [[нікацінавая кіслата|РР]], [[вітамін P|Р]], [[фоліевая кіслата]], [[кумарын]]<ref name="ДПЯ"/>. == Выкарыстанне == [[Файл:Andrena (female) - Prunus cerasus - Keila.jpg|міні]] [[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281051 - Cherries - Cerasus vulgaris.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]] Вішня звычайная — вельмі пашыраная пладовая культура, якая вызначаецца скараспеласцю і штогадовым пладанашэннем. З амаль 150 відаў роду вішні для стварэння культурных [[Сорт|сартоў]] выкарыстоўваліся галоўным чынам вішня звычайная і {{bt-bellat|Вішня стэпавая{{!}}стэпавая|Prunus chamaecerasus}}. Сустракаецца толькі ў культуры; у дзікай прыродзе няма. Некаторыя біёлагі лічаць вішню звычайную вынікам натуральнай гібрыдызацыі {{bt-bellat|Вішня стэпавая{{!}}вішні стэпавай|Prunus chamaecerasus}} з {{bt-bellat|чарэшня{{!}}чарэшняй|Prunus avium}}<ref name="ВС"/>, які ўзнік і шмат разоў паўтараўся ў месцах сумеснага росту матчыных відаў. Думаюць, што натуральнае скрыжоўванне чарэшні і вішні стэпавай адбылося ў Македоніі, але, магчыма, на Паўночным Каўказе і ў Прыдняпроўі<ref>[http://www.thecosmeticshopok.ru/cornflower_grapes_cher/16.html Вишня обыкновенная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130612060749/http://www.thecosmeticshopok.ru/cornflower_grapes_cher/16.html |date=12 чэрвеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. Плады вішні спажываюць свежымі. Таксама яны прыдатны для розных відаў перапрацоўкі: з іх гатуюць [[сок]]і, [[кампот]]ы, [[Пладовае віно|пладовыя віны]], [[варэнне]], [[джэм]], [[Кісель|кісялі]], [[жэле]]; начынку для [[Варэнікі|варэнікаў]], [[Пірог|пірагоў]]. === Медыцынскае выкарыстанне === Лекавай сыравінай з’яўляюцца спелыя свежыя плады вішні і высушаны сок дрэва (клей)<ref name="ДПЯ"/>. Вішнёвы сіроп прымяняюць у медыцыне для выпраўлення смаку вадкіх лекавых формаў (настоек, адвараў, мікстур), звычайна складае 1/5—1/10 іх аб’ёму<ref name="ДПЯ"/>. У народнай медыцыне вішнёвы сок ужываюць як адхарквальны сродак пры бранхітах. Ёсць указанні пра заспакойваючае і супрацьсутаргавае дзеянне водных настояў пладоў вішні<ref name="ДПЯ"/>. У эмульсіі з насення вішань і адвару з [[Пладаножка|пладаножак]] выразнае мачагоннае дзеянне, іх рэкамендуюць для лячэння мачакіслых дыятэзаў і захворванняў суставаў. Адвары з галін вішні аказваюць добрае супрацьдыярэйнае дзеянне, іх назначаюць пры хранічных калітах<ref name="ДПЯ"/>. Костачкі вішні і яе насенне пры ўжыванні ў вялікай колькасці могуць аказаць атрутнае дзеянне<ref name="ДПЯ"/>. == Галерэя == {| class="wikitable" align=center valign=top cellspacing=2 |- bgcolor=lightgreen align=center valign=top ||[[Файл:Frühling blühender Kirschenbaum.jpg|200px|center]]<p style="font-size: 85%">Агульны выгляд ||[[Файл:Prunus cerasus.jpg|200px|center]]<p style="font-size: 85%"> Лісце ||[[Файл:Prunus cerasus blossom 1b.jpg|180px|center]]<p style="font-size: 85%">Кветкі ||[[Файл:Owoce wisni.jpg|200px|center]]<p style="font-size: 85%"> Плады |} == Вішня ў культуры == === У літаратуры === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ціха трапечуцца лісці зялёныя,''<br /> ''З ветрыкам мову вядуць;''<br /> ''Вішні, узняўшыся белай каронаю,''<br /> ''Быццам дзяўчаты, цвітуць.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Якуб Колас]]. ''«Майская раніца»''.<ref>[http://dzietki.by/article/cms_view_article.php?aid=3435&sid=5b0643ed09ca1bbfcabcd981fa825abc Якуб Колас. «Майская раніца»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304131907/http://dzietki.by/article/cms_view_article.php?aid=3435&sid=5b0643ed09ca1bbfcabcd981fa825abc |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> |} Вобразам вішні ў сваіх вершах карысталіся [[Яўгенія Іосіфаўна Янішчыц|Яўгенія Янішчыц]]<ref>[http://yaugeniya.ru/vishnya Я. Янішчыц. «Вішня»]</ref>, [[Таццяна Дзям'янава]]<ref>[http://moykahany.ru/%D1%9E-dzen-kali-myane-ne-stane-0 Т. Дзям’янава. «Санет»]</ref>, [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]]<ref>[http://vershy.ru/content/pa-nad-belym-pukham-vishnya%D1%9E М. Адамовіч. «Па-над белым пухам вішняў»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|9914|Вишня обыкновенная}} * [http://www.oopt.aari.ru/bio/28963 ''Prunus cerasus'' L. (Вишня) // ИАС «ООПТ России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230506041830/http://www.oopt.aari.ru/bio/28963 |date=6 мая 2023 }} {{ref-ru}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/trees/14.htm Вишня обыкновенная, или садовая — Cerasus vulgaris Mill.] {{ref-ru}} * [http://flower.onego.ru/kustar/cerasu_v.html Вишня кислая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090401022434/http://flower.onego.ru/kustar/cerasu_v.html |date=1 красавіка 2009 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{ref-ru}} {{Вішня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Садавіна]] [[Катэгорыя:Сліва]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Ягадныя культуры]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] bfc7wce0qrpoknn7ef1jzsl9rmtw9xt 0 17600 5176621 4969252 2026-08-06T14:24:39Z Ueschar 151377 шаблон 5176621 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} [[Файл:Iod kristall.jpg|thumb|Ёд]] '''Ёд''' ({{lang-la|Iodium}}) '''I''' — [[хімічны элемент]] VII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 53. Адносіцца да [[Галагены|галагенаў]]. Свабодны ёд — крышталі чорна-шэрага колеру з металічным бляскам. == Гісторыя назвы == Назва элемента прапанавана [[Жазеф Луі Гей-Люсак|Гей-Люсакам]] і паходзіць ад [[Старажытнагрэчаская мова|ст.-грэч]]. ἰο-ειδής (літар. «фіялкападобны»), што звязана з колерам пары, якую назіраў французскі хімік [[Бернар Куртуа]], награваючы эсэнцыю попелу марскога багавіння з канцэнтраванай [[Серная кіслата|сернай кіслатой]]. == Гісторыя адкрыцця == Ёд адкрыты ў 1811 годзе Бернарам Куртуа. Элементная прырода ёду вызначана ў 1811—1813 гадах Гей-Люсакам. Гей-Люсак вылучыў таксама многія вытворныя элементу (HI, HIO3, I2O5, ICl і інш.). == Фізічныя ўласцівасці == [[Файл:Large Iodine crystals.jpg|thumb|Крышталі ёду фіялетава колеру ]] Поўная электронная канфігурацыя атама ёду: 1s22s22p63s23p63d104s24p64d105s25p5 Прыродны ёд з’яўляецца [[монаізатоп]]ным элементам, у яго складзе толькі адзін [[ізатоп]] — ёд-127 (гл. [[Ізатоп ёду]]). Канфігурацыя знешняга пласта — 5s2p5. У злучэннях працягваецца ступень акіслення −1, 0, 1, 3, 5 і 7 (валентнасці I, III, V і VII). Радыус нейтральнага атама ёду 0,136 нм, [[Іонны радыус|іонныя радыусы]] I−, I5+ і I7+ роўныя, адпаведна, 0,206; 0,058-0,109; 0,056-0,067 нм. [[Энергія іанізацыі|Энергіі паслядоўнай іянізацыі]] нейтральнага атама ёду роўныя, адпаведна: 10,45; 19,10; 33 эВ. Падабенства да электрона −3,08 эВ. Па [[Шкала Полінга|шкале Полінга]] [[электраадмоўнасць]] ёду раўняецца 2,66. Ёд можа ўтвараць [[Крышталічныя целы|крышталі]], але ў звычайнай форме ён мяккі тыповы неметал. Ёд пры тэмпературах 20-80 ° C можа існаваць у газападобнай, цвёрдай і вадкай формах. Вадкі ёд можна атрымаць, награваючы яго пад ціскам. Слаба раствараецца ў [[Вада|вадзе]] (0,28 г/л), лепш раствараецца ў водных растворах [[Ёдыды|ёдыдаў]] [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]] з утварэннем трыёдыдаў (напрыклад, [[Трыёдыд калію|трыёдыду калію]] KI3). == Хімічныя ўласцівасці == Хімічна ёд дастаткова актыўны, хоць і ў меншай ступені, чым яго гамолагі ([[хлор]] і [[бром]]) З [[Металы|металамі]] ёд пры лёгкім награванні энергічна ўзаемадзейнічае, утвараючы ёдыды: <chem>Hg + I2 ->[t] HgI2</chem> <chem>Na + I2 ->[t] NaI2</chem> У выніку прыведзеных рэакцый утвараюцца [[ёдыд ртуці]] і [[ёдыд натрыю]]. З [[вадарод]]ам ёд рэагуе не цалкам, толькі пры награванні і, утвараючы [[ёдавадарод]]: <chem>H2 + I2 <=> 2HI ^</chem> Пры растварэнні ў вадзе ёд часткова рэагуе з ёй: <chem>I2 + H2O -> HI + HIO</chem>, {{math|p''K''_c}} = 15,99. Ёд з’яўляецца [[акісляльнік]]ам, але менш моцным, чым [[фтор]], [[хлор]] і [[бром]]: <chem>I2 + H2S -> S + 2 HI ^</chem> Ёд рэагуе з [[аміяк]]ам з атрыманнем [[Трыёдыд азоту|трыёдыда азоту]]: <chem>3 I2 + 5 NH3 -> 3 NH4I + NH3.NI3 v </chem> Утвараны трыёдыд азоту вядомы сваёй крайняй нестабільнасцю. [[Якасная рэакцыя|Якаснай рэакцыяй]] на ёд з’яўляецца яго рэакцыя з [[крухмал]]ам. Пры ёй утвараецца [[комплекснае злучэнне]] сіняга колеру. == Прыродныя крыніцы == Здабываецца галоўным чынам з буравых вод нафтавых свідравін. == Прымяненне == 5-працэнтны [[Этанол|спіртавы]] раствор ёду ([[трыёдыд калію]] KI3) выкарыстоўваецца для дэзінфекцыі скуры вакол ірванай, рэзанай ці іншай раны. Пры вялікай колькасці ўнутрыцягліцавых ін’екцый на іх месцы пацыенту робіцца ёдавая сетка — ёдам малюецца сетка на плошчы, у якую робяцца ін’екцыі. Гэта трэба для таго, каб хутка «рассмоктваліся» раны, якія ўтварыліся ў месцах унутрыцягліцавых ін’екцый. У [[Рэнтгенадыягностыка|рэнтгеналагічных]] і [[Тамаграфія|тамаграфічных]] даследаваннях шырока прымяняюцца ёдзмяшчальныя [[кантрасныя прэпараты]] (напрыклад [[ёгексол]]). Ёд вельмі важны рэагент у хімічнай прамысловасці і [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудаванні]](у складзе [[Літый-іённыя батарэі|літый-іённых батарэй]]). == Гл. таксама == * [[Ёдаформ]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] c0etyy7shfgr2sbjll5jre4flsvig9c 0 17601 5176789 3062886 2026-08-06T21:58:38Z Ueschar 151377 шаблон 5176789 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Індый''' ({{lang-la|Indium}}) '''In''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 49. Серабрыста-белы [[метал]]. == Прыродныя крыніцы == Рэдкі элемент (63-е месца па распаўсюджанасці). Сусветная вытворчасць - нязначная: некалькі дзясяткаў тон у год. Атрымліваюць як пабочны прадукт пры перапрацоўцы сярністых руд [[медзь|медзі]], [[свінец|свінцу]], [[цынк]]у. == Прымяненне == Высокадакладныя люстэркі — лепшыя за сярэбраныя і ртутныя — найбольш раўнамерна адлюстроўваюць светлавыя хвалі ўсіх даўжынь. Паўправадніковая тэхніка. Лёгкаплаўкія сплавы. У сплаве з меддзю павышае яе ўстойлівасць супраць марской вады. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} 1d4qop4p99qjbcz906najcdbr963viw 0 17605 5176921 3189865 2026-08-07T08:05:52Z Ueschar 151377 афармленне 5176921 wikitext text/x-wiki {{redirect|Cd|CD, значэнні}} {{Картка хімічнага элемента | імя = Ка́дмій / Cadmium (Cd) | сімвал = Cd | нумар = 48 | вонкавы від = Мяккі коўкі серабрыста-шэры метал | атамная маса = 112,411 | радыус атама = 154 | энергія іанізацыі 1 = 867,2 (8,99) | канфігурацыя = [Kr] 4d¹⁰ 5s² | кавалентны радыус = 148 | радыус іона = (+2e) 97 | электраадмоўнасць = 1,69 | электродны патэнцыял = −0,403<ref name="ХЭ"/> | ступені акіслення = 2 | шчыльнасць = 8,65 | цеплаёмістасць = 26,0<ref name="ХЭ">{{кніга |загаловак = Химическая энциклопедия: в 5-ти т. |адказны = Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1990 |том = 2 |старонкі = 280 |старонак = 671 |тыраж = 100&nbsp;000 }}</ref> | цеплаправоднасць = 96,9 | тэмпература плаўлення = 594,1 | цеплыня плаўлення = 6,11 | тэмпература кіпення = 1&nbsp;038 | цеплыня выпарэння = 59,1 | малярны аб'ём = 13,1 | структура рашоткі = гексаганальная | параметры рашоткі = a=2,979 c=5,618 | суадносіны c/a = 1,886 | тэмпература Дэбая = 209 }} {{Элемент перыядычнай сістэмы|align=center|fontsize=100%|number=48}} '''Кадмій''' ({{lang-la|Cadmium}}) '''Cd''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; [[атамны нумар]] 48. [[Метал]] серабрыста-белага колеру з сіневатым адлівам. Прыродны кадмій складаецца з 8 стабільных [[ізатоп]]аў з атамнымі нумарамі 106, 108, 110—114<ref name="ph">{{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Прыродныя крыніцы == У свабодным выглядзе ў [[Прырода|прыродзе]] не сустракаецца. [[Мінерал]]ы — грынакіт CdS, мантэпаніт CdO, атавіт CdCO₃— надзвычай рэдкія. Практычна заўсёды ўтрымліваецца разам з [[цынк]]ам у поліметалічных [[руда]]х. Атрымліваецца як пабочны прадукт пры перапрацоўцы цынкавых, свінцова-цынкавых і медна-цынкавых руд. Асноўныя вытворцы — [[Кітай]], [[Паўднёвая Карэя]], [[Японія]]. == Прымяненне == У асноўным кадмій ідзе на пакрыццё дэталей ([[кадміраванне]]) [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]], [[танк]]аў, [[самалёт]]аў, [[Карабель|караблёў]], паверхня якіх пастаянна падвяргаецца ўздзеянню агрэсіўнага асяроддзя. Кадмій дадаецца пры вырабе кантактнага ([[тралейбус]]нага) [[дрот]]у для павышэння ўстойлівасці супраць сцірання токапрыёмнікамі. Вялікая колькасць кадмію ідзе на выраб адмоўных пласцін электрычных [[акумулятар]]аў (найбольш вядомы — акумулятар нікелева-кадміевы). З ізатопу кадмію ¹¹³Cd, які валодае каласальнай здольнасцю паглынаць цеплавыя [[нейтрон]]ы, робяць аварыйныя стрыжні для атамных рэактараў. Сульфід CdS і селенід CdSe валодаюць [[паўправаднік]]овымі ўласцівасцямі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Бердоносов С. С.'' Кадмий // {{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] 6c91kgs3oeozolhqh300issb54jfy11 0 17606 5176615 5128886 2026-08-06T14:17:27Z Ueschar 151377 шаблон 5176615 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}[[File:Potassium.JPG|thumb]] '''Калій''' ({{lang-la|Kalium}}) '''K''' — [[хімічны элемент]] I групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 19. Канфігурацыя электронных абалонак: 4s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 39,0983. [[Ізатоп]]ы: ³⁹K (93,08%), ⁴¹K (6,91 %) – стабільныя і слаба радыёактыўны ⁴⁰K (0,01 %) з перыядам паўраспаду 1,32•10⁹ [[год]]. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] [[Гемфры Дэві|Г. Дэві]] ў 1807 годзе. [[Зямная кара]] ўтрымлівае 2,5 [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]] (7-е месца па распаўсюджанасці). Уваходзіць у склад шматлікіх [[мінерал]]аў. [[Простыя рэчывы|Простае рэчыва]]: серабрыста-белы [[метал]], пластычны, мяккі. [[Шчыльнасць]]: 862 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], [[тэмпература плаўлення]] – 63,55 [[Тэмпература|градусаў Цэльсія]], [[тэмпература кіпення]] – 776 °C. [[Соль|Солі]] калію афарбоўваюць полымя ў фіялетавы колер. Прыродныя крыніцы: сільвін KCl, сільвінітKCl•NaCl, карналіт KCI•MgCI₂•6H₂O. Найбуйнейшыя радовішчы калійнай солі — у [[Канада|Канадзе]] (каля [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэвана]]), на [[Урал]]е (раён Солікамска — Бярэзнікаў), у [[Беларусь|Беларусі]] ([[Салігорск]]). Вялікія радовішчы — у [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, [[Германія|Германіі]]. Утрыманне K₂O в прамысловых радовішчах 12—30 %. Металічны калій атрымліваюць шляхам уздзеяння металічнага [[Натрый|натрыю]] на [[гідраксід]] або хларыд калію. == Хімічныя ўласцівасці == Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка акісляецца, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], [[Галагены|галагенамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[сера]]й, [[селен]]ам, [[тэлур]]ам, [[вуглярод]]ам, [[вадарод]]ам, [[фосфар]]ам. Не ўзаемадзейнічае з [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. == Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання == * [[сплаў]] калію з натрыем — цепланосьбіт, у тым ліку для ядзерных рэактараў; * [[перакіс]] калію (наваксід) — KO₂ — ужываецца для аднаўлення складу [[паветра]] на падводных лодках, пры яго ўзаемадзеянні з [[паветра]] вызваляецца чысты [[кісларод]] і паглынаецца [[вуглякіслы газ]]; * [[гідраксід]] KOH – кампанент электралітаў. * карбанат кадію (паташ) K₂CO₃ — у вытворчасці мыйных сродкаў, [[Шкло|шкла]], у тэкстыльнай і скураной вытворчасці, у якасці [[Калійныя ўгнаенні|ўгнаення]]. Найважнейшае гаспадарчае значэнне маюць калійныя ўгнаенні. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=150|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} * ''Бердоносов С. С.'' Калий // {{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|А. М. Прохоров]]|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{commons|Category:Potassium}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] [[Катэгорыя:Калій| ]] 4gjaz1b87v8yfz7pu65fzajzddiu1x8 0 17607 5176775 4050973 2026-08-06T21:44:20Z Ueschar 151377 шаблон 5176775 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Каліфо́рній''' ({{lang-la|Californium}}) '''Cf''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]]; атамны нумар 98. Адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Штучна атрыманы ў [[1950]] годзе ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі]] ([[ЗША]]). Найбольш доўгажывучы [[ізатоп]] ²⁵¹Cf з [[Перыяд паўраспаду|перыядам паўраспаду]] 900 гадоў. Ізатоп ²⁵²Cf выкарыстоўваецца ў якасці крыніцы [[нейтрон]]аў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} * {{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=233|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=150|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Californium}} * [http://slovari.yandex.ru/Калифорний/БСЭ/Калифорний/ Калифорний]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} c0elmhlsmxjdpvstvyzh823dgoc1zg9 0 17830 5176952 5120232 2026-08-07T09:00:58Z Ueschar 151377 шаблон 5176952 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Кобальт''' ({{lang-la|Cobaltum}}) '''Co''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 27. Серабрыста-белы [[метал]] са слабым чырвоным адценнем. == Прыродныя крыніцы == Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 34-е месца. Сустракаецца ў прыродзе заўсёды разам з [[нікель|нікелем]]. Здабываюць у [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] (40 % сусветнай здабычы), [[Канада|Канадзе]], [[Замбія|Замбіі]], [[Расія|Расіі]] ([[Урал]], [[Кольскі паўвостраў]]), [[Бразілія|Бразіліі]], [[Куба|Кубе]]. == Прымяненне == Адзін з важнейшых металаў тэхнікі. Сплавы кобальту вельмі стойкія супраць карозіі і сцірання: прымяняюцца ў вытворчасці металаапрацоўчых і бурыльных інструментаў, дэталей рэактыўных рухавікоў і газавых турбін, іншых рэчаў для ўжытку ў агрэсіўным асяроддзі. Кобальт уваходзіць у склад мікраўгнаенняў, лекаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Кобальт]] 4w1neoyhxdoxjl02jirna7lxu8ji1sz 0 17832 5176785 4997403 2026-08-06T21:54:30Z Ueschar 151377 шаблон 5176785 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Крэмній''' ({{lang-la|Silicium}}) '''Si''' — [[хімічны элемент]] IV групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 14. Адносіцца да неметалаў. Атамная маса 28,0855. Уяўляе сабой цёмна-шэрае [[Крышталь|крышталічнае]] [[рэчыва]] з металічным бляскам. [[Крышталічная рашотка]] падобная да [[алмаз]]у. Існуе таксама аморфны крэмній карычневага [[колер]]у. [[Шчыльнасць]] 2328 кг/м³, [[тэмпература плаўлення]] 1415&nbsp;°C, [[тэмпература кіпення]] 3250&nbsp;°C, цеплаёмістасць 20,1&nbsp;[[Джоўль (адзінка вымярэння)|Дж]]/[[моль]]•[[Кельвін (адзінка вымярэння)|К]]<ref name="fe" />. Празрысты для выпраменьвання з даўжынёй [[Хваля|хвалі]] 1—9&nbsp;мкм. Цвёрдасць па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]] крышталічнага крэмнію складае 7 адзінак. Крэмній з'яўляецца тыповым [[паўправаднік]]ом. Пры хатняй [[Тэмпература|тэмпературы]] хімічна мала актыўны. == Прыродныя крыніцы == Па распаўсюджанасці ў зямной кары — другі пасля [[кісларод]]у элемент. Прыродны крэмній складаецца з трох стабільных [[ізатоп]]аў ²⁸Si (92,23&nbsp;%), ²⁹Si (4,67&nbsp;%), ³⁰Si (3,1&nbsp;%)<ref name="fe">{{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=489—490|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[Аксід крэмнію]] SiO₂ (пясок, крэмень) — самае распаўсюджанае хімічнае злучэнне на [[Планета Зямля|Зямлі]]. == Выкарыстанне == Крэмній з'яўляецца адным з галоўных рэчываў [[мікраэлектроніка|мікраэлектронікі]] (крэмніевыя фотаэлементы, падложкі, паўправаднікі і інш.). Адмыслова чысты крэмній, легіраваны спецыяльнымі дабаўкамі, выкарыстоўваецца для вырабу [[транзістар]]аў, [[дыёд]]аў, [[тырыстар]]аў, паўправадніковых [[лазер]]аў, інтэгральных мікрасхем і іншых паўправадніковых прылад.<br/> Монакрышталі SiO₂ выкарыстоўваюцца ў радыётэхніцы і аптычным прыборабудаванні, [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвонай]] оптыцы. Крэмній выкарыстоўваецца пры вырабе гарачаўстойлівых дэталей [[Ракета|ракетнай]] тэхнікі, лабараторнага посуду, дадаецца ў [[сталь]] і [[чыгун]] для паляпшэння механічных уласцівасцей, павышэння ўстойлівасці да дзеяння [[Кіслата|кіслот]]. Крэмнійарганічныя злучэнні ўваходзяць у склад змазачных матэрыялаў, спецыяльных відаў [[Гума|гумы]] і інш. [[Крэмневадароды]] (сіланы) ужываюць ў арганічным сінтэзе, напрыклад у вытворчасці крэмнійарганічных палімераў<ref>{{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макаррэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=213|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=489—490|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=174—175|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/Кремний/БСЭ/Кремний/ Кремний]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]{{ref-ru}} * {{Commons|Category:Silicon}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Паўметалы]] [[Катэгорыя:Крэмній| ]] 1wo1ills2armuhbophq1xv0jf341v41 0 17833 5176619 4665930 2026-08-06T14:23:06Z Ueschar 151377 шаблон 5176619 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Крыптон''' ({{lang-la|Kryptonum}}) '''Kr''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 36; атамная маса 8,38. [[Інертны газ]]. Уяўляе сабой [[газ]] без [[колер]]у і паху. [[Шчыльнасць]]: 3,74 кг/м³. [[Тэмпература кіпення]]: −153,2&nbsp;°C/ == Прымяненне == Напаўняльнік электрычных лямпачак (лепшы, у плане ўзаемадзеяння з [[вальфрам]]ам, за [[азот]] ці [[аргон]]). {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=176|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] e5kic8ok17a8p1t36lo2d3fqtsqjkcf 0 17835 5176634 4408898 2026-08-06T14:41:10Z Ueschar 151377 шаблон 5176634 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Рэзерфордый''' ({{lang-la|Rutherfordium}}) '''Rf''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] IV групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 104. Атрыманы ў [[1964]] г. савецкімі і ў [[1968]] г. амерыканскімі вучонымі, названы ў [[1997]] ў гонар [[Эрнэст Рэзерфорд|Э. Рэзерфорда]]. Да [[1997]] года называўся таксама курчатовій. Часовая міжнародная назва — unnilquadium. == Прыродныя крыніцы == Стабільных [[ізатоп]]аў не мае, у прыродзе няма і можна атрымаць толькі штучна — пры [[Ядзерная рэакцыя|ядзернай рэакцыі]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|||559}} * Курчатовий // Физическая энциклопедия. В 5-ти томах. / Главный редактор А. М. Прохоров. — М.: Советская энциклопедия, 1988.{{ref-ru}} * {{ВСЭ3|Курчатовий}} == Спасылкі == * [http://chemistry-chemists.com/N3_2012/U3/Rf.html Резерфордий (курчатовий) // Химия и Химики, № 3, 2012.] {{ref-ru}} * [http://himiya.gosstandart.info/himicheskie-elementy/perehodnye-metally-7-period/rezerfordiy/ Резерфордий // Портал «Госстандарт»] {{ref-ru}} * [https://megabook.ru/article/ Резерфордий // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru] {{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] fl9o0rblln9wm3qo61aetstl7skgmtj 0 17837 5176636 5110481 2026-08-06T14:42:52Z Ueschar 151377 шаблон 5176636 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Лантан''' ({{lang-la|Lanthanum}}) '''La''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 57. Рэдказямельны метал. Адкрыты ў 1839 годзе [[Карл Густаў Масандэр|К. Масандэрам]] у выглядзе лантанавай «зямлі» (La₂O₃). [[File:Lanthan 1-cropflipped.jpg|thumb|]] [[Метал]] серабрыста-белага колеру. Пры пакаёвай тэмпературы ўступае ў рэакцыю з [[Вада|вадой]], [[Серная кіслата|сернай]], [[Азотная кіслата|азотнай]] і [[Саляная кіслата|салянай]] кіслотамі. Пры награванні рэагуе з [[Галагены|галагенамі]]. == Прымяненне == Аптычнае шкло ([[Аб’ектыў|аб'ектывы]] і г.д.). У металургіі — дабаўка да [[Сталь|сталі]], [[чыгун]]у, сплаваў [[Каляровыя металы|каляровых металаў]] (павышае механічныя ўласцівасці, каразійную ўстойлівасць і гарачатрываласць [[Сплаў|сплаваў]]). == Гл. таксама == * [[Лантаноіды]] == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2271.html Лантан] // ХиМиК.ру {{ref-ru}} * {{Commons|Category:Lanthanum}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Лантаноіды]] [[Катэгорыя:Лантан| ]] cdlw5ubwuehxyvvaqgyxzhp47m91cim 0 17892 5176637 4665710 2026-08-06T14:43:49Z Ueschar 151377 шаблон 5176637 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Цэрый''' ({{lang-la|Cerium}}) '''Ce''' — [[хімічны элемент]], [[Лантаноіды|лантаноід]]; атамны нумар 58. Названы ў гонар [[Цэрэра (малая планета)|Цэрэры]] — [[Малая планета|малой планеты]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. == Прымяненне == Дабаўкі да [[сталь|сталі]] для павышэння яе трываласці. Солі цэрыю — добрыя каталізатары многіх хімічных рэакцый. == Гл. таксама == * [[Бастнезіт]] [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Лантаноіды]] [[Катэгорыя:Цэрый| ]] {{без карткі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} r3j4qx21rzw7925uohtn7i5jmif355q 0 17897 5176767 3082908 2026-08-06T21:39:26Z Ueschar 151377 шаблон 5176767 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Тэрбій''' ({{lang-la|Terbium}}) '''Tb''' — [[хімічны элемент]], [[Лантаноіды|лантаноід]]; атамны нумар 65. У прыродзе 1 стабільны нуклід <small>159</small>Tb. У зямной кары 4,3*10<small>-4</small>% па масе. Адкрыты ў 1834 годзе шведскім хімікам [[Карл Густаў Масандэр|К.Масандэрам]] у выглядзе аксіду пры раздзяленні ітрыевых рэдказямельных металаў. Мяккі серабрыста-белы [[метал]], [[тэмпература плаўлення]] 1357 °C, [[тэмпература кіпення]] 3227 °C, шчыльнасць 8272 кг/м³. У [[паветра|паветры]] кампактны тэрбій акісляецца. Пры пакаёвай тэмпературы ўзаемадзейнічае з [[вада|вадой]], мінеральнымі кіслотамі, пры награванні — з [[галагены|галагенамі]], халькагенамі, [[азот]]ам, [[вадарод]]ам (утварае вытворныя Tb (ІІІ)). Металічный тэрбій атрымліваюць металатэрмічным аднаўленнем трыхларыду тэрбія або трыфтарыда тэрбія. Выкарыстоўваюць як актыватар крышталефасфораў, а таксама ў вытворчасці спецыяльнага [[шкло|шкла]], магнітных сплаваў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Лантаноіды]] kdbr3pe0376eeoytm8wdfcxfgyw71nk 0 17952 5176780 1704354 2026-08-06T21:47:01Z Ueschar 151377 шаблон 5176780 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Лаўрэнсій''' ({{lang-la|Lawrencium}}) '''Lr''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]], актыноід; атамны нумар 103. [[Масавы лік]] найбольш жывучага [[ізатоп]]у 260. == Прыродныя крыніцы == Радыеактыўны элемент, атрыманы штучна, у [[Прырода|прыродзе]] не сустракаецца. == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=188|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} 7sxvyc992yvdu5euquf6a0oetterpxo 0 17953 5176598 5158938 2026-08-06T13:59:04Z Ueschar 151377 шаблон 5176598 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}[[Файл:Lithium paraffin.jpg|міні|Літый]] [[Файл:Blausen 0615 Lithium Atom-ru.png|thumb|]] '''Літый''' ({{lang-la|Lithium}}) '''Li''' — [[хімічны элемент]] І групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 3. Канфігурацыя электронных абалонак: 2s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 6,941. [[Ізатоп]]ы: ⁶Li (7,42 %) и ⁷Li (92,58 %) — стабільныя. Адкрыты ў А. Арфведсонам у 1818 [[год]]зе. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] Г. Дэві ў 1818 годзе. 28-е месца па распаўсюджанасці ў [[Зямная кара|зямной кары]]: 6,5*10⁻³ [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]]. [[Простае рэчыва]]: метал серабрыста-белага колеру, вельмі лёгкі, мяккі, пластычны (можна рэзаць нажом). [[Шчыльнасць]]: 534 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], тэмпература плаўлення — 179 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 1350 градусаў Цэльсія. Прыродныя крыніцы: асноўныя прамысловыя запасы — [[рапа]] салёных [[Возера|азёраў]]. [[Мінерал]]ы: [[спадумен]], [[петаліт]], [[лепідаліт]]. Буйнейшыя радовішчы злучэнняў літыю — у [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Бразілія|Бразіліі]]. Металічны Л. атрымліваюць шляхам [[электроліз]]у расплаўленай сумесі [[хларыд]]аў Л. і [[Калій|калію]]. Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка цямнее, бо акісляецца, лёгка загараецца пры кантакце з вадою, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[Галагены|галагенамі]], [[сера]]й, [[вуглярод]]ам, [[Крэмній|крэмніем]], [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання: — кампанент розных [[Сплаў|сплаваў]], цепланосьбіт у атамных рэактарах, зыходны [[Хімічны элемент|элемент]] для атрымання [[Вадарод|трытыю]]; — [[піратэхніка]] (афарбоўвае полымя ў малінавы колер); — арганічныя злучэнні Л. — кампаненты машынных змазак, [[каталізатар]]ы; — як кампанент электралітаў у электрычных акумулятарах (шчолачных, літыйіённых, літыйпалімерных). {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] 0kx1nzankumt1grc3scb8majvs7oxhg 5176599 5176598 2026-08-06T13:59:35Z Autumndancer 168015 5176599 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Літый''' ({{lang-la|Lithium}}) '''Li''' — [[хімічны элемент]] І групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 3. Канфігурацыя электронных абалонак: 2s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 6,941. [[Ізатоп]]ы: ⁶Li (7,42 %) и ⁷Li (92,58 %) — стабільныя. Адкрыты ў А. Арфведсонам у 1818 [[год]]зе. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] Г. Дэві ў 1818 годзе. 28-е месца па распаўсюджанасці ў [[Зямная кара|зямной кары]]: 6,5*10⁻³ [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]]. [[Простае рэчыва]]: метал серабрыста-белага колеру, вельмі лёгкі, мяккі, пластычны (можна рэзаць нажом). [[Шчыльнасць]]: 534 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], тэмпература плаўлення — 179 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 1350 градусаў Цэльсія. Прыродныя крыніцы: асноўныя прамысловыя запасы — [[рапа]] салёных [[Возера|азёраў]]. [[Мінерал]]ы: [[спадумен]], [[петаліт]], [[лепідаліт]]. Буйнейшыя радовішчы злучэнняў літыю — у [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Бразілія|Бразіліі]]. Металічны Л. атрымліваюць шляхам [[электроліз]]у расплаўленай сумесі [[хларыд]]аў Л. і [[Калій|калію]]. Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка цямнее, бо акісляецца, лёгка загараецца пры кантакце з вадою, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[Галагены|галагенамі]], [[сера]]й, [[вуглярод]]ам, [[Крэмній|крэмніем]], [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання: — кампанент розных [[Сплаў|сплаваў]], цепланосьбіт у атамных рэактарах, зыходны [[Хімічны элемент|элемент]] для атрымання [[Вадарод|трытыю]]; — [[піратэхніка]] (афарбоўвае полымя ў малінавы колер); — арганічныя злучэнні Л. — кампаненты машынных змазак, [[каталізатар]]ы; — як кампанент электралітаў у электрычных акумулятарах (шчолачных, літыйіённых, літыйпалімерных). {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] 981k84ujo00qjxtumyj7so4wkmbzbbb 5176602 5176599 2026-08-06T14:01:10Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176602 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Літый''' ({{lang-la|Lithium}}) '''Li''' — [[хімічны элемент]] І групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 3. Канфігурацыя электронных абалонак: 2s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 6,941. [[Ізатоп]]ы: ⁶Li (7,42 %) и ⁷Li (92,58 %) — стабільныя. Адкрыты [[Юхан Арфведсан|Юханам Арфведсанам]] у 1818 [[год]]зе. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] Г. Дэві ў 1818 годзе. 28-е месца па распаўсюджанасці ў [[Зямная кара|зямной кары]]: 6,5*10⁻³ [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]]. [[Простае рэчыва]]: метал серабрыста-белага колеру, вельмі лёгкі, мяккі, пластычны (можна рэзаць нажом). [[Шчыльнасць]]: 534 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], тэмпература плаўлення — 179 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 1350 градусаў Цэльсія. Прыродныя крыніцы: асноўныя прамысловыя запасы — [[рапа]] салёных [[Возера|азёраў]]. [[Мінерал]]ы: [[спадумен]], [[петаліт]], [[лепідаліт]]. Буйнейшыя радовішчы злучэнняў літыю — у [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Бразілія|Бразіліі]]. Металічны Л. атрымліваюць шляхам [[электроліз]]у расплаўленай сумесі [[хларыд]]аў Л. і [[Калій|калію]]. Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка цямнее, бо акісляецца, лёгка загараецца пры кантакце з вадою, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[Галагены|галагенамі]], [[сера]]й, [[вуглярод]]ам, [[Крэмній|крэмніем]], [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання: — кампанент розных [[Сплаў|сплаваў]], цепланосьбіт у атамных рэактарах, зыходны [[Хімічны элемент|элемент]] для атрымання [[Вадарод|трытыю]]; — [[піратэхніка]] (афарбоўвае полымя ў малінавы колер); — арганічныя злучэнні Л. — кампаненты машынных змазак, [[каталізатар]]ы; — як кампанент электралітаў у электрычных акумулятарах (шчолачных, літыйіённых, літыйпалімерных). {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] gmjolebl52xwjlku36yapom73j5bjyh 5177048 5176602 2026-08-07T11:58:24Z Autumndancer 168015 5177048 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Літый''' ({{lang-la|Lithium}}) '''Li''' — [[хімічны элемент]] І групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 3. Канфігурацыя электронных абалонак: 2s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 6,941. [[Ізатоп]]ы: ⁶Li (7,42 %) и ⁷Li (92,58 %) — стабільныя. Адкрыты [[Юхан Арфведсан|Юханам Арфведсанам]] у 1818 [[год]]зе. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] Г. Дэві ў 1818 годзе. 28-е месца па распаўсюджанасці ў [[Зямная кара|зямной кары]]: 6,5*10⁻³ [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]]. [[Простае рэчыва]]: метал серабрыста-белага колеру, вельмі лёгкі, мяккі, пластычны (можна рэзаць нажом). [[Шчыльнасць]]: 534 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], тэмпература плаўлення — 179 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 1350 градусаў Цэльсія. Прыродныя крыніцы: асноўныя прамысловыя запасы — [[рапа]] салёных [[Возера|азёраў]]. [[Мінерал]]ы: [[спадумен]], [[петаліт]], [[лепідаліт]]. Буйнейшыя радовішчы злучэнняў літыю — у [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Бразілія|Бразіліі]]. Металічны Л. атрымліваюць шляхам [[электроліз]]у расплаўленай сумесі [[хларыд]]аў Л. і [[Калій|калію]]. Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка цямнее, бо акісляецца, лёгка загараецца пры кантакце з вадою, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[Галагены|галагенамі]], [[сера]]й, [[вуглярод]]ам, [[Крэмній|крэмніем]], [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання: * кампанент розных [[Сплаў|сплаваў]], цепланосьбіт у атамных рэактарах, зыходны [[Хімічны элемент|элемент]] для атрымання [[Вадарод|трытыю]]; * [[піратэхніка]] (афарбоўвае полымя ў малінавы колер); * арганічныя злучэнні літыю — кампаненты машынных змазак, [[каталізатар]]ы; * кампанент [[электраліт]]аў у электрычных акумулятарах (шчолачных, літыйіонных, літыйпалімерных). {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] 8fpal761k7stypgak84kxfe3s9em1gw 0 17959 5176800 4381606 2026-08-06T22:23:58Z Ueschar 151377 шаблон 5176800 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Медзь''' ({{lang-la|cuprum}}) '''Cu''' — [[хімічны элемент]] I групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 29. [[Метал]] чырвонага колеру. [[Файл:Cu-Scheibe.JPG|thumb|280px|alt=||<center>Медзь</center>|right]] Медзь вядомая са старажытных часоў: гэта першы метал, які замяніў камень у першабытных прыладах працы — пачатак [[Медны век|меднага веку]] датуецца прыкладна 4-м тысячагоддзем да н.э. Адкрыццё [[Старажытны Егіпет|старажытнымі егіпцянамі]] [[бронза|бронзы]] (сплаву медзі з [[волава]]м) — больш лёгкаплаўкай і цвёрдай, чым сама медзь — паклала канец кароткаму меднаму веку і пачатак намнога даўжэйшаму веку [[Бронзавы век|бронзаваму]]: з канца 4-га па 1-е тысячагоддзе да н. э. [[Старажытны Рым|Старажытныя рымляне]] вывозілі медную руду з вострава [[Кіпр]], адкуль пайшла лацінская назва медзі — «купрум». == Прыродныя крыніцы == Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 26-е месца сярод элементаў. У асноўным медзь прысутнічае ў горных пародах у выглядзе злучэнняў. Прамысловае значэнне маюць [[халькапірыт]] CuFeS₂, [[хальказін]] Cu₂S, [[малахіт]] CuCO₃·Cu(OH)₂, некаторыя іншыя мінералы. == Вытворчасць == Большасць медзі здабываецца ў выглядзе сульфідаў медзі ў буйных кар’ерах у медна-парфіраваных радовішчах, якія ўтрымліваюць ад 0,4 да 1,0 % медзі. Прыкладамі такіх радовішчаў з’яўляюцца шахты [[Чукікамата]] ў [[Чылі]], [[Бінга-Каньён]] ([[Юта]]) і [[Эль-Чына]] ([[Нью-Мексіка]]) у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Згодна з [[Брытанская геалагічная служба|Брытанскай геалагічнай службай]] у [[2005]] годзе Чылі была найбуйнейшым вытворцам медзі з руднікоў, акрамя таго трэць усёй здабычы прыпадала на ЗША, [[Інданезія|Інданезію]] і [[Перу]]<ref>Hammond, C. R. (2004). The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics 81st edition. CRC press. ISBN 0-8493-0485-7.</ref>. Медзь можа таксама быць адноўлена праз [[падземнае вылугоўванне]]. Некалькі радовішчаў у штаце [[Арызона]] лічацца першымі кандыдатамі для прымянення гэтага метаду<ref>[http://www.azcentral.com/arizonarepublic/business/articles/2011/06/19/20110619copper-new-method-fight.html A new method to harvest copper]. Azcentral.com</ref>. Масштабы выкарыстання медзі павялічваюцца, але яе колькасць ледзь задавальняе ўзровень выкарыстання ў развітых краінах<ref>Gordon, R. B.; Bertram, M.; Graedel, T. E. (2006). [http://www.pnas.org/content/103/5/1209.full Metal stocks and sustainability] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924143053/http://www.pnas.org/content/103/5/1209.full |date=24 верасня 2015 }}. PNAS 103 (5): 1209—1214.</ref>. == Прымяненне == Больш за палову ўсёй здабычы медзі ідзе на вытворчасць электрычнага дроту, каля 30-40 % выкарыстоўваецца для атрымання розных сплаваў: бронзы, [[латунь|латуні]], медна-нікелевых. == Гл. таксама == * [[Паўночнае золата]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Медзь| ]] bky82ukvo9aq4urxms9gc0hf71puddp 0 17962 5176786 4725213 2026-08-06T21:55:36Z Ueschar 151377 шаблон 5176786 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Мыш’я́к''', таксама '''аршэ́нiк''' ({{lang-la|Arsenicum}}) '''As''' — [[хімічны элемент]] V групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 33. == Прыродныя крыніцы == Для прамысловага атрымання мыш’яку вельмі важныя поліметалічныя руды, у якіх ён сустракаецца разам з [[золата]]м, [[серабро]]м, [[медзь|меддзю]], [[кобальт]]ам і інш. [[метал]]амі. == Прымяненне == Дабаўка да сплаваў (з меддзю, [[свінец|свінцом]] і інш.). Інсектыцыды, лекавыя прэпараты. == Гл. таксама == * [[Рэальгар]] {{зноскі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Мыш’як| ]] [[Катэгорыя:Паўметалы]] csawl9zwo9ivkq4cf47jkqzw7qdnlj3 0 18028 5176611 4969249 2026-08-06T14:13:20Z Ueschar 151377 шаблон 5176611 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Натрый''' ({{lang-la|Natrium}}) '''Na''' — [[хімічны элемент]] I групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 11. Канфігурацыя электронных абалонак: 3s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 23. [[Ізатоп]]ы: ²³Na (100 %) — стабільны. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] Г. Дэві ў 1807 годзе. [[Зямная кара]] ўтрымлівае 2,5 [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]] (6-е месца па распаўсюджанасці). Уваходзіць у склад шматлікіх [[мінерал]]аў. [[Простае рэчыва]]: серабрыста-белы [[метал]], пластычны, мяккі. [[Шчыльнасць]]: 968 кг/м³, [[тэмпература]] плаўлення — 97,8 °C, [[тэмпература]] кіпення — 883 °C. [[Соль|Солі]] натрыю афарбоўваюць полымя ў жоўты колер. Прыродныя крыніцы: галіт (каменная соль) NaCl, мірабіліт (глаўберава соль) Na₂SO₄*10H₂O, тэнардыт Na₂SO₄. Здабыча [[Планета Зямля|ў свеце]] парадку 1,108 [[тона|тон]] у [[год]]. Металічны Н. атрымліваюць шляхам электролізу расплаваў [NaCl]. == Хімічныя ўласцівасці == Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка акісляецца, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], [[Галагены|галагенамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[сера]]й, [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. == Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання == * [[адноўнік]] у вытворчасці [[метал]]аў ([[Тытан (хімічны элемент)|тытан]], [[цырконій]] і інш.) з іх злучэнняў (металатэрмія) * [[сплаў]] Н. з [[Калій|каліем]] — цепланосьбіт, у тым ліку для ядзерных рэактараў * хларыд Н. NaCl — соль, харчовы прадукт, крыніца атрымання Н. і [[хлор]]у * гідраксід NaOH — кампанент [[электраліт]]аў, сыравіна для розных галінаў прамысловасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] o0bxxfovhnh60d09lr1nfsrlg9x7pa9 0 18029 5176782 4791384 2026-08-06T21:49:37Z Ueschar 151377 шаблон 5176782 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} {{значэнні2|Неон (значэнні)}} '''Неон''' ({{lang-la|Neonum}}) '''Ne''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 10. [[Інертны газ]]. == Прыродныя крыніцы == [[Паветра]] — адзіная крыніца неону. == Прымяненне == Напаўняльнік люмінесцэнтных, індыкатарных лямп, газасветлавых трубак (у сумесі з [[азот]]ам). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] nwedtaxz4h6k9fsnja6nqcz9g7vphn1 0 18030 5176772 4441538 2026-08-06T21:42:36Z Ueschar 151377 шаблон 5176772 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Нептуній''' ({{lang-la|Neptunium}}) '''Np''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] з атамным нумарам 93; адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Серабрыста-белы [[метал]]. == Прыродныя крыніцы == Нязначная колькасць двух ізатопаў нептунію знойдзена ва [[Уран (хімічны элемент)|ўранавых]] рудах. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} o7bzfdxlo9luu6djybhx8ub3hmxalz2 0 18031 5176773 3115596 2026-08-06T21:43:03Z Ueschar 151377 шаблон 5176773 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Амерыцый''' ({{lang-la|Americium}}) '''Am''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] з атамным нумарам 95; адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. У прыродзе адсутнічае, масавы лік найбольш стабільнага з вядомых ізатопаў роўны 243 (яго атамная маса роўная 243,06138 а. а. м.). Пазначаецца сімвалам '''Am''' (ад {{lang-la|Americium}}). Чацвёрты сінтэзаваны трансплутоніевы элемент. Элемент быў атрыманы ў 1944 годзе ў металургічнай лабараторыі Чыкагскага ўніверсітэта [[Глен Сібарг|Гленам Сібаргам]] з супрацоўнікамі. == Фізічныя ўласцівасці == Амерыцый — [[метал]] серабрыста-белага колеру, цягучы і коўкі. Свеціцца ў цемры за кошт уласнага α-выпраменьвання. Мае дзве алатропныя формы. У нізкатэмпературнай форме (шчыльнасць 13,67 г/см³) валодае двайной шчыльна упакаванай гексаганальнай структурай, якая пры 1074 °C ператвараецца ў гранецэнтрыраваную кубічную. [[Тэмпература плаўлення]] — 1175 °C. Тэмпература кіпення — 2607 °C. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] 3our4opgrcuipvmy54xwfhql0a7n57y 0 18032 5176776 5128245 2026-08-06T21:45:00Z Ueschar 151377 шаблон 5176776 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Эйнштэйній''' ({{lang-la|Einsteinium}}) '''Es''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] з атамным нумарам 99; адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Метал. Тэмператара плаўлення +860°С. == Прыродныя крыніцы == У прыродзе не сустракаецца. Упершыню выдзелены з прадуктаў тэрмаядзернага выбуху ў [[1952]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||52}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] 2qtwjuf39im8o5p6yl05y4ac7ry3ao1 0 18033 5176777 1929622 2026-08-06T21:45:48Z Ueschar 151377 шаблон 5176777 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Фермій''' ({{lang-la|Fermium}}) '''Fm''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] з атамным нумарам 100; адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Названы ў гонар італьянскага фізіка [[Энрыка Фермі]]. == Прыродныя крыніцы == У прыродзе не сустракаецца. Упершыню выдзелены з прадуктаў тэрмаядзернага выбуху ў [[1952]] (разам з [[эйнштэйній|эйнштэйніем]]). {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] 3fh9ilhq24qtjng0dkohta7phnfpxir 0 18034 5176779 1704380 2026-08-06T21:46:34Z Ueschar 151377 шаблон 5176779 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Мендзялевій''' ({{lang-la|Mendelevium}}) '''Md''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 101; адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. [[Атамная маса]] найбольш устойлівага [[ізатоп]]у 258. Названы ў гонар рускага вучонага [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Дз. І. Мендзялеева]]. == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=206|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} k9265sqtey9g6whqdwaei6l3c1ik4gu 0 18091 5176635 3904622 2026-08-06T14:41:43Z Ueschar 151377 шаблон 5176635 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Дубній''' ({{lang-la|Dubnium}}) '''Db''' — [[хімічны элемент]] V групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 105. == Прыродныя крыніцы == Няма ў прыродзе, можа быць атрыманы толькі штучна. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] axo392ebh0nrfmsa10264zyndf4wwl2 0 18094 5176926 1929632 2026-08-07T08:13:25Z Ueschar 151377 шаблон 5176926 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} [[File:Osmium-crystals 2.jpg|thumb|Osmium-crystals 2|Крышталі осмію]] '''Осмій''' ({{lang-la|Osmium}}) '''Os''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; [[атамны нумар]] 76; [[атамная маса]] 190,2. Адносіцца да сямейства [[Плацінавыя металы|плацінавых металаў]]. Белы з шэра-блакітным адценнем [[метал]]. [[Шчыльнасць]] 2250 кг/см². [[Тэмпература плаўлення]] 3050 [[Градус Цэльсія|°C]]. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца як кампанент звышцвёрдых і зносаўстойлівых [[Сплаў|сплаваў]] (з [[Ірыдый|ірыдыем]], [[Рутэній|рутэніем]] і інш.) для прыладабудавання, вырабу [[эталон]]аў і г. д. == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=242|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Высакародныя металы]] [[Катэгорыя:Плацінавыя металы]] 05ro47ozt5jlecyafyliwkiblil98fu 0 18096 5176927 3689149 2026-08-07T08:13:55Z Ueschar 151377 шаблон 5176927 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} <!--{{хімічны элемент}} -->{{значэнні2|Плаціна}} '''Плаціна''' ({{lang-la|Platinum}}) '''Pt''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 78. Адносіцца да сямейства [[Плацінавыя металы|плацінавых металаў]]. == Прыродныя крыніцы == Трапляецца ў самародным выглядзе, у выглядзе сплаваў і злучэнняў. Радовішчы ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[ЗША]], [[Зімбабвэ]], [[Канада|Канадзе]], [[Калумбія|Калумбіі]]. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца ў аўтамабілебудаванні (сплаў плаціны з [[Паладый|паладыем]] — каталізатар дапальвання выхлапных газаў), электроніцы і электратэхніцы (матэрыял электрычных кантактаў), у вытворчасці хімічнага посуду, ювелірных вырабаў, у якасці каталізатару хімічных рэакцый. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Высакародныя металы]] [[Катэгорыя:Плацінавыя металы]] [[Катэгорыя:Карысныя выкапні]] kw2cs1tac5x6ecs3mdn7u99fl63e92h 0 18100 5176625 1831290 2026-08-06T14:28:25Z Ueschar 151377 шаблон 5176625 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Палоній''' ({{lang-la|Polonium}}), '''Po''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] VI групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 84, атамная маса 208,9824. Вядома 27 ізатопаў з масавымі лікамі 192—218. Найбольш доўгажывучы штучны ²⁰⁹Po (T_1/2— перыяд паўраспаду 102 гады). Ізатопы з масавымі лікамі 210—218 уваходзяць у прыродныя радыеактыўныя рады; найбольш устойлівы з іх ²¹⁰Po (T_1/2 138,3 сут; α-выпрамяняльнік). Вылучаны з уранавай смаляной руды П. Кюры і М. Складоўскай-Кюры ў 1898 г.; назва ад лац. Polonia — Польшча. Мяккі серабрыста-белы [[метал]], t_пл 254 °C, t_кіп949 °C, шчыльнасць 9136 кг/м³ (вылічаная). У паветры акісляецца. Узаемадзейнічае з растворамі кіслот. З вадародам утварае лятучы гідрыд PoH₂. Атрымліваюць ²¹⁰Po апрамяненнем металічнага вісмуту нейтронамі, а таксама з адходаў перапрацоўкі уранавых руд. Выкарыстоўваюць для вырабу крыніц электрычнай энергіі на спадарожніках і ў пераносных прыстасаваннях, у сумесі з берыліем для атрымання лабараторных крыніц нейтронаў. == Прыродныя крыніцы == Рэдкі элемент. Прыродны палоній звычайна выдзяляюць з прадуктаў распаду [[радон]]у. Штучна атрымліваюць у ядзерных рэактарах. == Прымяненне == Электраэнергетычныя палоніевыя ўстаноўкі (для [[Штучны спадарожнік Зямлі|касмічных спадарожнікаў]] і г.д.), у сумесі з [[Берылій|берыліем]] палоній — крыніца нейтронаў. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} okb94peeo76fag8lco6bbvqdh50k7o5 0 18101 5176638 1837169 2026-08-06T14:45:15Z Ueschar 151377 шаблон 5176638 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Праметый''' ({{lang-la|Promethium}}) '''Pm''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 61. Адносіцца да [[Лантаноіды|лантаноідаў]]. == Прыродныя крыніцы == Утвараецца ў прыродзе ў нязначнай колькасці пры ядзерных рэакцыях. == Прымяненне == Крыніца пастаяннага свячэння: ізатоп праметыя дадаецца ў склад люмінафораў (указальныя надпісы і знакі, напр., у шахтах). Кампактныя і бяспечныя (без гамма-выпраменьвання) атамныя батарэйкі. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Лантаноіды]] {{Кампактная перыядычная табліца}} 6s8mlj6so2iug4enb7j0t3bdeojacnq 0 18278 5176770 5103618 2026-08-06T21:41:44Z Ueschar 151377 шаблон 5176770 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Пратактыній''' ({{lang-la|Protactinium}}) '''Pa''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; [[атамны нумар]] 91; [[атамная маса]] 231,03588. Адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Бліскучы светла-шэры [[метал]]. Перыяд паўраспаду 1,18 мін. [[Тэмпература плаўлення]] 1560&nbsp;°C. [[Шчыльнасць]] 15&nbsp;370 кг/м³. == Прыродныя крыніцы == Адзін з найменш распаўсюджаных на [[Планета Зямля|Зямлі]] элементаў. Асноўная [[Прырода|прыродная]] крыніца пратактынію — уранавыя [[Руда|руды]]. == Прымяненне == Пратактыній-231 — зыходны нуклід для атрымання [[Уран (хімічны элемент)|урану]]-232. Пратактыній-233 — гамма-выпрамяняльнік у навуковых доследах. == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=281|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/Протактиний/БСЭ/Протактиний/ Протактиний]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]{{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] [[Катэгорыя:Металы]] mpgwr2bjdm0qsqsotxdc178ggp9iz2c 0 18281 5176595 5110487 2026-08-06T13:58:10Z Ueschar 151377 шаблон 5176595 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Скандый''' ({{lang-la|Scandium}}) '''Sc''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 21. Серабрыста-белы [[метал]] з жоўтым адценнем. існуе ў двух крысталічных мадыфікацыях. Існаванне скандыю было прадказана ў [[1870]] г. [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. І. Мендзядеевым]]. Адкрыты ў 1879 г. шведскім [[хімік]]ам [[Ларс Фрэдэрык Нільсан|Л. Нільсанам]]. == Прыродныя крыніцы == Адносіцца да [[Рэдказямельныя элементы|рэдказямельных элементаў]]. 38-е месца сярод іншых элементаў па распаўсюджанасці ў зямной кары. Найбольш багаты скандыем мінерал тартвейтыт. Радовішчы — ў [[Нарвегія|Нарвегіі]] і на [[Мадагаскар]]ы. == Прымяненне == Прымяняецца ў электроніцы (элементы памяці), у якасці [[каталізатар]]а, кампанента лёгкіх [[Сплаў|сплаваў]], у ядзернай тэхніцы == Літаратура == * {{Крыніцы/Хімічны слоўнік навучэнца|215}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Ска́ндый||435}} == Спасылкі == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4088.html СКАНДИЙ] // ХиМиК.ру {{ref-ru}} * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Скандий/|title=Комиссарова Л. Н. Скандий}} * {{Commons|Category:Scandium}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] io9a5kgg8g7ix4klyi2utwm9b2uhcwk 0 18282 5176925 4491157 2026-08-07T08:12:31Z Ueschar 151377 шаблон 5176925 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Рэній''' ({{lang-la|Rhenium}}) '''Re''' — [[хімічны элемент]] VII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 75. Светла-шэры [[метал]]. == Прыродныя крыніцы == Рэдкі элемент: 78-е месца сярод іншых элементаў па распаўсюджанасці. Звычайна сустракаецца як прымесь у мінералах другіх элементаў — малібдэніце і калумбіце. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца ўсюды, дзе патрэбныя высокая цвёрдасць і зносаўстойлівасць (компасы, іншыя прыборы, адказныя дэталі самалётаў і ракет). Ніці накальвання (сплаў [[вальфрам]]у з рэніем). Антыкаразійнае пакрыццё (рэніраванне). Каталізатар хімічных працэсаў. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] tof69c9ucwmhurk7e2bkfgd1bhqo1ox 0 18285 5176955 5127680 2026-08-07T09:05:51Z Ueschar 151377 шаблон 5176955 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Родый''' ({{lang-la|rhodium}}) '''Rh''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 45. Адносіцца да сямейства [[Плацінавыя металы|плацінавых металаў]]. Серабрыста-белы метал, [[тэмпература плаўлення]] 1963°С, [[тэмпература кіпення]] 3727°С, шчыльнасць 12410 кг/м³. У [[Нармальныя ўмовы|звычайных умовах]] кампактны родый устойлівы да ўздзеяння ўсіх [[кіслоты|кіслот]] (у т.л. царскай гарэлкі) і [[шчолачы|шчолачаў]]. Здробнены пры тэмпературы 100°С узаемадзейнічае з [[серная кіслата|сернай кіслатой]], пры 200-600°С - з [[галагены|галагенамі]], [[сера]]й, [[селен]]ам; пры 600-800°С у паветры акісляецца, утвараецца сесквіаксід. == Прымяненне == У сплавах з [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціна]]й і іншымі плацінавымі металамі — каталізатары, тэрмапары, ахоўныя пакрыцці на электрычныя кантакты, люстраныя паверхні рэфлектараў, інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|||398}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Высакародныя металы]] [[Катэгорыя:Плацінавыя металы]] 6frd2o5z40ugv0eq4w6hn5hoqpy3cuh 0 18447 5176788 4385139 2026-08-06T21:56:30Z Ueschar 151377 шаблон 5176788 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Тэлур''' ({{lang-la|Tellurium}}) '''Te''' — [[хімічны элемент]] VI групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 52. == Прыродныя крыніцы == Асноўныя [[мінерал]]ы — [[калаверыт]], [[алтаіт]] і інш. Зрэдку трапляецца ў самародным выглядзе. Здабываюць галоўным чынам з адыходаў ад ачысткі [[медзь|медзі]]. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца для легіравання [[сталь|сталі]] і [[чыгун]]у, сплаваў [[свінец|свінцу]] і медзі; для сінтэзу [[паўправаднік]]овых матэрыялаў. Тэлурарганічныя злучэнні прымяняюцца ў якасці каталізатараў. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Тэлур| ]] evze4ivlunejyyljp4cqvpj987l0bdp 0 18448 5176918 4942946 2026-08-07T08:01:26Z Ueschar 151377 шаблон 5176918 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Тэхнецый''' ({{lang-la|Technetium}}) '''Tc''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] VII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 43. Серабрыста-шэры [[метал]]. Гістарычна першы штучны элемент. == Гісторыя назвы == Ад [[Старажытнагрэчаская мова|ст.-грэч]]. τεχνητός - штучны, адлюстроўвае адкрыццё элемента шляхам сінтэзу. == Фізічныя ўласцівасці == [[File:Technetium-sample-cropped.jpg|thumb|Узор чыстага тэхнецыя]] Технеций - радыеактыўны пераходны метал. У звычайным выглядзе ён - метал серабрыста-шэрага колеру з гексагональной рашоткай (a = 2,737 Å, с = 4,391 Å) Дзякуючы высокай механічнай трываласці і высокай тэмпературы плаўлення з'яўляецца добрым матэрыялам для мішэняў(метал, які абстрэльваецца часціцамі і іёнамі нізкай і сярэдняй энергіі, каб прывесі яго ва ўзбуджаны стан(каб ператварыць матэрыял у крыніцу [[Гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]]) пры апрамяненні ў рэактары або на паскаральніку. == Хімічныя ўласцівасці == Знаходзячыся ў сёмай групе перыядычнай сістэмы [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. І. Мендзялеева]], тэхніцы па хімічных уласцівасцях крыху падобны на [[марганец]] і даволі блізкі да [[Рэній|рэнію]]. У злучэннях праяўляе дзевяць цэлалікавых ступеней акіслення ад −1 да +7 і яшчэ 5 дробавых (такіх як 2,5, 1,81, 1,67, 1,625, 1,5). Пры ўзаемадзеянні з кіслародам утварае аксіды Tc2O7 і TcO2. Прыклад: <chem> Tc + O2 ->[t] TcO2 </chem> Ён не рэагуе з [[Саляная кіслата|салянай]], але лёгка раствараецца ў [[Азотная кіслата|азотнай кіслаце]]. У такіх кіслотах, як [[Серная кіслата|серная]] ці [[Артафосфарная кіслата|фосфарная]], технеций раствараецца толькі ў прысутнасці акісляльніка, напрыклад - [[Пераксіды|перакісы вадароду]]. Як рэній праяўляе значныя амфатэрныя ўласцівасці. Прыклад: <chem> Tc + 7HNO3 -> HTcO4 + 7NO2 + 3H2O </chem> Пры гэтай рэакцыі ўтвараецца [[тэхніцавая кіслата]] , [[аксід азоту IV]], [[вада]]. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца ў рэактарабудаўніцтве, а таксама як гама-выпрамяняльнік у медыцынскай дыягностыцы пухліны галаўнога мозгу. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} lzetmwnjqxn1d98ksbdtlzihnuxfu1u 0 18449 5176597 4924318 2026-08-06T13:58:28Z Ueschar 151377 шаблон 5176597 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Тытан''' ({{lang-la|Titanium}}) '''Ti''' — [[хімічны элемент]] IV групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 22. Серабрыста-белы [[метал]], падобны з выгляду на [[сталь]]. == Прыродныя крыніцы == Па распаўсюджанасці ў зямной кары — 9-е месца сярод элементаў. Радовішчы ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[ЗША]], [[Расія|Расіі]], [[Індыя|Індыі]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Украіна|Украіне]]. Асноўныя [[руда|руды]]: [[ільменіт]] (FeTiO₃), [[руціл]] (TiO₂), [[тытаніт]] (CaTiSiO₅). == Прымяненне == Авія-, ракета-, суднабудаўніцтва. Выраб тытанавых бяліл — найлепшай белай фарбы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Хімічны слоўнік навучэнца|232|Тытан}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] 954t5n9e3tgq0ifkvzsrzjplvge7bcv 0 18451 5176771 5132034 2026-08-06T21:42:17Z Ueschar 151377 шаблон 5176771 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Уран''' ({{lang-la|Uranium}}) '''U''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 92. Адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Серабрыста-белы бліскучы [[метал]]. == Прыродныя крыніцы == Запасы: [[Аўстралія]] (23%), [[Казахстан]] (17%), [[Канада]] (13%), [[ПАР]], [[Нігер]], [[Бразілія]], [[Намібія]], [[Расія]], [[ЗША]], [[Узбекістан]], [[Манголія]], [[Украіна]], [[Францыя]]. == Здабыча ўрана ў свеце == [[Выява:KarteUrangewinnung.png|400px|thumb|right|10 краін, здабываючыя 94 % сусветнай здабычы ўрана]] Здабыча: Канада (34%), Аўстралія (15%), Нігер (10%), Намібія, Расія, ЗША, Узбекістан, [[Казахстан]], ПАР, Францыя, [[Чэхія]], [[Габон]], [[КНР]], Украіна. == Прымяненне == Прымяняецца галоўным чынам у ядзернай тэхніцы (зброя, атамная энергетыка). {{Ізатопы ўрану}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] [[Катэгорыя:Уран (хімічны элемент)]] 21ketu20rlfd58evy2a9inv1qgot791 0 18507 5176617 4445421 2026-08-06T14:21:18Z Ueschar 151377 шаблон 5176617 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Фтор''' ({{lang-la|Fluorum}}) '''F''' — [[хімічны элемент]] VII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 9. Адносіцца да [[галагены|галагенаў]]. == Прыродныя крыніцы == Шырока распаўсюджаны ў прыродзе. Асноўная крыніца фтору — [[флуарыт]] CaF₂. Фтор з’яўляецца складовай часткай прыродных фасфатаў — [[апатыт]]аў і [[фасфарыт]]аў. Невялікая колькасць фтору ўтрымліваецца ў прыродных водах. == Прымяненне == Акісляльнік ракетнага паліва. [[Фторарганічныя злучэнні]] (фтарыраваныя вуглевадароды «[[тэфлон]]», «[[фтарапласт]]», фтарыраваныя і хлорфтарыраваныя метаны і этаны — «[[фрэоны]]»). Адзін з лепшых анэстэтыкаў для хірургіі — [[фтаратан]]. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Фтор| ]] m3b2rle08zn41pnn726ld9y0jql9o5x 0 18508 5176623 4383606 2026-08-06T14:27:31Z Ueschar 151377 шаблон 5176623 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Хлор''' ({{lang-la|Chlorum}}) '''Cl''' — [[хімічны элемент]] VII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 17. Адносіцца да [[галагены|галагенаў]]. == Прыродныя крыніцы == Шырока распаўсюджаны ў прыродзе: 18-е месца сярод элементаў. Найбольш вядомыя мінералы — [[галіт]], [[сільвін]], [[сільвініт]], [[карналіт]], [[каініт]], [[бішафіт]]. == Прымяненне == Выкарыстоўваецца для сінтэзу разнастайных арганічных і неарганічных злучэнняў (салянай кіслаты, хларыдаў розных металаў). Больш за палову здабытага хлору ідзе для атрымання палімераў (поліхлорвініл і інш.). Прымяняецца для адбельвання тканін, [[цэлюлоза|цэлюлозы]] і [[папера|паперы]], а таксама ў санітарных мэтах (абеззаражванне, хларыраванне вады). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Хлор| ]] [[Катэгорыя:Галагены]] [[Катэгорыя:Газы]] [[Катэгорыя:Яды]] efc085dzt37hag8o5cm5r7ofoopgj9b 0 18518 5176616 4338236 2026-08-06T14:18:26Z Ueschar 151377 шаблон 5176616 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}[[Файл:CsCrystals1.JPG|thumb|[[Крышталь|Крышталі]] цэзію]] '''Цэзій''' ({{lang-la|Caesium}}), '''Cs''' — [[хімічны элемент]] I групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 55. Канфігурацыя электронных абалонак: 6s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 132,90543. Прыродны [[ізатоп]]: ¹³³Cs — стабільны. Штучна атрыманыя радыеактыўныя ізатопы з масавымі лікамі ад 123 да 142, найбольш устойлівы з іх ¹³⁷Cs з перыядам паўраспаду 33 гады.<br />Цэзій [[простае рэчыва]]: серабрыста-белы з залацістым адценнем мяккі і лёгкі [[метал]]. [[Шчыльнасць]]: 1900 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], [[тэмпература плаўлення]] — 28,5 [[Тэмпература|градусаў Цэльсія]], [[тэмпература кіпення]] — 690&nbsp;°C. Адкрыты ў [[1860]] годзе [[Роберт Вільгельм Бунзен|Р. Бунзенам]] і [[Густаў Кірхгоф|Г. Кірхгофам]]. [[Простыя рэчывы|Металічны]] цэзій атрыманы ў [[1882]] годзе К.&nbsp;Сэтэрбергам. [[Зямная кара]] утрымлівае 0,00065 [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]]. Цэзій — тыповы [[Рассеяныя элементы|рассеяны элемент]]. [[Мінерал]]ы : авагардыт, палуцыт, ізаморфна замяшчае [[калій]] і [[рубідый]] у [[Палявы шпат|палявых шпатах]] і [[слюда]]х. Прамысловае значэнне мае мінерал палуцыт. Радовішчы ў [[ЗША]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Канада|Канадзе]], [[Казахстан]]е. Металічны цэзій атрымліваюць шляхам уздзеяння металічных [[Кальцый|кальцыю]], [[Магній|магнію]], [[Алюміній|алюмінію]] на хларыд цэзію ў [[вакуум]]е. == Хімічныя ўласцівасці == Хімічна вельмі актыўны шчолачны метал, на [[Паветра|паветры]] загараецца, з [[Вада|вадою]], [[Кіслата|кіслотамі]], [[Галагены|галагенамі]] рэагуе з выбухам. Вельмі агрэсіўны ў расплаўленым стане. Пры награванні да тэмпературы вышэй 600&nbsp;°C разбурае шкло<ref name="dict">{{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=228|старонак=255|тыраж=75&nbsp;000|isbn=5-341-00127-3}}{{ref-ru}}</ref>. Большасць [[Соль|соляў]] цэзію добра [[Растваральнасць|раствараюцца]] ў вадзе. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. Найважнейшыя сферы выкарыстання: * у [[фотаэлемент]]ах, [[Электронна-прамянёвая трубка|электронна-прамянёвых трубках]], цэзіевых лямпах, [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвоных]] [[Оптыка|аптычных]] [[прыцэл]]ах, [[Іён|іонных]] [[Ракета|ракетных]] [[рухавік]]ах (на цэзіевай [[плазма|плазме]]).; * Ізатоп ¹³³Cs выкарыстоўваецца ў квантавых стандартах частаты, рэзанансная частата энергетычнага пераходу паміж падузроўнямі асноўнага стану пакладзеная ў аснову вызначэння [[Секунда|секунды]]. * [[Ізатоп]] ¹³⁷Cs выкарыстоўваецца ў радыялогіі. ¹³⁷Cs — адзін з найважнейшых кампанентаў [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага]] [[Забруджванне навакольнага асяроддзя|забруджвання]] [[Біясфера|біясферы]] адыходамі атамнай памысловасці і энергетыкі. === Вядомыя ізатопы === * [[Цэзій-133|¹³³Cs]] * [[Цэзій-134|¹³⁴Cs]] * [[Цэзій-137|¹³⁷Cs]] == Гл. таксама == * [[Інстытут радыяцыйнай бяспекі «Белрад»]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=380|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=228|старонак=255|тыраж=75&nbsp;000|isbn=5-341-00127-3}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/Цезий/БСЭ/Цезий/ Цезий]{{Недаступная спасылка}} // Вялікая Савецкая Энцыклапедыя{{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Ізатопы цэзія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] 79f6mu70pnuapvn3u5k6dkl92ee49np 0 18519 5176799 4381056 2026-08-06T22:23:35Z Ueschar 151377 шаблон 5176799 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Цынк''' ({{lang-la|Zincum}}) '''Zn''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 50, атамная маса 65,38. [[Метал]] сіневата-белага колеру. Шчыльнасць 7130 кг/м³, тэмпература плаўлення 419,5&nbsp;°C. == Прыродныя крыніцы == Буйнейшыя радовішчы цынкавых руд — у [[КНР]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Перу]], [[Расія|Расіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Швецыя|Швецыі]]. == Прымяненне == Абарона [[сталь|сталі]] ад карозіі (цынкаванне), выраб [[Сплаў|сплаваў]] (з [[медзь|меддзю]] — [[латунь]], з [[алюміній|алюмініем]], меддзю і [[магній|магніем]] — тыпаграфскія сплавы), пакрыццё стартавых канструкцый для запуску [[Ракета|ракет]], медыцынскія і касметычныя прэпараты. == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=382|старонак=416|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Цынк| ]] jvpv0w5lwrqh004orufa1mgeoe8n2oy 0 18520 5176783 3666629 2026-08-06T21:51:52Z Ueschar 151377 шаблон 5176783 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Цырконій''' ({{lang-la|Zirconium}}) '''Zr''' — [[хімічны элемент]] IV групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 40. Бліскучы [[метал]], падобны на [[сталь]], адкрыты [[Марцін Генрых Клапрот|М. Г. Клапротам]]. == Прыродныя крыніцы == Асноўныя радовішчы — у [[Індыя|Індыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[ЗША]], [[Украіна|Украіне]], [[Казахстан]]е. == Прымяненне == Прымяняецца для легіравання [[сталь|сталі]]; пры вырабе рэактыўных рухавікоў, хірургічных інструментаў. == Гл. таксама == * [[Цыркон]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Цырконій| ]] dh0g6cu5nu5d0xf8v2lik7vtee90sou 0 18521 5176913 4414371 2026-08-07T07:51:01Z Ueschar 151377 шаблон 5176913 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Борый''' ({{lang-la|Bohrium}}) '''Bh''' — нестабільны [[Радыеактыўнасць|радыеактыўны]] [[хімічны элемент]] з атамным нумарам 107. Упершыню абвешчана аб сінтэзе 107-га элемента ў [[1976]] савецкімі вучонымі з Аб'яднанага інстытута ядзерных даследаванняў у Дубне. У [[1981]] нямецкія фізікі з Інстытута цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]] дакладна ідэнтыфікавалі 107-ы элемент. Афіцыйная назва элемента зацверджана ў [[1997]]. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} l1p2maoxy6w96quj6kcwot2nobb6ejx 0 18522 5176805 4422925 2026-08-06T22:49:37Z Ueschar 151377 шаблон 5176805 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Дармштатый''' ({{lang-la|Darmstadtium}}) '''Ds''' — штучна сінтэзіраваны радыеактыўны [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 110. Упершыню сінтэзіраваны ў [[1994]] у Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[2003]]. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} icn3kv83016pbjqtunxp7lkro5kdxqr 5176953 5176805 2026-08-07T09:01:12Z DzBar 156353 5176953 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Дармштатый, Дармштадтый<ref>{{Cite web|url=https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Shimanovich_9kl_bel_2025.pdf|title=Хімія: вучэбны дапаможнік для 9 класа|author=Шымановіч І.Я., Васілеўская А.І., Зураеў А.В., Красіцкі В.А., Сячко В.І.|website=e-padruchnik.adu.by|date=2025|access-date=2026-08-07}}</ref>''' ({{lang-la|Darmstadtium}}) '''Ds''' — штучна сінтэзіраваны радыеактыўны [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 110. Упершыню сінтэзіраваны ў [[1994]] у Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[2003]]. [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} a5moe4s3xpiqe6k6ie4ozea03ioxy7b 0 18523 5176928 4211868 2026-08-07T08:19:44Z Ueschar 151377 шаблон 5176928 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Майтнерый''', '''Мейтнерый''' ({{lang-la|Meitnerium}}) '''Mt''' — штучна сінтэзіраваны [[хімічны элемент]]; атамны нумар 109. Упершыню атрыманы ў [[1982]] годзе ў Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[1997]] годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага фізіка [[Лізэ Майтнер]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] 7jtvvjxkiinn9qkuva3llrmwwutc0ev 5176936 5176928 2026-08-07T08:29:13Z Ueschar 151377 шаблон 5176936 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Майтнерый''', '''Мейтнерый'''{{Патрэбна лепшая крыніца}} ({{lang-la|Meitnerium}}) '''Mt''' — штучна сінтэзіраваны [[хімічны элемент]]; атамны нумар 109. Упершыню атрыманы ў [[1982]] годзе ў Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[1997]] годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага фізіка [[Лізэ Майтнер]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] iuakdtfks3gdke62ncdhrstu7z755az 5176937 5176936 2026-08-07T08:29:37Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Мейтнерый]] у [[Майтнерый]]: Паводле БелЭн 5176936 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Майтнерый''', '''Мейтнерый'''{{Патрэбна лепшая крыніца}} ({{lang-la|Meitnerium}}) '''Mt''' — штучна сінтэзіраваны [[хімічны элемент]]; атамны нумар 109. Упершыню атрыманы ў [[1982]] годзе ў Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[1997]] годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага фізіка [[Лізэ Майтнер]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] iuakdtfks3gdke62ncdhrstu7z755az 5176949 5176937 2026-08-07T08:54:04Z DzBar 156353 Нейкая лухта з гэтым элементам 5176949 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Майтнерый''', '''Мэйтнэрый'''<ref>{{Cite web|url=https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Shimanovich_9kl_bel_2025.pdf|title=Хімія: вучэбны дапаможнік для 9 класа|author=Шымановіч І.Я., Васілеўская А.І., Зураеў А.В., Красіцкі В.А., Сячко В.І.|website=e-padruchnik.adu.by|date=2025|access-date=2026-08-07}}</ref>, '''Мейтнерый'''<ref>{{Cite web|url=https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Kolevich_10kl_bel_2026.pdf|title=Хімія: вучэбны дапаможнік для 10 класа|website=e-padruchnik.adu.by|date=2026|access-date=2026-08-07}}</ref> ({{lang-la|Meitnerium}}) '''Mt''' — штучна сінтэзіраваны [[хімічны элемент]]; атамны нумар 109. Упершыню атрыманы ў [[1982]] годзе ў Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[1997]] годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага фізіка [[Лізэ Майтнер]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] a3so3y1ju0a0j0irqq90qgqekgdlds6 5176950 5176949 2026-08-07T08:55:37Z Autumndancer 168015 5176950 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Майтнерый''', '''Мэйтнэрый'''<ref>{{Cite web|url=https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Shimanovich_9kl_bel_2025.pdf|title=Хімія: вучэбны дапаможнік для 9 класа|author=Шымановіч І.Я., Васілеўская А.І., Зураеў А.В., Красіцкі В.А., Сячко В.І.|website=e-padruchnik.adu.by|date=2025|access-date=2026-08-07}}</ref>, '''Мейтнерый'''<ref>{{Cite web|url=https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Kolevich_10kl_bel_2026.pdf|title=Хімія: вучэбны дапаможнік для 10 класа|website=e-padruchnik.adu.by|date=2026|access-date=2026-08-07}}</ref> ({{lang-la|Meitnerium}}) '''Mt''' — штучна сінтэзіраваны [[хімічны элемент]]; атамны нумар 109. Упершыню атрыманы ў [[1982]] годзе ў Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[1997]] годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага фізіка [[Лізэ Майтнер]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] qlvv8ox73i5f6t2zj2ya2fama3cfuey 0 18524 5176802 4450106 2026-08-06T22:25:53Z Ueschar 151377 шаблон 5176802 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Рэнтгеній''' ({{lang-la|Roentgenium}}) '''Rg''' — штучна сінтэзіраваны [[хімічны элемент]] I групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 111. Упершыню атрыманы ў [[1994]] у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[2003]]. Пад цяперашняй назвай — з [[2004]] (у гонар нямецкага фізіка Вільгельма Конрада Рэнтгена). [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} nvr2x88ytprc1bcmx6yiy6uuhspcnq1 0 18526 5176798 4428732 2026-08-06T22:22:54Z Ueschar 151377 шаблон 5176798 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Каперніцый''' ({{lang-la|Copernicium}}) '''Cn''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 112. Імаверна, серабрыстая вадкасць, падобная на [[ртуць]]. Упершыню сінтэзіраваны ў [[1996]] у Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. [[19 лютага]] [[2010]] г. замест старой назвы '''Унунбій''' была афіцыйна зацверджана новая назва ў гонар [[Мікалай Капернік|Мікалая Каперніка]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=35333 Зацвердзілі афіцыйную назву 112‑га элемента табліцы Мендзялеева]</ref> {{зноскі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] dpiekcghmoijhxeeuvnxvlhng1553v0 0 18527 5176624 2185894 2026-08-06T14:28:07Z Ueschar 151377 шаблон 5176624 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Ліверморый''' ({{lang-la|Livermorium}}) '''Lv''' — [[хімічны элемент]] VI групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 116. Упершыню адкрыты ў [[2000]] у Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў у Дубне, [[Расія]] (у супрацоўніцтве з Ліверморскай нацыянальнай лабараторыяй, [[ЗША]]). [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Кампактная перыядычная табліца}} g3xt5leju8rspw2vs09lqqsa0ptz97h 0 18528 5176792 4200789 2026-08-06T22:00:04Z Ueschar 151377 шаблон 5176792 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Флеровій''' ({{lang-la|Flerovium}}) '''Fl''' — штучна сінтэзіраваны радыеактыўны [[хімічны элемент]] ІV групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 114. Упершыню атрыманы ў [[1998]]. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] 4qgqqysvhyy4x4c39t1dqrj81kd8nyz 0 18533 5176912 5128056 2026-08-07T07:50:34Z Ueschar 151377 шаблон 5176912 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Ха́сій''' ({{lang-la|Hassium}}) '''Hs''' — штучна атрыманы [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 108. [[Радыеактыўны распад|Радыеактыўны]]. Адносіцца да трансактыноідаў. Упершыню сінтэзаваны ў [[1984]] г. у Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]] ([[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|ФРГ]]) і таксама атрыманы ў [[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў]] у [[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубне]]<ref name="bel" />. У [[1997]] г. Міжнародным саюзам тэарэтычнай і прыкладной хіміі<ref name="bel" /> зацверджана назва элемента — у гонар [[Землі Германіі|нямецкай зямлі]] [[Гесэн]] (''Hassia'' — лацінская назва сярэднявечнага княства Гесэн, цэнтрам якога быў Дармштат). Станам на 2002 г. самы цяжкіх з хімічных элементаў, даследаваных хімічнымі метадамі<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|16|||559}}</ref>. 8 [[ізатоп]]аў з [[Масавы лік|масавымі лікамі]] 263—270. Найбольш устойлівы ([[перыяд паўраспаду]] 9,3 с) ізатоп {{sup|269}}Hs. [[Колер]] серабрыста-белы або серабрыста-шэры з металічным бляскам. З [[кісларод]]ам утварае вельмі лятучы аксід. Уласцівасці падобныя да [[Осмій|осмію]]<ref name="bel" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Хасій|Касцюковіч М. М.|559}} == Спасылкі == * [http://www.webelements.com/hassium/ WebElements: the periodic table on the WWW] {{ref-en}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Трансактыноіды]] [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] {{Бібліяінфармацыя}} 0w7xkiqq9itta4nrt7f31u16xbxg0t6 0 19094 5176815 5171196 2026-08-07T01:42:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176815 wikitext text/x-wiki {{страва}} '''Галубцы́''' — даўняя традыцыйная<ref>Голубцы // Культура питания. Энциклопедический справочник / Под ред. И. А. Чаховского. — 3-е издание. — Минск: «Белорусская энциклопедия имени Петруся Бровки», 1993. — С. 64. — 540 с. — ISBN 5-85700-122-6</ref> страва, вядомая большасці народаў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] [[Еўропа|Еўропы]]<ref name=":0">{{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Галубцы}}</ref>. Страва ёсць у [[Беларуская кухня|беларускай]], {{нп3|Літоўская кухня|літоўскай|ru|Литовская кухня}}, {{нп3|Малдаўская кухня|малдаўскай|ru|Молдавская кухня}}{{Sfn|В. Мельник|1961}}{{Sfn|Молдавская кухня|1981}}, [[Польская кухня|польскай]], [[Руская кухня|рускай]], [[Украінская кухня|украінскай]]{{Sfn|С. И. Рагель|2018}}<ref>Похлёбкин В. В. Голубцы // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 86. — 456 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-75127-3.</ref> і іншых нацыянальных кухнях. == Паходжанне назвы == Этымалогія назвы стравы дакладна не вядома. [[Макс Фасмер]] лічыў, што страва ({{Lang-ru|голубцы}}, {{Lang-pl|gołąbki}}, {{Lang-sh|голу̀биħ}} «[[клёцкі]]») названа ад падабенства яе формы з голубам, і адкідваў версіі паходжання праз чаргаванне галосных ад «[[галушкі]]» або запазычанне з [[Нямецкая мова|нямецкай мовы]] ({{Lang-de|Kohlblatt}} — «капусны ліст»)<ref>{{Крыніцы/Фасмер|голубцы}}</ref>. Аднак у {{нп3|Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы|слоўніку Уладзіміра Даля|ru|Толковый словарь живого великорусского языка}} даецца дыялектнае ([[Падольская губерня]]) слова «галуша» для галубцоў, пад якімі маецца на ўвазе «[[проса]] з [[ялавічына]]й у капусным лісце, варанае ў [[квас]]е»<ref>{{Даль|Галушить}}</ref>. Выказваецца таксама гіпотэза запазычання праз пасрэдніцтва нейкай усходняй мовы (цюркскіх або армянскай) з {{Lang-fa|käläm}} «капуста» → *''kalamb''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/31131352/Uwagi_do_etymologii_s%C5%82owia%C5%84skiej_nazwy_potrawy_go%C5%82%C4%85bki|аўтар=Marek Stachowski|загаловак=Uwagi do etymologii słowiańskiej nazwy potrawy gołąbki|выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski 7/2 (2016): 239-244}}</ref>. Што тычыцца беларускага ўжывання слова галубцы, то таксама можна думаць пра яго запазычанне з украінскай або рускай мовы, бо яго няма ў дыялектных крыніцах<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/halubcy|title=Галубцы - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2025-03-17}}</ref>. == Апісанне == Страва гэта [[Бланшыраванне|бланшыраваныя]]<ref name=":0" />, начыненыя мясным [[фарш]]ам з рысам і згорнутыя валікам{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}}, каўбаскай{{Sfn|Книга о вкусной и здоровой пище|1984}}, канвертам{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}} або рулецікам{{Sfn|Кулинария|1955}} лісты {{нп3|Белакачанная капуста|белакачаннай капусты|ru|Белокочанная капуста}}, {{нп3|Тушэнне (кулінарыя)|тушаныя|ru|Тушение (кулинария)}} або {{нп3|Выпяканне|запечаныя|ru|Выпекание}} ў {{нп3|Смятанны соус|сметанном соусе з таматам|ru|Сметанный соус}}<ref>Ратушный А. С. Голубцы // Всё о еде от А до Я: Энциклопедия. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К°», 2016. — С. 108—109. — 440 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-394-02484-9.</ref>{{Sfn|Технология приготовления пищи|1999}}. У [[Нямецкая кухня|нямецкай кухні]] ёсць падобная страва «капусныя рулецікі»<ref>Erhard Gorys. Das neue Küchenlexikon. Von Aachener Printen bis Zwischenrippenstück. — München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1997. — 599 S. — ISBN 3-423-36008-9.</ref>. Гароднінныя галубцы начыняюць фаршам з {{нп3|Пасераванне|пасераванай|ru|Пассерование}} гародніны з адварным рысам{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}}. Хуткія або «{{нп3|Лянівыя стравы|лянівыя|ru|Ленивые блюда}}» галубцы не начыняюць, а робяць з нашаткаванага капуснага лісця, змяшанага з фаршам{{Sfn|Белорусская кухня|1993}}<ref name=":0" />. У СССР выпускалі гароднінныя [[Закуска|закусачныя]] [[кансервы]] «Галубцы»<ref>Голубцы с мясным фаршем и кукурузной крупой. Голубцы фаршированные в томатном соусе // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. II. — Стб. 284—285. — 567 с.</ref>. == Гатаванне == === Падрыхтоўка начынкі === Самым смачным фаршам для мясных галубцоў лічаць сумесь [[Свініна|свініны]] і [[Ялавічына|ялавічыны]] з даданнем сечанай пасераванай рэпчатай цыбулі, зеляніны і зваранага да напаўгатоўнасці рысу з [[Прыправы|прыправамі]]{{Sfn|Кулинария|1955}}{{Sfn|В. Махно|2004}}<ref name=":0" />. Начынку для гароднінных галубцоў робяць з падсмажанай гародніны (рэпы, морквы, цыбулі), дробна сечанага {{нп3|Варанае яйка|варанага яйка|ru|Варёное яйцо}} і рысу{{Sfn|Кулинария|1955}}. Ёсць самыя разнастайныя рэцэпты начынкі для галубцоў, уключаючы фасолю з [[вяндліна]]й, варанае або абсмажанае{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}} мяса, абсмажаныя грыбы, {{нп3|Прасяная каша|прасяную кашу|ru|Пшённая каша}} з цыбуляй і [[шпік]]ам<ref>Ратушный А. С. Голубцы // Всё о еде от А до Я: Энциклопедия. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К°», 2016. — С. 108—109. — 440 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-394-02484-9.</ref>, сечанае мяса марскога грабеньчыка{{Sfn|Книга о вкусной и здоровой пище|1984}}, рыс і айву або [[тварог]]{{Sfn|Кулинария|1955}}. У Карпатах як начынку для галубцоў выкарыстоўваюць кукурузную крупу, а ў Палтаўскай вобласці — грэчку. Крупы злёгку варылі, змешвалі з смажанай цыбуляй, свінымі шкваркамі, а па святах — з сырым фаршам, дабаўлялі спецыі. === Падрыхтоўка лісця === Для гатавання галубцоў прыдарныя друзлыя качаны маладой свежай капусты{{Sfn|Технология приготовления пищи|1999}}{{Sfn|В. Махно|2004}}. У качана выразаюць храпку і адварваюць яго да напалову, затым, пасля астывання, разбіраюць на лісце, а хвосцікі адбіваюць{{Sfn|Кулинария|1955}} або зразаюць. На ўнутраны бок капуснага ліста выкладваюць начынку і згортваюць, надаючы галубцу прастакутную форму. Акрамя свежага лісця белакачаннай капусты галубцы гатуюць таксама з разабранага лісця [[Капуста квашаная|квашанай]] у цэлых галоўках капусты<ref name=":0" />, якія пры неабходнасці папярэдне адварваюць, каб пазбавіць залішняй кіслаты{{Sfn|Кулинария|1955}}, а таксама ў бурачным лісці, лісці чарамшы ці хрэну<ref name=":0" /> і цыбулі-парэі{{Sfn|В. Махно|2004}}, а ва Украіне таксама ў вінаградным лісці. === Збор і цеплавая апрацоўка стравы === На Левабярэжжы і поўдні Украіны галубцы рабілі вялікімі, выкарыстоўваючы цэлы капусны ліст, а ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]] і Карпатах лісце дзялілі на некалькі частак (там гаспадыня, якая рабіла вялікія галубцы, лічылася гультайкай). Палтаўскія кулінары аддавалі перавагу буйным галубцам, бо яны былі сакавіцейшымі. Галубцы гатавалі для паўсядзённага ўжывання, але ў большасці рэгіёнаў Правабярэжжа, акрамя Палесся, яны ўваходзілі і ў святочнае меню. З 1920-1930-х гадоў галубцы пачалі фаршаваць рысава-мясной сумессю і тушыць, дадаючы замест квасу таматны сок, соус або пасту. У класічных рэцэптах галубцы спачатку {{нп3|Паніраванне|паніруюць у муцэ|ru|Панирование}}{{Sfn|Кулинария|1955}} і абсмажваюць з двух бакоў на патэльні ў [[алеі]], а затым запякаюць да гатоўнасці ў [[Кухонная пліта|духавой шафе]] ў {{нп3|Таматны соус|таматным соусе|ru|Томатный соус}}, згатаваным з абсмажанымі рэпчатай цыбуляй і морквай. Галубцы падаюць па дзве штукі на порцыю, палітымі соусам, у якім яны гатаваліся, і пасыпанымі сечанай зелянінай{{Sfn|Л. А. Маслов|1958}}{{Sfn|Н. А. Анфимова|2008}}{{Sfn|Книга о вкусной и здоровой пище|1954}}. {{center|<gallery widths="270" heights="200" perrow="5"> Golubci6.jpg|Галоўка маладой капусты з выразанай храпкай Lystky.jpg|Галоўка падваранай капусты, разабраная на асобныя лісткі Golubci7.jpg|Зразанне патаўшчэння на лістку Golubci4.jpg|Начынка з прыпушчанага рысу, здробненага мяса, цыбулі і морквы для гатавання галубцоў Golubci2.jpg|Гатаванне галубцоў Golubci3.jpg|Гатовыя галубцы </gallery>}} == Рэгіянальныя асаблівасці == У [[Малдова|Малдове]] галубцы «гэлуштэ» робяць з белакачаннай капусты, вінаграднага лісця, свежага і салёнага, а таксама [[Шчаўе|шчаўя]] і лісця хрэна. Малдаўскія галубцы маленькія, іх кладуць па 10-15 штук на порцыю{{Sfn|Молдавская кухня|1981}}. У [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]] робяць і галубцы з тоўчанай варанай [[Бульба|бульбы]]<ref name=":0" /> са смажаным лукам і дробна насечаным вараным яйкам{{Sfn|Белорусская кухня|1993}}. У Літве капусны качан для галубцоў разразаюць на чатыры часткі і перакладаюць лісты ў чвэртачкі свіным фаршам з пярловай кашай і абсмажанымі грыбамі і тушаць у грыбным адвары са смятанай{{Sfn|В. В. Похлёбкин|1983}}. У [[Польшча|Польшчы]] ў начынку для галубцоў дадаюць {{нп3|Ячная крупа|ячную крупу|ru|Ячневая крупа}}, {{нп3|Нямецкая чайная каўбаса|чайную|ru|Немецкая чайная колбаса}} або свіную {{нп3|Вараныя каўбасы|вараную каўбасу|ru|Варёные колбасы}}{{Sfn|Польская кухня|1966}}. Самая вялікая разнастайнасць галубцоў ва ўкраінскай кухні<ref name="АИФ">{{Cite web|url=https://aif.ru/dontknows/eternal/pochemu_golubcy_tak_nazyvayutsya_i_kto_ih_izobrel|title=Аргументы и факты: Почему голубцы так называются и кто их изобрёл?|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918065632/https://aif.ru/dontknows/eternal/pochemu_golubcy_tak_nazyvayutsya_i_kto_ih_izobrel|archive-date=2023-09-18|access-date=2023-09-16|url-status=live}}</ref>{{Sfn|В. Махно|2004}}, у тым ліку рыбныя галубцы з {{нп3|Рыбны фарш|сечаным|ru|Рыбный фарш}} {{нп3|Рыбнае філе|філе|ru|Рыбное филе}} судака, шчупака, акуня або траскі{{Sfn|Современная украинская кухня|1977}}. Стравы, якія маюць у сваёй аснове фарш, прыпушчаны ў абгортцы з ліста белакачаннай, {{нп3|Савойская капуста|савойскай|ru|Савойская капуста}} або {{нп3|Кітайская капуста|кітайскай капусты|uk|Китайська капуста}}, а таксама {{нп3|Вінаграднае лісце (кулінарыя)|вінаграднага лісця|ru|Виноградные листья (кулинария)}}, пад рознымі назвамі ёсць у многіх нацыянальных кухнях. З удакладненнем «галубцы» {{нп3|Савецкая кухня|савецкія кулінарныя кнігі|ru|Советская кухня}} публікавалі рэцэпты кухняў народаў СССР: {{нп3|Далма|ярпах далмасы|ru|Долма}} у [[Азербайджанская кухня|азербайджанскай кухні]], {{нп3|Далма|талма|ru|Долма}} — у [[Армянская кухня|армянскай]], {{нп3|Сармале|сэрмэлуцэ|ru|Сармале}} — у {{нп3|Малдаўская кухня|малдаўскай|ru|Молдавская кухня}} і шахлет — у {{нп3|Таджыкская кухня|таджыкскай|ru|Таджикская кухня}}{{Sfn|Кулинария|1955}}. Пад назвай «фаршыраваная капуста» ў рускіх і савецкіх [[Кулінарная кніга|кулінарных кнігах]] фігуруе страва з бланшыраванага качана капусты, лісце якога толькі адгінаюць і перакладаюць агароднінным фаршам з захаваннем яго формы для наступнага тушэння ў {{нп3|Сатэйнік|сатэйніку|ru|Сотейник}} або духавой шафе{{Sfn|Кулинария|1955}}{{Sfn|П. М. Зеленко|1902}}. Ёсць розныя версіі з’яўлення самой стравы ў рускай кухні. Паводле {{нп3|Вільям Васілевіч Пахлёбкін|Вільяма Пахлёбкіна|ru|Похлёбкин, Вильям Васильевич}}, галубцы былі адаптацыяй {{нп3|Татарская кухня|татарскай|ru|Татарская кухня}} і {{нп3|Турэцкая кухня|турэцкай стравы|ru|Турецкая кухня}} «{{нп3|далма||ru|Долма}}»<ref>Похлёбкин В. В. Голубцы // О кулинарии от А до Я: Словарь-справочник. — Минск: Полымя, 1988. — С. 48. — 224 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-345-00218-5.</ref>: кухары на абшарах Вялікага Княства Літоўскага ў [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XV стагоддзе|XV]] стагоддзях «засвоілі» яе, замяніўшы зыходнае вінаграднае лісце на капуснае, [[Бараніна|бараніну]] — на [[Свініна|свініну]] ці [[Ялавічына|ялавічыну]], а рыс — на проса ці грубую ячневую крупу (груцу)<ref name=":0" />. Сучасная назва стравы «галубцы» ў рускай кухні, на яго думку, з’явілася толькі ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя па аналогіі з [[Французская кухня|французскім]] {{нп3|Крэпінет|крэпінетам|ru||Крепинет}}, пад якім Пахлёбкін меў на ўвазе не толькі спосаб гатавання мяснога фаршу ў {{нп3|Тлушчавая сетка|сальніку|ru|Жировая сетка}} або каўбас без {{нп3|Каўбасная абалонка|абалонкі|ru|Колбасная оболочка}}, але і засмажаных цалкам на [[рашпор]]ы або [[Грыль|грылі]] галубоў і перапёлак<ref>Похлёбкин В. В. Голубцы // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 86. — 456 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-75127-3.</ref>. Пацвярджае версію Пахлёбкіна рэцэпт «турэцкай далмы» з [[Бараніна|барановага фаршу]] з рысам у капусным лісце, прыведзены ў «Кухарцы літоўскай» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] у 1852 годзе{{Sfn|В. Завадская|2013}}. Страва «галубцы» ўключана ў выданне 1875 года «Поўнай кулінарнай кнігі рускай дасведчанай гаспадыні» {{нп3|Кацярына Аляксееўна Аўдзеева|К. А. Аўдзеевай|ru|Авдеева, Екатерина Алексеевна}}{{Sfn|Е. А. Авдеева|1875}}. У «Кухарскім мастацтве» П. М. Зелянко ў 1902 годзе разам з фаршыраванай капустай у качане прывёў рэцэпты «фаршыраванай капусты ў лісці» (з мясным фаршам без рысу) і «галубцоў» (з даданнем рысу ў фарш){{Sfn|П. М. Зеленко|1902}}. [[Алена Іванаўна Малахавец|А. І. Малахавец]] у сваёй працы «{{нп3|Падарунак маладым гаспадыням||ru|Подарок молодым хозяйкам}}» 1904 года прапаноўвала рэцэпт сучасных мясных галубцоў і паведамляла, што мясныя галубцы ў паўднёвых рэгіёнах Расіі заварочваюць таксама ў лісце [[Латук|салаты-латук]], буйное лісце шчаўя і [[Крапіва|крапівы]], беручы яго па некалькі лісточкаў адразу{{Sfn|Е. И. Молоховец|2012}}. Сучасныя даследчыкі гісторыі рускай кухні В. і П. Сюткіны згаджаюцца з Пахлёбкіным, што страва была запазычана рускімі ў [[Заходнія славяне|заходніх славян]]{{Sfn|Непридуманная история русской кухни|2012}}, і бачаць у далме толькі прамы аналаг галубцоў<ref name="АИФ"/>. == Статус == 4 мая 2023 года гатаванне ўкраінскай стравы «Галубцы» ўнесена ў [[Нематэрыяльная культурная спадчына Украіны|Нацыянальны спіс элементаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны Украіны]]<ref>{{Cite web|title=Приготування української традиційної страви «голубці» – Український центр культурних досліджень|url=https://uccs.org.ua/novyny/pryhotuvannia-ukrainskoi-tradytsijnoi-stravy-holubtsi/|date=2023-05-15|accessdate=2024-01-05|language=uk|archive-date=10 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241010072406/https://uccs.org.ua/novyny/pryhotuvannia-ukrainskoi-tradytsijnoi-stravy-holubtsi/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unn.com.ua/uk/news/2026864-golubtsi-vnesli-do-pereliku-nematerialnoyi-kulturnoyi-spadschini-ukrayini|title=Голубці внесли до переліку нематеріальної культурної спадщини України|date=10 мая 2023|website=УНН|accessdate=13 жніўня 2023}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Галубцы}} * {{кніга|ref=Е. А. Авдеева|аўтар=[[Кацярына Аляксееўна Аўдзеева|Авдеева Е. А.]]|загаловак=Полная поваренная книга русской опытной хозяйки, или Руководство к уменьшению расходов в домашнем хозяйстве|год=1875|частка=Голубцы хохлацкие|месца=СПб.|выдавецтва=Издание книгопродавца Д. Ф. Фёдорова|старонкі=201|старонак=523}} * {{кніга|ref=Н. А. Анфимова|аўтар=Анфимова Н. А.|загаловак=Кулинария: учеб. пособие для нач. проф. образования|адказны=|год=2008|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мясом и рисом|выданне=2-е изд., стер.|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|старонкі=185—186, 228|старонак=352|серыя=|isbn=978-5-7695-4825-3|тыраж=5000}} * {{кніга|ref=Молдавская кухня|аўтар=Белоножко-Крылова В. И.|загаловак=Молдавская кухня|год=1981|частка=Голубцы молдавские из виноградных листьев с рисом и мясом. Голубцы молдавские из белокочанной капусты. Голубцы из квашеной капусты|месца=Кишинёв|выдавецтва=Картя молдовеняске|старонкі=71—73|старонак=191|тыраж=100000}} * {{кніга|ref=Белорусская кухня|загаловак=Белорусская кухня|адказны=Л. Д. Маркова, И. П. Корзун, З. В. Василенко и др.; Под ред. З. В. Василенко|год=1993|частка=Голубцы любительские. Голубцы с картофелем. Голубцы с грибами. Голубцы с творогом|выданне=3-е изд., перераб. и доп.|месца=Мн.|выдавецтва=Ураджай|старонкі=139—141|старонак=222|серыя=|isbn=5-7860-0467-8|тыраж=200000}} * {{кніга|ref=Польская кухня|аўтар=Бергер С., Кульзова-Гавличкова Е. и др.|загаловак=Польская кухня|адказны=Пер. с польск|год=1966|частка=Савойская или белокочанная капуста, фаршированная мясом. Голубцы с кашей и мясом|месца=Варшава|выдавецтва=Государственное экономическое издательство|старонкі=380—381|старонак=736}} * {{кніга|ref=В. Завадская|аўтар=[[Вінцэнціна Завадская|Завадская В.]]|загаловак=Литовская кухарка. Первая белорусская кулинарная кніга|адказны=Винцента Завадская. Пер. с пол. яз. Н. Бабиной|год=2013|частка=Турецкая долма|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|старонкі=121|старонак=432|isbn=978-985-18-1936-8|тыраж=3500}} * {{кніга|ref=П. М. Зеленко|аўтар=Зеленко П. М.|загаловак=Поварское искусство|год=1902|частка=Капуста фаршированная. Капуста, фаршированная в листьях. Голубцы|месца=СПб.|выдавецтва=Типография [[Аляксей Сяргеевіч Суворын|А. С. Суворина]]|старонкі=177—178|старонак=585}} * {{кніга|ref=Технология приготовления пищи|аўтар=[[Мікалай Іванавіч Кавалёў (вучоны)|Ковалёв Н. И.]], Куткина М. Н., Кравцова В. А.|загаловак=Технология приготовления пищи|адказны=Под ред. проф. М. А. Николаевой. Учебник для средних специальных учебных заведений|год=1999|частка=Голубцы овощные|месца=М.|выдавецтва=Издательский дом «Деловая литература»|старонкі=241—242, 275|старонак=480|isbn=5-93211-002-3|тыраж=5000}} * {{кніга|ref=Л. А. Маслов|аўтар=Маслов Л. А.|загаловак=Кулинария|год=1958|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мясом|выданне=4-е|месца=М.|выдавецтва=Госторгиздат|старонкі=151, 199|старонак=295|тыраж=200000}} * {{кніга|ref=Л. А. Маслов|аўтар=Маслов Л. А.|загаловак=Основы технологии приготовления пищи|год=1966|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мясом|выданне=Издание второе, переработанное|месца=М.|выдавецтва=[[Экономика (выдавецтва)|Экономика]]|старонкі=81|старонак=128|тыраж=50000}} * {{кніга|ref=В. Махно|аўтар=Махно В.|загаловак=Голубцы|год=2004|месца=Днепропетровск|выдавецтва=Слово|старонак=31|isbn=966-334-021-5}} * {{кніга|ref=В. Мельник|аўтар=Мельник В.|загаловак=Молдавская кухня|адказны=|год=1961|частка=Гэлуште ку крупе де грыу. Гэлуште ку орез ши легуме. Сэрмэлуце ын фой де вицэ|выданне=|месца=Кишинёв|выдавецтва=Картя Молдовеняскэ|старонкі=72—73|старонак=248|тыраж=50000}} * {{кніга|ref=Е. И. Молоховец|аўтар=[[Алена Іванаўна Малахавец|Молоховец Е. И.]]|загаловак=[[Падарунак маладым гаспадыням]]|год=2012|частка=Голубцы|месца=М.|выдавецтва=[[Эксмо]]|старонкі=142—143|старонак=816|isbn=978-5-699-59217-3}} * {{кніга|ref=Книга о вкусной и здоровой пище|аўтар=|загаловак=[[Книга о вкусной и здоровой пище]]|адказны=Отв. редактор [[Худяков, Евгений Лазаревич|Е. Л. Худяков]]|год=1939|частка=Голубцы овощные. Голубцы с мидиями|месца=М.|выдавецтва=Пищепромиздат|старонкі=171|старонак=435|тыраж=100000}} * {{кніга|ref=Книга о вкусной и здоровой пище|аўтар=|загаловак=[[Кніга пра смачную і здаровую ежу]]|адказны=[[Іван Кузьміч Сівалап|И. К. Сиволап]] (редактор)|год=1954|частка=Голубцы мясные|месца=М.|выдавецтва=Пищепромиздат|старонкі=166|старонак=400|тыраж=500000|серыя=}} * {{кніга|ref=Книга о вкусной и здоровой пище|загаловак={{нп3|Кніга пра смачную і здаровую ежу||ru|Книга о вкусной и здоровой пище}}|адказны=Под ред. [[Аляксей Аляксеевіч Пакроўскі|А. А. Покровского]]|год=1984|частка=Голубцы мясные. Голубцы с мясом морского гребешка. Голубцы овощные|выданне=Издание восьмое|месца=М.|выдавецтва=Лёгкая и пищевая промышленность|старонкі=136, 196, 236|старонак=383|тыраж=600000}} * {{Кніга|ref=Кулинария|загаловак=[[Кулинария (кніга)|Кулинария]]|адказны=Гл. ред. М. О. Лифшиц|год=1955|частка=Голубцы, фаршированные овощами. Голубцы, фаршированные бобовыми и ветчиной. Голубцы, фаршированные мясом. Голубцы, фаршированные варёным мясом. Голубцы из квашеной капусты, фаршированные мясом. Голубцы, фаршированные свининой. Голубцы, фаршированные рисом и айвой. Голубцы, фаршированные творогом. Сэрмэлуце молдовенешть (голубцы по-молдавски). Шахлет (голубцы)|месца=М.|выдавецтва=Государственное выдавецтва торговой литературы|старонкі=500—502, 816, 823|старонак=960}} * {{Кніга|ref=В. В. Похлёбкин|аўтар=[[Вільям Васілевіч Пахлёбкін|Похлёбкин В. В.]]|загаловак=Национальные кухни наших народов|адказны=(Основные кулинарные направления, их история и особенности. Рецептура)|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Лёгкая и пищевая промышленность|старонкі=25—26|старонак=304}} * {{кніга|ref=С. И. Рагель|аўтар=Рагель С. И.|загаловак=Технология приготовления пищи: учеб. пособие|год=2018|частка=Голубцы овощные. Блюда из запечённого мяса|месца=Мн.|выдавецтва=РИПО|старонкі=215, 302—303|старонак=570|isbn=978-985-503-827-7|тыраж=1400}} * {{кніга|ref=Непридуманная история русской кухни|аўтар=Сюткина О., Сюткин П.|загаловак=Непридуманная история русской кухни|год=2012|частка=Из России с любовью: новые контакты с Западом|месца=М.|выдавецтва=[[АСТ (выдавецтва)|Астрель]]|старонкі=39|старонак=310|серыя=|isbn=978-5-271-32289-1}} * {{кніга|ref=Современная украинская кухня|аўтар=Шалимов С. А., Шадура Е. А.|загаловак=Современная украинская кухня|адказны=Перевод с украинского|год=1977|частка=Рыба в капусте. Голубцы с мясом по-украински. Голубцы с рисом или перловой крупой и грибами|месца=К.|выдавецтва=Техника|старонкі=60, 84, 133|старонак=271|тыраж=40000}} {{refend}} == Спасылкі == * [https://www.kommersant.ru/doc/3570421 Коммерсантъ: Исторические голубцы] {{Капуста агародная}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тушаныя стравы]] [[Катэгорыя:Стравы з сечанага мяса]] [[Катэгорыя:Стравы з капусты]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Руская кухня]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Фаршыраваныя стравы з агародніны]] [[Катэгорыя:Малдаўская кухня]] 0hi402f5ptst2utkzv42gleklrpjphm 0 20022 5176960 5159375 2026-08-07T09:45:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176960 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Геранёны |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Геранёнскі |першае згадванне = }} '''Геранёны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hieraniony}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Геранёнскі сельсавет|Геранёнскага сельсавета]]. Размешчана за 22 км на паўночны захад ад [[Іўе|Іўя]], за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Гаўя (станцыя)|Гаўя]], шашой злучаны з Іўем. == Назва == У XV i XVI стагоддзі выкарыстоўваліся формы тыпу ''Gieranoyny'', ''У Кгереноинех,'' ''Geranoyny'' (у Літоўскай Метрыцы, у панегірыку Альберту Гаштольду). Гэта адпавядае ўжыванай літоўскай форме ''[[:lt:Geranainys|Geranainys]]''. Фіксаваліся горадзенскія прозвішчы Гераневіч, Герановіч, было [[Тракай|троцкае]] Геран.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSJ-7?i=1015&cat=1046002</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-N3JS-C?i=109&cat=1046002</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS6P-T?i=551&cat=2317996</ref> Ёсць латышскае ''Gerans''<ref>https://uzvardi.lv/surname/826332</ref>. == Гісторыя == Першапачаткова Геранёнамі называліся некалькі размешчаных паблізу вёсак — існавалі Манівідавы Геранёны (цяперашнія [[Суботнікі]]), Жыгімонтавы Геранёны (цяпер [[Зыгмунцішкі]]) і Гаштольдаўскія, альбо Мураваныя, Геранёны, за якімі ўрэшце і засталася назва. Згадку аб тым, што ў 1411 годзе будучы вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] фундаваў у Геранёнах касцёл<ref>Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wilenskiej / Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon Dioeceseos Vilnensis. T. 1, Kraków, 1948. Дакумент № 56</ref>, сучасныя даследчыкі звязваюць звычайна не з Мураванымі Геранёнамі, а з Зыгмунцішкамі. У 1433 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Кейстутавіч]] падараваў двор Геранёны [[Ян Гаштольд|Яну Гаштольду]]. Каля 1458 года тут пабудаваны касцёл. На мяжы XV—XVI стагоддзяў ваявода віленскі і канцлер вялікі літоўскі [[Альбрэхт Гаштольд]] пабудаваў [[Геранёнскі замак]], а ў 1519 годзе — [[Касцёл Святога Мікалая (Геранёны)|Мікалаеўскі касцёл]]. У 1520 годзе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. Пасля смерці [[Станіслаў Гаштольд|Станіслава Гаштольда]] Геранёны — уласнасць вялікіх князёў літоўскіх. У 1575 годзе, у час «бескаралеўя», тут адбылося некалькі з’ездаў шляхты. У XVII—XVIII стагоддзях цэнтр староства, у 1625 годзе заснаваны шпіталь. У 1670 годзе гетман вялікі літоўскі [[Міхал Казімір Пац|Міхал Пац]] запісаў Геранёны на ўтрыманне літоўскай артылерыі і віленскага арсенала. У XVIII стагоддзі старостамі геранёнскімі былі [[Мнішкі]], [[Салагубы]], [[Браніцкія]]. У першай палове XVIII стагоддзя ў Геранёнах некаторы час знаходзілася рэзідэнцыя віленскіх піяраў, пры якой у 1730—1738 гадах дзейнічала школа. Пры каралю [[Аўгуст Саксонскі|Аўгусце III]] (1733—1763) Геранёны атрымалі [[магдэбургскае права]] (паводле іншых крыніц, у 1630-я гады), мелі герб «Няўдзячнае сэрца» (з 1792 года, у зялёным полі пранізанае мячом сэрца). З 1795 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]]. Уласнасць Корвін-Мілеўскіх. У 1880-я гады 243 жыхары, 27 двароў, касцёл, багадзельня, бровар, карчма. У пачатку XX стагоддзя 316 жыхароў. У маёнтку багатая калекцыя твораў мастацтва. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915—1918 гадах акупіраваны германскім войскам, у 1919—1920 гадах займаліся Чырвонай арміяй, польскім войскам. У 1920—1922 гадах у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года — у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]], у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]]. З 1939 года ў [[БССР]], у Іўеўскім раёне, з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета. У 1941—1944 гадах акупіраваны нацысцкім войскам. З 15 мая 1963 года па 6 жніўня 1979 года ў [[Жылеўскі сельсавет|Жылеўскім сельсавеце]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref><ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 6 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. У 1993 годзе 1201 жыхар, 403 двары. <center><gallery caption="Старыя графічныя выявы Геранён" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Kanut Rusiecki. Gieraniony.jpg|Замак і касцёл. [[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1846 г. Выява:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877) (2).jpg|Замак Гаштольдаў. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1875 г. Выява:Gieraniony, Napaleon Orda.jpg|Касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], XIX ст. Выява:Gieraniony. Геранёны (XIX).jpg|Панарама мястэчка, XIX ст. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1940 год — 312 чал. * 1970 год — 397 чал. * 1999 год — 1396 чал. * 2015 год — 1404 чал. == Гаспадарка == Цэнтр сельгаспрадпрыемства «Ніва». Сярэдняя школа, Дом культуры, магазіны. == Культура == === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гродзенскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БК000135}}. == Славутасці == [[File:36 Геранены.JPG|thumb|Рэшткі замка]] * Гарадзішча перыяду позняга Сярэднявечча (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|413В000291}} * [[Геранёнскі замак|Замак Гаштольдаў]] (XV—XVI стст.; руіны) — {{ГККРБ 4|412Г000292}} * Капліца прыдарожная (XIX ст.) * [[Касцёл Святога Мікалая (Геранёны)|Касцёл Святога Мікалая]] (1529) — {{ГККРБ 4|412Г000293}} * Фальварак Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * Сядзіба Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.) * Царква == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Аляксандравіч Баум]] (1922—2018) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі]] (1846—1926) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Уладзімір Міхайлавіч Малец]] (нар. 1955) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Геранёны|Шаблюк В.}} * {{Крыніцы/ГВБ|9-2|Геранёны}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://szlachta.io.ua/album47472 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Касцёл у Геранёнах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163643/http://szlachta.io.ua/album47472 |date=24 мая 2012 }} {{Геранёнскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геранёнскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Геранёны| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] qddj80usno8xd428b4bji8ddtteb5c0 0 21389 5176659 5010260 2026-08-06T15:20:27Z Pabojnia 135280 афармленне 5176659 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Выява = Alessandro Guagnini (1052167) (greyscale).jpg |Подпіс = Алесандра Гваньіні ва ўзросце 73 гадоў }} '''Аляксандр (Алесандра) Гваньіні''' ({{lang-it|Alessandro Guagnini}}, {{lang-pl|Aleksander Gwagnin}}; {{ДН|||1534}}, {{МН|Верона|ў Вероне|Горад Верона}} — {{ДС|||1614}}, {{МС|Кракаў|ў Кракаве|Горад Кракаў}}) — выдавец і, магчыма, аўтар некалькіх гісторыка-геаграфічных твораў<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гваньини Александр |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 141 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == === Сям'я і дзяцінства === Па паходжанні [[Італьянцы|італьянскі]] арыстакрат. Алесандра Гваньіні нарадзіўся ў 1534 або 1538 годзе ў Вероне, у [[Паўночная Італія|Паўночнай Італіі]], якая ўваходзіла ў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыянскую рэспубліку]]<ref name="С.6">Гваньїні, Олександр. ''Хроніка європейської Сарматії''. — Київ: Києво-могилянська академія, 2007. — С. 6.</ref>. Ён быў унукам Амброджа Гваньіні дэ Рыцоні ([[1481]] — пасля [[1529]]), які меў 6 дзяцей<ref name="С.6"/>, і сынам Амброджа Гваньіні дэ Рыцоні ([[1503]] — пасля [[1573]]), старэйшага сына Гваньіні дэ Рыцоні, і Барталамеі ([[1505]] — ?)<ref name="С.6"/>. Алесандра меў дзвюх сясцёр — Франчэску ([[1532]]/[[1536]] — ?) і Клару ([[1538]]/[[1542]] — ?)<ref name="С.6"/>. У юнацтве Алесандра вывучаў [[лацінская мова|лацінскую мову]], [[тапаграфія|ваенную тапаграфію]], інжынерную і ваенную справы<ref name="С.6"/>. === Сталыя гады === У [[1555]] годзе Амброджа Гваньіні ў пошуках лепшага жыцця пакінуў Італію і пераехаў у Польшчу, дзе правіў кароль [[Жыгімонт II Аўгуст]] і яго жонка-італьянка [[Бона Сфорца]]. У [[1557]] годзе за бацькам рушыў услед і сам Алесандра<ref name="С.6"/>. Яго шлях пралягаў праз [[Галічына|Галічыну]]<ref name="С.6"/>. Напярэдадні [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] ([[1558]]—[[1583]]) бацька і сын Гваньіні спрабавалі ўступіць у польскае каралеўскае войска, карыстаючыся патранатам [[Вялікія гетманы каронныя|вялікага кароннага гетмана]] і {{нп3|Ваяводы рускія|рускага ваяводы|ru|Воеводы русские}} {{нп3|Мікалай Сяняўскі|Мікалая Сяняўскага|ru|Сенявский, Николай}}. [[25 лютага]] [[1561]] года ў сваім лісце да караля Жыгімонта II ён рэкамендаваў іх для службы ў якасці спецыялістаў па фартыфікацыі<ref name="С.6"/>. Неўзабаве абодвух узялі ў войска: Амброджа пачаў служыць у сталіцы Кракаве, а затым ваяваў на поўначы супраць Масквы<ref name="С.6"/>. Алесандра ж прыняў удзел у выгнанні маскавітаў з [[Тартус]]а ў Эстоніі (1561), захопе маскоўскіх {{нп3|Аблога Вялікіх Лук|Вялікіх Лук|ru|Осада Великих Лук}} і літоўскага [[Аблога Полацка, 1579|Полацка]], [[Езярышчанскі замак|баях пад Азярышчам]] ([[1564]]), {{нп3|Бітва пад Невелем|Невелем|ru|Бой под Невелем}} ([[1565]]), [[бітва пад Веліжам|Веліжам]] (1567), [[Бітва на Уле|Уле]] ([[1568]]); пад Улай ён трапіў у кароткачасовы маскоўскі палон, але быў вызвалены<ref name="С.7">Гваньїні, Олександр. ''Хроніка європейської Сарматії''… — С. 7.</ref>. На вайне Алесандра пазнаёміўся са многімі дзеячамі, якія пасля выступалі яго заступнікамі: магнатамі [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Рыгорам]]<ref name="С.7"/>, [[Ян Караль Хадкевіч|Янам-Каралем]], [[Аляксандр Хадкевіч, сын Яна|Аляксандрам]] і [[Геранім Юр’евіч Хадкевіч|Геранімам Хадкевічамі]]<ref name="С.8"/>, {{нп3|Мікалай Зебжыдоўскі|Мікалаем Зебжыдоўскім|ru|Зебжидовский, Николай}}<ref name="С.7" />, [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалаем-Крыштафам Радзівілам]] (Сіроткам)<ref name="С.8">Гваньїні, Олександр. ''Хроніка європейської Сарматії''… — С. 8.</ref>, {{нп3|Зыгмунт Мышкоўскі|Зыгмунтам Мышкоўскім|ru|Мышковский, Сигизмунд}}<ref name="С.8" />, {{нп3|Мікалай Вольскі, маршалак каронны|Мікалаем Вольскім|ru|Вольский, Николай}} з [[Підгайці|Падгаец]]<ref name="С.8"/>, [[Леў Іванавіч Сапега|Львом Сапегам]]<ref name="С.8"/>, [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштафам Дарагастайскім]]<ref name="С.8"/>, {{нп3|Станіслаў Цікоўскі, падкаморы|Станіславам Цікоўскім|pl|Stanisław Cikowski (podkomorzy)}}<ref name="С.9">Гваньїні, Олександр. ''Хроніка європейської Сарматії''… — С. 9.</ref> і прадстаўнікамі іншаземных краін<ref name="С.7"/>. У чыне [[ротмістр]]а<ref name="БС"/> [[пяхота|пяхоты]] Алесандра таксама ўдзельнічаў у паходзе ў [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] [[1562]] года пад кіраўніцтвам [[Серадз|серадзкага ваяводы]] і магната {{нп3|Альбрэхт Ласкі|Альбрэхта Ласкага|ru|Лаский, Альбрехт}}, які імкнуўся паставіць малдаўскім гаспадаром {{нп3|Дэспат Водэ|Геракліда|ru|Деспот Водэ}}<ref name="С.7"/>. Падчас паходу ён знаходзіўся на [[Букавіна|Букавіне]] і бачыў месца {{нп3|бітва ля Козмінскага лесу|бітвы ля Козмінскага лесу|ru|Сражение у Козминского леса}}, дзе ў [[1497]] годзе малдаване разграмілі палякаў<ref name="С.7"/>. У [[Паўночная сямігадовая вайна|Паўночную сямігадовую вайну]] служыў наймітам у польскім войску. У [[1569]] годзе Алесандра быў сведкам [[Люблінская унія|Люблінскага сейма]] аб утварэнні Рэчы Паспалітай у складзе Польшчы і Літвы. На гэтым сойме быў прысвечаны ў [[рыцар]]ы па просьбе [[Спіс кіраўнікоў Брандэнбурга|брадэнбургскага маркграфа]] {{нп3|Іахім II Гектор|Іахіма II|ru|Иоахим II Гектор}}<ref name="С.7"/>. Алесандра таксама атрымаў дыплом шляхецтва ад [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяна II]]<ref name="С.7"/>. У тым жа годзе ён прысутнічаў на цырымоніі прыняцця [[Герцагства Прусія|прускім герцагам]] {{нп3|Альбрэхт Фрыдрыг, герцаг Прусіі|Альбрэхтам Фрыдрыхам|ru|Альбрехт Фридрих (герцог Пруссии)}} прысягі на вернасць польскаму каралю Жыгімонту II Аўгусту<ref name="С.7"/>. [[16 ліпеня]] [[1571]] года, універсалам караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], Алесандра атрымаў [[Індыгенат|падданства]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і ўласны герб «Гваньін» (''Gwagnin'') з выявай вожыка, які паказваў на прозвішча дзеда («Рыцоні» паходзіць ад 'riccio' — «вожык»)<ref name="С.7"/>. У [[1574]] годзе Алесандра атрымаў ад караля [[Філіпоўскае староства]] на мяжы Прусіі і Літвы<ref name="С.9"/>. Але праз няўдалае гаспадаранне і даўгі ён быў вымушаны пакінуць кіраванне і вярнуцца на вайсковую службу<ref name="С.9"/>. У [[1577]] годзе Алесандра ўдзельнічаў у паходзе караля Стэфана Баторыя на мяцежны [[Гданьск]], пасля якога ён змог палепшыць свае фінансы<ref name="С.9"/>. У [[1578]] годзе Алесандра быў паслом польскага караля да {{нп3|Венецыянскі дож|венецыянскіх дожаў|ru|Венецианский дож}} {{нп3|Нікола да Понтэ||uk|Ніколо да Понте}} і {{нп3|Себасцьяна Веньер|Себасцьяна Веньера|ru|Веньер, Себастьяно}}, а таксама, верагодна, быў у складзе пасольства {{нп3|Павел Уханскі|Паўла Уханскага|ru|Павел Уханьський}} ў [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Грыгорый XIII|Рыгора XIII]]<ref name="С.9"/>. У [[Рым]]е атрымаў тытул [[граф]]а [[Латэранскі палац|Латэранскага палаца]]<ref name="С.9"/>; а ад дожаў атрымаў крэдыт на рыштунак двух караблёў для паставак збожжа, сала і лесу з Гданьска ў Верону і [[Венецыя|Венецыю]]<ref name="С.9"/>. У тым жа годзе Алесандра выдаў у друкарні {{нп3|Мацей Вежбента|Мацея Вежбенты|ru|Maciej Wirzbięta}} ў Кракаве сваю асноўную працу — лацінамоўнае «[[Апісанне Сарматыі Еўрапейскай]]». Твор утрымліваў 203 лісты і складаўся з 7 кніг<ref name="С.9"/>. У [[1579]] годзе [[Мацей Стрыйкоўскі]], былы падначалены Алесандра па службе ў Віцебску, абвінаваціў яго ў [[плагіят|плагіяце]] [[Хроніка Стрыйкоўскага|свайго рукапісу]]<ref name="С.9"/>. [[14 ліпеня]] [[1580]] года каралеўскі суд прызнаў правату Стрыйкоўскага<ref name="С.9"/>. Зрэшты скандал завяршыўся хутка і не адбіўся на статусе італьянца<ref name="С.10">Гваньїні, Олександр. ''Хроніка європейської Сарматії''… — С. 10.</ref>. Браў удзел у войнах з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масковіяй]], на працягу 14 гадоў (па іншых дадзеных — 18) быў ваенным камендантам [[Віцебск]]а<ref>{{нп3|Витебская старина||ru|Витебская старина}} / Сост. [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапунов]]. — Т. 4. — Витебск, 1885.</ref>. Алесандра ўручыў выданне «Апісання», надрукаванае ў [[Шпаер|Шпэеры]], каралю Стэфану Баторыю на маскоўскай мяжы, у час паходу на Вялікія Лукі<ref name="С.10"/>. Апошнія гады жыцця правёў у Кракаве — сталіцы Рэчы Паспалітай. Гваньіні вылучаўся высокім узроўнем адукацыі і культуры, валодаў некалькімі мовамі (лацінаю, нямецкай, польскай), што адлюстравалася ў яго сачыненнях. == Творчасць == Дзейнасць Гваньіні ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] застаецца не да канца высветленай не толькі ў беларускай, але і ў польскай і літоўскай гістарыяграфіях. Яго імя звязваюць з лацінамоўнай працай «[[Апісанне еўрапейскай Сарматыі]]» ({{lang-la|Sarmatiae Europeae descriptio, quae Regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masoviam, Prussiam, Pomeraniam… complectitur}}) ― помнікам гістарыяграфіі [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]]. === Гістарычныя працы === {{main|Апісанне еўрапейскай Сарматыі}} «Апісанне еўрапейскай Сарматыі» складзена А. Гваньіні на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] ў першай палове 1570-х. Складаецца з чатырох частак, якія змяшчаюць звесткі з грамадзянскай гісторыі, па геаграфіі, побыце, звычаях і культуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]], [[Жамойць|Жамойці]], [[Мазовія|Мазовіі]], [[Лівонія|Інфлянтаў]], [[Прусія|Прусіі]], [[Памеранія|Памераніі]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масковіі]] і татараў (напрыклад, артыкул «Спосаб узворванняў глебы і сеяння на Белай Русі»). Выкарыстаныя розныя крыніцы, у тым ліку [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскія хронікі]], а таксама матэрыялы з «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі|Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]» [[Мацей Стрыйкоўскі|М. Стрыйкоўскага]], які служыў пад кіраўніцтвам А. Гваньіні<ref name="БС"/><ref>''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик Н. Н.]]'' Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода. — {{М.}}, 1973.</ref>. Хроніка была ўпершыню апублікавана ў 1578<ref name="БС"/> у Кракаве аб’ёмам 203 [[аркуш]]ы, багата ілюстраваная. Была прысвечана каралю [[Стэфан Баторый|Стэфану Баторыю]]. Складалася з чатырох частак, у якіх былі выкладзены гісторыя і геаграфія Польшчы, Літвы, Жамойці, Мазовіі, Інфлянтаў, Прусіі, Памераніі, Масковіі і татараў. Апісанне падзей было скончана на пахаванні [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] (1574). Яшчэ тады Стрыйкоўскі абвінаваціў Гваньіні, што той прысвоіў сабе рукапіс Стрыйкоўскага і апублікаваў пад сваім прозвішчам. Кароль [[Стэфан Баторый]] выдаў дакумент, якім пацвердзіў уласнасць Стрыйкоўскага на працу (14 ліпеня 1580). Большасць гісторыкаў лічаць, што менавіта гэтая акалічнасць стала прычынай выезду Гваньіні ў Швецыю, і што толькі смерць Стрыйкоўскага (канец 1580-х—пач. 1590-х гг.) дазволіла Гваньіні бесперашкодна карыстацца працай ад свайго імя. Аднак «Апісанне еўрапейскай Сарматыі» працягнула выдавацца ад імя Гваньіні і нават было перакладзена на польскую мову. [[Файл:Gediminas 1581 (118503418).jpg|thumb|250px|Партрэт Гедзіміна з Хронікі Алесандра Гваньіні. Гэтая ж выява выкарыстаная і як партрэт [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]]]] У 1581<ref name="БС"/> хроніка была перавыдадзена ў [[Шпаер|Спіры]] (Германія), у 1583 у [[Італія|Італіі]]. У ВКЛ была вядомая дапоўненым кракаўскім польскамоўным выданнем 1611<ref name="БС"/>. У першай палове [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]] перакладзеная на [[Старабеларуская мова|беларускую мову]]. Стала крыніцай для беларускіх і ўкраінскіх хронік і {{нп3|Хранограф, кніга|хранографаў|ru|Хронограф (книга)}} XVII—XVIII стст. Першы твор, які пазнаёміў заходнееўрапейскага чытача з гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага і зместам вялікалітоўскіх агульнадзяржаўных хронік. Упершыню ў гэтым выданні былі змешчаны партрэты [[Вялікія князі літоўскія|вялікалітоўскіх князёў]]. Хоць іх выявы былі цалкам выдуманыя і не мелі ніякай сувязі з сапраўдным выглядам князёў (а часам адзін і той самы малюнак ілюстраваў розных людзей), адлюстраваных з анахранічнай вопраткай і зброяй, партрэты вельмі моцна паўплывалі на будучыя выявы князёў. Дагэтуль яны застаюцца найбольш папулярнай крыніцай для ілюстрацыі гістарычных кніг. Копіі хронікі захоўваюцца, сярод іншага, у [[Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта|бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта]] і [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|беларускай бібліятэцы імя Францыска Скарыны]] ў [[Лондан]]е<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.belarus-misc.org/diaspora/yurevich/articles/library.html|title = A brief history and description of the library and museum|format = |work = |publisher = The Francysk Skaryna Belarusian library and museum, London|accessdate = 28 жніўня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Белазаровіч Гістарыяграфія}} С. 41. == Спасылкі == {{Commonscat|Alessandro Guagnini}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/G.phtml?id=2044|title=Александр Гваньини|publisher={{нп3|Восточная литература||ru|Восточная литература (сайт)}}|accessdate=18 лютага 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BuVZCHN?url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/G.phtml?id=2044|archivedate=25 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv4.phtml?id=6698|title=Замечания иностранца XVI-го века о военных походах Русских того времени и преданности их к Государю своему // Отечественные записки, № 69. 1826|publisher={{нп3|Восточная литература||ru|Восточная литература (сайт)}}|accessdate=18 лютага 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120510162719/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv4.phtml?id=6698|archivedate=10 мая 2012|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv3.phtml?id=3958|title=Об "Описании Московии" Александра Гваньини // Античность и современность. К 80-летию Федора Александровича Петровского. М. Наука. 1972|publisher={{нп3|Восточная литература||ru|Восточная литература (сайт)}}|accessdate=18 лютага 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225061436/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv3.phtml?id=3958|archivedate=25 лютага 2012|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv3.phtml?id=3958|title=Александра Гваньини. Описание Европейской Сарматии. 1581. Киевский палатиант // Сборник материалов для исторической топографии Киева и его окрестностей. Киев. 1874|publisher={{нп3|Восточная литература||ru|Восточная литература (сайт)}}|accessdate=18 лютага 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225061436/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv3.phtml?id=3958|archivedate=25 лютага 2012|url-status=dead}} * Александра Гваньини. Описание Европейской Сарматии. // Сибирь в известиях западно-европейских путешественников и писателей, XIII—XVII вв. Новосибирск. Сибирское отделение РАН. 2006.{{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/pred1.phtml?id=3410|title=Предисловие к изданию 1932 г|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315075332/http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/pred1.phtml?id=3410|archivedate=15 сакавіка 2012|accessdate=3 верасня 2014|url-status=dead}} {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/pred2.phtml?id=3411|title=Предисловие к изданию 1941 г|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308024305/http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/pred2.phtml?id=3411|archivedate=8 сакавіка 2012|accessdate=3 верасня 2014|url-status=dead}} {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/framevved1.htm|title=Введение. Часть 1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120510024738/http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/framevved1.htm|archivedate=10 мая 2012|accessdate=3 верасня 2014|url-status=dead}} {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/framevved2.htm|title=Введение. Часть 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303125037/http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/framevved2.htm|archivedate=3 сакавіка 2012|accessdate=3 верасня 2014|url-status=dead}} {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv2.phtml?id=3419|title=Текст|publisher={{нп3|Восточная литература||ru|Восточная литература (сайт)}}|accessdate=18 лютага 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225061454/http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Gwagnini/otryv2.phtml?id=3419|archivedate=25 лютага 2012|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гваньіні Аляксандр}} [[Катэгорыя:Постаці Віцебска]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Постаці Італіі]] [[Катэгорыя:Постаці гістарыяграфіі XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Храністы]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Старосты філіпаўскія]] djf53sax0jdsepjdwet21ilvdw3t8s9 0 21483 5176867 4432701 2026-08-07T05:39:15Z StarDeg 16311 5176867 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная Царква | Царква = Кіпрская праваслаўная царква | Царква2 = Ορθόδοξη Εκκλησία της Κύπρου | Герб = | Выява галоўнага храма = [[File:St. Lazarus Church in Larnaka, Cyprus.jpg|270px]] | Подпіс = [[Царква Святога Лазара|Сабор Лазара Чатырохдзённага]] ў [[Ларнака|Ларнацы]] | Заснавальнікі = [[Варнава (апостал ад 70)|апостал Варнава]] | Аўтакефалія = з [[431]] | Царква-маці = [[Антыяхійская праваслаўная царква]] | Прызнанне аўтакефаліі = прызнана ўсімі паместнымі праваслаўнымі цэрквамі | Аўтаномія = | Прызнанне аўтаноміі = | Прадстаяцель у наш час = [[Архіепіскап Новай Юстыніяны і ўсяго Кіпра]] [[Георгій (Архіепіскап Кіпрскі)|Георгій]] | Цэнтр = [[Нікасія]] | Рэзідэнцыя Прадстаяцеля = | Юрысдыкцыя (тэрыторыя) = [[Рэспубліка Кіпр|Кіпр]] | Епархіі за межамі юрысдыкцыі = | Аўтаномныя цэрквы ў кананічнай залежнасці = | Набажэнская мова = [[грэчаская мова|грэчаская]] | Музычная традыцыя = | Каляндар = [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскі]]<ref>[http://www.liturgica.ru/bibliot/kalender.html В. Ф. Хулап Реформа календаря и пасхалии: история и современность.]</ref> | Біскупаў = | Епархій = 6 | Навучальных устаноў = | Манастыроў = 9 | Прыходаў = больш за 500 | Святароў = | Манахаў і манашак = | Вернікаў = | Сайт = [http://www.churchofcyprus.org.cy/ www.churchofcyprus.org.cy] }} '''Кіпрская праваслаўная царква''' — памесная [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква, якая знаходзіцца на 10 месцы ў дыпціху праваслаўных цэркваў. Заснавана ў [[47]] годзе апосталам Варнавай. Першапачаткова з’яўлялася [[епархія]]й [[Антыахійская праваслаўная царква|Антыахійскай праваслаўнай царквы]]. Складаецца з 1 архіепіскапіі і 5 метраполій. Прадстаяцель: архіепіскап Новай Юсцініаны і ўсяго Кіпра [[Хрызастом II]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Orthodox Church of Cyprus}} * [http://www.churchofcyprus.org.cy/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіпрская Праваслаўная Царква| ]] {{Праваслаўе}} gooaxwacnft0jqzxf8pgd6tdp8wvza8 0 23608 5176647 5162988 2026-08-06T15:04:12Z Pabojnia 135280 /* Дзяцінства, адукацыя і выхаванне */ афармленне 5176647 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Мікалай II}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Імператар Усерасійскі]] | парадак = 14 | сцяг = Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg | парадак_2 = 5 | пасада_2 = цар Польшчы | сцяг_2 = Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg | перыядпачатак_2 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_2 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_2 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_2 = тытул скасаваны | парадак_3 = 5 | пасада_3 = [[Вялікае Княства Фінляндскае|вялікі князь Фінляндскі]] | сцяг_3 = Flag_of_Russia.svg | перыядпачатак_3 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_3 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_3 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_3 = тытул скасаваны | перыядпачатак = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | каранацыя = {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} | перыядканец = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік = тытул скасаваны | наследнік = {{нп3|Георгій Аляксандравіч|Георгій Аляксандравіч|ru|Георгий Александрович}} (1894—1899)<br/>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] (1899—1904){{efn|Прыняў рашэнне прыняць вярхоўную ўладу толькі па волі Устаноўчага сходу<ref>{{кніга |аўтар= [[Людміла Аляксандраўна Лыкава|Лыкова Л. А.]]|загаловак= Пермь: Тайна гибели Михаила Романова|спасылка= |адказны= |выданне= 1-е|месца= |выдавецтва= Достоинство|год= 2010|том= |старонкі= 14|старонак= 72|серыя= Царское дело|isbn= 978-5-904552-05-3|тыраж=3000}}</ref>.}}<br/>[[Аляксей Мікалаевіч]] (1904—1917) }} '''Мікала́й II Алякса́ндравіч''' ({{ДН|18|5|1868|6}}, [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]] — {{ДС|17|7|1918}}, [[Екацярынбург]]<ref>{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Николай%20II/}}</ref>) — апошні [[Імператары расійскія|імператар]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (з 20 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1894]] па [[15 сакавіка|2 (15) сакавіка]] [[1917]]), сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Царстваванне Мікалая II было адзначана [[Эканоміка|эканамічным]] развіццём Расіі і адначасова ўзростам у ёй [[Грамадства|сацыяльна]]-[[Палітыка|палітычных]] супярэчнасцей, [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйнага]] руху, што выліўся ў [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую рэвалюцыю 1917 года]]; у знешняй палітыцы — [[экспансія]]й на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], [[Руска-японская вайна|вайной з Японіяй]], а таксама ўдзелам Расіі ў ваенных блоках еўрапейскіх дзяржаў і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Мікалай II адрокся ад прастола падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года і знаходзіўся разам з сям’ёй пад хатнім арыштам у [[Пушкін (горад)|царскасельскім]] палацы. Улетку [[1917]] года паводле рашэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] быў разам з сям’ёй адпраўлены ў высылку ў [[Табольск]], а ўвесну [[1918]] года перавезены [[Бальшавікі|бальшавікамі]] ў [[Екацярынбург]], дзе ў ліпені 1918 года быў [[Расстрэл імператарскай сям’і Раманавых|расстраляны]] разам з сям’ёй і набліжанымі да яе асобамі. {{нп3|Кананізацыя царскай сям'і|Услаўлены|ru|Канонизация царской семьи}} (разам з жонкай і дзецьмі) [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквой]] як [[пакутнік]] [[20 жніўня]] [[2000]] года<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/32.htm Чин канонизации новопрославленных святых состоялся в Храме Христа Спасителя]. Православие. Ru.</ref>, раней, у [[1981]] годзе, услаўлены [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай Праваслаўнай Царквой за мяжой]] як [[мучанік]]. {{TOChidden}} == Імёны, тытулаванні, мянушкі == Хлопчык атрымаў {{нп3|радавыя імёны Раманавых|традыцыйнае раманаўскае імя|ru|Родовые имена Романовых}} — «''Мікалай''». Апроч таго, гэту сітуацыю можна аднесці да «''наймення па дзядзьку''» (звычай, які {{нп3|радавыя імёны Рурыкавічаў|вядомы з Рурыкавічаў|ru|Родовые имена Рюриковичей}}). Ён быў названы ў памяць памерлага маладым старэйшага брата бацькі і жаніха маці — цэсарэвіча {{нп3|Мікалай Аляксандравіч (сын Аляксандра II)|Мікалая Аляксандравіча|ru|Николай Александрович (сын Александра II)}}. «''Супадалі імёны, імёны па бацьку, тэзаіменныя святыя саміх цэсарэвічаў ([[Мікалай Цудатворац|Мікалай Мірлікійскі]]) і іх бацькаў ([[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандр Неўскі]])''»<ref name="ви">Династия Романовых: генеалогия и антропонимика / Е. В. Пчелов. — 06/07/2009 // Вопросы истории. — 2009. — № 06. — С. 76-83.</ref>. [[Імяніны|Тэзаімяніны]] — 6 снежня па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] (свята [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Цудатворца]]). З нараджэння тытулаваўся ''Яго імператарская высокасць (гасудар{{efn|Скасавана для вялікіх князёў 2 ліпеня 1886 года.}}) вялікі князь Мікалай Аляксандравіч''. Пасля [[Забойства Аляксандра II|гібелі з прычыны тэракту]], здзейсненага [[Народнікі|народнікамі]], [[1 сакавіка]] [[1881]] года дзеда, [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]], атрымаў тытул спадчынніка {{нп3|цэсарэвіч|цэсарэвіча|ru|Цесаревич}}. Поўны тытул Мікалая II як імператара: «''Божиею поспе́шествующею милостию Николай Вторы́й{{efn|Поўны тытул заўсёды пісаўся ў адпаведнасці з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] марфалогіяй; тут прыведзены ў {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|парэформеннай|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}} арфаграфіі.}}, император и самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; царь Казанский, царь Астраханский, царь Польский, царь Сибирский, царь Херсонеса Таврического, царь Грузинский; государь Псковский и великий князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; государь и великий князь Новагорода низовския земли́, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея Северныя страны́ повелитель; и государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли́ и области Арменския; Черкасских и Горских князей и иных наследный государь и обладатель, государь Туркестанский; наследник Норвежский, герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая''». У сувязі з {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|падзеямі на Хадынцы|ru|Давка на Ходынском поле}} і [[Крывавая нядзеля|9 студзеня 1905 года]] празваны радыкальнай апазіцыяй «''Мікалаем Крывавым''»<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/01.html II. Государь император Николай Александрович] // [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г]]. ''Гибель императорской России''. Берлин, 1923.</ref>; з такой мянушкай фігураваў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] папулярнай [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]]. Жонка прыватна называла яго «''Нікі''». [[Каўказскія горы|Каўказскія]] горцы, якія праходзілі службу ў Каўказскай тубыльнай коннай дывізіі [[Руская імператарская армія|імператарскай арміі]], звалі гасудара Мікалая II «''Белым Падзішахам''», тым самым паказваючы сваю павагу і адданасць расійскаму імператару. == Дзяцінства, адукацыя і выхаванне == [[Файл:Nicholas II of Russia as a child.jpg|thumb|left|250px|Вялікі князь Мікалай Аляксандравіч ва ўзросце 3 гадоў.]] [[Файл:Niki as a child.JPG|thumb|left|250px|Мікалай Аляксандравіч у пяцігадовым узросце.]] [[Файл:Tsarevich Nicholas Alexandrovich.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. 1889 год.]] Мікалай II — старэйшы сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і імператрыцы [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Адразу пасля [[Нараджэнне|нараджэння]], 6 мая 1868 года, быў нарачоны ''Мікалаем''<ref>''Высочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского Исидора''. // «Русский инвалид». 9 мая 1868, № 125, стр. 1 (рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село).</ref>. [[Хрышчэнне]] немаўляці было здзейснена {{нп3|духоўнік|духоўнікам|be-x-old|Парах}} імператарскай сям’і [[протапрэсвітар]]ам {{нп3|Васіль Барысавіч Бажанаў|Васілём Бажанавым|ru|Бажанов, Василий Борисович}} ва Уваскрасенскай царкве [[Вялікі Екацярынінскі палац|Вялікага Царскасельскага палаца]] 20 мая таго ж года; [[хросны бацька|хроснымі бацькамі]] былі: [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], [[Спіс каралёў Даніі|каралева Дацкая]] [[Лавіса Шведская|Луіза]], спадчынны прынц Дацкі [[Фрэдэрык VIII (кароль Даніі)|Фрыдрых]], вялікая княгіня {{нп3|Алена Паўлаўна (вялікая княгіня)|Алена Паўлаўна|ru|Елена Павловна (великая княгиня)}}<ref>''Высочайше утвержденный церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича.'' // «Русский инвалид», 19 мая 1868, № 135, стр. 1 (имена и титулы — по источнику).</ref>. У раннім дзяцінстве выхавальнікам Мікалая і яго братоў быў [[Англічане|англічанін]] Карл Восіпавіч Хіс, які жыў у Расіі (''Charles Heath'', [[1826]]—[[1900]]); яго афіцыйным выхавальнікам як спадчынніка ў 1877 годзе быў прызначаны генерал {{нп3|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|ru|Данилович, Григорий Григорьевич}}. Мікалай атрымаў хатнюю адукацыю ў рамках вялікага [[Гімназія|гімназічнага]] курса; у [[1885]]—[[1890]] гадах — па адмыслова напісанай праграме, што злучала курс дзяржаўнага і [[Эканоміка|эканамічнага]] аддзяленняў [[юрыспрудэнцыя|юрыдычнага]] [[факультэт]]а [[універсітэт|ўніверсітэта]] з курсам {{нп3|Мікалаеўская акадэмія Генеральнага штаба|Акадэміі Генеральнага штаба|ru|Николаевская академия Генерального штаба}}. Навучальныя заняткі вяліся 13 гадоў: першыя восем гадоў былі прысвечаныя прадметам пашыранага гімназічнага курса, дзе асаблівая ўвага надавалася вывучэнню [[Палітыка|палітычнай]] [[Гісторыя|гісторыі]], [[Руская літаратура|рускай літаратуры]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Французская мова|французскай моў]] (англійскай Мікалай Аляксандравіч валодаў як роднай); наступныя пяць гадоў прысвячаліся вывучэнню [[Ваенная справа|ваеннай справы]], юрыдычных і эканамічных навук, патрэбных для [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўнага дзеяча]]. Лекцыі чыталіся навукоўцамі з сусветным імем: [[Мікалай Мікалаевіч Бекетаў|Мікалаем Мікалаевічам Бекетавым]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|Мікалаем Мікалаевічам Обручавым|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Цэзарам Антонавічам Кюі]], [[Міхаіл Іванавіч Драгаміраў|Міхаілам Іванавічам Драгаміравым]], {{нп3|Мікалай Хрысціянавіч Бунгэ|Мікалаем Хрысціянавічам Бунгэ|ru|Бунге, Николай Христианович}}, [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Канстанцінам Пятровічам Пабеданосцавым]] і іншымі. Усе яны, зрэшты, толькі чыталі лекцыі. Пытаць, каб праверыць, як засвоены матэрыял, не мелі права<ref>Радциг Е. С. Николай II в воспоминаниях приближенных. // Новая и новейшая история. 1999. № 2</ref>. Протапрэсвітар {{нп3|Ян Лявонцьевіч Янышаў|Ян Янышаў|ru|Янышев, Иоанн Леонтьевич}} вучыў цэсарэвіча [[Кананічнае права|кананічнаму праву]] ў сувязі з {{нп3|Гісторыя Рускай царквы|гісторыяй царквы|ru|История Русской церкви}}, галоўным раздзелам [[Багаслоўе|багаслоўя]] і гісторыі [[Рэлігія|рэлігіі]]<ref>О. Платонов. ''Николай Второй в секретной переписке''. М.: Алгоритм, 2005, стр. 11.</ref>. 6 мая [[1884]] года, па дасягненні паўналецця (для спадчынніка), прынёс прысягу ў {{нп3|Прыдворны сабор Спасу Нерукатворнага (Санкт-Пецярбург)|Вялікай царкве|ru|Придворный собор Спаса Нерукотворного (Санкт-Петербург)}} [[Зімні палац|Зімовага палаца]], пра што паведамлялася найвышэйшым маніфестам<ref name=PrV6>«Правительственный вестник», 8 ([[20 мая|20]]) мая 1884, № 102, стр. 1.</ref>. Першым апублікаваным ад яго імя актам быў рэскрыпт на імя {{нп3|Кіраўнікі Масквы|маскоўскага генерал-губернатара|ru|Градоначальники Москвы}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Даўгарукаў|Уладзіміра Андрэевіча Даўгарукава|ru|Долгоруков, Владимир Андреевич}}: 15 тысяч рублёў для размеркавання, паводле рашэння генерал-губернатара, «''паміж жыхарамі [[Масква|Масквы]], якія найбольш маюць патрэбу ў дапамозе''»<ref name=PrV6/>. Першыя два гады Мікалай служыў малодшым афіцэрам у шэрагах [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскага палка]]. Два летнія сезоны ён праходзіў службу ў шэрагах {{нп3|Лейб-гвардыі Гусарскі яго Вялікасці полк|лейб-гвардыі гусарскага палка|ru|Лейб-гвардии Гусарский Его Величества полк}} эскадронным камандзірам, а потым лагерны збор у шэрагах [[Артылерыя|артылерыі]]. 6 жніўня [[1892]] года быў узведзены ў [[палкоўнік]]і. У той жа час бацька ўводзіць яго ў курс спраў па кіраванні краінай, запрашаючы браць удзел у пасяджэннях [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і Кабінета міністраў. Па прапанове міністра шляхоў зносін [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Юльевіча Вітэ]], Мікалай у 1892 годзе для набыцця досведу ў дзяржаўных справах быў прызначаны старшынёй камітэта па пабудове [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай чыгункі]]. К 23-му гаду свайго жыцця спадчыннік трона быў чалавекам, які атрымаў шырокія звесткі ў розных абласцях ведаў. У праграму адукацыі ўваходзілі вандраванні па розных [[губерня]]х Расіі, якія ён здзяйсняў разам з бацькам. У давяршэнне адукацыі бацька вылучыў у яго дырэктыву [[крэйсер]] {{нп3|Памяць Азова (крэйсер)|«Памяць Азова»|ru|Память Азова (крейсер)}} ў складзе эскадры для {{нп3|Усходняе вандраванне Мікалая II|вандравання|ru|Восточное путешествие Николая II}} на [[Далёкі Усход]]. За дзевяць месяцаў са світай наведаў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]], [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыю]], [[Егіпет]], [[Брытанская Індыя|Індыю]], [[Імперыя Цын|Кітай]], [[Японская імперыя|Японію]], а пазней сухапутным шляхам з [[Уладзівасток]]а праз усю [[Сібір]] вярнуўся ў [[Санкт-Пецярбург|сталіцу Расіі]]. Падчас вандравання Мікалай вёў асабісты дзённік. У Японіі на Мікалая быў здзейснены замах (гл. {{нп3|Інцыдэнт у Оцу||ru|Инцидент в Оцу}}); а кашуля з плямамі крыві захоўваецца ў [[Эрмітаж]]ы<ref>Подробнее см.: Мещеряков А. ''Покушение на жизнь цесаревича Николая''. // «Додзё». 2005. № 5.</ref>. Апазіцыйны палітык, член [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|першага склікання]] {{нп3|Віктар Пятровіч Абнінскі|Віктар Пятровіч Абнінскі|ru|Обнинский, Виктор Петрович}} ў сваім антыманархічным складанні «Апошні самадзержац» сцвярджаў, што Мікалай «''адзін час зацята адмаўляўся ад прастола''», але быў змушаны саступіць патрабаванню [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і «''падпісаць пры жыцці бацькі маніфест пра сваё ўступленне на прастол''»<ref>Обнинский В. П. ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912], стр. 38.</ref>. == Уступленне на прастол і пачатак кіравання == [[Файл:Николай II и императрица Александра Федоровна. 1896 г.jpg|thumb|left|250px|Імператар Мікалай II і імператрыца Аляксандра Фёдараўна. 1896 год.]] === Першыя крокі і каранаванне === {{also|Каранацыя Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны}} Праз некалькі дзён па сконе [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] ([[20 кастрычніка]] [[1894]] года) і свайго ўступлення на прастол (найвышэйшы маніфест абнародаваны 21 кастрычніка{{efn|Дата 21 кастрычніка (па юліянскім календары), калі быў апублікаваны маніфест ад 20 кастрычніка 1894 года пра скон яго бацькі і яго ўступ на прастол<ref>«Правительственный вестник», 21 октября (2 ноября) 1894, № 229, стр. 1.</ref>, была занесена ў каляндар як афіцыйны дзень ушэсця на прастол Мікалая II.}}; у той жа дзень прыносілася прысяга саноўнікамі, урадоўцамі, прыдворнымі і ў арміі<ref>«Правительственный вестник», 22 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1894 год, № 230, стр. 1.</ref>), 14 лістапада 1894 года ў Вялікай царкве Зімовага палаца пабраўся {{нп3|шлюб у хрысціянстве|шлюбам|ru|Брак в христианстве}} з [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандрай Фёдараўнай]]; {{нп3|мядовы месяц||ru|Медовый месяц}} праходзіў у атмасферы [[Паніхіда|паніхід]] і жалобных візітаў<ref>Великий князь {{нп3|Аляксандр Міхайлавіч (унук Мікалая I)|Александр Михайлович|ru|Александр Михайлович (внук Николая I)}}. ''Книга воспоминаний''. Париж, 1933, стр. 169—170.</ref>. Аднымі з першых кадравых рашэнняў імператара Мікалая II было звальненне ў снежні 1894 года канфліктнага [[Іосіф Уладзіміравіч Гурка|Іосіфа Уладзіміравіча Гуркі]] з паста [[Генерал-губернатарства (Расійская імперыя)|генерал-губернатара]] [[Царства Польскае|Царства Польскага]] і прызначэнне ў лютым 1895 года на пост міністра замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Аляксея Барысавіча Лабанава-Растоўскага]] — па смерці [[Мікалай Карлавіч Гірс|Мікалая Карлавіча Гірса]]. У выніку абмену нотамі ад 27 лютага ([[11 сакавіка]]) 1895 года<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html К соглашению между Россией и Великобританией о разграничении сфер влияния в области Памиров]</ref> было ўсталявана «размежаванне сфер уплыву Расіі і Вялікабрытаніі ў вобласці [[Памір]]аў, на ўсход ад возера [[Заркуль]] (Вікторыя)», па [[Пяндж|рацэ Пяндж]]; [[Памірская воласць]] увайшла ў склад [[Ошскі павет|Ошскага павета]] [[Ферганская вобласць (Расійская імперыя)|Ферганскай вобласці]]; {{нп3|Ваханскі хрыбет||ru|Ваханский хребет}} на расійскіх картах атрымаў пазначэнне ''хрыбта імператара Мікалая II''. Першым буйным міжнародным актам імператара з’явілася {{нп3|Траістая інтэрвенцыя||ru|Тройственная интервенция}} — адначасовае (11 ([[23 красавіка|23]]) красавіка 1895 года), па ініцыятыве расійскага МЗС, выстаўленне (разам з [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Францыя]]й) патрабаванняў да [[Японская імперыя|Японіі]] перагледзець умовы [[Сіманасекскі дагавор|Сіманасекскага мірнага дагавора]] з [[Імперыя Цын|Кітаем]], адмовіўшыся ад прэтэнзій на [[Ляадунскі паўвостраў]]. Першым публічным выступленнем імператара ў Санкт-Пецярбургу стала яго прамова 17 студзеня 1895 года ў Мікалаеўскай зале Зімовага палаца перад дэпутацыямі дваранства, земстваў і гарадоў, што прыбылі «для выказвання іх вялікасцям вернападданніцкіх пачуццяў і прынясення віншавання са шлюбам»; прамоўлены тэкст (ён быў загадзя напісаны, але імператар прамаўляў яго толькі часам зазіраючы ў паперку) абвяшчаў: «''Мне вядома, што ў апошні час чуліся ў некаторых земскіх сходах галасы людзей, якія захапляліся бессэнсоўнымі летуценнямі пра ўдзел прадстаўнікоў земства ў справах унутранага кіравання. Хай усе ведаюць, што я, прысвячаючы ўсе свае сілы выгодзе народнай, буду ахоўваць пачатак самадзяржаўя гэтак жа цвёрда і няўхільна, як ахоўваў яго мой незабыўны, памерлы бацька''»<ref>Крыніца: «Правительственный вестник», 18 ([[30 студзеня|30]]) января 1895, № 14, стр. 1</ref>. У сувязі з прамовай цара [[обер-пракурор]] [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў]] 2 лютага таго ж года пісаў вялікаму князю {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргею Аляксандравічу|ru|Сергей Александрович}}: «''Пасля прамовы гасудара працягваецца хваляванне з балбатнёй любога роду. Я не чую яе, але мне расказваюць, што паўсюль у моладзі і інтэлігенцыі ідзе пляткарства з нейкім раздражненнем супраць маладога гасудара. Учора заязджала да мяне Марыя Ал. Мяшчэрская (ур. Паніна){{efn|Княгіня Марыя Аляксандраўна Мяшчэрская — унучка графа {{нп3|Мікіта Пятровіч Панін|М. П. Паніна|ru|Панин, Никита Петрович}}.}}, якая прыехала сюды на кароткі час з вёскі. Яна ў абурэнні ад усіх гаворак, якія чуе з гэтай нагоды ў гасціных. Затое на простых людзей і на вёску слова гасудара пакінула станоўчае ўражанне. Многія дэпутаты, едучы сюды, чакалі бог ведае чаго, і, пачуўшы, уздыхнулі свабодна. Але як сумна, што ў верхніх колах адбываецца недарэчнае раздражненне. <…> Я ўпэўнены, на жаль, што большасць членаў дзяржаўнага Савета ставіцца крытычна да ўчынку гасудара і, на жаль, некаторыя міністры таксама! Бог ведае, што было ў галовах у людзей да гэтага дня і якія выраслі чаканні… Праўда, што давалі да таго нагоду… Многія простыя рускія людзі былі збіты з толку ўзнагародамі, абвешчанымі 1 студзеня. Выйшла так, што новы гасудар з першага кроку адрозніў тых самых, каго нябожчык лічыў небяспечнымі <…> Усё гэта выклікае боязь за будучыню''»<ref>Цыт. паводле: «Письма Победоносцева к Александру III». М., 1926, Т. II, стр. 355—356.</ref>. У пачатку [[1910-я|1910-х]] прадстаўнік [[Левыя (палітыка)|левага]] крыла [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]] [[Віктар Пятровіч Абнінскі]] пісаў пра прамову цара ў сваім антыманархічным творы: {{пачатак цытаты}} Запэўнівалі, што ў тэксце стаяла слова «{{comment|нязбытнымі|несбыточными}}» [Замест «{{comment|бессэнсоўнымі|бессмысленными}}»]{{efn|Гісторык С. С. Ольдэнбург піша: «Слова „'''безгрунтоўныя'''“ летуценні (якое, як сцвярджаюць, было ў выточным тэксце прамовы) лепш выяўляла думку цара, і агаворка была, вядома, прыкрай»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 49 (выделение источника).</ref>.}}. Але як бы там ні было, яно паслужыла пачаткам не толькі ўсеагульнага ахаладжэння да Мікалая, але і заклала падмурак будучага вызвольнага руху, згуртаваўшы земскіх дзеячаў і даўшы ім матывацыю да больш рашучага чыну дзеянняў. <…> Выступ 17 студзеня 95 года можна лічыць першым крокам Мікалая па нахільнай плоскасці, па якой ён працягвае каціцца і дагэтуль, усё ніжэй спускаючыся ў думцы і сваіх падданых, і ўсяго цывілізаванага свету<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 48, 51.</ref>. {{канец цытаты}} Гісторык {{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}} пісаў пра прамову 17 студзеня: «''Рускае адукаванае грамадства, у сваёй большасці, прыняло гэту прамову як выклік сабе <…> Прамова 17 студзеня рассеяла надзеі [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] на магчымасць [[Канстытуцыя|канстытуцыйных]] ператварэнняў зверху. У гэтым дачыненні яна паслужыла выточнай кропкай для новага ўзросту рэвалюцыйнай [[Агітацыя|агітацыі]], на якую зноў сталі знаходзіць сродкі''»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 50, 51.</ref>. [[Файл:Nikolay II of Russia by I.Repin (1896, GIM).jpg|thumb|250px|Партрэт Мікалая II у 1896 годзе (мастак [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]).]] Каранаванне імператара і яго жонкі адбылося {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} года. Благая арганізацыя свята прывяла да таго, што на Хадынскім полі адбылася {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|даўка|ru|Давка на Ходынском поле}}, у якой загінулі 1379 людзей, а яшчэ некалькі соцень атрымалі цяжкія траўмы. Гэта падзея яшчэ больш пахіснула імідж імператара. У тым жа годзе праходзіла {{нп3|Усерасійская выстаўка ў Ніжнім Ноўгарадзе (1896)|Усерасійская прамысловая і мастацкая выстаўка|ru|Всероссийская выставка в Нижнем Новгороде (1896)}} у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], якую ён наведаў. У красавіку 1896 года адбылося фармальнае прызнанне расійскім урадам [[Княства Балгарыя|балгарскага]] ўрада князя [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанда]]. У 1896 годзе Мікалай II таксама здзейсніў вялікае падарожжа ў [[Еўропа|Еўропу]], сустрэўшыся з [[Франц Іосіф I|Францам-Іосіфам]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельмам II]], каралевай [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыяй]] (бабкай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўны]]); завяршэннем падарожжа стала яго прыбыццё ў сталіцу [[Франка-рускі саюз|саюзнай]] [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] [[Парыж]]. Пад яго прыезд у верасні 1896 года ў [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанію]], адбылося рэзкае абвастрэнне адносін паміж Вялікабрытаніяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], звязанае з [[Генацыд армян|разанінай]] [[Армяне|армянаў]] у Асманскай імперыі, і адначасовае збліжэнне Санкт-Пецярбурга з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]; будучы госцем у каралевы Вікторыі ў {{нп3|Замак Балмарал|Балмарале|ru|Замок Балморал}}, Мікалай, пагадзіўшыся на супольную распрацоўку праекта рэформаў у Асманскай імперыі, адрынуў зробленыя яму англійскім урадам прапановы зрынуць [[Асманскія султаны|султана]] [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хаміда]], захаваць [[Егіпет]] за Англіяй, а наўзамен атрымаць нейкія саступкі па пытанні аб [[Чарнаморскія пралівы|Пралівах]]<ref>История дипломатии Т. II, М., 1963, стр. 338.</ref>. Прыбыўшы ў пачатку кастрычніка таго ж года ў Парыж, Мікалай зацвердзіў супольныя інструкцыі паслам Расіі і Францыі ў Канстанцінопалі (ад чаго рускі ўрад да таго часу катэгарычна адмаўляўся), ухваліў французскія прапановы па егіпецкім пытанні (што ўключала «''гарантыі нейтралізацыі [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]''» — мэту, якую раней азначыў для рускай дыпламатыі міністр замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Лабанаў-Растоўскі]], які сканаў 30 жніўня 1896 года). Парыжскія пагадненні цара, якога ў падарожжы суправаджаў [[Мікалай Паўлавіч Шышкін]], выклікалі рэзкія пярэчанні з боку [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]], [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Ламсдорфа]], пасла {{нп3|Аляксандр Іванавіч Нялідаў|Нялідава|ru|Нелидов, Александр Иванович}} і іншых; і ўсё ж, да канца таго ж года руская дыпламатыя вярнулася ў сваё ранейшае рэчышча: умацаванне [[Франка-рускі саюз|саюза з Францыяй]], прагматычнае супрацоўніцтва з Германіяй па асобных пытаннях, замарожванне {{нп3|Усходняе пытанне|Усходняга пытання|ru|Восточный вопрос}} (гэта значыць, падтрымку султана і апазіцыю планам Англіі ў Егіпце). Ад ухваленага на нарадзе міністраў 5 снежня 1896 года пад старшынствам цара плана высадкі расійскага дэсанта на [[Басфор]]ы (пры вызначаным варыянце развіцця падзей) у канчатковым выніку было вырашана адмовіцца. У сакавіку 1897 года расійскія войскі ўзялі ўдзел у міжнароднай міратворчай аперацыі на [[Крыт|Крыце]] пасля {{нп3|Першая грэка-турэцкая вайна|грэка-турэцкай вайны|ru|Первая греко-турецкая война}}. На працягу 1897 года ў Санкт-Пецярбург прыбылі 3 кіраўнікі дзяржаў, каб нанесці візіт расійскаму імператару: [[Франц Іосіф I|Франц-Іосіф]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]], прэзідэнт Францыі [[Фелікс Фор]]; падчас візіту Франца-Іосіфа паміж Расіяй і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыяй]] было складзена пагадненне на 10 гадоў. Маніфест ад 3 (15) лютага 1899 года пра парадак заканадаўства ў [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікім Княстве Фінляндскім]]<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/fin1899.html высочайший манифест от 3 (15) февраля 1899 года]</ref> быў успрыняты насельніцтвам Вялікага Княства як замах на яго правы [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і выклікаў масавую незадаволенасць і пратэсты<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 140—142 (глава 6-я).</ref>. Маніфест ад 28 чэрвеня [[1899]] года (апублікаваны 30 чэрвеня) паведамляў пра скон у той жа дзень, 28 чэрвеня, «''спадчынніка-цэсарэвіча і вялікага князя [[Георгій Аляксандравіч|Георгія Аляксандравіча]]''» (прысяга апошняму, як спадчынніку прастола, прыносілася раней разам з прысягай Мікалаю) і абвяшчаў далей: «''З гэтага часу, дакуль Богу не будзе пажадана яшчэ блаславіць нас нараджэннем сына, найбліжэйшае права наследавання Усерасійскага прастола, на дакладнай падставе асноўнага Дзяржаўнага Закона пра атрыманне пасада ў спадчыну, належыць найшаноўнейшаму брату нашаму вялікаму князю [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілу Аляксандравічу]]''»<ref>«Правительственный вестник», 30 июня ([[12 лютага|12 июля]]) 1899, № 139, стр. 1.</ref>. Адсутнасць у маніфесце слоў «''спадчыннік-цэсарэвіч''» у тытуле Міхаіла Аляксандравіча ўзбудзіла ў прыдворных колах неўразуменне, што заахвоціла імператара выдаць 7 ліпеня таго ж года іменны найвышэйшы ўказ, які загадваў называць апошняга «''гасударом спадчыннікам і вялікім князем''»<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[20 ліпеня|20]]) июля 1899, № 146, стр. 2.</ref>. === Эканамічная палітыка === {{Main|Эканоміка Расіі пры Мікалаі II|Карупцыя пры Мікалаі II|Фабрычнае заканадаўства Расійскай імперыі|Індустрыялізацыя ў Расійскай імперыі}} Паводле даных упершыню праведзенага ў студзені [[1897]] года [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|ўсеагульнага перапісу]], колькасць насельніцтва Расійскай імперыі склала 125 мільёнаў людзей; з іх для 84 мільёнаў [[Родная мова|роднай]] была [[руская мова]]; [[Граматнасць|пісьменных]] сярод насельніцтва Расіі быў 21 %, сярод асоб ва ўзросце 10-19 гадоў — 34 %. У студзені таго ж года была здзейснена {{нп3|Грашовая рэформа ў Расіі 1895—1897 гадоў|грашовая рэформа|ru|Денежная реформа в России 1895—1897 годов}}, якая ўсталявала [[залаты стандарт]] рубля. Пераход на залаты рубель, сярод іншага, з’явіўся [[дэвальвацыя]]й нацыянальнай [[Валюта|валюты]]: на {{нп3|Імперыял (манета)|імперыялах|ru|Империал (монета)}} ранейшых вагі і пробы значылася зараз «''15 рублёў''» (замест «''10 рублёў''»); але ўсё жа стабілізацыя рубля па курсе «дзвюх трацін», насуперак прагнозам, прайшла паспяхова і без узрушэнняў<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 84—85 (глава 4-я).</ref>. [[Файл:Спуск на воду крейсера Аврора 11 мая 1900.jpg||thumb|250px|Спуск Мікалаем II на ваду [[Крэйсер Аўрора|крэйсера «Аўрора»]] 11 (24) мая 1900 года.]] Вялікая ўвага надавалася працоўнаму пытанню. 2 чэрвеня 1897 года быў выдадзены закон пра абмежаванне працоўнага часу, якім усталёўвалася максімальная працягласць працоўнага дня не больш за 11,5 гадзін у звычайныя дні, і 10 гадзін у суботу і перадсвяточныя дні, або калі хоць частка працоўнага дня даводзілася бы на начны час. На [[фабрыка]]х, якія мелі больш за 100 працоўных, уводзілася бясплатная [[Медыцына|медыцынская]] дапамога, якая ахапіла 70 працэнтаў агульнага ліку фабрычных працоўных (1898 год). У чэрвені 1903 года найвышэйша зацверджаныя Правілы пра ўзнагароду пацярпелых ад няшчасных выпадкаў на вытворчасці<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/1903.htm Правила о вознаграждении потерпевших вследствие несчастных случаев рабочих и служащих, а равно членов их семейств в предприятиях фабрично-заводской, горной и горнозаводской промышленности]</ref>, якія абавязвалі прадпрымальнікаў выплачваць дапамогу і пенсію пацярпеламу ці яго сям’і ў памеры 50-66 % утрымання пацярпелага. У 1906 годзе ў краіне былі створаныя працоўныя [[Прафесійны саюз|прафсаюзы]]. Законам ад 23 чэрвеня 1912 года ў Расіі ўводзілася абавязковае страхаванне працоўных ад хвароб і ад няшчасных выпадкаў. Быў скасаваны асаблівы падатак на землеўласнікаў нярускага (пераважна, [[Палякі|польскага]]) паходжання ў [[Заходні край|Заходнім краі]], уведзены ў кару за [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]]. Указам ад 12 чэрвеня 1900 года была скасавана высылка ў [[Сібір]] як мера кары. Валадаранне Мікалая II было перыядам эканамічнага ўзросту: у [[1885]]—[[1913]] гадах тэмпы ўзросту сельскагаспадарчай вытворчасці складалі ў сярэднім 2 %, а тэмпы ўзросту прамысловай вытворчасці 4,5-5 % за год. Здабыча вугалю на [[Данецкі каменнавугальны басейн|Данбасе]] павялічылася з 4,8 млн тон у 1894 годзе да 24 млн тон у 1913 годзе. Пачалася здабыча вугалю ў [[Кузнецкі вугальны басейн|Кузнецкім вугальным басейне]]. Развівалася здабыча [[Нафта|нафты]] ў наваколлі [[Баку]], [[Грозны|Грознага]] і на Эмбе. Працягвалася {{нп3|Чыгуначны транспарт у Расійскай імперыі|будаванне чыгунак|ru|Железнодорожный транспорт в Российской империи}}, сумарная працягласць якіх складала 44 тыс. км у 1898 годзе і да 1913 года перавысіла 70 тыс. кіламетраў. Па сумарнай працягласці чыгунак Расія пераўзыходзіла любую іншую еўрапейскую краіну і саступала толькі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаным Штатам Амерыкі]], аднак па забяспечанасці чыгункамі на душу насельніцтва саступала як Злучаным Штатам Амерыкі, так і найбуйнейшым еўрапейскім краінам<ref>''Анфимов А.'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2748.html Царствование императора Николая II в цифрах и фактах] «Отечественная история», 1994. № 3. — С. 58—76.</ref>. === Рух на ўсход і руска-японская вайна === {{Main|Руска-японская вайна}} [[Файл:1903-MilitarySymbol-Russia.png|thumb|250px|Апалчэнскі крыж.]] Гісторык [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург]] адзначаў, што яшчэ ў [[1895]] годзе імператар прадбачыў магчымасць сутыкнення з Японіяй за перавагу на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], і таму рыхтаваўся да гэтага змагання — як у дыпламатычным, так і ў ваенным дачыненні<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 228 (глава 9-я).</ref>. З рэзалюцыі цара 2 красавіка 1895 года на дакладзе міністра замежных спраў вынікала яго жаданне далейшай экспансіі Расіі на Паўднёвым усходзе (гэта значыць, у [[Карэя|Карэю]]). 3 чэрвеня 1896 года ў [[Масква|Маскве]] быў складзены руска-кітайскі дагавор пра ваенны саюз супраць Японіі; [[Імперыя Цын|Кітай]] пагадзіўся на збудаванне чыгункі праз Паўночную [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] на [[Уладзівасток]], будаванне і эксплуатацыя якой даручаліся Руска-Кітайскаму банку. 8 верасня 1896 года паміж кітайскім урадам і Руска-Кітайскім банкам быў падпісаны {{нп3|Канцэсія|канцэсійны|ru|Концессия}} дагавор пра будаванне [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. 15 (27) сакавіка [[1898]] года Расіяй і Кітаем у [[Пекін]]е была падпісана {{нп3|Руска-кітайская канвенцыя (1898)|Руска-кітайская канвенцыя|ru|Русско-китайская конвенция (1898)}}, згодна з якой Расіі перадаваліся ў арэнднае карыстанне на 25 гадоў порты [[Порт-Артур]]а і [[Далянь|Далёкага]] ([[Далянь|Даляня]]) з прылеглымі тэрыторыямі і воднай прасторай; апроч таго, кітайскі ўрад даваў згоду пашырыць канцэсію, падараваную ім Таварыству Кітайска-Усходняй Чыгункі, на пабудову галінкі чыгункі ({{нп3|Паўднёва-Маньчжурская чыгунка||ru|Южно-Маньчжурская железная дорога}}) ад аднаго з пунктаў Кітайска-Усходняй Чыгункі да Далёкага і Порт-Артура. 12 жніўня [[1898]] года, згодна з наказам Мікалая II, міністр замежных спраў граф {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў (1845)|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў|ru|Муравьёв, Михаил Николаевич (1845)}} уручыў усім прадстаўнікам замежных дзяржаў, якія былі ў Санкт-Пецябрургу, урадавае паведамленне (цыркулярную ноту), якая абвяшчала сярод іншага: «''Пакласці канец бесперапынным узбраенням і адшукаць сродкі папярэдзіць пагражаючыя ўсяму свету няшчасці — такі цяпер найвышэйшы абавязак для ўсіх Дзяржаў. Перапоўнены гэтым пачуццём, гасудар імператар загадаць мне зрабіў ласку звярнуцца да Урадаў дзяржаў, Прадстаўнікі якіх акрэдытаваныя пры Найвышэйшым Двары, з прапановай пра скліканне канферэнцыі для абмеркавання гэтага важнага задання''»<ref>Цыт. па: ''Чаяние мира всего мира.'' // «Московские церковные ведомости», 30 августа 1898, № 35, стр. 464.</ref><ref>Арыгінал тэксту ноты на [[Французская мова|французскай мове]] гл.: «Правительственный вестник», 16 (28) августа 1898, № 178, стр. 1 («Le maintien de la paix générale et une réduction possible des armements»).</ref>. У [[1899]] і [[1907]] гадах адбыліся [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскія канферэнцыі]], асобныя рашэнні якіх дзейнічаюць і зараз (у прыватнасці, быў створаны Сталы [[Трацейскі суд|арбітражны суд]] у [[Гаага|Гаазе]]). За ініцыятыву па скліканні Гаагскай мірнай канферэнцыі і ўнёсак у яе правядзенне Мікалай II (і вядомы рускі дыпламат {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Мартэнс||ru|Мартенс, Фёдор Фёдорович}}) былі намінаваныя ў 1901 годзе на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=3291 The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901—1956]</ref>. У [[Сакратарыят ААН|Сакратарыяце ААН]] дагэтуль стаіць бюст Мікалая II і змешчаны яго Зварот да дзяржаў свету пра скліканне першай Гаагскай канферэнцыі. У 1900 годзе Мікалай II адправіў расійскія войскі на падаўленне [[Іхэтуаньскае паўстанне|Іхэтуаньскага паўстання]] супольна з войскамі іншых еўрапейскіх дзяржаў, Японіі і ЗША. Арэнда Расіяй [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]], пабудова [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]] і заснаванне марской базы ў [[Порт-Артур]]ы, уплыў Расіі ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] саштурхваліся з памкненнямі Японіі, якая таксама прэтэндавала на Маньчжурыю. 24 студзеня 1904 года японскі пасол уручыў расійскаму міністру замежных спраў [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорфу]] ноту, якая паведамляла пра спыненне перамоў, якія Японія лічыла «''бескарыснымі''», пра разрыў дыпламатычных зносін з Расіяй; Японія адклікала сваю дыпламатычную місію з Санкт-Пецярбурга і пакідала за сабой права звярнуцца для абароны сваіх інтарэсаў да «''незалежных дзеянняў''», якія яна палічыць патрэбнымі. Увечар 26 студзеня [[японскі флот]] без аб’яўлення вайны атакаваў порт-артурскую эскадру. [[s:ru:Высочайший Манифест 27 января 1904 года о начале военных действий с Японией|Найвышэйшы маніфест]], дадзены Мікалаем II 27 студзеня 1904 года, абвяшчаў Японіі вайну. За пагранічнай {{нп3|Бітва на рацэ Ялу|бітвай на рацэ Ялу|ru|Бой на реке Ялу}} адбыліся {{нп3|Бітва пры Ляаяне|бітвы пад Ляаянам|ru|Сражение при Ляояне}}, {{нп3|Бітва на рацэ Шахэ|на рацэ Шахэ|ru|Сражение на реке Шахе}} і {{нп3|Бітва пры Сандэпу|пад Сандэпу|ru|Сражение при Сандепу}}. Пасля буйнай бітвы ў лютым — сакавіку [[1905]] года, расійская армія пакінула {{нп3|Мукдэнская бітва|Мукдэн|ru|Мукденское сражение}}. 20 снежня 1904 года быў здадзены [[Порт-Артур]]. Канстанцін Мікалаевіч Рыдзеўскі, паводле дзённіка Аляксандры Багдановіч, так апісаў рэакцыю Мікалая II на гэту падзею{{efn|У прадмове да кнігі А. Багдановіч д. г. н. А. Баханаў папярэджвае чытачоў: «пэўныя звесткі, што прыводзяцца аўтарам, патрабуюць крытычных да сябе адносін. Многія з іх, заснаваныя на чутках, не былі гістарычнымі фактамі як такімі, а з’яўляліся толькі пераломленым у свядомасці адлюстраваннем сапраўдных ці ўяўных падзей… Рознага роду недакладнасці часта сустракаюцца ў кнізе. Пра гэта трэба помніць і ўсё прымаць безумоўна на веру не варта».}}: {{пачатак цытаты}} Навіна, якая засмуціла ўсіх, хто любіць сваю бацькаўшчыну, царом была прынята абыякава, не бачна на ім ні цені смутку. Тут жа пачаліся аповеды Сахарава, яго анекдоты, і рогат не пераставаў. Сахараў умеў бавіць цара. Ці гэта не сумна і не абуральна!<ref>Богданович А. В. Три последних самодержца. М., 1990, с. 326.</ref> {{канец цытаты}} Успаміны {{нп3|Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Юрыя Данілава|ru|Данилов, Юрий Никифорович}} апісваюць іншае стаўленне Мікалая да падобных падзей («''халодны, каменны, ледзяны спакой''»); пра сітуацыю перад няўхільнай (мяркуючы па данясеннях) здачай Порт-Артура Юрый Данілаў піша: {{пачатак цытаты}} У царскім цягніку большасць была прыгнечана падзеямі, усведамляючы іх важнасць і цяжар. Але Імператар Мікалай II амаль адзін захоўваў халодны, каменны спакой. Ён па-ранейшаму цікавіўся агульнай колькасцю вёрстаў, зробленых ім у раз’ездах па Расіі, успамінаў эпізоды з рознага роду паляванняў, прыкмячаў няёмкасць сустракаючых яго асоб, і г. д.… Сведкам таго ж ледзянога спакою Цара мне давялося быць і пазней; у 1915-м годзе ў цяжкі перыяд адыходу нашых войскаў з Галічыны; у наступным годзе, калі наспяваў канчатковы разрыў Цара з грамадскімі коламі, і ў сакавіцкія дні адрачэння ў Пскове ў 17-м годзе<ref>Мои воспоминания об Императоре Николае II-ом и Вел Князе Михаиле Александровиче. Ю. Н. Данилов</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Nikolay II-1913.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II (1913 год).]] Сам жа Мікалай II у дзённіку пісаў пра гэту падзею так: {{пачатак цытаты}} 21-га снежня. Аўторак. Атрымаў ноччу ўзрушальную вестку ад {{нп3|Анатоль Міхайлавіч Стэсель|Стэселя|ru|Стессель, Анатолий Михайлович}} пра здачу Порт-Артура японцам з прычыны велічэзных страт і хваравітасці сярод гарнізона і поўнага выдаткоўвання снарадаў! Цяжка і балюча, хоць яна і прадбачылася, але хацелася верыць, што армія вызваліць крэпасць. Абаронцы ўсе героі і зрабілі больш за тое, пра што можна было меркаваць. На тое, значыць, Воля Божая!<ref>Дневник Николая II http://www.rus-sky.com/history/library/diaris/1904.htm</ref> {{канец цытаты}} Пасля падзення крэпасці Порт-Артура мала хто ўжо верыў у спрыяльны вынік ваеннай кампаніі. Патрыятычны ўздым змяніўся раздражненнем і маркотай. Гэта сітуацыя спрыяла ўзмацненню антыўрадавай агітацыі і крытычных настрояў сярод насельніцтва. Імператар доўга не згаджаўся прызнаць правал кампаніі, лічачы, што гэта толькі часовыя няшчасці. Ён, без сумневу, хацеў міру, толькі ганаровага міру, які магла бы забяспечыць моцная ваенная пазіцыя. Да канца вясны 1905 года стала яўным, што магчымасць змены ваеннай сітуацыі існуе толькі ў аддаленай перспектыве. Вынік вайны вырашыла марская [[Цусімская бітва|бітва пры Цусіме]] 14-15 мая 1905 года, якая завяршылася амаль поўным знішчэннем расійскага флоту. 23 мая 1905 года расійскі імператар атрымаў, праз пасла [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у Меера, прапанову прэзідэнта [[Тэадор Рузвельт|Тэадора Рузвельта]] пра пасярэдніцтва для заключэння міру. Адказ не прымусіў сябе доўга чакаць. 30 мая міністр замежных спраў Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф афіцыйнай тэлеграмай інфармаваў [[Вашынгтон]] пра прыняцце пасярэдніцтва Тэадора Рузвельта. Рускую дэлегацыю ўзначаліў упаўнаважаны цара Сяргей Юльевіч Вітэ, у Амерыцы да яго далучыўся расійскі пасол у Злучаных Штатах барон Раман Раманавіч Розен. Цяжкае становішча расійскага ўрада пасля руска-японскай войны заахвоцілі германскую дыпламатыю зрабіць у ліпені 1905 года яшчэ адну спробу адарваць Расію ад Францыі і скласці руска-германскі саюз: [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] прапанаваў Мікалаю II сустрэцца ў ліпені 1905 года ў фінляндскіх [[Шхеры|шхерах]], каля вострава [[Прыморск (Ленінградская вобласць)|Б’ёрке]]. Мікалай пагадзіўся, і на сустрэчы была падпісаная дамова; вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург, адмовіўся ад яе, бо {{OldStyleDate|5|верасня|1905|23|жніўня}} года ў {{нп3|Портсмут (Нью-Гемпшыр)|Портсмуце|ru|Портсмут (Нью-Гэмпшир)}} рускімі прадстаўнікамі [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргеем Юльевічам Вітэ]] і {{нп3|Раман Раманавіч Розен|Раманам Раманавічам Розенам|ru|Розен, Роман Романович}} быў падпісаны {{нп3|Портсмуцкі мірны дагавор|мірны дагавор|ru|Портсмутский мирный договор}}. Паводле ўмоў апошняга, Расія прызнала [[Карэя|Карэю]] сферай уплыву Японіі, саступала Японіі Паўднёвы [[Сахалін]] і правы на Ляадунскі паўвостраў з гарадамі [[Порт-Артур]] і [[Далянь|Далёкі]]. Амерыканскі даследчык эпохі Тайлер Дэнет у [[1925]] годзе сцвярджаў: «''Мала хто зараз лічыць, што Японія была пазбаўлена пладоў будучых перамог. Пераважае адваротная думка. Многія мяркуюць, што Японія была знясілена ўжо да канца мая і што толькі заключэнне міру выратавала яе ад крушэння ці поўнай паразы ў сутыкненні з Расіяй''»<ref>Tyler Dennett. ''Roosevelt and the Russo-Japanese War''. New York, 1925, стр. 297.</ref>. Японія выдаткавала на вайну каля 2 млрд [[Іена|іен]], а яе дзяржаўны доўг узрос з 600 млн іен да 2,4 млрд іен. Толькі па працэнтах японскаму ўраду трэба было штогод выплачваць 110 млн іен. Атрыманыя на правядзенне вайны чатыры замежныя пазыкі цяжкім грузам ляглі на японскі [[бюджэт]]. У сярэдзіне года Японія была змушана ўзяць новую пазыку. Разумеючы, што працяг вайны па прычыне адсутнасці фінансавання робіцца немагчымым, японскі ўрад пад выглядам «''асабістай думкі''» ваеннага міністра Тэрауці праз амерыканскага пасла яшчэ ў сакавіку 1905 года давёў да ведама Тэадора Рузвельта жаданне скончыць вайну. Разлік рабіўся на пасярэдніцтва ЗША, што ў выніку і адбылося. Параза ў руска-японскай вайне (першая за паўстагоддзя) і наступнае падаўленне смуты 1905—1907 гг., якая пагоршылася з’яўленнем чутак пра ўплыў [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Распуціна]], прывялі да падзення аўтарытэта імператара ў кіравальных і [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцкіх]] колах{{efn|Асобы (няшляхцічы), якія скончылі вышэйшыя навучальныя ўстановы, тады набывалі правы асабістага дваранства, з прычыны чаго інтэлігенцыя намінальна была часткай дваранства.}}. Нямецкі журналіст Г. Ганц, які жыў у Санкт-Пецярбургу падчас вайны, адзначаў паражэнчую пазіцыю значнай часткі [[Дваране|дваранства]] і інтэлігенцыі ў адносінах да вайны: «''Агульнай таемнай малітвай не толькі [[Лібералізм|лібералаў]], але і многіх умераных [[Кансерватызм|кансерватараў]] у той час было: „Божа, дапамажы нам быць пабітымі“''»<ref>О. Платонов. Серия «Терновый венец России». История Русского народа в XX веке. Т. I. М., 1997. — 896 с. С. 172—173.</ref>. == Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў == {{main|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі}} [[Файл:Nicolau e Jorge.jpg|thumb|left|250px|Мікалай II і [[Георг V]].]] З пачаткам руска-японскай вайны Мікалай II пайшоў на некаторыя саступкі [[Лібералізм|ліберальным]] колам: пасля забойства [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскім]] баевіком міністра ўнутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|Вячаслава Канстанцінавіча Плевэ]] ён прызначыў на яго пост [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Пятра Дзмітрыевіча Святаполк-Мірскага]], які лічыўся лібералам; 12 снежня 1904 года быў дадзены найвышэйшы ўказ Сенату «''Пра ўказанні да ўдасканалення дзяржаўнага парадку''», які абяцаў пашырэнне праў [[земства]]ў, страхаванне працоўных, {{нп3|Эмансіпацыя (сацыялогія)|эмансіпацыю|ru|Эмансипация (социология)}} чужынцаў і іншаверцаў, знішчэнне [[цэнзура|цэнзуры]]<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm Именной высочайший указ Правительствующему Сенату. 12 декабря 1904 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016110634/http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm |date=16 кастрычніка 2007 }}</ref>. Пры абмеркаванні тэксту Указа ад 12 снежня 1904 года, ён, аднак, прыватна сказаў графу [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Вітэ]] (паводле ўспамінаў апошняга): «''Я ніколі, ні ў якім выпадку не пагаджуся на прадстаўнічы лад кіравання, бо я яго лічу шкодным для даручанага мне Богам народа''»<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. I, стр. 274 (Вітэ кажа, што ў кабінеце цара таксама быў вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]]; нельга выключаць, што сказанае было прызначана для яго).</ref>. 6 студзеня (стары стыль) 1905 года (свята [[Хрышчэнне Ісуса|Хрышчэння]]), у час {{нп3|Святая вада|вадасвяцця|ru|Святая вода}} на лёдзе [[Нява|Нявы]], перад Зімовым палацам, пры імператары і членах яго сям’і, у самым пачатку спеву {{нп3|Трапар|трапара|ru|Тропарь}} прагучаў стрэл з гарматы, у якой выпадкова (згодна з афіцыйнай версіяй) застаўся зарад {{нп3|Карцеч|карцечы|ru|Картечь}} пасля вучэнняў 4 студзеня. Большая частка куль трапіла ў лёд каля царскага павільёна і ў фасад палаца, у 4-х вокнах якога былі пабіты шклы<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[21 студзеня|21]]) января 1905, № 5, стр. 1.</ref>.<ref name="ReferenceD">«Миссионерское обозрение», 1905, № 1, стр. 230.</ref>. У сувязі з інцыдэнтам рэдактар сінадальнага выдання пісаў, што «''нельга не бачыць чагосьці асаблівага''» ў тым, што смяротна быў паранены адзін толькі паліцэйскі па прозвішчы «''Раманаў''» і было прастрэлена дрэўка сцяга марскога корпуса<ref name="ReferenceD"/>. === Падзеі 9 студзеня 1905 года ў Санкт-Пецярбургу === {{main|Крывавая нядзеля}} [[Файл:Петиция рабочих.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя працоўных і жыхароў Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|ru|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга 9 января 1905 года}}.]] {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года ў Пецярбургу па ініцыятыве [[святар]]а [[Георгій Апалонавіч Гапон|Георгія Гапона]] адбылося {{нп3|шэсце||ru|Шествие}} працоўных да Зімовага палаца. 6—8 студзеня святаром Гапонам і групай працоўных была складзена на імя імператара [[Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя пра працоўныя патрэбы]], у якой нароўні з эканамічнымі ўтрымліваўся шэраг палітычных патрабаванняў. Галоўным патрабаваннем петыцыі было знішчэнне [[бюракратыя|ўлады ўрадоўцаў]] і ўвядзенне [[парламент|народнага прадстаўніцтва]] ў форме [[Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]<ref>[[s:ru:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]</ref>. Калі ўраду стала вядома пра палітычны змест петыцыі<ref name="Любимов">{{артыкул|аўтар =Любимов Д. Н.|загаловак =Гапон и 9 января|спасылка =|выданне =Вопросы истории|месца =М.|год =1965|нумар =8—9|старонкі =}}</ref>, было прынята рашэнне не дапушчаць працоўных да Зімовага палаца, а пры патрэбе затрымліваць іх сілай<ref>{{кніга|аўтар= Витте С. Ю.|загаловак= Воспоминания. Царствование Николая II|спасылка= http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0050.shtml|месца= Берлин|выдавецтва= Слово|год= 1922}}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Спиридович А. И.|загаловак =Записки жандарма|спасылка =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|месца=Харьков|выдавецтва=«Пролетарий»|год =1928|старонак =205}}</ref>. Вечарам 8 студзеня міністр унутраных спраў Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі апавясціў імператара пра прынятыя меры. Насуперак распаўсюджанай думцы (асабліва ў савецкай гістарыяграфіі), невядома ці аддаваў Мікалай II загад пра стральбу, ці толькі ўхваліў меры, прапанаваныя кіраўніком урада (асабістыя даклады міністраў не запісваліся ў пратаколах)<ref name="Любимов"/><ref>{{артыкул|аўтар =Святополк-Мирская Е. А.|загаловак =Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 гг.|спасылка =|выданне =Исторические записки|нумар =77|месца =М.|год =1965|старонкі =273—277}}</ref>. 9 студзеня калоны працоўных на чале са святаром Гапонам рушылі з розных канцоў горада да Зімовага палаца. Працоўныя імкнуліся ў цэнтр горада, нягледзячы на папярэджанні і нават атакі кавалерыі<ref name="Лопухин">{{артыкул|загаловак=Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января|спасылка =http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/19050109lopuhin.php|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =330—338}}</ref>. Каб прадухіліць збор 150-тысячнага натоўпу ў цэнтры горада<ref name="Любимов"/>, войскі адкрылі па калонах атаку з агнястрэльнай зброі<ref name="Лопухин"/>. Паводле афіцыйных урадавых дадзеных, за дзень 9 студзеня былі забітыя 130 і параненыя 299 людзей<ref name="Лопухин"/>. Па падліках савецкага гісторыка {{нп3|Уладзімір Іванавіч Неўскі|Уладзіміра Іванавіча Неўскага|ru|Невский, Владимир Иванович}}, забітых было да 200, а параненых да 800 асоб<ref>{{артыкул|аўтар= Невский В. И.|загаловак= Январские дни в Петербурге 1905 года|спасылка= |выданне= Красная Летопись|год= 1922|том= 1|старонкі= }}</ref>. Увечары 9 студзеня Мікалай II запісаў у сваім дзённіку: «''Цяжкі дзень! У Пецярбургу адбыліся сур’ёзныя хваляванні з прычыны жадання працоўных дайсці да Зімовага палаца. Войскі павінны былі страляць у розных месцах горада, было шмат забітых і параненых. Госпадзі, як балюча і цяжка!''»<ref>[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html ЦГАОР, ф.601. ОП.1, д. 248. Дневник Николая Романова. запись от 9 января 1905 г.]</ref>. Падзеі 9 студзеня сталі паваротным момантам у расійскай гісторыі і паклалі пачатак [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Першай рускай рэвалюцыі]]. Ліберальная і рэвалюцыйная апазіцыя ўсклала ўсю віну за падзеі на імператара Мікалая. Святар Гапон, які схаваўся ад пераследу паліцыі, напісаў вечарам 9 студзеня заклік, у якім заахвочваў працоўных да ўзброенага [[паўстанне|паўстання]] і зрынання дынастыі: «''Звер-цар, яго ўрадоўцы-казнакрады і рабаўнікі рускага народа свядома хацелі быць і зрабіліся забойцамі бяззбройных нашых братоў, жонак і дзяцей. Кулі царскіх салдат, якія забілі за Нарвскай заставай працоўных, што неслі царскія партрэты, прастрэльвалі гэтыя партрэты і забілі нашу веру ў цара. Так адпомсцім жа, браты, праклятаму народам цару, усяму яго змяінаму царскаму вырадку, яго міністрам і ўсім рабаўнікам няшчаснай рускай зямлі! Смерць ім усім!''»<ref>{{артыкул|аўтар =Гапон Г. А.|загаловак =[[s:ru:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14—15}}</ref>. Рэдактар ліберальнага часопіса «''Освобождение''» [[Пётр Бернгардавіч Струвэ]] у артыкуле «{{comment|Кат народа|Палач народа}}» пісаў: «''Народ ішоў да яго, народ чакаў яго. Цар сустрэў свой народ. Бізунамі, шаблямі і кулямі ён адказваў на словы смутку і даверу. На вуліцах Пецярбурга разлілася кроў і разарвалася назаўжды сувязь паміж народам і гэтым царом. Усё адно, хто ён, напышлівы дэспат, не жадаючы зважаць на народ, ці пагарджаны баязлівец, які баіцца стаць тварам да твару з той стыхіяй, з якой ён чэрпаў сілу, — пасля падзей {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года цар Мікалай стаў адкрыта ворагам і катам народа''»<ref>{{артыкул|аўтар =Струве П. Б.|загаловак =Палач народа|спасылка =|выданне =Освобождение|месца =Париж|год =1905|нумар =64|старонкі =1}}</ref>. У рэвалюцыйным друку дзень 9 студзеня атрымаў назву «''[[Крывавая нядзеля|Крывавай нядзелі]]''»<ref>{{артыкул|загаловак= Революционные дни|аўтар= Ленин В. И.|спасылка= http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/9-26.htm|выданне= Вперёд|год= 31 (18) января 1905 г.|нумар= 4}}</ref>. Пасля гэта назва была замацавана {{нп3|Кароткі курс гісторыі УКП(б)|Кароткім курсам гісторыі УКП(б)|ru|Краткий курс истории ВКП(б)}}<ref>{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |title=Краткий курс истории ВКП(б). Глава III. Меньшевики и большевики в период русско-японской войны и первой русской революции (1904—1907 годы). |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019050343/http://www.magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |archivedate=19 кастрычніка 2011 |url-status=dead }}</ref> і ўвайшла ў савецкую і расійскую [[Гістарыяграфія|гістарыяграфію]]. === Нарастанне рэвалюцыі. Маніфест 17 кастрычніка === 4 лютага ў Маскоўскім Крамлі бомбай [[Тэрарызм|тэрарыста]] быў забіты вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]], які прытрымліваўся вельмі [[Правыя (палітыка)|правых]] палітычных поглядаў і меў пэўны ўплыў на свайго пляменніка. 17 красавіка 1905 года быў дадзены ўказ «''[[Указ аб умацаванні асноў верацярпімасці|Аб умацаванні асноў верацярпімасці]]''», які скасаваў шэраг [[Свабода сумлення|веравызнальных]] абмежаванняў, у прыватнасці ў дачыненні да «''раскольнікаў''» ([[Стараверства|старавераў]]). У краіне працягваліся [[Забастоўка|стачкі]]; пачаліся хваляванні на ўскраінах імперыі: у [[Курляндыя|Курляндыі]] {{нп3|Лясныя браты (1905—1906)|лясныя браты|ru|Лесные братья (1905—1906)}} пачалі выразаць мясцовых нямецкіх памешчыкаў, на [[Каўказ]]е пачалася {{нп3|Армяна-татарская разаніна (1905—1906)|армяна-татарская разаніна|ru|Армяно-татарская резня (1905—1906)}}. Рэвалюцыянеры і сепаратысты атрымлівалі падтрымку грашамі і зброяй ад Англіі і Японіі<ref>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 Девятьсот пятый год: террор в действии. Куплено на японские деньги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061010075202/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 |date=10 кастрычніка 2006 }}</ref>. Так, улетку 1905 года ў [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] быў затрыманы англійскі параход «Джон Графтан», які сеў на мель. Ён перавозіў некалькі тысяч вінтовак для фінскіх сепаратыстаў і баевікоў-рэвалюцыянераў. Адбылося некалькі паўстанняў на флоце і ў розных гарадах. Самым буйным стала снежаньскае паўстанне ў Маскве. Адначасова вялікі размах атрымаў [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскі]] і [[Анархізм|анархісцкі]] індывідуальны тэрор. Усяго за пару гадоў рэвалюцыянерамі былі забітыя тысячы ўрадоўцаў, афіцэраў і паліцыянтаў — за адзін [[1906]] год былі забітыя 768 і параненыя 820 прадстаўнікоў і агентаў улады. Другая палова 1905 года была адзначана шматлікімі хваляваннямі ва ўніверсітэтах і ў духоўных семінарыях: праз хваляванні былі закрытыя амаль 50 сярэдніх духоўна-навучальных устаноў. Прыняцце 27 жніўня часовага закона пра аўтаномію ўніверсітэтаў выклікала ўсеагульны страйк навучэнцаў і ўскалыхнула выкладчыкаў універсітэтаў і духоўных акадэмій. Апазіцыйныя партыі скарысталіся пашырэннем свабод для ўзмацнення атак на самадзяржаўе ў друку<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/DAYLY.HTM Пресса и государство в России(1906—1917 г г.)]</ref>. 6 жніўня 1905 года былі падпісаныя маніфест пра ўвядзенне [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] («''як законадарадчай установы, якой падаецца папярэдняя распрацоўка і абмеркаванне заканадаўчых прапаноў і разгляд роспісу дзяржаўных прыбыткаў і выдаткаў''» — [[Аляксандр Рыгоравіч Булыгін|булыгінскай]] Думы), закон пра Дзяржаўную думу і палажэнне пра выбары ў Думу. Але рэвалюцыя набірала сілу і пераступіла праз акты 6 жніўня: у кастрычніку пачалася ўсерасійская палітычная стачка, страйкавалі звыш 2 млн чалавек. 17 кастрычніка Мікалай, пасля псіхалагічна цяжкіх ваганняў, вырашыўся падпісаць [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфест]], які загадваў, сярод іншага: «''1. Дараваць насельніцтву непарушныя асновы грамадзянскай свабоды на пачатках сапраўднай недатыкальнасці асобы, свабоды сумлення, слова, сходаў і саюзаў. <…> 3. Усталяваць як непарушнае правіла, каб ніякі закон не мог набыць сілу без ухвалы Дзяржаўнай Думы і каб абраным ад народа забяспечана была магчымасць сапраўднага ўдзелу ў наглядзе за заканамернасцю дзеянняў пастаўленых ад нас улад''»<ref>[http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 Официальная публикация манифеста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |date=12 кастрычніка 2007 }}</ref>. 23 красавіка 1906 года былі зацверджаныя {{нп3|Асноўныя дзяржаўныя законы Расійскай імперыі||ru|Основные государственные законы Российской империи}}, якія згадвалі новую ролю Думы ў заканадаўстве. З пункту гледжання ліберальнай грамадскасці, маніфест азначаў канец рускага самадзяржаўя як неабмежаванай улады манарха. Праз тры тыдні пасля маніфеста былі амніставаныя палітычныя зняволеныя, апроч асуджаных за тэрарызм; указ 24 лістапада 1905 скасаваў папярэднюю як агульную, так і духоўную [[Цэнзура|цэнзуру]] для пачасовых (перыядычных) выданняў, што выходзілі ў гарадах імперыі (26 красавіка 1906 года скасавана любая цэнзура). Пасля апублікавання маніфеста страйкі зменшыліся; узброеныя сілы (апроч флоту, дзе мелі месца хваляванні) захавалі вернасць прысязе; паўстала і негалосна падтрымвалася Мікалаем вельмі правая манархічная грамадская арганізацыя — [[Саюз рускага народа]]. == Дзесяцігоддзе паміж дзвюма рэвалюцыямі == === Вехі ўнутранай і знешняй палітыкі === 18 (31) жніўня 1907 года быў падпісаны {{нп3|Англа-рускае пагадненне (1907)|дагавор з Вялікабрытаніяй па размежаванні сфер уплыву|ru|Англо-русское соглашение (1907)}} ў [[Кітай|Кітаі]], [[Афганістан]]е і [[Персія|Персіі]], які ў цэлым завяршыў працэс фармавання саюзу 3-х дзяржаў — Траістай згоды, вядомай як [[Антанта]] (''Triple-Entente'')<ref name="БРЭ23">Большая российская энциклопедия, Т. 2, М., 2005, стр. 23 (статья «Антанта»).</ref>; аднак узаемныя ваенныя абавязацельствы на той момант існавалі толькі паміж Расіяй і Францыяй<ref name="БРЭ23"/> — паводле [[Франка-рускі саюз|пагаднення 1891 года]] і ваеннай канвенцыі 1892 года<ref>[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/frrumil.asp The Franco-Russian Alliance Military Convention — August 18, 1892]</ref>. 27 — 28 мая 1908 года (стары стыль) адбылася сустрэча брытанскага караля [[Эдуард VII|Эдуарда VII]] з расійскім царом — на рэйдзе ў гавані [[Талін|Рэвеля]]; цар прыняў ад караля мундзір [[адмірал]]а брытанскага флота<ref name=PravV1908a>«Правительственный вестник», 29 мая ([[11 чэрвеня|11 июня]]) 1908, № 116, стр. 1.</ref><ref name=PravV1908b>«Правительственный вестник», 30 мая ([[12 чэрвеня|12 июня]]) 1908, № 117, стр. 1.</ref>. Рэвельскае спатканне манархаў было вытлумачана ў [[Берлін]]е як крок да ўтварэння антыгерманскай кааліцыі<ref>История СССР с древнейших времен до наших дней. М.: Издательство «Наука», 1968, Т. VI, стр. 480.</ref> — нягледзячы на тое, што Мікалай быў перакананым праціўнікам збліжэння з Англіяй супраць Германіі. Складзенае паміж Расіяй і Германіяй 6 (19) жніўня 1911 года [[Патсдамскае пагадненне (1911)|Патсдамскае пагадненне]] не змяніла агульны вектар уцягвання Расіі і Германіі ў супрацьстаялыя адзін аднаму ваенна-палітычныя саюзы. 17 чэрвеня 1910 года быў найвышэйша зацверджаны ўхвалены Дзяржаўным Саветам і Дзяржаўнай Думай закон пра парадак выдання законаў, што тычыліся [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага Княства Фінляндскага]], — вядомы як закон пра парадак агульнаімперскага заканадаўства<ref>''[http://www.histdoc.net/history/ru/c1910.htm Закон о порядке издания, касающихся Финляндии законов и постановлений общегосударственного значения]''. // «Правительственный вестник», 22 июня ([[5 ліпеня|5 июля]]) 1910, № 133, стр. 1.</ref>. Накіраваны ў Персію расійскі кантынгент, які знаходзіўся там з 1909 года ў сувязі з нестабільным палітычным становішчам, у 1911 годзе быў узмоцнены. У 1912 годзе фактычным пратэктаратам Расіі стала [[Манголія]], якая атрымала незалежнасць ад Кітая ў выніку [[Сіньхайская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. Пасля гэтай рэвалюцыі ў 1912—[[1913]] гадах [[Тувінцы|тувінскія]] наёны (амбын-наён Хомбу-Доржу, Чамзы Хабы-лама, наён Даа-хашуна Буян-Бадыргы і іншыя) некалькі разоў звярталіся да царскага ўрада з просьбай прыняць [[Тува|Туву]] пад пратэктарат [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 4 ([[17 красавіка|17]]) красавіка 1914 года рэзалюцыяй на дакладзе міністра замежных спраў быў усталяваны расійскі [[пратэктарат]] над {{нп3|Уранхайскі край|Уранхайскім краем|be-x-old|Тану-Ўранхай}}: край быў уключаны ў склад {{нп3|Енісейская губерня|Енісейскай губерні|ru|Енисейская губерния}} з перадачай ведання ў Туве палітычных і дыпламатычных спраў [[Іркуцк]]аму [[генерал-губернатар]]у. [[Файл:300-летие Романовых.jpg|thumb|250px|Мікалай II на святкаванні {{нп3|300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дому Раманавых|ru|300-летие дома Романовых}}.]] Пачатак [[Першая балканская вайна|ваенных дзеянняў]] [[Балканскі саюз|Балканскага саюзу]] супраць Турцыі восенню 1912 года адзначыла крах дыпламатычных высілкаў, распачатых пасля [[Баснійскі крызіс|Баснійскага крызісу]] {{нп3|Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі|міністрам замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Российской империи}} [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргеем Дзмітрыевічам Сазонавым]] у кірунку саюзу з {{нп3|Порта|Портай|ru|Порта}}{{efn|Курс на збліжэнне з Турцыяй яшчэ раней пачаў актыўна праводзіцца прызначаным у ліпені 1909 года паслом у Канстанцінопаль {{нп3|Мікалай Валер’евіч Чарыкоў|М. В. Чарыковым|ru|Чарыков, Николай Валерьевич}} і падтрымліваўся, пасля няўдач дыпламатычнай лініі міністра [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|Ізвольскага]], кіраўніком урада [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Сталыпіным]], якому належала ідэя аб’яднання балканскіх дзяржаў і Турцыі ў агульны Балканскі саюз.}} і адначаснага ўтрымання пад сваім кантролем [[Балканскі паўвостраў|Балканскіх дзяржаў]]: насуперак чаканням расійскага ўрада, войскі апошніх паспяхова цяснілі туркаў і ў лістападзе 1912 года балгарская армія была ў 45 км ад Канстанцінопаля, асманскай сталіцы. У сувязі з балканскай вайной усё больш агрэсіўны характар у дачыненні да Расіі набывалі паводзіны [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З гэтай прычыны ў лістападзе 1912 года на нарадзе ў імператара разглядалася пытанне пра мабілізацыю войскаў трох расійскіх ваенных акруг. За гэту меру выступаў ваенны міністр {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|ru|Сухомлинов, Владимир Александрович}}, але прэм’ер-міністру [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзіміру Мікалаевічу Какоўцаву]] ўдалося пераканаць імператара не прымаць такога рашэння, якое бы пагражала ўцягваннем Расіі ў вайну<ref name=hrono.ru>[http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kok5_05.html Владимир Коковцов. Из моего прошлого]</ref>. Пасля фактычнага пераходу турэцкай арміі пад германскае камандаванне (нямецкі генерал {{нп3|Ота Ліман фон Сандэрс||ru|Лиман фон Сандерс, Отто}} у канцы 1913 года заняў пост галоўнага інспектара турэцкай арміі) пытанне пра непазбежнасць вайны з Германіяй было паднята ў запісцы Сазонава імператару ад 23 снежня 1913 года; запіска Сазонава таксама абмяркоўвалася на пасяджэнні Савета міністраў<ref>{{Cite web |url=http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/72df83da17906171c3256b290041b2e2?OpenDocument |title=С. Д. Сазонов (министр иностранных дел 1910—1916 гг.) |access-date=4 жніўня 2012 |archive-date=9 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809015447/http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/72df83da17906171c3256b290041b2e2?OpenDocument |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Юбілей|Юбілейны|ru|Юбилей}} [[рубель]] '''[[300-годдзе дому Раманавых|300 гадоў дому Раманавых]]''' з выявамі першага цара дынастыі [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла]] і дзеючага — Мікалая II. [[Срэбра]], [[1913]].]] У 1913 годзе адбылося шырокае святкаванне [[300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дынастыі Раманавых]]: імператарская сям’я здзейсніла падарожжа ў Маскву, адтуль ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Ніжні Ноўгарад]], а потым па [[Волга|Волзе]] ў [[Кастрама|Кастраму]], дзе ў {{нп3|Іпацьеўскі манастыр|Іпацьеўскім манастыры|ru|Ипатьевский монастырь}} 14 сакавіка [[1613]] года быў пакліканы на царства першы цар з Раманавых — [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіл Фёдаравіч]]; у студзені 1914 года адбылося ўрачыстае асвячэнне ў Санкт-Пецярбургу {{нп3|Федараўскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Фёдараўскага сабора|ru|Фёдоровский собор (Санкт-Петербург)}}, узведзенага на знак юбілею дынастыі. === Мікалай II і Дума === {{main|Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання}} Дзве першыя Дзяржаўныя думы апынуліся няздольнымі ажыццяўляць рэгулярную заканадаўчую працу: супярэчнасці паміж дэпутатамі, з аднаго боку, і імператарам, з іншага, былі непераадольныя. Так, адразу пасля адкрыцця, у зваротным адрасе на тронную прамову Мікалая II [[Левыя (палітыка)|левыя]] сілы запатрабавалі ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] (верхняй палаты парламента), перадачы сялянам манастырскіх і казённых зямель. 19 мая 1906 года 104 дэпутаты [[Трудавікі|Працоўнай групы]] высунулі праект зямельнай рэформы (праект 104-х), змест якога зводзіўся да канфіскацыі зямель памешчыкаў і нацыяналізацыі ўсёй зямлі. [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|Дума першага склікання]] была распушчана імператарам Іменным указам Сенату ад 8 ([[21 ліпеня|21]]) ліпеня 1906 года (апублікаваны ў нядзелю 9 ліпеня<ref>«Правительственный вестник», 9 ([[22 ліпеня|22]] июля) 1906, № 153, стр. 1.</ref>), які прызначаў час склікання зноў абранай Думы на 20 лютага 1907 года; найвышэйшы маніфест ад 9 ліпеня тлумачыў прычыны, сярод якіх значылася: «Выбарныя ад насельніцтва, замест працы будавання заканадаўчага, ухіліліся ў непрыналежную ім вобласць і звярнуліся да расследавання дзеянняў пастаўленых ад нас мясцовых улад, да ўказанняў Нам на недасканаласці Законаў Асноўных, змены якіх могуць быць распачаты толькі нашаю манархавай воляй, і да дзеянняў выяўна незаконных, як зварот ад асобы Думы да насельніцтва»<ref name=PrV11>«Правительственный вестник», 11 ([[24 ліпеня|24]] июля) 1906, № 154, стр. 1.</ref><ref>[http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291 Манифест 9 июля 1906 г.]</ref>. Указам ад 10 ліпеня таго ж года прыпыняліся заняткі Дзяржаўнага Савета<ref name=PrV11/>. Адначасна з роспускам Думы, замест [[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]] на пост старшыні Савета міністраў быў прызначаны [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|П. А. Сталыпін]]. Аграрная палітыка Сталыпіна, паспяховае падаўленне бунту, яркія прамовы ў II Думе зрабілі яго кумірам некаторых правых. [[Файл:Автограф Николая Второго в Золотой книге почётных посетителей Думы 9 февраля 1916 г. Журнал Нива.jpg|thumb|250px|Аўтограф Мікалая Другога ў Залатой кнізе ганаровых наведнікаў Дзяржаўнай Думы 9 лютага 1916 года.]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|Другая дума]] апынулася яшчэ больш левай, чым першая, бо ў выбарах бралі ўдзел [[РСДРП|сацыял-дэмакраты]] і [[эсэры]], якія байкатавалі першую думу. Ва ўрадзе спела ідэя пра роспуск Думы і змену выбарчага закона; Сталыпін не збіраўся знішчыць Думу, але змяніць склад Думы. Нагодай для роспуску сталі дзеянні сацыял-дэмакратаў: 5 мая на кватэры чальца думы ад РСДРП Азоля паліцыяй была выяўлена сходка 35 сацыял-дэмакратаў і каля 30 салдатаў пецярбургскага гарнізона; апроч таго, паліцыяй былі выяўлены розныя прапагандысцкія матэрыялы, што прызывалі да гвалтоўнага скідання дзяржаўнага ладу, розныя наказы ад салдатаў ваярскіх частак і фальшывыя пашпарты. 1 чэрвеня Сталыпін і старшыня Санкт-Пецярбургскай судовай палаты запатрабавалі ад Думы адхіленні ўсяго складу сацыял-дэмакратычнай фракцыі ад пасяджэнняў думы і здымання недатыкальнасці з 16 членаў РСДРП. Дума адказала на вымогі ўрада адмовай; вынікам супрацьстаяння з’явіўся маніфест Мікалая II пра роспуск II Думы, апублікаваны 3 чэрвеня 1907 года, — разам з [[Выбарчая сістэма 1907 года|Палажэннем пра выбары ў Думу]], то бок новым выбарчым законам. У маніфесце паказваўся таксама і тэрмін адкрыцця новай Думы — 1 лістапада таго ж года. Акт 3 чэрвеня 1907 года ў савецкай гістарыяграфіі называўся «[[Трэццячэрвеньскі пераварот|трэццячэрвеньскім пераваротам]]», бо ён уступаў у супярэчнасць з маніфестам 17 кастрычніка 1905 года, па якім ніводны новы закон не мог быць прыняты без ухвалы Дзяржаўнай думы. На думку генерала {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолава|ru|Мосолов, Александр Александрович}}, Мікалай II глядзеў на членаў Думы не як на прадстаўнікоў народа, а як на «проста інтэлігентаў» і дадаваў, што зусім іншым было яго дачыненне да [[Сяляне|сялянскім]] дэлегацыям: «Цар сустракаўся з імі ахвотна і падоўгу гаварыў, без стомы, радасна і ветліва»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 108.</ref>. === Зямельная рэформа === З 1902 па 1905 год распрацоўкай новага аграрнага заканадаўства на дзяржаўным роўні займаліся і дзяржаўныя дзеячы, і навукоўцы Расіі: Ул. І. Гурка, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], І. Л. Гарамыкін, А. В. Крывашэін, П. А. Сталыпін, П. П. Мігулін, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Кутлер|М. М. Кутлер|ru|Кутлер, Николай Николаевич}} і А. А. Каўфман. Пытанне скасавання абшчыны ставілася самым жыццём. У разгар рэвалюцыі М. М. Кутлер прапанаваў нават праект адчужэння часткі памешчыцкіх земляў. З 1907 года пачалі ажыццяўляцца так званая [[сталыпінская аграрная рэформа|«сталыпінская» аграрная рэформа]]. Асноўным кірункам рэформы было замацаванне земляў, што перш знаходзіліся ў калектыўнай уласнасці {{нп3|сельскае грамадства|сельскай абшчыны|ru|Сельское общество}}, за сялянамі-ўласнікамі. Дзяржава таксама аказвала шырокае спрыянне куплі сялянамі памешчыцкіх земляў (праз крэдытаванне Сялянскім пазямельным банкам), субсідыявала агранамічную дапамогу. Пры правядзенні рэформы вялікая ўвага надавалася змаганню з цераспалосіцай (з’ява, пры якой селянін апрацоўваў мноства дробных палосак зямлі ў розных палях), заахвочвалася вылучэнне сялянам пляцовак «да аднаго месца» (адрубы, хутары), якое прыводзіла да істотнага падвышэння эфектыўнасці гаспадаркі. Рэформа, што патрабавала велізарнага аб’ёму землеўпарадкавальных прац, разгортвалася досыць павольна. Да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ва ўласнасці сялян было замацавана не больш 20 % супольных земляў; так што вынікі рэформы, выяўна заўважныя і дадатныя, не паспелі выявіцца ў поўнай меры. У [[1913]] годзе Расія (без уліку прывіслінскіх губерняў) знаходзілася на першым у свеце месцы па вытворчасці [[жыта]], [[ячмень|ячменю]] і [[авёс|аўса]], на трэцім (пасля [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]) па вытворчасці [[пшаніца|пшаніцы]], на чацвёртым (пасля [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]], [[Германская імперыя|Германіі]] і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) па вытворчасці бульбы<ref>[http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. Раздел «Экономика».]</ref>. Расія стала галоўным экспарцёрам сельскагаспадарчай прадукцыі, на яе долю даводзілася {{Дроб|2|5}} усяго сусветнага экспарту сельгаспрадукцыі. Ураджайнасць збожжа была ў 3 разы ніжэй англійскай ці германскай, ураджайнасць бульбы — ніжэй у 2 разы. === Ператварэнні ў ваеннай сферы === Ваенныя ператварэнні [[1905]]—[[1912]] гадоў праводзіліся пасля паразы Расіі ў [[руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] [[1904]]—[[1905]] гадоў, якая выявіла сур’ёзныя недахопы ў цэнтральным кіраванні, арганізацыі, сістэме камплектавання, баявой падрыхтоўцы і тэхнічным абсталяванні арміі. У першы перыяд ваенных ператварэнняў ([[1905]]—[[1908]]) было дэцэнтралізавана найвышэйшае ваеннае кіраванне (заснавана незалежнае ад Ваеннага міністэрства Галоўнае кіраванне Генеральнага штаба, створаны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары былі падпарадкаваны непасрэдна імператару), скарочаны тэрміны службы (у пяхоце і палявой артылерыі з 5 да 3 гадоў, у іншых радах войскаў з 5 да 4 гадоў, на флоце з 7 да 5 гадоў), амалоджаны афіцэрскі склад; палепшаны побыт салдатаў і матросаў (харчаванне і рэчавае забеспячэнне) і матэрыяльнае становішча афіцэраў і звыштэрміновікаў. [[Файл:Czar nikolai II visit riga 1910.jpg|thumb|250px|Мікалай II падчас візіту ў [[Рыга|Рыгу]] (3 ліпеня [[1910]] года).]] У другі перыяд ([[1909]]—[[1912]]), была праведзена цэнтралізацыя найвышэйшага кіравання (Галоўнае кіраванне Генштаба ўлучана ў склад Ваеннага міністэрства, скасаваны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары падпарадкаваны ваеннаму міністру); за кошт слабых у баявым дачыненні рэзервовых і прыгонных армій узмоцнены палявыя арміі (лік ваенных карпусоў павялічыўся з 31 да 37), створаны пры палявых частках запас, які пры мабілізацыі вылучаўся для разгортвання другачарговых (улучаючы палявую артылерыю, інжынерныя і чыгуначныя войскі, часткі сувязі), створаны кулямётныя каманды ў палках і корпусныя авіяатрады, юнкерскія вучылішчы ператвораны ў ваенныя вучылішчы, якія атрымалі новыя праграмы, уведзены новыя статуты і навучанні. У [[1910]] годзе быў створаны [[Імператарскі ваенна-паветраны флот Расійскай імперыі|Імператарскі ваенна-паветраны флот]]. === Першая сусветная вайна === [[Файл:Nicholas II declaring war on Germany from the balcony of the Winter Palace.jpeg|250px|thumb|20 ліпеня 1914. Мікалай II абвяшчяе вайну Германіі.]] 19 ліпеня ([[1 жніўня]]) [[1914]] года [[Германская імперыя|Германія]] абвясціла вайну Расіі: Расія ўступіла ў [[Першая сусветная вайна|сусветную вайну]], якая для яе скончылася крахам імперыі і дынастыі. Мікалай II прыкладаў высілкі для прадухілення вайны і ва ўсе перадваенныя гады, і ў апошнія дні перад яе пачаткам, калі (15 ліпеня 1914 года) Аўстра-Венгрыя абвясціла вайну Сербіі і пачала бамбардзіроўку Белграда. 16 (29) ліпеня 1914 года Мікалай II адправіў Вільгельму II тэлеграму, з прапановай «перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю»<ref>[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Willy-Nicky_Telegrams The World War I Document Archive]</ref> (у Міжнародны трацейскі суд у Гаазе)<ref name="Палеолог">Палеолог М. Царская Россия во время мировой войны. — М., Международные отношения, 1991 (Глава XII)</ref>{{efn|М. Палеалог у сваёй кнізе прыводзіць тэкст гэтай тэлеграмы і свае каментарыі: {{пачатак цытаты}} Вось тэкст гэтага дакумента: {{пачатак цытаты}}Дзякую за тваю тэлеграму, замірэнчую і сяброўскую. Тым часам, афіцыйнае паведамленне, перададзенае сёння тваім паслом майму міністру, было зусім у іншым тоне. Прашу вытлумачыць гэту нязгоду. Было б слушным перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю. Разлічваю на тваю мудрасць і сяброўства.{{канец цытаты}} Нямецкі ўрад не злічыў патрэбным апублікаваць гэту тэлеграму ў шэрагу лістоў, якімі непасрэдна памяняліся абодва манархі падчас крызісу, што папярэднічаў вайне. <…> І якую жудасную адказнасць узяў на сябе імператар Вільгельм, пакідаючы без адзінага слова адказу прапанову імператара Мікалая! Ён не мог адказаць на такую прапанову інакш, як пагадзіўшыся на яе. І ён не адказаў таму, што хацеў вайны. <…> Гісторыя яму гэта залічыць. …што 29 ліпеня, імператар Мікалай прапанаваў перадаць аўстра-сербскую спрэчку ў міжнародны трацейскі суд; што ў гэты ж самы дзень імператар Франц-Іосіф пачаў варожыя дзеянні, аддаўшы загад бамбардзіраваць Белград; і што ў той жа дзень імператар Вільгельм старшыняваў у вядомым савеце ў Патсдаме, на якім была вырашана ўсеагульная вайна. {{канец цытаты}} }}). Вільгельм II не адказаў на гэту тэлеграму<ref name="Палеолог"/><ref>[http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html Бьюкенен Дж. Мемуары дипломата. — М.: Международные отношения, 1991.](Глава 14)</ref><ref>[http://www.archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague G. Buchanan. «My Mission to Russia and other diplomatic memories», 1923](P.200)</ref><ref>История России. XX век: 1894—1939\ под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ, 2010 (с.291)</ref>. Апазіцыйныя партыі і ў краінах Антанты, і ў Расіі (у тым ліку сацыял-дэмакраты) у пачатку ПСВ лічылі агрэсарам менавіта Германію. У. І. Ленін увосень 1914 года пісаў, што менавіта Германія развязала вайну, у зручны для яе час<ref>Ленин В. И. ПСС. Том 26. «Война и российская социал-демократия»): {{пачатак цытаты}} Нямецкая буржуазія, шырачы казкі пра абарончую вайну з яе боку, на справе выбрала найболей зручны, з яе пункту погляду, момант для Вайны, выкарыстаўшы свае апошнія ўдасканаленні ў ваеннай тэхніцы і папярэджваючы новыя ўзбраенні, ужо запланаваныя і прадвызначаныя Расіяй і Францыяй. {{канец цытаты}} </ref>. 20 ліпеня 1914 года імператарам быў дадзены і да вечара таго ж дня апублікаваны маніфест пра вайну, а таксама іменны найвышэйшы ўказ, у якім ён, «не прызнаючы магчымым, па прычынах агульнадзяржаўнага характару, стаць зараз на чале нашых сухапутных і марскіх сіл, прызначаных для ваенных дзеянняў», загадваў вялікаму князю [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаю Мікалаевічу]] быць Вярхоўным галоўнакамандуючым. [[Файл:Николай II, В. Б. Фредерикс и великий князь Николай Николаевич в Ставке.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II, міністр двара і ўдзелаў граф {{нп3|Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкс|ru|Фредерикс, Владимир Борисович}} (у цэнтры) і вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] (справа) у Стаўцы. Верасень [[1914]] года.]] Указамі ад 24 ліпеня 1914 года перапыняліся з 26 ліпеня заняткі [[Дзяржаўны Савет (Расійская Імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Думы]]<ref>«Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 1.</ref>. 26 ліпеня выйшаў маніфест пра вайну з Аўстрыяй. У той жа дзень адбыўся найвышэйшы прыём членаў Дзяржаўнага Савета і Думы: імператар прыбыў да Зімовага палаца на яхце разам з Мікалаем Мікалаевічам і, увойдучы ў Мікалаеўскую залу, звярнуўся: «Германія, а потым Аўстрыя абвясцілі вайну Расіі. Той велізарны ўздым патрыятычных пачуццяў любові да Радзімы і адданасці прастолу, які як ураган пранёсся па ўсёй зямлі нашай, служыць у маіх вачах і, думаю, у вашых зарукай у тым, што наша вялікая матушка-Расія давядзе пасланую Панам Богам вайну да жаданага канца. <…> Упэўнены, што вы ўсё і кожны на сваім месцы дапаможаце мне перанесці пасланае мне выпрабаванне і што ўсе, пачынаючы з мяне, выканаюць свой абавязак да канца. Вялік Бог Зямлі Рускай!»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 2.</ref>. Пад канец сваёй зваротнай прамовы Старшыня Думы камергер {{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М. У. Радзянка|ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}, сказаў: «Без адрознення думак, паглядаў і перакананняў Дзяржаўная Дума ад асобы Рускай Зямлі спакойна і цвёрда кажа свайму цару: „Адважвайцеся, гасудар, рускі народ з вамі і, цвёрда спадзеючыся на літасць Божую, не спыніцца ні перад якімі ахвярамі, пакуль вораг не будзе зламаны і годнасць Радзімы не будзе загароджана“». Маніфестам ад 20 кастрычніка ([[2 лістапада]]) 1914 года Расія абвясціла вайну [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]: «У беспаспяховым дагэтуль змаганні з Расіяй, імкнучыся ўсімі спосабамі памножыць свае сілы, Германія і Аўстра-Венгрыя звярнуліся да дапамогі атаманскага ўрада і залучылі ў вайну з намі аслепленую імі Турцыю. Турэцкі флот, які кіруецца германцамі, адважыўся вераломна напасці на наша Чарнаморскае ўзбярэжжа. Неадкладна пасля гэтага загадалі мы Расійскаму паслу ў [[Стамбул|Цараградзе]], з усімі чынамі пасольскімі і консульскімі, пакінуць межы Турцыі. <…> Разам з усім народам рускім мы непахісна верым, што цяперашняе неразважнае ўмяшанне Турцыі ў ваенныя дзеянні толькі паскорыць фатальны для яе ход падзей і адкрые Расіі шлях да вырашэння адпісаных ёй продкамі гістарычных заданняў на берагах [[Чорнае мора|Чорнага мора]]»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 21 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1914, № 249, стр. 1 (захаваны некаторыя асаблівасці арыгінальнага напісання).</ref>. Урадавы орган друку паведамляў, што 21 кастрычніка, «дзень усшэсця на прастол гасудара імператара прыняў у [[Тбілісі|Тыфлісе]], у звязку з вайною з Турцыяй, характар народнага свята»<ref name="PrVest">«Правительственный вестник», 23 октября ([[4 лістапада|5 ноября]]) 1914, № 251, стр. 1.</ref>; у той жа дзень намеснікам была прынята дэпутацыя 100 найбольш вядомых [[Армяне|армян]] на чале з [[біскуп]]ам: дэпутацыя «прасіла {{нп3|Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкоў|графа|ru|Воронцов-Дашков, Илларион Иванович}} кінуць да ступняў манарха Вялікай Расіі <…> пачуцці бязмежнай адданасці і гарачай любові вернападданага армянскага народа»<ref name="PrVest"/>; потым назвалася дэпутацыя мусульманаў-[[Суніты|сунітаў]] і [[Шыіты|шыітаў]]. У перыяд камандавання Мікалая Мікалаевіча цар некалькі разоў ездзіў у [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] для нарад з камандаваннем (21 — 23 верасня, 22 — 24 кастрычніка, 18 — 20 лістапада); у лістападзе 1914 года таксама ездзіў на поўдзень Расіі і Каўказскі фронт. Напачатку чэрвеня 1915 года становішча на франтах рэзка пагоршылася: быў здадзены [[Пшэмысль|Перамышль]], горад-крэпасць, з велізарнымі стратамі захоплены ў сакавіку. Пад канец чэрвеня быў пакінуты [[Львоў]]. Усе ваенныя набыцці былі згублены, пачаліся страты ўласнай тэрыторыі Расійскай імперыі. У ліпені была здадзена [[Варшава]], уся [[Царства Польскае|Польшча]] і частка Літвы; сапернік працягваў наступаць. У грамадстве загаварылі пра няздольнасць урада даць рады са становішчам. Як з боку грамадскіх арганізацый, Дзяржаўнай думы, так і з боку іншых груповак, нават многіх вялікіх князёў загаварылі пра стварэнне «міністэрства грамадскага даверу». У пачатку 1915 года ў арміі на фронце з’явілася вялікая патрэба ў зброі і боепрыпасах. Стала яснай патрэба поўнай перабудовы эканомікі ў адпаведнасці з вымогамі вайны. 17 жніўня Мікалай II зацвердзіў дакументы пра ўтварэнне чатырох Асобых нарад: па абароне, паліве, харчах і перавозках. Гэтыя нарады, што складаліся з прадстаўнікоў урада, прыватных прамыслоўцаў, членаў Дзярждумы і Дзяржсаветаз і ўзначальваліся адпаведнымі міністрамі, павінны былі з’яднаць высілкі ўрада, прыватнай прамысловасці і грамадскасці ў мабілізацыі прамысловасці пад ваенныя патрэбы. Найбольш галоўным з іх была [[Асобая нарада па абароне]]. 9 мая 1916 года, імператар у суправаджэнні сям’і, генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]] і інш., правёў агляд войскаў у [[Бесарабская губерня|Бесарабскай губерні]] ў горадзе [[Бендэры]] і наведаў лазарэт, што размяшчаўся ў гарадской Аўдыторыі. [[Файл:Николай 2 в Бендерах.jpg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II з візітам у Бендэрах наведвае лазарэт.]] Разам са стварэннем асобых нарад, у 1915 годзе сталі ўзнікаць [[Ваенна-прамысловыя камітэты]] — грамадскія арганізацыі буржуазіі, што насілі паўапазіцыйны характар. [[Файл:RussianHighCommand.jpeg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II і камандуючыя франтамі на пасяджэнні Стаўкі.]] === Прыняцце Мікалаем II на сябе Вярхоўнага галоўнакамандавання Рускай арміяй === Пераацэнка вялікім князем [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаем Мікалаевічам]] сваіх здольнасцей пацягнула ў выніку шэраг буйных ваенных памылак, а спробы адвесці ад сябе адпаведныя вінавачанні пацягнулі раздзіманне германафобіі і шпіёнаманіі. Адным з падобных найболей значных эпізодаў стала {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Мясаедаў|справа падпалкоўніка Мясаедава|ru|Мясоедов, Сергей Николаевич}}, якая завяршылася пакараннем смерцю невінаватага. Мікалай Мікалаевіч у ёй гуляў першую скрыпку нароўні з [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучковым]]<ref name="autogenerated1">''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 420</ref>. Камандуючы фронтам, з прычыны нязгоды суддзяў, не зацвердзіў прысуд, аднак лёс Мясаедава вырашыла рэзалюцыя Вярхоўнага галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча: «Усё адно павесіць!». Гэта справа, у якой вялікі князь гуляў першую ролю, пацягнула ўзмацненне выразна арыентаванай падазронасці грамадства і згуляла сваю ролю ў тым ліку ў майскім нямецкім пагроме 1915 года ў Маскве<ref name=autogenerated1/>. Ваенны гісторык {{нп3|Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Кярсноўскі|ru|Керсновский, Антон Антонович}} канстатуе, што да лета 1915 года «на Расію насунулася ваенная катастрофа», і менавіта гэта пагроза стала галоўнай прычынай Найвышэйшага рашэння пра зняцце Вялікага Князя з паста Галоўкаверха<ref name="Kers306">''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]] ''История Русской Армии. Т.3. С.306</ref>. Мікалай II, які прыехаў 5 мая 1915 года ў Стаўку, адклаў свой ад’езд дамоў<ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 429</ref>: {{пачатак цытаты}} Ці мог Я з’ехаць адсюль пры такіх цяжкіх акалічнасцях. Гэта было б зразумета так, што Я ўнікаю заставацца з Арміяй у сур’ёзныя моманты. Бедны М[ікалаша], расказваючы Мне ўсё гэта, плакаў у Маім кабінеце і нават спытаў Мяне, ці не думаю Я замяніць яго больш здольным чалавекам. Я не быў узбуджаны, Я адчуваў, што ён кажа менавіта то, што думае. Ён усё прымаўся Мне дзякаваць за тое, што Я застаўся тут, таму што Мая наяўнасць супакойвала яго ''асабіста''. {{канец цытаты}} Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]], які прыязджаў у верасні 1914 года ў Стаўку, таксама быў «здзіўлены бязладзіцай, якая панавала там, разгубленасцю і маркотай. Абодва, і Мікалай Мікалаевіч, і Янушкевіч, разгубіліся ад няўдач Паўночна-заходняга фронту і не ведаюць, што распачаць»<ref>Записки Н. М. Романова // Красный архив. Т. 47-48. М.1931. С.162</ref>. Няшчасці на фронце працягваліся: 22 ліпеня была здадзена Варшава, Коўна, былі падарваны ўмацаванні Брэста, немцы набліжаліся да Заходняй Дзвіны, была пачата эвакуацыя Рыгі. У такіх умовах Мікалай II вырашыў адхіліць Вялікага Князя, які не спраўляўся, і сам устаць на чале Рускай арміі. Паводле ацэнцы ваеннага гісторыка А. А. Кярсноўскага, такое рашэнне імператара было адзіным выйсцем<ref name = Kers306/>: {{пачатак цытаты}} Гэта было адзіным выйсцем з крытычнага становішча, якое стварылася. Кожная гадзіна прамаруджвання пагражала гібеллю. Вярхоўны галоўнакамандуючы і яго супрацоўнікі не спраўляліся больш са становішчам — іх належала тэрмінова замяніць. А за адсутнасцю ў Расіі палкаводца замяніць Вярхоўнага мог толькі Гасудар. {{канец цытаты|крыніца=''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]]'' История Русской Армии}} {{OldStyleDate|5|верасня|1915|23|жніўня}} года Мікалай II прыняў на сябе званне Вярхоўнага галоўнакамандуючага, змяніўшы на гэтым пасту Вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які быў прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам. Начальнікам штаба стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага быў прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]]. Неўзабаве стан генерала Аляксеева кардынальна змяніўся: генерал падбадзёрыўся, знікла яго трывога і поўная разгубленасць. Дзяжурны генерал у Стаўцы П. К. Кандзяроўскі нават падумаў, што з фронту прыйшлі добрыя весткі, што прымусілі начальніка штаба падбадзёрыцца, аднак прычына была іншай: новы Вярхоўны галоўнакамандуючы прыняў у Аляксеева даклад пра становішча на фронце і даў яму вызначаныя ўказанні; на фронт была дадзена тэлеграма, што «зараз ні кроку назад». Прарыў Вільня-Маладзечна было загадана ліквідаваць войскамі генерала Эверта. Аляксееў быў заняты прывядзеннем у выкананне загаду Гасудара<ref>''Кондзеровский П. К.'' В Ставке Верховного. 1914—1917. Париж. 1967, С.83</ref><ref>Очевидец. Ставка Верховного Главнокомандующего. Два приказа. С. 160—161</ref><ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 434</ref>: {{quotation|Перад мной стаяў іншы чалавек. Замест нярвовага, разгубленага генерала Аляксеева знаходзіўся спакойны, упэўнены начальнік штаба Вярхоўнага, які прыводзіць у выкананне волю Галоўнакамандуючага, Рускага Імператара.|}} Тым часам рашэнне Мікалая выклікала неадназначную рэакцыю, улічваючы, што супраць гэтага кроку выступалі ўсе міністры, а безумоўна падтрымала яго толькі Аляксандра Фёдараўна<ref name="ПерваяМироваяВойна">{{кніга|аўтар=А. И. Уткин|загаловак=Первая мировая война|месца=М.|выдавецтва=Алгоритм|год=2001|старонак=592|спасылка =http://militera.lib.ru/h/utkin2/index.html}}</ref>. Министр {{нп3|Аляксандр Васільевіч Крывашэін|А. В. Крывашэін|ru|Кривошеин, Александр Васильевич}} гаварыў: {{пачатак цытаты}} Расія перажывала і цяжэйшыя часы, але ніколі не было часу, калі б усё магчымае было б зроблена для ўскладнення ўжо немагчымай сітуацыі… Мы сядзім на бочцы з порахам. Патрэбна адзіная іскра, каб усё ўзляцела ў паветра… Прыняцце імператарам камандавання арміяй — гэта не іскра, а цэлая свечка, кінутая ў гарматны арсенал. {{канец цытаты}} Салдаты рускай арміі сустрэлі рашэнне Мікалая пра заняцце ім паста Вярхоўнага Галоўнакамандуючага без запалу<ref>{{кніга|аўтар=Поршнева О. С.|загаловак=Крестьяне, рабочие и солдаты России накануне и в годы Первой мировой войны|месца=М.|год=2004|старонак=200}}</ref>. У той жа час германскае камандаванне было здаволена сыходам князя Мікалая Мікалаевіча з паста вярхоўнага галоўнакамандуючага — яно лічыла яго цвёрдым і ўмелым праціўнікам. Шэраг яго стратэгічных ідэй былі ацэнены [[Эрых Людэндорф|Эрыхам Людэндорфам]] як у найвышэйшай ступені адважныя і бліскучыя<ref name="ПерваяМироваяВойна"/>. Вынік гэтага рашэння Мікалая II быў каласальны<ref>Спиридович А. И., Великая Война и Февральская Революция 1914—1917 гг. Минск: Харвест, 2004</ref> (Кн. 1, глава 12)<ref name = Kers306/>. У час [[Свянцянскі прарыў|Свянцянскага прарыву]] 8 верасня — 2 кастрычніка германскія войскі былі пабіты, і іх наступ быў спынены. Бакі перайшлі да [[Пазіцыйная вайна|пазіцыйнай вайны]]: бліскучыя рускія контратакі, якія адбываліся ў раёне Вільня-Маладзечна, і наступныя падзеі дазволілі пасля ўдалай вераснёвай аперацыі, больш не асцерагаючыся варожага наступу, рыхтавацца да новага этапу вайны. Па ўсёй Расіі закіпела праца па фармаванні і навучанні новых армій. Прамысловасць узмоцненымі тэмпамі вырабляла боепрыпасы і ваенны рыштунак. Такая працы стала магчымай дзякуючы ўпэўненасці, што наступленне ворага спынена. Да вясны 1917 года былі створаны новыя арміі, забяспечаныя рыштункам і боепрыпасамі лепш, чым калі б там ні было да гэтага за ўсю вайну<ref>Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, С. 434</ref>. Восеньскі прызыў 1916 года павялічыў колькасць арміі да 13 мільёнаў чалавек, а страты ў вайне перавалілі за 2 мільёны. За 1916 год Мікалай II змяніў чатырох старшыняў Савета міністраў ([[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]], [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Б. В. Шцюрмера]], [[Аляксандр Фёдаравіч Трэпаў|А. Ф. Трэпава]] і {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Галіцын|кн. М. Д. Галіцына|ru|Голицын, Николай Дмитриевич}}), чатырох міністраў унутраных спраў ([[Аляксей Мікалаевіч Хвастоў|А. М. Хвастова]], Б. В. Шцюрмера, А. А. Хвастова і [[Аляксандр Дзмітрыевіч Пратапопаў|А. Д. Пратапопава]]), трох міністраў замежных спраў ([[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонава]], Б. В. Шцюрмера і [[Мікалай Мікалаевіч Пакроўскі|М. М. Пакроўскага]]), двух ваенных міністраў ({{нп3|Аляксей Андрэевіч Паліванаў|А. А. Паліванава|ru|Поливанов, Алексей Андреевич}}, {{нп3|Дзмітрый Савельевіч Шуваеў|Д. С. Шуваева|ru|Шуваев, Дмитрий Савельевич}}) і трох міністраў юстыцыі (А. А. Хвастова, [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў|А. А. Макарава]] і М. А. Дабравольскага). Да 1 студзеня 1917 года адбыліся змены і ў Дзяржаўным савеце. Мікалай выключыў 17 членаў і прызначыў новых. 19 студзеня ([[1 лютага]]) 1917 года ў Петраградзе адкрылася сустрэча высокапастаўленых прадстаўнікоў [[Антанта|саюзных дзяржаў]], якая ўвайшла ў гісторыю як {{нп3|Петраградская канферэнцыя||ru|Петроградская конференция}} (''q.v.''): ад саюзнікаў Расіі на ёй былі дэлегаты [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніі]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], якія таксама наведалі Маскву і фронт, мелі сустрэчы з палітыкамі розных палітычных арыентацый, з кіраўнікамі фракцый Думы; апошнія згоднена гаварылі кіраўніку брытанскай дэлегацыі пра немінучую [[Рэвалюцыя|рэвалюцыю]] — або знізу, або зверху (у форме палацавага перавароту)<ref>{{нп3|Апалон Барысавіч Давідсон|А. Б. Давидсон|ru|Давидсон, Аполлон Борисович}}. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FEBRUARY.HTM «Февраль 1917 года. Политическая жизнь Петрограда глазами союзников»] («Новая и новейшая история». № 1, 2007)</ref>. === Намёкі на магчымасць заключэння сепаратнага міру з непрыяцелем === Мікалай II, спадзеючыся на паляпшэнне сітуацыі ў краіне ў выпадку поспеху вясновага наступлення 1917 года (пра што дамовіліся на Петраградскай канферэнцыі), складаць сепаратны мір з праціўнікам не збіраўся — у пераможным завяршэнні вайны ён бачыў найважнейшы сродак умацавання трона. Намёкі на тое, што Расія можа пачаць перамовы пра заключэнне сепаратнага міру, былі дыпламатычнай гульнёй, якая вымусіла Антанту прызнаць патрэбу ўсталявання рускага кантролю над [[Чарнаморскія пралівы|Пралівамі]]. 4 сакавіка 1915 года [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сазонаў]] уручыў паслам {{нп3|Джордж Уільям Б’юкенен|Б’юкенену|ru|Бьюкенен, Джордж Уильям}} і {{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеалогу|ru|Палеолог, Жорж Морис}} памятную запіску, дзе гаварылася: {{пачатак цытаты}}Ход [[Дарданэльская аперацыя|апошніх падзей]] прыводзіць яго вялікасць імператара Мікалая да думкі, што пытанне пра Канстанцінопаль і пралівы павінна быць даканцова вырашана адпаведна стагадовым імкненням Расіі. Любое рашэнне было б недастатковым і нетрывалым у выпадку, калі б горад Канстанцінопаль, заходні бераг Басфора, Мармуровага мора і Дарданэл, а таксама паўднёвая Фракія да лініі Энас — Мідыя не былі надалей уключаны ў склад Расійскай імперыі. Таксама частка азіяцкага ўзбярэжжа ў межах паміж Басфорам, ракой Скарыяй і пунктам на беразе Ізмідскага заліва, астравы Мармуровага мора, астравы Імбрас і Тэнедас павінны быць уключаны ў склад імперыі. Адмысловыя інтарэсы Францыі і Вялікабрытаніі ў паказаным раёне будуць старанна выконвацца.{{канец цытаты}} Увесну 1916 года Старшыня Савета міністраў Б. В. Шцюрмер пісаў:{{пачатак цытаты}}Мне здавалася магчымым цяпер абвясціць Расіі і Еўропе пра дамову з нашымі саюзнікамі, Францыяй і Англіяй, пра саступку Расіі Канстанцінопаля, праліваў і берагавых палос. Уражанне, якое вырабіць у Расіі ажыццяўленне гістарычных запаветаў, будзе велізарнае. Вестка гэта можа быць выкладзена ў выглядзе ўрадавага паведамлення. Яго Вялікасць даведаўся адносна спосабаў магчымага выканання абвяшчэння саступкі нам Канстанцінопаля і праліваў. Я меў выпадак памяняцца думкай з пасламі Вялікабрытаніі і Францыі, якія не сустракаюць да гэтага перашкод.{{канец цытаты}} == Падзенне манархіі == === Нарастанне рэвалюцыйных настрояў === {{main|Лютаўская рэвалюцыя}} Вайна, падчас якой адбывалася шырокая мабілізацыя працаздольнага мужчынскага насельніцтва, коней і масавая рэквізіцыя скаціны і сельскагаспадарчых прадуктаў, згубна адбівалася на эканоміцы, асабліва на сяле. У асяроддзі палітызаванага петраградскага грамадства ўлада апынулася дыскрэдытавана скандаламі (у прыватнасці, злучанымі з уплывам [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Р. Я. Распуціна]] і яго стаўленікаў — «цёмных сіл») і падазрэннямі ў здрадзе; дэкларатыўная прыхільнасць Мікалая ідэі «самадзяржаўнай» улады ўступала ў вострую супярэчнасць з ліберальнымі і левымі памкненнямі значнай часткі думцаў і грамадства. Пра настроі ў арміі сведчыў пасля рэвалюцыі генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: «Што да стаўлення да трона, то, як з’ява агульная, у афіцэрскім корпусе было імкненне вылучыць асобу гасудара ад таго прыдворнага бруду, які яго атачаў, ад палітычных памылак і злачынстваў царскага ўрада, які выяўна і няўхільна вёў да разбурэння краіну і да паразы арміі. Гасудару даравалі, яго імкнуліся апраўдаць. Як убачым ніжэй, да 1917 года і гэта дачыненне ў вядомай частцы афіцэрства павагалася, выклікаўшы ту з’яву, якую князь Валконскі зваў „рэвалюцыяй справа“, але ўжо на глебе чыста палітычнай»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 14.</ref>. Калектыў сучасных гісторыкаў на чале з А. Б. Зубавым у сваёй кнізе адзначаюць<ref>История России, XX век: 1894—1939\\под ред. А. Б. Зубова. — М., Астрель-АСТ, 2010</ref> (с.381): {{пачатак цытаты}} Сілы, апазіцыйныя Мікалаю II, рыхтавалі дзяржаўны пераварот, пачынаючы з 1915 года. Гэта былі і лідары розных палітычных партый, прадстаўленых у Думе, і буйныя ваенныя, і верхавіна буржуазіі, і нават некаторыя члены Імператарскай Сям’і. Меркавалася, што пасля адрачэння Мікалая II на пасад узыдзе яго непаўналетні сын [[Аляксей Мікалаевіч|Аляксей]], а рэгентам стане малодшы брат цара — [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл]]. Падчас Лютаўскай рэвалюцыі гэта задума пачала ажыццяўляцца. {{канец цытаты}} Са снежня 1916 года ў прыдворным і палітычным асяроддзі чакаўся «пераварот» у той ці іншай форме, магчымае адрачэнне імператара ў карысць Цэсарэвіча Аляксея пры рэгенцтве вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча. 23 лютага 1917 года ў Петраградзе пачаўся страйк; праз 3 дня ён стаў усеагульным. Раніцай 27 лютага 1917 года адбылося паўстанне салдатаў Петраградскага гарнізона і далучэнне іх да страйкоўцаў; супраціў мяцяжу і хваляванням аказвала толькі паліцыя. У Маскве адбылося такое ж паўстанне. Імператрыца Аляксандра Фёдараўна, не ўсведамляючы сур’ёзнасці падзей, 25 лютага пісала мужу: {{пачатак цытаты}} Гэты «хуліганскі» рух, юнакі і дзяўчыны толькі для падбухторвання бегаюць з крыкамі, што ў іх няма хлеба, а працоўныя не даюць іншым працаваць. Было б вельмі холадна, яны, напэўна, засталіся б дома. Але ўсё гэта пройдзе і супакоіцца, калі толькі Дума будзе паводзіць сябе прыстойна<ref>ГА РФ. Ф. 601. Оп. 1. Д. 1151. Л. 490—493 (перевод с английского языка).</ref>. {{канец цытаты}} 25 лютага 1917 года ўказам Мікалая II пасяджэнні Дзяржаўнай Думы былі спынены з 26 лютага да красавіка таго ж года, што яшчэ больш напаліла становішча. Старшыня Дзяржаўнай Думы М. В. Радзянка накіраваў шэраг тэлеграм імператару пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма, атрыманая ў Стаўцы 26 лютага 1917 года ў 22:40: {{пачатак цытаты}} Найпадданейша даношу вашай вялікасці, што народныя хваляванні, распачатыя ў Петраградзе, прымаюць стыхійны характар і пагрозлівыя памеры. Асновы іх — нястача печанага хлеба і слабы падвоз мукі, што запальвае паніку, але галоўным чынам поўны недавер да ўлады, няздольнай вывесці краіну з цяжкага становішча<ref>[http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml Телеграмма председателя Государственной Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о начавшихся в Петрограде беспорядках.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626192607/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml |date=26 чэрвеня 2015 }}</ref>. {{канец цытаты}} У тэлеграме 27 лютага 1917 года паведамляў: {{пачатак цытаты}} Грамадзянская вайна пачалася і разгараецца. <…> Загадайце ў скасаванне вашага найвышэйшага ўказа зноў склікаць заканадаўчыя палаты <…> Калі рух перакінецца ў армію <…> крушэнне Расіі, а з ёй і дынастыі — немінуча<ref>ГА РФ. Ф.601. Оп.1. Д. 2090. Л. 1.</ref>. {{канец цытаты}} Дума, што мела тады высокі аўтарытэт у рэвалюцыйна наладжаным асяроддзі, не падпарадкавалася ўказу ад 25 лютага і працягнула працу ў так званых прыватных нарадах членаў Дзяржаўнай Думы, што склікаліся заснаваным вечарам 27 лютага {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовым камітэтам Дзяржаўнай Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}}<ref>''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 670.</ref>. Апошні ўзяў на сябе ролю органа вярхоўнай улады адразу па сваім сфармаванні<ref name="GD108">''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 108.</ref>. === Адрачэнне === {{main|Адрачэнне Мікалая II}} {{вікікрыніцы|ru:Манифест об отречении Николая II|Маніфест аб адрачэнні Мікалая II}} [[Файл:Отречение от престола императора Николая II. 2 марта 1917.jpg|thumb|260px|Адрачэнне ад прастола імператара Мікалая II. 2 сакавіка 1917 года. Машынапіс. 35×22. У правым ніжнім вугле алоўкам подпіс Мікалая II: ''Мікалай''; у левым ніжнім вугле чорным чарнілам па-над алоўкам заверительная надпіс рукой [[Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкса]]: ''міністр імператарскага двара генерал-ад’ютант граф Фрэдэрыкс''.]] [[Файл:1917 март Отречение Николая II манифест.jpg|thumb|250px|Маніфест аб адрачэнні. Цана 6 кап.]] [[Файл:Pskov asv07-2018 railway station area img04.jpg|thumb|250px|Пскоў. Памятная дошка на будынку вакзала.]] Стаўка пазнае пра пачатак рэвалюцыі са спазненнем на два дні, па данясеннях генерала [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалава]], ваеннага міністра Бяляева і міністра ўнутраных спраў Пратапопава. Першая тэлеграма, што паведамляе пра пачатак рэвалюцыі, паступае генералу Аляксееву толькі 25 лютага ў 18:08: «Даношу, што 23 і 24 лютага, з прычыны нястачы хлеба, на многіх заводах паўстаў страйк… 200 тысяч працоўных…Каля трох гадзін дня на Знаменскай плошчы забіты пры рассейванні натоўпу прыстаў Крылоў. Натоўп рассеяны. У падаўленні хваляванняў, апроч Петраградскага гарнізона, бяруць удзел пяць эскадронаў Дзявятага запаснога кавалерыйскага палка з Краснага Сяла сотня Л.-Гв. зборна-казачага палка з Паўлаўска і выклікана ў Петраград пяць эскадронаў Гвардзейскага запаснога кавалерыйскага палка. № 486. Сек. Хабалаў»<ref name=telegr>[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.]</ref>. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]] дакладае Мікалаю II утрыманне гэтай тэлеграмы. У той жа час палацавы камендант Войкаў дакладае Мікалаю II тэлеграму міністра ўнутраных спраў Пратапопава: «Стаўка. Палацаваму каменданту. … 23 лютага бліснуў у сталіцы страйк, што суправаджаўся вулічнымі хваляваннямі. Першы дзень страйкавалі каля 90 тысяч працоўных, другой — да 160 тысяч, сёння — каля 200 тысяч. Вулічныя хваляванні выяўляюцца ў дэманстратыўных шэсцях, часткай з чырвонымі сцягамі, разгроме некаторых крам, частковым спыненні страйкоўцамі трамвайнага руху, сутыкненнях з паліцыяй. …паліцыяй здзейснена некалькі стрэлаў у кірунку натоўпу, адкуль адбыліся зваротныя стрэлы. … забіты прыстаў Крылоў. Рух носіць неарганізаваны стыхійны характар. …У Маскве спакойна. МУС Пратапопаў. № 179. 25 лютага 1917 г.»<ref name=telegr/> Прачытаўшы абедзве тэлеграмы, Мікалай II вечарам 25 лютага загадаў генералу [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалаву]] спыніць хваляванні ваеннай сілай ('''''«Загадваю заўтра ж спыніць у сталіцы хваляванні, недапушчальныя ў цяжкі час вайны з Германіяй і Аўстрыяй. МІКАЛАЙ»''''')<ref name=telegr/>. 26 лютага ў 17:00 прыходзіць тэлеграма Радзянкі: «Становішча сур’ёзнае. У сталіцы анархія. …На вуліцах адбываецца бязладная стральба. Часткі войскаў страляюць адзін у аднаго. Трэба неадкладна даручыць асобе, што карыстаецца даверам, скласці новы ўрад»<ref name="ReferenceA">Кобылин В. С. Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, «Царское дело», 2005</ref> (с. 255), але Мікалай II адмаўляецца рэагаваць на гэту тэлеграму, заявіўшы міністру імператарскага двара Фрэдэрыксу, што «Зноў гэты таўстун Радзянка мне напісаў розную лухту, на якую я яму не буду нават адказваць»<ref name=telegr/>. Наступная тэлеграма Радзянкі прыходзіць у 22:22, і таксама носіць падобны панічны характар. 27 лютага ў 19:22 у Стаўку прыходзіць тэлеграма ваеннага міністра Бяляева, што заяўляў пра практычна пагалоўны пераход Петраградскага гарнізона на бок рэвалюцыі і патрабаваў прысылкі лаяльных цару войскаў; у 19:29 ён паведамляе пра аб’яву Саветам Міністраў аблогавага становішча ў Петраградзе. Генерал Аляксееў дакладае ўтрыманне абедзвюх тэлеграм Мікалаю II. Цар загадвае генералу {{нп3|Мікалай Іудавіч Іваноў|М. І. Іванову|ru|Иванов, Николай Иудович}} адправіцца на чале лаяльных ваенных частак у Царскае Сяло для забеспячэння бяспекі імператарскай сям’і, потым, у якасці Камандуючага Петраградскай ваеннай акругай, узяць камандаванне войскамі, якія меркавалася перакінуць з фронту. Загад абвяшчаў<ref name=telegr/><ref name="ReferenceB">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II — СПБ.: «Петрополь», 1991.</ref>: {{пачатак цытаты}} Начальніку штаба Аляксееву. Прызначыць Генерал-ад’ютанта Іванова Галоўнакамандуючым Петраградскай Ваеннай Акругай. Паслаць ад войскаў Паўночнага фронту ў Петраград для падаўлення мяцяжу: 67-ы і 68-ы пяхотны палкі, 15-ы ўланскі Татарскі і 3-і ўральскі казачы палкі; з Заходняга — 34-ы і 36-ы пяхотны палкі, 2-і гусарскі Паўладарскі і 2-і данскі казачы; з Паўднёва-заходняга фронту — лейб-гвардыі Праабражэнскі, 3-і і 4-ы гвардзейскія стралковыя палкі. Таксама — адну кулямётную каманду Кольта для Георгіеўскага батальёна (атрада генерала Іванова), які ідзе са Стаўкі. Гвардзейскія палкі: Праабражэнскі, 3-і і 4-й Гвардыі стралковыя прызначыць у дырэктыву Генерал-ад’ютанта Іванова. Усяго — да 40 тысяч багнетаў. {{канец цытаты}} З 11 вечара да гадзіны ночы імператрыца адпраўляе з Царскага Сяла дзве тэлеграмы: «Рэвалюцыя ўчора прыняла жахлівыя памеры… Саступкі неабходны. …Шмат войскаў перайшло на бок рэвалюцыі. Алікс». У 0:55 паступае тэлеграма Хабалава: «Прашу дакласці Яго Імператарскай Вялікасці, што выканаць наказ пра аднаўленне парадку ў сталіцы не мог. Большасць частак, адны за іншымі, здрадзілі свайму абавязку, адмаўляючыся ваяваць супраць мяцежнікаў. Іншыя часткі пабраталіся з мяцежнікамі і звярнулі сваю зброю супраць верных Яго Вялікасці войскаў. Астатнія вернымі абавязку ўвесь дзень змагаліся супраць мяцежнікаў, панясучы вялікія страты. Да вечара мяцежнікі авалодалі большай часткай сталіцы. Вернымі прысязе застаюцца невялікія часткі розных палкоў, сцягнутыя ля Зімовага палаца пад начальствам генерала Занкевіча, з якімі буду працягваць змаганне. Ген.-лейт. Хабалаў»<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 11 раніцы генерал Іваноў падняў па трывозе Батальён георгіеўскіх кавалераў з 800 чалавек, і адправіў яго з [[Магілёў|Магілёва]] ў [[Царскае Сяло]] праз [[Віцебск]] і Дно, сам выехаўшы ў 13:00. Камандзір батальёна князь Пажарскі аб’яўляе сваім афіцэрамі, што ён не будзе «ў Петраградзе страляць у народ, нават калі гэтага запатрабуе генерал-ад’ютант Іваноў». Обер-гофмаршал Бенкендорф тэлеграфуе з Петраграда ў Стаўку, што лейб-гвардыі Літоўскі полк расстраляў свайго камандзіра, а ў лейб-гвардыі Праабражэнскім палку расстраляны камандзір батальёна. 28 лютага ў 21:00 генерал Аляксееў загадвае начальніку штаба Паўночнага фронту генералу [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілаву]] адправіць у дапамогу генералу Іванову два кавалерыйскія і два пяхотныя палкі, узмоцненыя кулямётнымі камандамі. Меркавалася адпраўка прыкладна такога ж другога атрада ад Паўднёва-заходняга фронту генерала Брусілава ў складзе палкоў Праабражэнскага, Трэцяга стралковага і Чацвёртага стралковага Імператарскага прозвішча. Таксама Аляксееў прапанаваў па ўласнай ініцыятыве дадаць да «карнай экспедыцыі» адну кавалерыйскую дывізію<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 5 раніцы цар адбыў (у 4:28 цягнік Літара Б, у 5:00 цягнік Літара А) у Царскае Сяло, але праехаць не змог. 28 лютага ў 8:25 генерал Хабалаў адпраўляе генералу Аляксееву тэлеграму пра сваё роспачнае становішча, і ў 9:00 — 10:00 перамаўляецца з генералам Івановым, заявіўшы, што «У маёй дырэктыве, у будынку Галоўн. адміралцейства, чатыры гвардзейскія роты, пяць эскадронаў і сотняў, дзве батарэі. Іншыя войскі перайшлі на бок рэвалюцыянераў ці застаюцца па пагадненні з імі нейтральнымі. Асобныя салдаты і банды блукаюць па горадзе, страляючы ў мінакоў, абяззбройваючы афіцэраў… Усе вакзалы ва ўладзе рэвалюцыянераў, строга імі ахоўваюцца… Усе артылерыйскія ўстановы ва ўладзе рэвалюцыянераў…». У 13:30 паступае тэлеграма Бяляева пра канчатковую капітуляцыю лаяльных цару частак у Петраградзе. Цар атрымвае яе ў 15:00<ref name=telegr/>. Удзень 28 лютага генерал Аляксееў спрабуе ўзяць кантроль над міністэрствам шляхоў зносін праз таварыша (намесніка) міністра генерала Кіслякова, аднак той пераконвае Аляксеева скасаваць сваё рашэнне. 28 лютага генерал Аляксееў цыркулярнай тэлеграмай спыніў усе баяздольныя часткі на шляху да Петраграда. У яго цыркулярнай тэлеграме лжыва сцвярджалася, што хваляванні ў Петраградзе пайшлі на змяншэнне і патрэба ў падаўленні мяцяжу адпала<ref name="ReferenceA"/>. Некаторыя з гэтых частак былі ўжо ў гадзіне-дзвюх язды ад сталіцы. Усе яны былі спынены. Генерал-ад’ютант І. Іваноў атрымаў загад Аляксеева ўжо ў Царскім Сяле. Дэпутат Думы Бублікаў займае міністэрства шляхоў зносін, арыштаваўшы яго міністра, і забараняе рух ваярскіх цягнікоў на 250 вёрстаў вакол Петраграда. У 21:27 у Ліхаслаўлі было атрымана паведамленне пра дырэктывы Бубликова чыгуначнікам. 28 лютага ў 20:00 пачалося паўстанне Царскасельскага гарнізона. Часткі, якія захавалі лаяльнасць, працягвалі ахоўваць палац. 28 лютага ў 12 ночы царскі цягнік прыбывае ў [[Балагое]]. У 3:45 ночы цягнік падыходзіць да Малой Вішары. Там паведамілі, што шлях наперадзе захоплены паўсталымі салдатамі, і на станцыі Любань стаяць дзве рэвалюцыйныя роты з кулямётамі. Пазней высвятляецца, што насамрэч на станцыі Любань паўсталыя салдаты разрабавалі буфет, але арыштоўваць цара не збіраліся. У 4:50 ночы з 28 лютага на 1 сакавіка цар загадвае завярнуцца назад на Балагое (куды прыбыў у 9:00 1 сакавіка), і адтуль на Пскоў. Паводле шэрага сведчанняў, 1 сакавіка ў 16:00 у Петраградзе пераходзіць на бок рэвалюцыі стрыечнік Мікалая II, вялікі князь {{нп3|Кірыл Уладзіміравіч||ru|Кирилл Владимирович}}, які прывёў да Таўрычнага палаца Гвардзейскі флоцкі экіпаж<ref>[http://www.hrono.ru/libris/lib_s/spirid338.html Спиридович Великая Война и Февральская революция 1914—1917]</ref>. Потым манархісты абвясцілі гэта паклёпам. 1 сакавіка генерал Іваноў прыбывае ў Царскае Сяло і атрымвае звесткі, што збунтавалася царскасельская гвардзейская рота, якая самавольна пайшла ў Петраград. Таксама да Царскага Сяла набліжаліся паўсталыя часткі: цяжкі дывізіён і адзін гвардзейскі батальён запаснога палка. Генерал Іваноў адбывае з Царскага Сяла ў Вырыцу і вырашае агледзець перададзены яму Таруцінскі полк. На станцыі Семрына чыгуначнікі блакуюць яго далейшае перасоўванне. 1 сакавіка ў 15:00 царскі цягнік прыбывае на станцыю Дно, у 19:05 у [[Пскоў]], дзе знаходзіўся штаб войскаў Паўночнага фронту генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|М. У. Рузскага]]. Генерал Рузскі па сваіх палітычных перакананнях лічыў, што самадзяржаўная манархія ў дваццатым стагоддзі з’яўляецца анахранізмам, і недалюбліваў Мікалая II асабіста. Пры прыбыцці царскага цягніка генерал адмовіўся ўладкоўваць звычайную цырымонію сустрэчы цара, і з’явіўся адзін і толькі праз некалькі хвілін. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], на якога без цара ў Стаўцы ляглі абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, 28 лютага атрымвае данясенне ад генерала Хабалава, што ў яго засталося ўсяго 1100 чалавек у верных частках. Пазнаўшы пра пачатак хваляванняў у Маскве, ён 1 сакавіка ў 15:58 тэлеграфуе цару, што «рэвалюцыя, а апошняя немінучая, калі пачнуцца хваляванні ў тыле, азначае сабой ганебнае сканчэнне вайны з усімі цяжкімі для Расіі наступствамі. Армія занадта цесна злучана з жыццём тылу, і з упэўненасцю можна сказаць, што хваляванні ў тыле выклічуць такія ж у арміі. Патрабаваць ад арміі, каб яна спакойна ваявала, калі ў тыле ідзе рэвалюцыя, немагчыма. Цяперашні малады склад арміі і афіцэрскі склад, у асяроддзі якога велічэзны адсотак закліканых з запасу і ўзведзеных у афіцэры з вышэйшых навучальных устаноў, не дае ніякіх падстаў лічыць, што армія не будзе рэагаваць на тое, што будзе адбывацца ў Расіі». Пасля атрымання гэтай тэлеграмы Мікалай II прыняў генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|Рузскага]], які выказаўся за ўвядзенне ў Расіі адказнага перад Думай урада. У 22:20 генерал Аляксееў дасылае Мікалаю II праект меркаванага маніфеста пра ўвядзенне адказнага ўрада<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. У 17:00 — 18:00 у Стаўку паступаюць тэлеграмы пра паўстанне ў Кранштаце. 2 сакавіка ў гадзіну ночы Мікалай II тэлеграфуе генералу Іванову «прашу да майго прыезду і даклада мне ніякіх мер не распачынаць», і даручае Рузскаму інфармаваць Аляксеева і Радзянку пра тое, што ён згодзен на фармаванне адказнага ўрада. Потым Мікалай II сыходзіць у спальны вагон, аднак засынае толькі ў 5:15, адправіўшы генералу Аляксееву тэлеграму «Можна абвясціць пададзены маніфест, пазначыўшы яго Псковам. МІКАЛАЙ»<ref name=telegr/>. 2 сакавіка ў 3:30 ночы Рузскі звязваецца з [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Радзянкам]], і цягам чатырохгадзіннай гутаркі азнаямляецца з абвостраным становішчам, што склалася да таго часу ў Петраградзе. Атрымаўшы запіс гутаркі Рузскага з Радзянкам, Аляксееў 2 сакавіка ў 9:00 загадаў генералу Лукомскаму звязацца з Псковам і неадкладна абудзіць цара, на што атрымаў адказ, што цар толькі нядаўна заснуў, і што на 10:00 прызначаны даклад Рузскага. У 10:45 Рузскі пачаў свой даклад, паведаміўшы Мікалаю II пра гутарку з Радзянкам. У гэты час Рузскі атрымаў тэкст тэлеграмы, разасланай Аляксеевым камандуючым франтамі па пытанні пра пажаданасць адрачэння, і зачытаў яго цару. 2 сакавіка 14:00 — 14:30 пачалі паступаць адказы ад камандуючых франтамі. Вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] заявіў, што «як вернападданы лічу па абавязку прысягі і па духу прысягі ўкленчана маліць гасудара зрачыся кароны, каб выратаваць Расію і дынастыю»; таксама за адрачэнне выказаліся генералы {{нп3|Аляксей Ярмалаевіч Эверт|Эверт|ru|Эверт, Алексей Ермолаевич}} (Заходні фронт), [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] (Паўднёва-заходні фронт), {{нп3|Уладзімір Віктаравіч Сахараў|Сахараў|ru|Сахаров, Владимир Викторович}} (Румынскі фронт), камандуючы Балтыйскім флотам адмірал {{нп3|Адрыян Іванавіч Непенін|Непенін|ru|Непенин, Адриан Иванович}}, прытым генерал Сахараў назваў [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]] «разбойнай купкай людзей, якая скарысталася зручнай хвілінай», але «галосячы, змушаны сказаць, што адрачэнне найболей бязбольнае выйсце», а генерал Эверт заўважыў, што «на армію ў дзейным яе складзе пры падаўленні хваляванняў вылічваць нельга… Я прымаю ўсе меры да таго, каб звесткі пра дзейнае становішча спраў у сталіцах не пракрадаліся ў армію, каб ахаваць яе ад несумнеўных хваляванняў. Сродкаў спыніць рэвалюцыю ў сталіцах няма ніякіх». Камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчак]] адказу не паслаў. Паміж 14:00 і 15:00 Рузскі ўвайшоў да цара ў суправаджэнні генералаў [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілава]] і Савіча, узяўшы з сабой тэксты тэлеграм. Мікалай II папрасіў генералаў выказацца; усе яны выказаліся за адрачэнне<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. [[Файл:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|left|250px|Фатаграфія Мікалая Раманава, зробленая пасля яго адрачэння ў сакавіку [[1917]] года і высылкі ў [[Сібір]]{{efn|Фатаграфія без дакладнага датавання, атрымана праз Bain News Service і захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэцы Кангрэса ЗША]] (George Grantham Bain Collection).}}]] Каля 15 гадзін 2 сакавіка цар прыняў рашэнне пра адрачэнне на карысць сына пры рэгенцтве вялікага князя [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]]. У гэты час Рузскаму паведамляюць, што ў Пскоў высунуліся прадстаўнікі Дзяржаўнай Думы [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкоў]] і {{нп3|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгін|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}. У 15:10 пра гэта паведамлена Мікалаю II. Прадстаўнікі Думы прыбываюць у царскі цягнік у 21:45. Гучкоў паведаміў Мікалаю II, што існуе небяспека шырання хваляванняў на фронце і што войскі Петраградскага гарнізона перайшлі на бок паўсталых неадкладна, прытым на бок рэвалюцыі, паводле слоў Гучкова, перайшлі рэшткі лаяльных войскаў у Царскім Сяле. Выслухаўшы яго, цар паведамляе, што ўжо прыняў рашэнне зрачыся за сябе і за сына. 2 ([[15 сакавіка|15]]) сакавіка ў 23 гадзіны 40 хвілін (у дакуменце час падпісання быў паказаны царом, як 15 гадзін — час прыняцця рашэння) Мікалай перадаў Гучкову і Шульгіну Маніфест пра адрачэнне, які, у прыватнасці, абвяшчаў: «Наказваем брату нашаму кіраваць справамі дзяржавы ў поўным і непарушным яднанні з прадстаўнікамі народа ў заканадаўчых установах, на тых пачатках, якія будуць імі ўсталяваны, прынясучы ў тым непарушную прысягу»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Гучкоў і Шульгін таксама запатрабавалі ад Мікалая II падпісаць два ўказы: пра прызначэнне князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львова]] кіраўніком урада і вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]] вярхоўным галоўнакамандуючым; былы імператар падпісаў указы, паказаўшы ў іх час 14 гадзін<ref>Д. и. н. [[Генрых Зіноўевіч Ёфе|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.</ref>. Пасля гэтага Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: «Раніцай прыйшоў Рузскі і прачытаў сваю доўгую прамову па апараце з Радзянкам. Паводле яго слоў, становішча ў Петраградзе такое, што зараз міністэрства з Думы быццам нямоглае што-небудзь зрабіць, бо з ім змагаецца сац[ыял]-дэм[акратычная] партыя ў асобе працоўнага камітэта. Трэба маё адрачэнне. Рузскі перадаў гэту прамову ў стаўку, а Аляксееў усім галоўнакамандуючым. Да 2½ г. прыйшлі адказы ад усіх. Сутнасць тая, што ў імя выратавання Расіі і ўтрымання арміі на фронце ў спакоі трэба вырашыцца на гэты крок. Я пагадзіўся. Са стаўкі даслалі праект маніфеста. Увечар з Петраграда прыбылі Гучкоў і Шульгін, з якімі я пагаварыў і перадаў ім падпісаны і перароблены маніфест. У гадзіну ночы з’ехаў з Пскова з цяжкім пачуццём перажытага. Навакол здрада, і баязлівасць, і падман»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Умерана правая маскоўская газета{{efn|Газета «Утро России» выдавалася прадпрымальнікам [[Стараверства|стараверам]] {{нп3|Павел Паўлавіч Рабушынскі|П. П. Рабушынскім|ru|Рябушинский, Павел Павлович}}.}} 4 сакавіка так перадавала словы імператара Гучкову і Шульгіну: «Я ўсё гэта абдумаў, — сказаў ён, — і вырашыў зрачыся. Але зракаюся не ў карысць свайго сына, бо я павінен з’ехаць з Расіі, раз я пакідаю Вярхоўную ўладу. Пакінуць жа ў Расіі сына, якога я вельмі люблю, пакінуць яго на поўную невядомасць я ні ў якім разе не лічу магчымым. Вось чаму я вырашыў перадаць прастол майму брату, вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу»<ref>Цыт. паводле: ''Переговоры с Николаем Вторым.'' // «Утро России». 4 марта 1917, № 61, стр. 1.</ref>. Гучкоў і Шульгін едуць у Петраград 3 сакавіка ў тры гадзіны ночы, загадзя паведаміўшы ўраду тэлеграфам тэкст трох прынятых дакументаў. У 6 раніцы часовы камітэт Дзярждумы звязаўся з вялікім князем Міхаілам, паведаміўшы яму пра адрачэнне ўжо былога імператара ў яго карысць. Падчас сустрэчы раніцай 3 сакавіка з вялікім князем [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілам Аляксандравічам]] Радзянка заяўляе пра тое, што ў выпадку прыняцця ім прастола неадкладна грымне новае паўстанне, і трэба перадаць разгляд пытання пра манархію Устаноўчаму сходу. Яго падтрымвае [[Аляксандр Керанскі|Керанскі]], супраць выступае Мілюкоў, які заявіў, што «ўрад адзін без манарха… з’яўляецца лядачай турой, якая можа ўтапіцца ў акіяне народных хваляванняў; краіне пры такіх умовах можа пагражаць страта любой дзяржаўнасці». Выслухаўшы прадстаўнікоў Думы, вялікі князь запатрабаваў гутаркі з Радзянкам сам-насам, і спытаў, ці можа Дума гарантаваць яго асабістую бяспеку. Выслухаўшы, што не можа, вялікі князь Міхаіл [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|падпісаў маніфест пра адмову ад прастола]]<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 3 сакавіка Мікалай II, пазнаўшы пра адмову вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча ад прастола, запісаў у дзённіку: «Аказваецца, Міша зрокся. Яго маніфест сканчаецца чатыроххвосткай для выбараў праз 6 месяцаў Устаноўчага Сходу. Бог ведае, хто нараіў яго падпісаць такое паскудства! У Петраградзе хваляванні спыніліся — абы так працягвалася далей». Ён складае другі варыянт маніфеста пра адрачэнне, ізноў у карысць сына. Генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] сцвярджаў у сваіх успамінах, што 3 сакавіка ў Магілёве Мікалай заявіў генералу Аляксееву: {{пачатак цытаты}} — Я перадумаў. Прашу вас паслаць гэту тэлеграму ў Петраград. На лістку паперы выразным почыркам васпан пісаў уласнаруч пра сваю згоду на ўступ на пасад сына свайго Аляксея… [[Файл:NII&GKHN.jpg|thumb|250px|Мікалай II і генерал {{нп3|Гусейн Хан Нахічэванскі||ru|Нахичеванский, Гусейн Хан}} (справа ад імператара).]] Аляксееў панёс тэлеграму і не паслаў. Было занадта позна: краіне і арміі абвясцілі ўжо два маніфесты. Тэлеграму гэту Аляксееў, «каб не бянтэжыць розумы», нікому не паказваў, трымаў у сваім паперніку і перадаў мне пад канец мая, пакідаючы вярхоўнае камандаванне<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_05.html Революция и царская семья] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 54.</ref>. {{канец цытаты}} 4 сакавіка камандзір Гвардзейскага кавалерыйскага корпуса адпраўляе ў Стаўку начальніку штаба Вярхоўнага Галоўнакамандуючага тэлеграму «Да нас дашлі звесткі пра буйныя падзеі. Прашу Вас не адмовіць зрынуць да ступняў Яго Вялікасці бязмежную адданасць Гвардзейскай кавалерыі і гатовасць памерці за свайго любімага Манарха. [[Гусейн Хан Нахічэванскі|Хан Нахічэванскі]]». У зваротнай тэлеграме Мікалай паведаміў: «Ніколі не сумняваўся ў пачуццях гвардзейскай кавалерыі. Прашу падпарадкавацца Часоваму ўраду. Мікалай»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Паводле іншых звестак, гэта тэлеграма была адпраўлена яшчэ 3 сакавіка, і генерал Аляксееў так і не перадаў яе Мікалаю. Існуе таксама версія, што дадзеная тэлеграма была адпраўлена без ведама хана Нахічэванскага яго начальнікам штаба, генералам баронам {{нп3|Аляксандр Георгіевіч Вінекен|Вінекенам|ru|Винекен, Александр Георгиевич}}. Паводле процілеглай версіі, тэлеграма, наадварот, была адпраўлена ханам Нахічэванскім пасля нарады з камандзірамі частак корпуса. Іншая шырока вядомая тэлеграма падтрымкі была адпраўлена камандзірам 3-га коннага корпуса Румынскага фронту генералам {{нп3|Фёдар Артуравіч Келер|Келерам Ф. А.|ru|Келлер, Фёдор Артурович}} («Трэці конны корпус не верыць, што Ты, Гасудар, самахоць зрокся ад прастола. Загадай, Цар, прыйдзем і абаронім Цябе»). Невядома, ці дайшла гэта тэлеграма да цара, але яна дайшла да камандуючага Румынскім фронтам, які загадаў Келеру здаць камандаванне корпусам пад пагрозай вінавачання ў дзяржаўнай здрадзе<ref name="ReferenceA"/><ref>[http://rusk.ru/st.php?idar=102622 Маским Воробьёв, Михаил Фомин О Келлере]</ref>. 5 сакавіка вяртаецца генерал Іваноў. 8 сакавіка выканкам Петрасавета, калі стала вядома пра планы цара ад’ехаць у Англію, пастанавіў арыштаваць цара і яго сям’ю, канфіскаваць маёмасць і пазбавіць грамадзянскіх праў. У Царскае Сяло прыбывае новы камандуючы Петраградскай акругай генерал [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]], які арыштаваў імператрыцу і парастаўляў каравулы, у тым ліку для абароны цара ад збунтаванага царскасельскага гарнізона <ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 8 сакавіка цар у Магілёве развітваўся з войскам і выдаў развітальны загад войскам, у якім адпісваў «ваяваць да перамогі» і «падпарадкоўвацца Часоваму ўраду». Генерал Аляксееў перадаў гэты загад у Петраград, аднак Часовы ўрад пад ціскам Петрасавета адмовіўся публікаваць яго<ref name="ReferenceA"/>. {{пачатак цытаты}} У апошні раз звяртаюся да Вас, горача любыя мною войскі. Пасля адрачэння майго за сябе і за сына майго ад прастола Расійскага, улада перададзена Часоваму ўраду, па пачыне Дзяржаўнай Думы паўсталаму. Ды дапаможа яму Бог весці Расію па шляху славы і дастатку. Ды дапаможа Бог і Вам, гераічныя войскі, адстаяць Расію ад злога ворага. У працягу дзвюх з паловай гадоў Вы неслі штогадзіны цяжкую баявую службу, шмат сыходзілі крывёю, шмат зроблена высілкаў, і ўжо блізкая гадзіна, калі Расія, злучаная са сваімі гераічнымі саюзнікамі адным агульным імкненнем да перамогі, зломіць апошні высілак праціўніка. Гэта небывалая вайна павінна быць даведзена да поўнай перамогі. Хто думае пра мір, хто жадае яго — той здраднік Бацькаўшчыны, яе здраднік. Ведаю, што кожны сумленны ваяр так думае. Выконвайце ж Ваш абавязак, бараніце гераічную нашу Вялікую Радзіму, падпарадкоўвайцеся Часоваму ўраду, слухайце Вашых начальнікаў, помніце, што кожнае паслабленне парадку службы толькі на руку ворагу. Цвёрда веру, што не загасла ў Вашых сэрцах бязмежная любоў да нашай Вялікай Радзімы. Ды блаславіць Вас Бог і ды вядзе Вас да перамогі Святы Вялікапакутнік і Пераможац Георгій. 8-га сакавіка 1917 г.<br /> Стаўка. МІКАЛАЙ {{канец цытаты}} Перад ад’ездам Мікалая з Магілёва прадстаўнік Думы ў Стаўцы заяўляе яму, што ён «павінен лічыць сябе як бы арыштаваным». 8 сакавіка Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: {{пачатак цытаты}} Апошні дзень у Магілёве. У 10 г. падпісаў развітальны загад па войсках. У 10½ г. пайшоў у дом дзяжурства, дзе развітаўся з усімі чынамі штаба і кіраванняў. Дома развітваўся з афіцэрамі і казакамі канвою і Зборнага палка — сэрца ў мяне трохі не разарвалася! У 12 гадз. прыехаў да мама́ ў вагон, паснедаў з ёй і яе світай і застаўся сядзець з ёй да 4½ гадзіны. Развітаўся з ёй, Сандро, Сяргеем, Барысам і Алекам. Беднага Нілава не пусцілі са мною. У 4:45 з’ехаў з Магілёва, натоўп людзей выпраўляў. 4 члены Думы падарожнічаюць у маім цягніку! Паехаў на Оршу і Віцебск. Надвор’е марознае і ветранае. Цяжка, хвора і тужліва. {{канец цытаты}} 9 сакавіка ў 11:30 цар прыбыў у Царскае Сяло, як «палкоўнік Раманаў». == Высылка і расстрэл == {{main|Расстрэл царскай сям’і}} З 9 (22) сакавіка па 1 (14) жніўня 1917 года Мікалай II, яго жонка і дзеці жылі пад арыштам у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Александраўскам палацы|ru|Александровский дворец}} Царскага Сяла. [[Файл:Romanovs1917.jpg|thumb|left|250px|Мікалай Раманаў з дочкамі Вольгай, Анастасіяй і Таццянай у Табольску зімой [[1917]] года<ref>Romanov Collection, General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University, [[ЗША]].</ref>]] Пад канец сакавіка міністр [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] {{нп3|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|П. М. Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} спрабаваў адправіць Мікалая і яго сям’ю ў [[Вялікабрытанія|Англію]], на апеку [[Георг V|Георга V]]<ref>[http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html Отречение Николая II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |date=31 сакавіка 2015 }}</ref>, на што была атрымана папярэдняя згода брытанскага боку; але ў красавіку, з прычыны нестабільнай унутрыпалітычнай сітуацыі ў самой Англіі, кароль аддаў перавагу адмовіцца ад такога плана — згодна некаторым сведчанням<ref>Rose, Kenneth. ''King George V''. London: Weidenfeld and Nicolson, 1983, стар. 210 (спасылка на запісы асабістага сакратара караля Георга лорда Стамфардхама (''Arthur John Bigge'')).</ref>, насуперак парадзе прэм’ер-міністра [[Дэвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]]. І ўсё ж, у 2006 годзе сталі вядомыя некаторыя дакументы<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece British spies in plot to save tsar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012204913/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece |date=12 кастрычніка 2008 }} [[Times|The Sunday Times]] 15 октября 2006.</ref>, якія паведамлялі пра тое, што аж да мая 1918 года падраздзяленне MI 1 брытанскага ваеннага выведвальнага кіравання ажыццяўляла падрыхтоўку да аперацыі па выратаванні Раманавых, якая так і не была прыведзена ў стадыю практычнага ажыццяўлення<ref>Sinclair, David. ''Two Georges: The Making of the Modern Monarchy''. London, 1988, стр. 149.</ref>. З прычыны ўзмацнення рэвалюцыйнага руху і анархіі ў Петраградзе, Часовы ўрад, асцерагаючыся за жыццё арыштантаў, вырашыў перавесці іх углыб Расіі, у [[Табольск]]; ім дазволілі ўзяць з палаца патрэбную мэблю, асабістыя рэчы, а таксама прапанаваць абслуговаму персаналу па жаданні самахоць суправаджаць іх да месца новага размяшчэння і далейшай службы. Напярэдадні ад’езду прыехаў кіраўнік Часовага Урада [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] і прывёз з сабой брата былога імператара — Міхаіла Аляксандравіча (Міхаіл Аляксандравіч быў высланы ў [[Перм]], дзе ў ноч на 13 чэрвеня [[1918]] года быў забіты мясцовымі бальшавіцкімі ўладамі). 1 (14) жніўня 1917 года ў 6 гадзін 10 хвілін склад з членамі імператарскай сям’і і абслугі пад шыльдай «Японская місія Чырвонага Крыжа» адправіўся з Царскага Сяла (з чыгуначнай станцыі Аляксандраўская). 4 (17) жніўня склад прыбыў у [[Цюмень]], далей арыштаваных на параходах «Русь», «Карміцель» і «Цюмень» па рацэ перавезлі ў Табольск. Сям’я Раманавых размясцілася ў адмыслова адрамантаваным да іх прыезду доме губернатара. Сям’і дазволілі хадзіць праз вуліцу і бульвар на набажэнства ў царкву Звеставання. Рэжым аховы тут быў значна лягчэйшы, чым у Царскім Сяле. Сям’я вяла спакойнае, мернае жыццё. [[Файл:Nikolai II karikatura.jpg|thumb|250px|Фрагмент бальшавіцкага агітацыйнага плаката ''Цар, [[Святар|поп]] і [[Кулак (селянін)|кулак]]''<ref>[http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg «Царь, поп и кулак».] Плакат. М.: Издательство ВЦИК, 1918.</ref>.]] У пачатку красавіка 1918 года [[Усерасійскі Цэнтральны Выканаўчы Камітэт|Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта (УЦВК)]] санкцыянаваў перавод Раманавых у Маскву дзеля правядзення суда над імі<ref>[http://ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html Тайные силы Екатеринбургского злодеяния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |date=18 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2007/ostanki.html Останки, найденные на Урале в июле, принадлежат Романовым «с большой степенью вероятности»] NEWSru 28 сентября 2007.</ref>. Пад канец красавіка 1918 года арыштанты былі перавезены ў [[Екацярынбург]], дзе для размяшчэння Раманавых быў рэквізаваны {{нп3|Дом Іпацьева|прыватны дом|ru|Дом Ипатьева}}. Тут жа з імі жылі пяць чалавек абслуговага персаналу: лекар [[Яўгеній Сяргеевіч Боткін|Боткін]], лакей Труп, пакаёвая дзяўчына {{нп3|Ганна Сцяпанаўна Дзямідава|Дзямідава|ru|Демидова, Анна Степановна}}, кухар Харытонаў і кухцік Сяднёў. Мікалай, Аляксандра Фёдараўна, іх дзеці, доктар Боткін і тры чалавекі прыслугі (апроч кухціка Сяднёва) былі забіты з прымяненнем халоднай і агнястрэльнай зброі ў [[Дом Іпацьева|«Доме асаблівага прызначэння»]] — асабняку Іпацьева ў Екацярынбургу ў ноч з [[16 ліпеня|16]] на [[17 ліпеня]] 1918 года<ref name="Rasstr">[http://www.ogoniok.com/5054/12/ «Со святыми упокой…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301055546/http://www.ogoniok.com/5054/12/ |date=1 сакавіка 2017 }} Статья В. М. Лаврова, доктора исторических наук, заместителя директора Института российской истории [[Расійская акадэмія навук|РАН]] // «Огонёк». 2008, № 28.</ref><ref>[[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|Дитерихс М. К.]] [http://www.rus-sky.com/history/library/diterihs.htm Убийство Царской Семьи и членов Дома Романовых на Урале.] ([[1922]]).</ref><ref>[http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/exp/index.htm Материалы правительственной Комиссии по изучению вопросов, связанных с исследованием и перезахоронением останков Российского Императора НИКОЛАЯ II и членов его семьи]</ref>. == Рэлігійнасць і пагляд на сваю ўладу. Царкоўная палітыка == Протапрэсвітар {{нп3|Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі|ru|Шавельский, Георгий Иванович}}, які быў членам Свяшчэннага Сінода ў перадрэвалюцыйныя гады, знаходзячыся ў [[Белая эміграцыя|эміграцыі]], сведчыў пра «пакорлівую, простую і непасрэдную» рэлігійнасць цара<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005 (напісана ў палове [[1930-я|1930-х]]), стр. 458.</ref>, пра няўхільнае наведванне ім нядзельных і святочных набажэнстваў<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 460.</ref>, пра «шчодрае выліванне многіх дабрадзействаў для Царквы»<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 462.</ref>. Аб яго «шчырэй набожнасці, праяўляную пры кожным набажэнстве», пісаў таксама апазіцыйны палітык пачатку XX стагоддзя [[Віктар Пятровіч Абнінскі|В. П. Абнінскі]]<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора Россіи Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 312.</ref>. Генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]] адзначаў: «Цар удумліва ставіўся да свайго сану памазанца Божага. Трэба было бачыць, з якой увагай ён разглядаў просьбы пра {{нп3|памілаванне||ru|Помилование}} асуджаных на смяротнае пакаранне. <…> Ён успрыняў ад бацькі, якога шанаваў і імкнуўся пераймаць нават у побытавых дробязях, непарушную веру ў вырочнасць сваёй улады. Яго пакліканне выходзіла ад Бога. Ён адказваў за свае дзеянні толькі прад сумленнем і Усявышнім. <…> Цар адказваў прад сумленнем і кіраваўся інтуіцыяю, інстынктам, тым незразумелым, якое цяпер клічуць {{нп3|падсвядомасць|падсвядомасцю|be-x-old|Падсьвядомасьць}} <…>. Ён схіляўся толькі прад стыхійным, ірацыянальным, а часам і адваротным розуму, прад бязважкім, прад сваім, усё нарастальным [[містыцызм]]ам»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 9, 10 (пунктуация источника).</ref>. [[Файл:Tcarskoe Selo Feodorovski sobor 1912 004.jpg|thumb|250px|Прыём Мікалаем II дэпутацыі пасля асвячэння {{нп3|Феодараўскі сабор (Пушкін)|Феодараўскага Гасударава сабора|ru|Феодоровский собор (Пушкин)}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. Фота 1912 года.]] Былы таварышам міністра ўнутраных спраў [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|Уладзімір Гурка]] ў сваім эмігранцкім складанні (1927) падкрэсліваў: {{пачатак цытаты}} «Уяўленне Мікалая II пра межы [[Улада|ўлады]] рускага самадзержца было ва ўсе часы скажонае. <…> Бачачы ў сабе, перадусім, памазанца Божага, ён лічыў кожнае сваё рашэнне законным і па істоце слушным. „Такая мая воля“, — была фраза, што неаднаразова злётала з яго вуснаў і была павінна, паводле яго ўяўлення, спыніць любыя пярэчанні супраць выказанага ім дапушчэння. Regis voluntas suprema lex esto{{efn|„Воля цара ёсць вышэйшы закон“ (''[[Лацінская мова|лат.]]'')}} — вось тая формула, якой ён быў прасякнуты наскрозь. Гэта было не перакананне, гэта была [[рэлігія]]. <…> Ігнараванне [[Права|закона]], непрызнанне ні існых правіл, ні [[Звычай|звычаяў]] было адной з адметных рыс апошняга рускага самадзержца»<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 31, 32—33 (Гурка тлумачыць, што гаворка ідзе пра «дробныя, але рэзка парушаючыя законны парадак факты, як узвядзенне асоб, якія стаяць на грамадзянскай службе, у ваенныя генеральскія чыны» і таму падобнае.)</ref>. {{канец цытаты}} Такім гледжаннем на характар і прыроду сваёй улады, на думку Гуркі, абумаўлялася і ступень прыязнасці імператара да сваіх найбліжэйшых супрацоўнікаў: «Ён разыходзіўся з міністрамі не на глебе нязгод у разуменні парадку кіравання той ці іншай галіной дзяржаўнага ладу, а, толькі таму, калі кіраўнік якога ведамства выяўляў празмерную прыязнасць да грамадскасці, а, асабліва, калі ён не хацеў і не мог прызнаць царскую ўладу ва ўсіх выпадках бязмежнай. <…> У большасці выпадкаў разнадумнасць паміж Царом і яго міністрамі зводзіліся да таго, што міністры баранілі законнасць, а Цар настойваў на сваёй усёмагутнасці. У выніку захоўвалі прыхільнасць Гасудара толькі такія міністры, як [[Мікалай Аляксеевіч Маклакоў|М. А. Маклакоў]] ці [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Шцюрмер]], згодныя для захавання міністэрскіх партфеляў на парушэнне любых законаў». Амерыканскі навуковец Р. Уортман дае наступны аналіз паглядаў Мікалая II на сваю ўладу: {{пачатак цытаты}} «Першая пасля каранавання Мікалая II публічная дэманстрацыя патрыярхальных рытуалаў была распачата ім у 1900 годзе, калі цар рыхтаваўся да Вялікадня, найважнейшага свята праваслаўнага календара. У сакавіку 1900 года імператарская сям’я прыбыла ў Маскву для велікодных урачыстасцей, гэта было першае за 50 гадоў „найвышэйшае“ наведванне горада падчас Вялікадня. Святкаванне было шырока асветлена ў прэсе. Апроч артыкулаў у газетах урад апублікаваў адмысловую справаздачу, якая была разаслана задарма 110 тыс. падпісантам „Сельскага вестуна“, органа Міністэрства ўнутраных спраў. Паралелі з XVII ст. былі наўмысна падкрэслены. Кульмінацыяй усіх дэталёва прадуманых цырымоній было шэсце ў велікодную ноч у храм Хрыста Збавіцеля; імператар у форме Праабражэнскага палка і імператрыца ў белай рускай сукенцы, суправаджаныя высокімі саноўнікамі, выйшлі з Крамлёўскага палаца і накіраваліся да храма. У найвышэйшым рэскрыпце на імя маскоўскага генерала-губернатара вял. кн. [[Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча]] Мікалай пісаў, што знайшоў яднанне са сваім народам і што „ціхая радасць“ напоўніла яго душу. Сустрэча Вялікадня давала яму духоўны мандат: „У малітоўным яднанні з маім народам я пачэрпаю новыя сілы на служэнне Расіі для яе выгоды і славы“. Натхнёны гэтымі падзеямі, Мікалай усё больш прасякаўся ўпэўненасцю ў іерархічным характары сваёй палітычнай улады. Міністр унутраных спраў Д. С. Сіпягін падтрымваў гэту „выяву“ — выява маскоўскага цара, які атрымаў божую санкцыю. Ён пераконваў Мікалая ў тым, што Бог, а не народ уплывае на ход падзей і што цар з’яўляецца выбраннікам божым. Гэта заахвоціла Мікалая і далей не зважаць на рады з боку. Сіпягін, спрабуючы імітаваць патрыярхальныя звычаі і абрады Маскоўскага царства, насіў сукенку XVII ст. і падчас візітаў да цара імкнуўся выконваць абрады маскоўскага двара. Ён перабудаваў абедную залу ў неакласічным будынку свайго міністэрства накшталт Гранавітай Палаты ў Крамлі, зрабіўшы на адной са сцен роспіс, што паказваў [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіла Фёдаравіча]] ў 1613 годзе. Ён марыў прыняць цара па маскоўскім абрадзе і з маскоўскай гасціннасцю і, калі Мікалай прыняў яго запрашэнне, распарадзіўся пра тое, каб з Масквы быў дастаўлены „рускі абед“ са многіх страў і цыганскі хор. Самай відовішчнай забаўкай у старым маскоўскім стылі быў касцюмаваны баль у лютым 1903 года. Мікалай разглядаў яго не як звычайны маскарад, але як першы крок да аднаўлення абрадаў і касцюмаў маскоўскага двара. Прыдворныя атрымалі ўказанне з’явіцца на баль у адзеннях XVII ст. „Вельмі хораша выглядала залы, напоўненая старажытнымі рускімі людзьмі“,— запісаў Мікалай у сваім дзённіку. Але прыдворныя разглядалі гэты баль толькі як забаўку»<ref>Уортаман. Николай II и образ самодержавия // История СССР. 1991. № 2. с. 120—121 http://krotov.info/history/20/1900/wartmn.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131005405/http://krotov.info/history/20/1900/wartmn.htm |date=31 студзеня 2013 }}.</ref>. {{канец цытаты}} Пачатак XX стагоддзя ў жыцці Расійскай Царквы, свецкім кіраўніком якой ён быў паводле законаў Расійскай імперыі, адзначылася рухам за рэформы ў царкоўным кіраванні, значная частка [[біскуп]]ата і некаторыя парафіяне выступалі за скліканне ўсерасійскага маёнткавага сабора і магчымае аднаўленне [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|патрыярства]] ў Расіі{{efn|У царкоўных і каляцаркоўных колах з 1910-х гг. і дагэтуль існуе легенда пра тое, што ў сакавіку-маі 1905 года на адной з сустрэч з сінадаламі Мікалай II прапанаваў ім аднавіць патрыярства і адначасна разгледзець яго кандыдатуру ў патрыярхі — для чаго ён гатовы быў зрачыся прастола (у карысць цэсарэвіча Аляксея, пры рэгенцтве брата Міхаіла) і пайсці ў манахі. Прапанова была для іерархаў РПЦ гэтак нечаканай, што яны прамаўчалі — фактычна адмовіўшы цару<ref>[http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm Лебедев Л. Великороссия: жизненный путь. РПЦЗ, Санкт-Петербургская и Северо-русская Епархия, 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121220193234/http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm |date=20 снежня 2012 }}</ref><ref>Воспоминания товарища Обер-Прокурора Святейшего Синода князя Н. Д. Жевахова. — СПб., 2007. — С. 839—841</ref><ref>Нилус С. Н. На берегу Божией реки. — М., 2003. — С. 757—761.</ref>. Эти сведения подвергались сомнению как до 1917 года<ref>[http://az.lib.ru/t/tihomirow_l_a/text_0090.shtml Из дневника Л. А. Тихомирова] [Запись от 21 сентября 1916 г.]</ref>, так и в последние годы. Так, в докладе д. и. н. С. Л. Фирсова эта история названа «православным апокрифом»<ref>Фирсов С. Л. Император Николай II как Православный Государь (к вопросу о религиозных взглядах и религиозном восприятии Самодержца) // Ежегодная Богословская конференция Православного Свято-Тихоновского Богословского института. Материалы. — М., 2000. — С. 187—189.</ref>, но и сегодня есть сторонники истинности такой версии событий<ref>[http://pravaya.ru/govern/391/722?print=1 С. Фомин. Непонятая жертва II]</ref>.}}; у 1905 годзе мелі месца спробы аднавіць аўтакефалію [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінскай Царквы]] (тады {{нп3|Грузінскі экзархат||ru|Грузинский экзархат}} расійскага Свяшчэннага Сінода). Мікалай II, у прынцыпе, згаджаўся з думкай пра Сабор; але меркаваў яго няўчасным і ў студзені [[1906]] года заснаваў Прадсаборную прысутнасць, а Найвышэйшым наказам ад 28 лютага 1912 года — «пры Найсвяцейшым Сінодзе сталую, надалей да склікання {{нп3|Памесны сабор Праваслаўнай Расійскай Царквы (1917—1918)|сабора|ru|Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)}}, прадсаборную нараду»<ref>«Правительственный вестник», 2 ([[15 сакавіка|15]]) марта 1912, № 50, стр. 4.</ref>. 1 сакавіка 1916 года загадаў, «дабы на будучы час даклады {{нп3|обер-пракурор|обер-пракурора|ru|Обер-прокурор}} Яго імператарскай вялікасці па справах, што тычацца ўнутранага ладу царкоўнага жыцця і сутнасці царкоўнага кіравання, здзяйсняліся пры першым члене Св. Сінода, з мэтай усебаковага кананічнага іх асвятлення»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 5 ([[18 сакавіка|18]]) марта 1916, № 52, стр. 2.</ref>, што віталася ў кансерватыўным друку як «вялікі акт царскага даверу»<ref>''Великий акт доверия.'' // «Московские ведомости», 6 ([[19 сакавіка|19]]) марта 1916, № 54, стр. 1.</ref>. У яго валадаранне было здзейснена беспрэцэдэнтна (для сінадальнага перыяду) вялікі лік [[Кананізацыя|кананізацый]] новых святых, прытым на [[Серафім Сароўскі|кананізацыі найболей вядомага]] — [[Серафім Сароўскі|Серафіма Сароўскага]] ([[1903]]) — ён настаяў насуперак нежаданню обер-пракурора Сінода [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Пабеданосцава]]; таксама былі ўслаўлены: {{нп3|Феадосій Чарнігаўскі||uk|Феодосій Углицький}} ([[1896]]), {{нп3|Ісідар Юр’еўскі||ru|Исидор Юрьевский}} ([[1898]]), {{нп3|Ганна Кашынская||ru|Анна Кашинская}} ([[1909]]){{efn|У 1909 годзе было адноўлена шанаванне Ганны Кашынскай, дэкананізаванай падчас змагання часоў Расколу ў XVII ст. Надалей яна шанавалася толькі неафіцыйна.}}, [[Ефрасіння Полацкая]] ([[1910]]), [[Ефрасін Сіназерскі]] ([[1911]]), {{нп3|Іоасаф (Гарленка)|Іосаф Белгарадскі|ru|Иоасаф (Горленко)}} (1911), [[Гермаген (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярх Гермаген]] ([[1913]]), {{нп3|Пітырым (епіскап Тамбоўскі)|Пітырым Тамбоўскі|ru|Питирим (епископ Тамбовский)}} ([[1914]]), {{нп3|Іаан Табольскі||ru|Иоанн Тобольский}} ([[1916]]). Па меры нарастання ў [[1910-я]] ўмяшання Рыгора Распуціна, які дзейнічаў праз імператрыцу і лаяльных яму іерархаў, у сінадальныя справы<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 469—490.</ref>, расла незадаволенасць усёю сінадальнай сістэмай сярод значнай часткі духавенства, якое, у большасці, станоўча паставілася да [[Лютаўская рэвалюцыя|падзення манархіі]] ў сакавіку 1917 года<ref>''Российское духовенство и свержение монархии в 1917 году''. / Сост., пред. и комм. М. А. Бабкин. М., 2006.</ref><ref>[http://www.omolenko.com/publicistic/ptroickii.htm Павел Троицкий. ''Священноначалие РПЦ и самодержавие в марте 1917 г.'']</ref>. == Лад жыцця, звычкі, захапленні == [[Файл:Цесаревич Николай Александрович. Горный пейзаж.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. Горны краявід, 1886 год, папера, акварэль. Подпіс на малюнку: «Нікі. 1886. 22 ліпеня».]] [[Файл:Nicholas II hunting in Spal.jpeg|thumb|right|250px|1912 год. На паляванні ў Спале.]] Насуперак запэўненням савецкай гістарыяграфіі цар не быў у ліку найбольш багатых людзей Расійскай Імперыі. Большую частку часу Мікалай II жыў з сям’ёй у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Аляксандраўскім палацы|ru|Александровский дворец}} (Царскае Сяло) ці Пецяргофе. Улетку адпачываў у Крыме ў [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]]. Для адпачынку таксама штогод здзяйсняў двухтыднёвыя падарожжы па Фінскім заліве і Балтыйскім моры на яхце {{нп3|Штандар (яхта, 1895)|«Штандар»|ru|Штандарт (яхта, 1895)}}. Чытаў як лёгкую забаўляльную літаратуру, так і сур’ёзныя навуковыя працы, часта на гістарычныя тэмы; рускія і замежныя газеты і часопісы. Курыў папяросы. Захапляўся фатаграфіяй, любіў таксама глядзець кінастужкі; фатаграфавалі таксама і ўсе яго дзеці. У [[1900-я]] захапіўся новым тады тыпам транспарта — [[Аўтамабіль|аўтамабілямі]] («у цара ўтварыўся адзін з самых шырокіх аўтамабільных паркаў у Еўропе»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 215.</ref>). Афіцыйны ўрадавы орган друку ў 1913 годзе ў нарысе пра побытавы і сямейны бок жыцця імператара пісаў, у прыватнасці: «Гасудар не любіць так званых свецкіх задавальненняў. Любімай Яго забаўкай з’яўляецца спадчынны запал Рускіх Цароў — [[паляванне]]. Уладкоўваецца яно як у сталых месцах Царскага знаходжання, так і ў асаблівых для таго прыстасаваных месцах — у Спале, блізу [[Скернявіцы|Скернявіц]], у [[Белавежская пушча|Белавежы]]»<ref>''Государь император и его августейшая семья.'' // «Правительственный вестник». 13 ([[26 сакавіка|26]]) марта 1913, № 58, стр. 3.</ref>. У 9 гадоў пачаў весці {{нп3|Дзённік Мікалая II|дзённік|ru|Дневник Николая II}}. У архіве захоўваюцца 50 аб’ёмістых сшыткаў — арыгінал дзённіка за 1882—1918 гады; частка іх была апублікавана<ref>[http://rus-sky.com/history/library/diaris/1894.htm Дневник Николая II (1894—1916 гг.)]</ref>. Меў звычку на шпацырах займацца адстрэлам [[Шэрая варона|варон]], бяздомных котак і сабак<ref>{{кніга |аўтар= Зимин И. В.|частка= Животные в императорской семье|спасылка частка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/67|загаловак= Детский мир императорских резиденций. Быт монархов и их окружение|спасылка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/|адказны= |выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= Центрполиграф|год= 2010|том= |старонкі= |старонак= 576|серыя= Повседневная жизнь Российского императорского двора|isbn= 978-5-227-02410-7|тыраж= }}</ref>. == Сям’я. Палітычны ўплыў жонкі == {{also|Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|l1=Аляксандра Фёдараўна|Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|l2=Вольга Мікалаеўна|Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|l3=Таццяна Мікалаеўна|Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|l4=Марыя Мікалаеўна|Анастасія Мікалаеўна|Аляксей Мікалаевіч}} Першая ўсвядомленая сустрэча цэсарэвіча Мікалая з будучай жонкай адбылася ў студзені [[1889]] года (другі прыезд [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|прынцэсы Алісы]] у Расію), калі і з’явілася ўзаемная цяга. У тым жа годзе Мікалай прасіў у бацькі дазволу на шлюб з ёю, але атрымаў адмову<ref>Позднышев С. ''Распни его''. Париж. 1952, стр. 9.</ref>. У жніўні 1890 года, у час 3-га візіту Алісы, бацькі Мікалая не дазволілі яму сустрэчы з ёй; адмоўны вынік меў і ліст у тым жа годзе вялікай княгіне Лізавеце Фёдараўне ад англійскай каралевы [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыі]], у якім бабка патэнцыяльнай нявесты зандавала перспектывы шлюбнага саюзу<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 59—60.</ref>. І ўсё ж, з прычыны пагаршэння здароўя Аляксандра III і настойлівасці цэсарэвіча, яму было дазволена бацькам зрабіць афіцыйную прапанову прынцэсе Алісе і 2 красавіка Мікалай у суправаджэнні дзядзькаў адправіўся ў Кобург, куды і прыбыў 4 красавіка. Сюды ж прыехалі каралева Вікторыя і германскі імператар Вільгельм II. 5 красавіка цэсарэвіч зрабіў прапанову прынцэсе Алісе, аднак яна вагалася з-за пытання змены веравызнання. Аднак праз тры дні пасля сямейнага савета са сваякамі (каралева Вікторыя, сястра Лізавета Фёдараўна) прынцэса дала сваю згоду на шлюб і 8 красавіка (ст. ст.) 1894 гады ў [[Кобург]]у на вяселлі герцага Гесенскага {{нп3|Эрнст Людвіг (вялікі герцаг Гесенскі)|Эрнста-Людвіга|ru|Эрнст Людвиг (великий герцог Гессенский)}} (брат Алісы) і прынцэсы Эдынбургскай {{нп3|Вікторыя Фёдараўна|Вікторыі-Мелеты|ru|Виктория Фёдоровна}} (дачка герцага {{нп3|Альфрэд Саксен-Кобург-Гоцкі|Альфрэда|ru|Альфред Саксен-Кобург-Готский}} і {{нп3|Марыя Аляксандраўна (вялікая княжна)|Марыі Аляксандраўны|ru|Мария Александровна (великая княжна)}}) адбыліся іх {{нп3|змовіны|змовіны|ru|Обручение}}, абвешчаныя ў Расіі простым газетным апавяшчэннем<ref>«Правительственный вестник», 10 ([[22 красавіка|22]]) апреля 1894, № 79, стр. 1.</ref>. У дзённіку Мікалай назваў гэты дзень «Цудоўным і незабыўным у маім жыцці». [[Файл:Цесаревич Николай Александрович и принцесса Алиса Гессенская после помолвки.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч і прынцэса Аліса Гесенская пасля змовін ([[Кобург]], красавік [[1894]] года).]] 14 лістапада [[1894]] года ў палацавай царкве [[Зімовы палац|Зімовага палаца]] адбыўся [[Царкоўны шлюб|шлюб]] Мікалая II з нямецкай прынцэсай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Алісай Гесенскай]], якая прыняла пасля {{нп3|Памазанне|памазання|be-x-old|Канфірмацыя}} (здзейснена 21 кастрычніка 1894 года ў Лівадыі) імя Аляксандры Фёдараўны. Маладыя спачатку пасяліліся ў Анічкавым палацы каля імператрыцы Марыі Фёдараўны, аднак увесну 1895 года пераехалі ў Царскае Сяло, а восенню ў Зімовы палац у свае пакоі. У ліпені-верасні 1896 года, пасля каранавання, Мікалай і Аляксандра Фёдараўна здзейснілі вялікае еўрапейскае турнэ ў якасці царскай пары і наведалі з візітамі аўстрыйскага імператара, германскага кайзера, дацкага караля і брытанскую каралеву. Завяршылася вандраванне візітам у Парыж і адпачынкам на радзіме імператрыцы ў Дармштаце. У наступныя гады ў царскай пары нарадзіліся чатыры дачкі — [[Вольга Мікалаеўна|Вольга]] (3 лістапада [[1895]]), [[Таццяна Мікалаеўна|Таццяна]] (29 мая [[1897]]), [[Марыя Мікалаеўна|Марыя]] (14 чэрвеня [[1899]]) і [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасія]] (5 чэрвеня [[1901]]). Вялікія княжны для пазначэння саміх сябе ў дзённіках і ліставанні скарысталі абрэвіятуру «ОТМА», складзеную па першых літарах іх імёнаў, наступных у парадку нараджэння ({{comment|Вольга — Таццяна — Марыя — Анастасія|Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия}})<ref name="alexp">alexanderpalace.org, ''[http://www.alexanderpalace.org/palace/gds.html The Grand Duchesses — OTMA]''</ref>. 30 ліпеня ([[12 жніўня]]) [[1904]] года ў [[Пецяргоф]]е з’явілася пятае дзіцё і адзіны сын — цэсарэвіч [[Аляксей Мікалаевіч]]. Захавалася ўсё ліставанне Аляксандры Фёдараўны з Мікалаем II (на англійскай мове); згублены толькі адзін ліст Аляксандры Фёдараўны, усе яе лісты нумараваны самой імператрыцай; выдадзены ў Берліне ў [[1922]] годзе<ref>''Письма Александры Фёдоровны к императору Николаю II''. Перевод с английского В. Д. Набокова. — Берлин: Книгоиздательство «Слово», 1922.</ref><ref>Переписка Николая и Александры Романовых, Т. I—V, М.—Л., 1926—1927.</ref>. [[Урадаўнічы сенат|Сенатар]] [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|У. І. Гурка]] адносіў вытокі ўмяшання Аляксандры ў справы дзяржаўнага кіравання да пачатку 1905 года, калі цар знаходзіўся ў асабліва складаным палітычным становішчы, — калі ён пачаў перадаваць на яе прагляд дзяржаўныя акты, якія выдаваліся ім<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 76.</ref>; Гурка лічыў: «Калі гасудар, за адсутнасці ў яго патрэбнай унутранай моцы, не валодаў належнай для кіраўніка ўладарнасцю, то імператрыца, наадварот, была ўся выткана з уладарнасці, што абапіралася ў яе да таго ж на ўласцівую ёй саманадзейнасць». Пра ролю імператрыцы ў развіцці рэвалюцыйнай сітуацыі ў Расіі апошніх гадоў манархіі пісаў ва ўспамінах генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: {{пачатак цытаты}} «Разнастайныя варыянты па нагодзе [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|распуцінскага]] ўплыву пракрадаліся на фронт, і цэнзура збірала на гэту тэму вялізны матэрыял нават у салдацкіх лістах з дзейнай арміі. Але найболей узрушальнае ўражанне вырабіла фатальнае слова: — Здрада. Яно адносілася да імператрыцы. У арміі гучна, не саромеючыся ні месцам, ні часам, ішлі гутаркі пра настойлівую вымогу імператрыцай сепаратнага міру, пра здраду яе ў дачыненні фельдмаршала [[Гарацыа Герберт Кітчэнер|Кітчэнера]], пра падарожжа якога яна, нібы, паведаміла немцам, і г. д. Перажываючы памяццю мінуўшчыну, улічваючы то ўражанне, якое зрабіла ў арміі чутка пра здраду імператрыцы, я лічу, што гэта акалічнасць згуляла велізарную ролю ў настроі арміі, у дачыненні яе і да дынастыі, і да рэвалюцыі. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], якому я задаў гэта пакутлівае пытанне вясною 1917 года, адказаў мне неяк няпэўна і нехаця: — Пры разборы папер імператрыцы знайшлі ў яе карту з падрабязным пазначэннем армій усяго фронту, якая выраблялася толькі ў двух асобніках — для мяне і для гасудара. Гэта вырабіла на мяне гнятлівае ўражанне. Ці мала хто мог скарыстацца ёю… Больш ні слова. Змяніў гутарку… Гісторыя высветліць, без сумневу, той вылучна адмоўны ўплыў, якое аказвала імператрыца Аляксандра Фёдараўна на кіраванне расійскай дзяржавай у перыяд, што папярэднічаў рэвалюцыі. Што ж тычыцца пытання пра „здраду“, то гэтая няшчасная чутка не была пацверджана ніводным фактам, і пазней была аспрэчана расследаваннем адмыслова прызначанай [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] камісіі Мураўёва, з удзелам прадстаўнікоў ад Савета р.[абочых] і с.[алдацкіх] дэпутатаў»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 17—18.</ref>. {{канец цытаты}} == Ацэнкі сучаснікаў == Расійскі гісторык {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|А. М. Баханаў|ru|Боханов, Александр Николаевич}} расцэньвае як вельмі дакладнае наступнае апісанне маральнага аблічча і манер паводзін апошняга рускага цара фрэйлінай баранэсай {{нп3|Сафія Карлаўна Буксгеўдэн|С. К. Буксгеўдэн|ru|Буксгевден, София Карловна}}<ref>''[[Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|Боханов А. Н.]]'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). — ISBN 978-5-9533-2541-7, стр. 16</ref>: {{пачатак цытаты}} Просты ў звароце, без любой афектацыі, Ён меў прыроджаную годнасць, якая ніколі не дазваляла забываць, хто Ён. Разам з тым Мікалай II меў злёгку сентыментальны, вельмі сумленны і часам вельмі прастадушны светапогляд старажытнага рускага двараніна… Ён містычна ставіўся да Свайго абавязку, але і быў спагадны да чалавечых слабасцей і валодаў прыроджанай сімпатыяй да простых людзей — асабліва да сялян. Затое Ён ніколі не дараваў тое, што зваў «цёмнымі грашовымі справамі» {{канец цытаты}} Былы Старшынёй Савета міністраў граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], у звязку з крытычнай сітуацыяй напярэдадні выдання [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфеста 17 кастрычніка]] 1905 года, калі абмяркоўвалася магчымасць увядзення ш краіне [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]], пісаў у сваіх запісах-успамінах: {{пачатак цытаты}} Інакш я сабе не магу вытлумачыць, чаму гасудар не вырашыўся на дыктатуру, бо ён, як слабы чалавек, больш усяго верыць у фізічную сілу (іншых, вядома), то бок сілу, што яго бароніць і знішчае ўсіх яго сапраўдных і падазраваных <…> ворагаў, прытым, вядома, ворагі існага неабмежаванага, самаадвольнага і [[Прыгоннае права|прыгонніцкага]] рэжыму, паводле яго пераканання, ёсць і яго ворагі<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. II, стр. 27 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Генерал {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|А. Ф. Рэдзігер|ru|Редигер, Александр Фёдорович}} (як {{нп3|Ваеннае міністэрства Расійскай імперыі|ваенны міністр|ru|Военное министерство Российской империи}} у [[1905]]—[[1909]], двойчы на тыдзень меў асабісты даклад гасудару) у сваіх успамінах ([[1917]]—[[1918]]) пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Да пачатку даклада гасудар заўсёды казаў пра нешта старонняе; калі не было іншай тэмы, то пра надвор’е, пра свой шпацыр, пра спробавую порцыю, якая яму штодня падавалася перад дакладамі, то з {{нп3|Уласны Яго Імператарскай Вялікасці Канвой|Канвою|ru|Собственный Его Императорского Величества Конвой}}, то з {{нп3|Зборна-Казачы лейб-гвардыі полк|Зборнага палка|ru|Сводно-Казачий лейб-гвардии полк}}. Ён вельмі любіў гэтыя варэнні і аднойчы сказаў мне, што толькі што спрабаваў ячны суп, якога не можа дамагчыся ў сябе: Кюба (яго кухар) кажа, што такога навару можна дамагчыся толькі, хто гатуе на сотню людзей <…> Пра прызначэнне старэйшых начальнікаў гасудар лічыў сваім абавязкам ведаць. У яго была дзіўная памяць. Ён ведаў масу асоб, што служылі ў Гвардыі ці калісьці ім бачаныя, помніў баявыя вычыны асобных асоб і ваенных частак, ведаў часткі, што бунтавалі і засталіся вернымі падчас хваляванняў, ведаў нумар і назву кожнага палка, склад кожнай дывізіі і корпуса, месцы размшчэння многіх частак… Ён мне казаў, што ў рэдкіх выпадках бяссоння ён пачынае пералічваць у памяці паліцы па парадку нумароў і звычайна засынае, дойдучы да рэзервовых частак, якія ведае не так цвёрда. <…> Каб ведаць жыццё ў палках, ён штодня чытаў загады па [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскаму палку]] і вытлумачыў мне, што чытае іх штодня, бо варта толькі прапусціць некалькі дзён, як распесцішся і перастанеш іх чытаць. <…> Ён любіў апранацца лёгка і казаў мне, што інакш пацее, асабліва, калі нярвовы. Спачатку ён ахвотна насіў дома белую тужурку марскога фасону, а потым, калі стралкам імператара вярнулі старую форму з малінавымі шаўковымі кашулямі, ён дома амаль заўсёды насіў яе, прытым у летнюю спякоту — проста на голым целе. <…> Нягледзячы на цяжкія дні, якія выпадалі на яго лёс, ён ніколі не губляў самавалодання, заўсёды заставаўся роўным і ветлівым, аднолькава руплівым працаўніком. Ён мне казаў, што ён аптыміст, і сапраўды, ён нават у цяжкія хвіліны захоўваў веру ў будучыню, у моц і веліч Расіі. Заўсёды зычлівы і пяшчотны, ён вырабляў чароўнае ўражанне. Яго няздольнасць адмовіць каму-небудзь у просьбе, асабліва калі яна ішла ад заслужанай асобы і была колькі-небудзь выканальная, часам замінала справе і ставіла ў цяжкае становішча міністра, якому даводзілася быць строгім і абнаўляць камандны склад арміі, але разам з тым павялічвала чароўнасць яго асобы. Валадаранне яго было няўдалым і прытым — па яго ўласнай віне. Яго недахопы на вачах ва ўсіх, яны бачны і з гэтых маіх успамінаў. Вартасці ж яго лёгка забываюцца, бо яны былі бачны толькі асобам, якія бачылі яго блізка, і я лічу сваім абавязкам іх адзначыць, тым больш, што я і дагэтуль успамінаю пра яго з самым цёплым пачуццём і шчырым шкадаваннем<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/rediger/07.html Глава седьмая] // [[Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|Редигер А. Ф.]] ''История моей жизни'', стр. 545, 547, 548—549.</ref>. {{канец цытаты}} Протапрэсвітар ваеннага і марскога духавенства [[Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі]], які меў цесныя зносіны з царом у апошнія месяцы перад рэвалюцыяй, у сваім даследаванні, напісаным у [[Белая эміграцыя|эміграцыі]] ў [[1930-я]], пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Пазнаваць жа сапраўднае, без прыкрас, жыццё царам зусім нялёгка, бо яны адгароджаны высокай сцяной ад людзей і жыцця. А імператар Мікалай II штучнай надбудовай яшчэ вышэй падняў гэту сцяну. Гэта было самай характэрнай асаблівасцю яго душэўнага склада і яго царскага дзейнічання. Гэта адбылося апроч яго волі, дзякуючы яго манеры звароту са сваімі падданкамі. <…> Аднойчы ён сказаў Міністру замежных спраў [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонаву]]: «Я імкнуся ні над чым сур’ёзна не задумвацца, — інакш я даўно быў бы ў труне». <…> Свайго суразмоўцу ён ставіў у строга вызначаныя рамкі. Гутарка пачыналася вылучна апалітычна. Гасудар выяўляў вялікую ўвагу і цікавасць да асобы суразмоўцы: да этапаў яго службы, да вычынаў і заслуг <…> Але толькі суразмоўцу выходзіў з гэтых рамак — кранаў якіх-небудзь хвароб бягучага жыцця, як гасудар адразу змяняў ці проста спыняў гутарку<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 464—465 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Сенатар [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка, 1862|Уладзімір Гурка]] пісаў у эміграцыі: {{пачатак цытаты}} Грамадскае асяроддзе, што было па сэрцы Мікалаю II, дзе ён, па ўласным прызнанні, адпачываў душой, было асяроддзе гвардзейскіх афіцэраў, з прычыны чаго ён так ахвотна прымаў запрашэнні ў афіцэрскія сходы найболей знаёмых яму па іх асабовым складзе гвардзейскіх палкоў і, здаралася, праседжваў на іх да раніцы. <…> Прыцягвалі яго афіцэрскія сходы натуральнасцю, адсутнасцю цяжкага прыдворнага этыкету <…> шмат у чым Гасудар да пажылога веку захаваў дзіцячыя густы і схільнасці<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 8—9.</ref>. {{канец цытаты}} Многія сучаснікі адзначалі слабасць характару Мікалая II, сярод іх былі, прыкладам, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]]<ref>Витте С. Ю. Воспоминания. М., 1960. Т.2. С. 280.</ref>, [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|А. П. Ізвольскі]]<ref>Извольский А. П. Воспоминания. Мн., 2003. С. 214.</ref>, яго жонка, [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]], якая ў лістах нярэдка заклікала яго быць цвёрдым, цвёрдым, валявым<ref>Переписка Николая и Александры Романовых, т. III—V. М.-Л., 1926—1927.</ref>. Настаўнік цэсарэвіча Аляксея [[П’ер Жыльяр]], які неадлучна знаходзіўся пры сям’і Раманавых з канца 1905 па май 1918 года, казаў: {{пачатак цытаты}} Заданне, якое выпала на яго долю, было занадта цяжкім, яно перавышала яго сілы. Ён сам гэта адчуваў. Гэта і было прычынай яго слабасці ў адносінах да гасударыні. Таму ён урэшце стаў усё больш падпарадкоўвацца яе ўплыву. {{канец цытаты}} Прэзідэнт [[Трэцяя французская рэспубліка|Французскай Рэспублікі]] [[Эміль Лубэ]] быў процілеглай думкі і ў інтэрв’ю венскай газеце ''Neue Freie Pressa'' у 1910 годзе казаў пра Мікалая II наступнае<ref name="russian-inok.org">[http://www.russian-inok.org/books/nikolay2.html#local15 Е. Е. Алферьев. Император Николай II как человек сильной воли. — Свято-Троицкий Монастырь, Джорданвилль, N.I., 1983]</ref>: {{пачатак цытаты}} Пра рускага Імператара кажуць, што ён даступны розным уплывам. Гэта глыбока няслушна. Рускі Імператар сам праводзіць свае ідэі. Ён бароніць іх са сталасцю і вялікай сілай. {{канец цытаты}} Вядомы рускі гісторык С. С. Ольдэнбург (1888—1940) пісаў<ref name="oldenburgss">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I, с. 17, 86-87)</ref>: {{пачатак цытаты}} Гасудар меў таксама зацятую і нястомную волю ў здзяйненні сваіх планаў. Ён не забываў іх, увесь час да іх вяртаўся, і часцяком урэшце дамагаўся свайго. Іншая думка была шырока пашырана таму, што ў Гасудара, па-над жалезнай рукой, была аксамітавая пальчатка. …Мяккасць звароту, ветлівасць, адсутнасць ці прынамсі вельмі рэдкая праява рэзкасці — тая абалонка, якая хавала волю Гасудара ад позірку неазнаёмленых — стварыла яму ў шырокіх пластах краіны рэпутацыю зычлівага, але слабога кіраўніка, які лёгка паддаецца разнастайным, часта супярэчлівым, намовам. …Тым часам, такое ўяўленне было бясконца далёка ад праўды; вонкавую абалонку прымалі за існасць. Імператар Мікалай II, які ўважліва выслухваў самыя розныя думкі, урэшце паступаў адпаведна свайму меркаванню, у адпаведнасці з тымі высновамі, якія склаліся ў яго розуме, часта — проста насуперак з даванымі яму радамі. …Але дарма шукалі яўных або таемных натхніцеляў рашэнняў Гасудара. Ніхто не хаваўся «за кулісамі». Можна сказаць, што Імператар Мікалай II сам быў галоўным «закулісным уплывам» свайго валадарання. {{канец цытаты}} [[Файл:Nicholas II of Russia reading the St Petersburg News.jpg|thumb|250px|right|Мікалай чытае газету «[[Санкт-Петербургские ведомости|C.-Петербургскія Вѣдомости]]», Царскае Сяло, фота 1902 года.]] Вядомыя і многія яркія прыклады праявы сілы волі Мікалая II<ref name="russian-inok.org"/>. Хоць гэта кніга Е. Е. Алфер’ева і адносіцца да апалагетычных, шэраг прыведзеных ім прыкладаў праявы Мікалаем II моцнай волі немагчыма адмаўляць: * Яго ініцыятыва і настойлівасць у справе склікання ў 1899 годзе Гаагскай Мірнай Канферэнцыі, нягледзячы на выточны скепсіс і нават сарказм некаторых еўрапейскіх лідараў<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I — С. 46-50</ref>. * Заключэнне Портсмуцкага міру (1905 г.) на выгадных для Расіі ўмовах, насуперак выточнаму скептыцызму С. Ю. Вітэ ў дасяжнасці гэтай мэты<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I. — С. 134, 136—137</ref>. * Прыняцце наважных мер да спынення тэрору і аднаўлення парадку ў 1905—1907 гг. * Сталая падтрымка дзейнасці і рэформаў П. А. Сталыпіна, насуперак супраціву Думы і лідараў апазіцыі<ref>Столыпин П. А. Переписка. — М.: Росспэн, 2004</ref><ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II</ref>. * Знішчэнне ў 1912 годзе пагрозы ўзнікнення еўрапейскай вайны, насуперак пазіцыі «каршакоў» ва ўрадзе і ў блізкім асяроддзі<ref name=hrono.ru/> (с. 125—126). * Асабістая заслуга ў справе змагання з алкагалізмам і выкараненні п’янства — «Сухі закон» 1914 года, насуперак думцы скептыкаў (у тым ліку прэм’ера У. М. Какоўцава) даў выдатныя вынікі і не падарваў бюджэт краіны<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II, (с. 538, 548)</ref>. * Прыняцце на сябе Вярхоўнага Камандавання ва ўмовах ваеннай катастрофы вясны-лета 1915 года — насуперак усеагульнай думцы і неапраўданым боязям. (у тым ліку амаль усяго блізкага асяроддзя). Хуткае аднаўленне ваеннага становішча, пераадоленне «снараднага голаду»<ref>(В. Криворотов. На страшном пути до Уральской Голгофы. Мадрид, 1975. С. 8 и послед.)</ref><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228">Winston Churchill. The World Crisis 1916—1918. Vol. 1 N.Y. 1927. P. 227—228</ref><ref name="ReferenceC">История России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ. 2010. с. 386</ref>. Уінстан Чэрчыль (ваенны міністр Брытаніі ў гады Першай сусветнай вайны) пісаў па яе сканчэнні пра сітуацыю ў Расіі да сакавіка 1917 года<ref name="russian-inok.org"/><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/><ref name="ReferenceC"/>: {{пачатак цытаты}} У сакавіку Цар быў на прастоле; Расійская імперыя і руская армія трымаліся, фронт быў забяспечаны і перамога бясспрэчная. …Згодна павярхоўнай модзе нашага часу, Царскі лад прынята трактаваць, як сляпую, прагнілую, ні на што не здольную тыранію. Але разбор трыццаці месяцаў вайны з Германіяй і Аўстрыяй павінен бы выправіць гэтыя легкаважныя ўяўленні. Сілу Расійскай імперыі мы можам памераць па ўдарах, якія яна вытрывала, па бедствах, якія яна перажыла, па невычэрпных сілах, якія яна развіла, і па аднаўленні сіл, на якое яна аказалася здольная. …Чаму адмаўляць Мікалаю II у гэтым суровым выпрабаванні?… Чаму не ўшанаваць яму за гэта гонар? Самаадданы парыў рускіх войскаў, які выратаваў Парыж у 1914 годзе; пераадоленне пакутлівага снараднага адступлення; павольнае аднаўленне сіл; брусілаўскія перамогі; уступленне Расіі ў кампанію 1917 года непераможнай, мацнейшай, чым калі-небудзь; хіба ва ўсім гэтым не было яго долі?<ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/> {{канец цытаты}} == Радавод == Два прапрадзеды Мікалая II былі роднымі братамі: [[Фрыдрых Гесен-Касельскі]] і [[Карл Гесен-Касельскі]], а дзве прапрабабулькі — стрыечкамі: [[Амалія Гесен-Дармштацкая]] і [[Луіза Гесен-Дармштацкая]]. == Ваенныя чыны і званні == * [[Прапаршчык]] гвардыі (Выс. пр. 6.12.1875) * [[Падпаручнік]] гвардыі (Выс. пр. 6.05.1880) * Прыняў прысягу, уступіў на дзейную службу (Выс. пр. 6.05.1884) * [[Паручнік]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1884) * [[Штабс-капітан]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1887) * [[Флігель-ад’ютант]] (Выс. пр. 6.05.1889) * [[Капітан]] гвардыі (Выс. пр. 21.04.1891) * [[Палкоўнік]] (Выс. пр. 6.08.1892) * [[Фельдмаршал]] англійскай арміі (18.12.1915) == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Андрэя Першазваннага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|Ордэн Белага арла]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-ы ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 1 ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4 ст. (30.08.1890) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4 ст. (25.10.1915) Замежныя (найвышэйшыя ступені): * [[Ордэн Вендскай кароны]] (Мекленбург-Шверын) (09.01.1879) * [[Ордэн Нідэрландскага льва]] (15.03.1881) * [[Ордэн Заслуг герцага Пятра-Фрыдрыха-Людвіга]] (Ольдэнбург) (15.04.1881) * [[Ордэн Узыходнага сонца]] (Японія) (04.09.1882) * [[Ордэн Вернасці, Бадэн|Ордэн вернасці]] (Бадэн) (15.05.1883) * [[Ордэн Залатога руна]] (Іспанія) (15.05.1883) * [[Ордэн Хрыста]] (Партугалія) (15.05.1883) * [[:de:Hausorden vom Weißen Falken|Ордэн Белага сокала]] (Саксен-Веймар) (15.05.1883) * [[Ордэн Серафімаў]] (Швецыя) (19.05.1883) * [[Ордэн Людвіга Гесенскага|Ордэн Людвіга]] (Гесен-Дармштат) (02.05.1884) * [[Ордэн Святога Стэфана]] вялікі крыж (Аўстра-Венгрыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Губерта]] (Баварыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Леапольда I|Ордэн Леапольда]] (Бельгія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Аляксандра]] (Балгарыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Вюртэмбергскай кароны]] (06.05.1884) * [[Ордэн Збавіцеля]] (Грэцыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Слана]] (Данія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай]] ([[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімскі Патрыярхат]]) (06.05.1884) * [[Ордэн Звеставання]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Італьянскай кароны]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Чорнага арла]] (Германская імперыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Зоркі Румыніі]] (06.05.1884) * [[Ордэн Ганаровага легіёна]] (06.05.1884) * [[Асману, ордэн|Ордэн Асману]] (Асманская імперыя) (28.07.1884) * Партрэт персідскага шаха (28.07.1884) * [[Ордэн Паўднёвага Крыжа]] (Бразілія) (19.09.1884) * [[Ордэн Шляхетнай Бухары]] (02.11.1885), з дыяментавымі знакамі (27.02.1889) * [[Ордэн Каралеўскага дому Чакры]] (Сіям) (08.03.1891) * [[Ордэн Кароны дзяржавы Бухары]] з дыяментавымі знакамі (21.11.1893) * [[Ордэн Саламона|Ордэн Пячаткі Саламона]] 1 ст. (Эфіопія) (30.06.1895) * [[Ордэн Падвойнага Цмока]], абсыпаны дыяментамі (Кітай) (22.04.1896) * [[Ордэн Іскандэр-Саіс|Ордэн Сонца Аляксандра]] (Бухарскі эмірат) (18.05.1898) * [[Ордэн Лазні]] (Брытанія) * [[Ордэн Падвязкі]] (Брытанія) * [[Каралеўскі Віктарыянскі ордэн]] (Брытанія)(1904) * [[:en:Order of Carol I|Ордэн Карла I]] (Румынія) (15.06.1906) * Ланцуг да [[Ордэн Серафімаў|Ордэна Серафімаў]] (Швецыя) (12.05.1908) * [[Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»]] (Балгарыя) (10.02.1910)<ref>[http://ruskline.ru/analitika/2012/08/27/neoslavistskoe_dvizhenie/ Визиты славянских Монархов в Россию (1909—1911 гг.)]</ref> * [[Ордэн Каштоўнага жазла]] (Манголія) (1913)<ref>{{Cite web |url=http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |title=Монгол улсын одон медаль, тэмдэгний үйлдвэрлэлийн үүсэл хөгжлөөс |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502164648/http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |archivedate=2 мая 2021 |url-status=dead }}</ref> == Пасля смерці == === Ацэнка ў рускай эміграцыі === У прадмове да сваіх мемуараў, генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]], былы цягам шэрага гадоў у блізкім асяроддзі імператара, пісаў у пачатку [[1930-я|1930-х]]: «Гасудар Мікалай II, Яго сям’я і Яго асяроддзе з’яўляліся ледзь не адзіным аб’ектам вінавачання для многіх колаў, што ўяўлялі рускую грамадскую думку дарэвалюцыйнай эпохі. Пасля катастрафічнага развалу нашай бацькаўшчыны вінавачанні засяродзіліся амаль вылучна на Гасудары»<ref>''Предисловие'' // Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 1.</ref>. Генерал Масолаў адводзіў асаблівую ролю ў агідзе грамадства{{efn|Пад «грамадствам» ён мае на ўвазе прыдворны і кіравальны клас імперыі.}} ад імператарскай сям’і і ад прастола зусім — імператрыцы Аляксандры Фёдараўне: «звада паміж грамадствам і дваром <…> гэтак абвастрылася, што і грамадства, замест таго, каб па ўкаранелых сваіх манархічных паглядах падтрымваць трон, ад яго адвярнулася і з сапраўдным зларадствам глядзела на яго крушэнне»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 26.</ref>. [[Файл:UkkelOrthodKerk.jpg|thumb|250px|Храм-помнік «у імя справядлівага {{нп3|Іоў|Іова Шматпакутнага|ru|Иов}}, у памяць Цара-Пакутніка Мікалая II і ўсіх рускіх людзей, багаборніцкай уладай у закалоце забітых» ([[1936]]—[[1950]]) у [[брусель]]скім раёне Уккел. Асвячоны [[1 кастрычніка]] [[1950]] года першаіерархам РПЦЗ {{нп3|Анастасій (Грыбаноўскі)|Анастасіям (Грыбаноўскім)|ru|Анастасий (Грибановский)}}.]] З пачатку [[1920-я|1920-х]] манархічнымі коламі [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] выдаваліся складанні пра апошняга цара, якія мелі апалагетычны (пазней таксама і [[Агіяграфія|агіяграфічны]]) характар і прапагандысцкую скіраванасць; найболей вядомым сярод такіх з’явілася даследаванне прафесара [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|С. С. Ольдэнбурга]], якое выйшла ў 2-х тамах у Бялградзе (1939) і [[Мюнхен]]е ([[1949]]) адпаведна. Адна з апошніх высноў Ольдэнбурга абвяшчала: «Самым цяжкім і самым забытым вычынам Імператара Мікалая II-га было тое, што Ён, пры неверагодна цяжкіх умовах, давёў Расію да парога перамогі: Яго праціўнікі не далі ёй пераступіць праз гэты парог»<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Мюнхен, 1949, Т. II, стр. 254 (капитализация букв источника).</ref>. === Афіцыйная ацэнка ў СССР === Артыкул пра яго ў [[ВСЭ|Вялікай савецкай энцыклапедыі]] (выданне 1-е, [[1939]] год): «Мікалай II быў гэтак жа абмежаваны і невуцкі, як яго бацька. <…> Уласцівыя Мікалаю II рысы тупога, недалёкага, недаверлівага і самалюбнага дэспата ў перыяд яго знаходжання на пасадзе атрымалі асабліва яркі выраз. <…> Разумовае ўбоства і маральнае раскладанне прыдворных колаў дасягнулі крайніх меж. Рэжым гніў на кораню <…> Да апошняй хвіліны Мікалай II заставаўся тым, чым быў — тупым самадзержцам, няздольным зразумець ні атачальнага становішча, ні нават сваёй выгады. <…> Ён рыхтаваўся ісці паходам на Петраград, каб у крыві патапіць рэвалюцыйны рух, і разам з набліжанымі да яго генераламі абмяркоўваў план здрады»<ref>[[ВСЭ]], изд 1-е, Т. 42-й, 1939, стб. 133—137.</ref>. У. І. Ленін у публічных выступах і артыкулах нідзе не даваў сваёй характарыстыкі Мікалая II як асобы, найболей шырока вядомая яго палітычная характарыстыка імператара як «першага абшарніка». Другі па ўплыве правадыр [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Л. Д. Троцкі]], наадварот, у 1913 годзе напісаў артыкул пра Мікалая II<ref>{{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|title=Л. Троцкий. Николай II|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521065155/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|archivedate=21 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Большасць пазнейшых ([[Вялікая Айчынная вайна|паваенных]]) савецкіх гістарыяграфічных публікацый, прызначаных для шырокага кола, у апісанні гісторыі Расіі ў перыяд валадаранні Мікалая II імкнуліся, наколькі можна, унікаць згадвання пра яго як пра чалавека і асобу: так, «Дапаможнік па гісторыі СССР для рыхтавальных аддзяленняў ВНУ» ([[1979]] год)<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 336—418 («Раздел IV „Россия в эпоху империализма“»).</ref> на 82-х старонках тэксту (без ілюстрацый), якія выкладаюць сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Расійскай імперыі ў дадзены перыяд, згадвае імя імператара, які стаяў на чале дзяржавы ў апісваны час, толькі аднойчы<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 407.</ref> — пры выкладзе падзей яго адрачэння ў карысць [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|брата]] (пра яго ўзыходжанне не гаворыцца нічога; імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] на тых жа старонках памянёна 121 раз). === Царкоўнае шанаванне === [[Файл:Yekaterinburg cathedral on the blood 2007.jpg|thumb|250px|[[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў [[Екацярынбург]]у — пабудаваны на месцы [[Дом Іпацьева|дома інжынера Іпацьева]], дзе 17 ліпеня 1918 года быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я.]] З 1920-х гадоў, у рускім замежжы па ініцыятыве Саюзу змагароў памяці імператара Мікалая II<ref>С. Позднышев. ''Немеркнущий свет.'' Сан Пауло, 1949, стр. 27.</ref>, здзяйсняліся рэгулярныя [[Паніхіда|задушныя]] памінанні імператара Мікалая II тройчы ў год (у дзень нараджэння, дзень тэзаімянінаў і ва ўгодкі забойства), але яго шанаванне як святога пачало шырыцца па сканчэнні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 19 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1981]] года імператар Мікалай і яго сям’я былі [[Кананізацыя|кананізаваны]] [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай Замежнай Царквой (РПЦЗ)]]<ref>Служба в Нью-Йорке // «Известия», № 259 (19935) от 5 ноября 1981. стр.4</ref>, якая тады не мела царкоўнага камунікавання з [[РПЦ|Маскоўскім Патрыярхатам]] у СССР. Развязак Архірэйскага Сабора [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] ад [[14 жніўня]] 2000 года: «Уславіць як [[пакутнік]]аў у [[Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай|саборы навамучанікаў і спаведнікаў Расійскіх]] царскую сям’ю: імператара Мікалая II, імператрыцу Аляксандру, царэвіча Алексія, вялікіх княжнаў Вольгу, Таціяну, Марыю і Анастасію» (іх памяць — 4 ліпеня па юліянскім календары)<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/543115.html Из Деяния Юбилейного Освященного Архиерейского Собора Русской православной церкви о соборном прославлении новомучеников и исповедников российских XX века (Москва, Храм Христа Спасителя, 13—16 августа 2000 г.)]</ref><ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/glav.htm Император Николай Второй и его семья причислены к лику святых] [[Православие.Ru]], Москва, 14 августа 2000.</ref>. Акт кананізацыі быў успрыняты расійскім грамадствам неадназначна: праціўнікі кананізацыі сцвярджаюць, што абвяшчэнне Мікалая II святым насіла палітычны характар<ref>{{Cite web |url=http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |title=О КАНОНИЗАЦИИ ПОСЛЕДНЕГО РУССКОГО ЦАРЯ |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=28 лістапада 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128090253/http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |url-status=dead }}</ref>. З іншага боку, у частцы праваслаўнай супольнасці цыркулююць ідэі пра тое, што ўслаўленне цара як пакутніка недастаткова, і ён з’яўляецца царом-збаўцам. Ідэі асуджаны [[Алексій II|Алексіем II]] як блюзнерскія, бо «збавіцельны подзвіг адзін — Бога нашага Ісуса Хрыста»<ref name="credorub">[http://www.pravoslavie.ru/news/25327.htm Предстоятель Русской Церкви осудил т. н. «чин всенародного покаяния»] Православие. Ru, 24 декабря 2007.</ref>. У 2003 годзе ў [[Екацярынбург]]у, на месцы знесенага дома інжынера Іпацьева, дзе быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я, быў пабудаваны [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]], перад уваходам у які ўсталяваны помнік сям’і Мікалая II. === Рэабілітацыя. Ідэнтыфікацыя рэшткаў === У снежні 2005 года прадстаўнік кіраўніка «Расійскага Імператарскага Дому» {{нп3|Марыя Уладзіміраўна Раманава|Марыі Уладзіміраўны Раманавай|ru|Романова, Мария Владимировна}} накіраваў у [[Пракуратура Расійскай Федэрацыі|пракуратуру РФ]] заяву пра [[рэабілітацыя|рэабілітацыю]] як ахвяр [[Рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] расстралянага былога імператара Мікалая II і членаў яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/20feb2006/pomanovy.html Генпрокуратура РФ отказалась реабилитировать Николая II] NEWSru 20 февраля 2006.</ref>. Паводле заявы, пасля шэрага адмоў у задавальненні, [[1 кастрычніка]] [[2008]] года Прэзідыум Вярхоўнага суда РФ прыняў рашэнне пра рэабілітацыю апошняга расійскага імператара Мікалая II і членаў яго сям’і (нягледзячы на думку генпракуратуры РФ, што заяўляла ў судзе, што вымогі пра рэабілітацыю не адпавядаюць заканадаўству з прычыны таго, што дадзеныя асобы не былі арыштаваны па палітычных матывах, а судовага рашэння пра расстрэл не прымалася)<ref>[http://newsru.com/russia/01oct2008/reab.html Последний российский император Николай II и члены его семьи реабилитированы] [[NEWSru]] 1 октября 2008.</ref><ref name="sp">[http://svpressa.ru/issue/news.php?id=9846 Генпрокуратура признала, что Романовых расстреляли незаконно.]</ref><ref name="reab">{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |title=Реабилитация через 90 лет после казни |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=29 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629130335/http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |url-status=dead }}</ref>. [[30 кастрычніка]] таго ж 2008 года паведамлялася, што Генеральная пракуратура РФ прыняла рашэнне пра рэабілітацыю 52 чалавек з асяроддзя імператара Мікалая II і яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/30oct2009/reabslug.html Реабилитированы десятки приближенных Николая II, разделившие участь его семьи] NEWSru 30 октября 2009.</ref>. [[Файл:Grabraum Nikolaus II.JPG|thumb|left|250px|Пахаванне (1998) меркаваных рэшткаў Мікалая II, Аляксандры Фядораўны, вялікіх княжнаў Анастасіі, Таціяны, Вольгі. а таксама іх слуг у Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (паўднёва-заходняя частка сабора).]] У снежні 2008 года на навукова-практычнай канферэнцыі, праведзенай па ініцыятыве Следчага камітэта пры пракуратуры РФ, з удзелам генетыкаў з Расіі і ЗША было заяўлена<ref>[http://www.tass-ural.ru/lentanews/54965.html Экспертиза подтвердила, что найденные останки принадлежат Николаю II] ИТАР-ТАСС 5 декабря 2008.</ref>, што рэшткі, знойдзеныя ў 1991 годзе пад Екацярынбургам і аддадзеныя зямлі [[17 чэрвеня]] [[1998]] года ў Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (Санкт-Пецярбург)<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=202022 Обряд погребения] Коммерсантъ, № 129 от 18 июля 1998.</ref>, належаць Мікалаю II<ref>[http://www.nature.com/ng/journal/v6/n2/abs/ng0294-130.html Identification of the remains of the Romanov family by DNA analysis] (экспертыза 1994 года)</ref>. У Мікалая II былі вызначаны Y-храмасомная гаплагрупа R1b і мітахандрыяльная гаплагрупа T<ref>[http://dx.doi.org/10.1073/pnas.0811190106 Rogaev, (2009), Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 106, no 13 (March 2009), pp. 5258?5263.]</ref><ref>[http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0004838 Coble MD, et al. (2009), Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis, PLoS ONE, vol. 4, no. 3: e4838.]</ref>. У студзені 2009 года СКП завяршыў расследаванне крымінальнай справы па акалічнасцях гібелі і пахавання сям’і Мікалая II; расследаванне было спынена «ў звязку з заканчэннем тэрмінаў даўнасці прыцягнення да крымінальнай адказнасці і смерцю асоб, што здзейснілі наўмыснае забойства»<ref>[http://newsru.com/russia/15jan2009/delo.html Прокуратура закрыла дело об убийстве Николая II и его семьи] NEWSru, 15 января 2009.</ref>. Прадстаўнік [[Марыя Уладзіміраўна Раманава|М. У. Раманавай]], якая называе сябе кіраўніком Расійскага імператарскага дому, у 2009 годзе заяўляў, што «Марыя Уладзіміраўна цалкам падзяляе ў гэтым пытанні пазіцыю [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]{{efn|Патрыярх Маскоўскі [[Алексій II]] адмовіўся браць удзел у цырымоніі пахавання рэшткаў, паставіўшы пад сумнеў іх аўтэнтычнасць.}}<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=21811&ThemesID=616 Останки сладки], [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201926&ThemesID=616 Все на похороны! Президент примет участие в похоронах Николая II])</ref>, якая не знайшла дастатковых падстаў для прызнання „екацярынбургскіх рэшткаў“ прыналежнымі членам царскай сям’і»<ref>[http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 Признание статуса дома Романовых будет стоить государству не больше, чем лист бумаги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814191018/http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 |date=14 жніўня 2009 }} [[Интерфакс]], 6 августа 2009.</ref>. Іншыя прадстаўнікі Раманавых на чале з {{нп3|Мікалай Раманавіч Раманаў|М. Р. Раманавым|ru|Романов, Николай Романович}} занялі іншую пазіцыю: апошні, у прыватнасці, узяў удзел у пахаванні рэшткаў у ліпені 1998 года, сказаўшы: «Мы прыехалі закрыць эпоху»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201875 Начало похорон] «Коммерсантъ», 16 июля 1998.</ref>. 23 верасня 2015 года рэшткі Мікалая II і яго жонкі былі эксгумаваны для следчых дзеянняў у рамках усталявання асоб рэшткаў іх дзяцей — Аляксея і Марыі<ref>[http://sledcom.ru/news/item/970491/?type=news&more_link=1&_=55515 ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ В РАМКАХ УГОЛОВНОГО ДЕЛА О ГИБЕЛИ ЧЛЕНОВ СЕМЬИ РОССИЙСКОГО ИМПЕРАТОРСКОГО ДОМА РОМАНОВЫХ БУДУТ ПРОВЕДЕНЫ В КРАТЧАЙШИЕ СРОКИ] Следственный комитет России, 24 сентября 2015.</ref>. === Помнікі Імператару Мікалаю II === Яшчэ пры жыцці апошняга імператара ў яго гонар былі пастаўлены не менш дванаццаці помнікаў, злучаных з наведваннем ім розных гарадоў і ваенных лагераў. Галоўным чынам гэтыя помнікі ўяўлялі сабою калоны ці абеліскі з імператарскім вензелем і адпаведным надпісам. Адзіны помнік, які ўяўляш сабой бронзавы бюст Імператара на высокім гранітным пастаменце, быў усталяваны ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]] да [[300-годдзе дому Раманавых|300-летняму юбілею Дому Раманавых]]. Ніводны з гэтых помнікаў не захаваўся<ref>''Сокол, К. Г.'' Монументальные памятники Российской Империи. Каталог. — М., 2006. — С. 162—165.</ref>. Першым помнікам рускаму цару-пакутніку стаў усталяваны ў 1924 годзе ў Германіі: афіцэры аднаго з прускіх палкоў, шэфам якога быў Імператар Мікалай II, «узвялі яму на надзвычай ганаровым месцы годны помнік»<ref>''Фомин, С. В.'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер. — М.: Посев, 2007. — С. 419. — ISBN 5-85824-170-0.</ref><ref>От правления об-ва памяти Государя Императора Николая II // ''Царский вестник''. — № 297. — Белград. — 29 августа — 11 сентября 1932. — С. 3.</ref>. Помнікі Імператару Мікалаю II усталяваны ў наступных населеных пунктах: * пасёлак Вырыца Гатчынскага раёна Ленінградскай вобласці; на тэрыторыі асабняка С. В. Васільева. Бронзавая фігура на высокім пастаменце. Адкрыты ў 2007 годзе. * урочышча Ганіна Яма, блізу Екацярынбурга; у комплексе манастыра Святых Царскіх Пакутнікаў. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў 2000-х гадах. * Екацярынбург; каля храма Усіх Святых, якія праззялі ў зямлі Расійскай. Бронзавая кампазіцыя ўлучае фігуры імператара і членаў яго сям’і. Адкрыты 16 ліпеня 2003 года, скульптары К. В. Грунберг і А. Г. Мазаеў. * пасёлак [[Крайск]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] Мінскай вобласці; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 2012 года, скульптар Ул. Зялянка. * Курск; каля храма святых Веры, Надзеі, Любові і маці іх Сафіі. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 верасня 2003 года, скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. * Масква; на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]], каля храма Ускрысення. Мармуровы паклонны крыж і чатыры гранітныя пліты з высечанымі надпісамі. Адкрыты 19 мая 1991 года, скульптар Н. Паўлаў. 19 ліпеня 1997 года мемарыял быў пашкоджаны ў выніку выбуху, пасля быў адноўлены, аднак у лістападзе 2003 года зноў быў пашкоджаны. * пасёлак Новы Свет (Крым). Парны помнік — бронзавыя фігуры імператара і Льва Галіцына. Адкрыты 28 верасня 2012 года, скульптар Барыс Чак. * [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]], прыгарад Санкт-Пецярбурга; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 20 лістапада 2011 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Падольск Маскоўскай вобласці; на тэрыторыі сядзібы В. П. Меліхава, каля храма Святых Царскіх Пакутнікаў. Першы гіпсавы помнік працы скульптара В. М. Клыкава, што ўяўляў сабой статую імператара ў поўны ўзрост, быў адкрыты 28 ліпеня 1998 года, аднак 1 лістапада 1998 года быў падарваны. Новы, гэтым разам бронзавы, помнік па гэтай жа мадэлі быў ізноў адкрыты 16 студзеня 1999 года. * [[Пушкін (горад)|Пушкін]]; побач з Феадораўскім Гаударавым саборам. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 1993 года, скульптар В. В. Зайко. * Санкт-Пецярбург; за алтаром Крыжаўзвіжанскай царквы (Лігаўскі праспект, 128). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 19 мая 2002 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Санкт-Пецярбург; каля храма Ускрысенні Хрыстова (набярэжная Абводнага канала, 116). Парны помнік (скульптар М. У. Переяславец) — бронзавыя фігуры Імператара Мікалая II і Імператрыцы Аляксандры Фядораўны на пастаменце. Адкрыты 12 мая 2013 года<ref>[http://prichod.ru/opyt-prihodov/5683/ В северной столице возле храма на Обводном канале открыт памятник святым страстотерпцам императору Николаю II и императрице Александре]</ref>. * Сочы; на тэрыторыі Міхаіла-Архангельскага сабора. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 21 лістапада 2008 года, скульптар В. Зелянко. * сяло {{нп3|Сяло Сырастан|Сырастан|ru|Сыростан (село)}}, блізу Міяса Чалябінскай вобласці; каля Крыжаўзвіжанскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў ліпені 1996 года, скульптар П. Е. Лёвачкін. * сяло [[Тайнінскае]], блізу горада Мыцішчы Маскоўскай вобласці. Фігура на высокім пастаменце. Адкрыты 26 мая 1996 года, скульптар В. М. Клыкаў. 1 красавіка 1997 года помнік быў падарваны, аднак спусцячы тры гады адноўлены па гэтай жа мадэлі і зноў адкрыты 20 жніўня 2000 года. * пасёлак [[Шушанскае]] Краснаярскага краю; каля завадской прахадной ТАА «Шушанская марка» (Піянерская вуліца, 10). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 снежня 2010 года, скульптар К. М. Зініч. * 8 чэрвеня 2012 года ў гарадскім парку сіцылійскага горада {{нп3|Таарміна||ru|Таормина}} быў усталяваны бюст Мікалая II. Помнік апошняму расійскаму імператару быў асвячоны па праваслаўным абрадзе<ref>{{Cite web |url=http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |title=В Таормине (Сицилия, Италия) установлен памятник Николаю II |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=7 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507114345/http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |url-status=dead }}</ref>. * У 2007 годзе ў Расійскай Акадэміі майстэрстваў скульптарам [[Зураб Канстанцінавіч Цэрэтэлі|З. К. Цэрэтэлі]] была пададзена манументальная бронзавая кампазіцыя, што складаецца з фігур імператара і членаў яго сям’і, што стаяць перад катамі ў склепе Іпацьеўскага дома, якая паказвае апошнія хвіліны іх жыцця<ref>http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110907011909/http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 |date=7 верасня 2011 }}</ref>. Ніводны горад пакуль не выказаў жадання ўсталяваць у сябе гэты помнік. * Помнік імператару Мікалаю II у Белградзе. На Новых могілках у 1935 годзе быў узведзены мемарыял Рускай славы, на якім напісана: «Вечная памяць імператару Мікалаю II і 2 000 000 рускіх ваяроў Вялікай вайны» (абноўлены ў 2009 годзе)<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/32847.htm Завершилось пребывание в Сербии делегации Русской православной церкви]. Православие. Ru, 24 ноября 2009.</ref>. * Храм-помнік у Бруселі. Закладзены 2 лютага 1936 года, выбудаваны па праекце архітэктара Н. І. Ісцаленава, урачыста асвячоны 1 кастрычніка 1950 года мітрапалітам Анастасіям (Грыбаноўскім). Храм-помнік знаходзіцца ў юрысдыкцыі РПЦ(з). * [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў Екацярынбургу. * {{нп3|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і Аляксандру I|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і югаслаўскаму каралю Аляксандру I|ru|Часовня-памятник Николаю II и Александру I}}, узведзеная ў [[Харбін]]е ў 1936 годзе. * Бюст Мікалая II у горадзе [[Баня-Лука]] ў [[Рэспубліка Сербская|Рэспубліцы Сербскай]], усталяваны 21 чэрвеня 2014 года. * {{нп3|Помнік Мікалаю II (Бялград)|Помнік Мікалаю II у Бялградзе|ru|Памятник Николаю II (Белград)}}, [[Сербія]] — падарунак Расійскай Федэрацыі Бялграду. Усталяваны 13 кастрычніка 2014 года ў скверы насупраць мэрыі горада і непадалёку ад {{нп3|Рускі дом (Бялград)|Расійскага цэнтра навукі і культуры «Рускі дом»|ru|Русский дом (Белград)}}. Аўтары скульптуры {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Кавальчук|А. М. Кавальчук|ru|Ковальчук, Андрей Николаевич}} і Г. Праватораў<ref>[http://ria.ru/religion/20141013/1028154605.html Памятник царю Николаю II установлен в Белграде]</ref>. Урачыстае адкрыццё помніка адбылося 16 лістапада 2014 года<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/religion/20141116/1033565984.html|title=Памятник Николаю Второму открыт в Белграде|date=2014-11-16|publisher=РИА-Новости|accessdate=2014-11-16}}</ref>. * Помнік-бюст Імператару Мікалаю II быў адкрыты 19 мая 2015 года ў галоўнага ўваходу ў [[Лівадыйскі палац]] у [[Лівадыя|Лівадыі]]. Бюст выраблены па мадэлі скульптара А. А. Апалонава са штучнага каменя і бранзаваны. Пастамент з мармуру. === Вуліцы === * Імя Мікалая II носіць вуліца ў французскім горадзе {{нп3|Мезон-Лафіт (горад)|Мезон-Лафіт|ru|Мезон-Лаффит (город)}} (avenue Nicolas II). * Avenue Nicolas II у [[Ніца|Ніцы]] — вуліца, якая падходзіць да {{нп3|Мікалаеўскі сабор (Ніца)|Сабору Святога Мікалая|ru|Николаевский собор (Ницца)}}. * Вуліца Цара Николаjа II у [[Бялград]]зе. * Набярэжная Цэсарэвіча ва [[Уладзівасток]]у<ref>[http://vladivostok-city.com/ru/places/all/all/1164 Набережная Цесаревича, Владивосток - путеводитель по городу]</ref>. == У савецкай літаратуры == У 1972—1973 гадах у часопісе «Звезда» была апублікавана прысвечаная валадаранню Мікалая, яго зняволенню і расстрэлу кніга М. К. Касвінава «Дваццаць тры ступені ўніз» (23 — лік гадоў валадарання Мікалая II і адначасова лік прыступак усходаў у [[Дом Іпацьева|доме Іпацьева]], па якой Мікалай II прайшоў перад расстрэлам). Надалей кніга была некалькі разоў перавыдадзена асобнымі выданнямі. Кніга малявала Мікалая жорсткім, подлым, хітрым і ў той жа час абмежаваным. Разам з тым кніга ўяўляе цікавасць сваёй вялікай бібліяграфіяй: аўтар выкарыстаў матэрыялы закрытых архіваў (у тым ліку меў доступ да «Запіскі» [[Якаў Міхайлавіч Юроўскі|Юроўскага]]), шматлікія малавядомыя публікацыі<ref>[http://rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html Романовы в зеркале СССР.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213124432/http://www.rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html |date=13 снежня 2010 }}</ref><ref>[Касвинов М. К. Двадцать три ступени вниз. М., «Мысль», 1978]</ref>. == Фільмаграфія == Пра Мікалая II і яго сям’ю знята некалькі мастацкіх фільмаў, сярод якіх можна вылучыць «{{нп3|Агонія (фільм)|Агонія|ru|Агония (фильм)}}» (1981), англійска-амерыканскі фільм {{нп3|Мікалай і Аляксандра|«Мікалай і Аляксандра»|ru|Николай и Александра}} (''Nicholas and Alexandra'', [[1971]]) і два расійскія фільмы {{нп3|Царазабойца (фільм)|«Царазабойца»|ru|Цареубийца (фильм)}} ([[1991]]) і {{нп3|Раманавы. Венцаносная сям'я|«Раманавы. Венцаносная сям'я»|ru|Романовы. Венценосная семья}} ([[2000]]). Галівуд зняў некалькі кінастужак пра дачку цара Анастасію, якая нібы выратавалася («Анастасія» (''Anastasia'', [[1956]]) і {{нп3|Анастасія: Таямніца Ганны|«Анастасія, ці таямніца Ганны»|ru|Анастасия: Загадка Анны}} (''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]), а таксама мультфільм {{нп3|Анастасія (мультфільм)|«Анастасія»|ru|Анастасия (мультфильм)}} (''Anastasia'', ЗША, [[1997]]). === Кінаўвасабленні === {{external media |align = right |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=1VfeiC94FNY Николай II Александрович - Последний на престоле. Документальный фильм из цикла "Русские цари" ] }} * Альфрэд Хікман ({{нп3|Падзенне Раманавых|«Падзенне Раманавых»|ru|Падение Романовых}}, ЗША, 1917) * Хейнц Хаўс («Die Brandstifter Europas», Германія, 1926) * Уладзімір Колчын (Пралог, 1956, «{{нп3|Два жыцці (фільм, 1961)|«Два жыцці»|ru|Две жизни (фильм, 1961)}}», 1961) * Майкл Джэйстан («[[Мікалай і Аляксандра]]» (''Nicholas and Alexandra''), [[1971]]) * {{нп3|Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў|ru|Брондуков, Борислав Николаевич}} ({{нп3|Сям'я Кацюбінскіх (фільм)|«Сям'я Кацюбінскіх»|ru|Семья Коцюбинских}}, 1972) * Чарлз Кэй (Падзенне арлоў «Fall of Eagles», Англія, 1974) * {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Стычкін|Анатоль Рамашын|ru|Ромашин, Анатолий Владимирович}} («[[Агонія (фільм)|Агонія]]», 1974/1981) * {{нп3|Юрый Аляксандравіч Дземіч|Юрый Дземіч|ru|Демич, Юрий Александрович}} ({{нп3|Давер (фільм, 1975)|«Давер»|ru|Доверие (фильм, 1975)}}, 1975) * [[Амар Шарыф]] («[[Анастасія: Таямніца Ганны|Анастасія, ці таямніца Ганны]]» ''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]) * {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Галібін|Аляксандр Галібін|ru|Галибин, Александр Владимирович}} ({{нп3|Жыццё Кліма Самгіна (тэлесерыял)|«Жыццё Кліма Самгіна»|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}} 1987, «[[Раманавы. Венцаносная сям'я|Раманавы. Венцаносная сям’я]]», [[2000]]) * {{нп3|Андрэй Станіслававіч Растоцкі|Андрэй Растоцкі|ru|Ростоцкий, Андрей Станиславович}} («Свой крыж», 1989, «Забароненыя людзі», 1989, «{{нп3|Маці (фільм, 1989)|Маці|ru|Мать (фильм, 1989)}}», 1989, {{нп3|Раскол (фільм, 1993)|«Раскол»|ru|Раскол (фильм, 1993)}}, 1993, {{нп3|Сны (фільм, 1993)|«Сны»|ru|Сны (фильм, 1993)}}, 1993, «Жыццё і смерць Петра Сталыпіна», 2001) * [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]] («[[Царазабойца (фільм)|Царазабойца]]», 1991) * Генадзь Глаголеў ({{нп3|Конь белы (тэлесерыял)|«Конь белы»|ru|Конь белый (телесериал)}}, 1993) * [[Іэн Мак-Келен]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 1996)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 1996)}}, ЗША, [[1996]]) * Уладзімір Баранаў ({{нп3|Рускі каўчэг|«Рускі каўчэг»|ru|Русский ковчег}}, 2002) * {{нп3|Андрэй Ігаравіч Харытонаў|Андрэй Харытонаў|ru|Харитонов, Андрей Игоревич}} («Грахі айцоў», 2004) * Андрэй Неўраеў ({{нп3|Гібель імперыі (тэлесерыял)|«Гібель імперыі»|ru|Гибель империи (телесериал)}}, 2005) * {{нп3|Яўген Аляксеевіч Стычкін|Яўген Стычкін|ru|Стычкин, Евгений Алексеевич}} («Шчасце ты маё», 2005) * {{нп3|Міхаіл Анатольевіч Ялісееў|Міхаіл Ялісееў|ru|Елисеев, Михаил Анатольевич}} ({{нп3|Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі|«Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі»|ru|Столыпин… Невыученные уроки}}, 2006) * {{нп3|Яраслаў Валер'евіч Іваноў|Яраслаў Іваноў|ru|Иванов, Ярослав Валерьевич}} ({{нп3|Змова (фільм, 2007)|«Змова»|ru|Заговор (фильм, 2007)}}, 2007) * [[Мікалай Пятровіч Бурляеў|Мікалай Бурляеў]] ({{нп3|Адмірал (фільм)|«Адмиралъ|ru|Адмиралъ}}, 2008) * [[Уладзімір Львовіч Машкоў|Уладзімір Машкоў]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 2011)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 2011)}}, [[2011]]) * [[Яўген Віталевіч Міронаў|Яўген Міронаў]] ({{нп3|Вока Божае||ru|Глаз Божий}}, 2012) * {{нп3|Валерый Аляксандравіч Дзягцяр|Валерый Дзягцяр|ru|Дегтярь, Валерий Александрович}} ({{нп3|Рыгор Р.||ru|Григорий Р.}}, 2014) * {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}} ([[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]], 2017) === Сітуацыя вакол фільма «Мацільда» === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Скандал вакол фільма «Мацільда»||ru|Скандал вокруг фильма «Матильда»}}}} Расійскі рэжысёр [[Аляксей Яфімавіч Учыцель|Аляксей Учыцель]] у [[2017 год у гісторыі кіно|2017]] годзе зняў мастацкі фільм «[[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]]», сюжэт якога разгортваецца вакол {{нп3|Адносіны цэсарэвіча Мікалая і Мацільды Кшасінскай|адносін|ru|Отношения цесаревича Николая и Матильды Кшесинской}} балерыны [[Мацільда Феліксаўна Кшасінская|Мацільды Кшасінскай]] і цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча. Ролю Мікалая II выканаў нямецкі акцёр {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}}. Запланаваны выхад фільма стаў прадметам грамадскага канфлікту, які разгарэўся з лістапада 2016 года. Складовымі часткамі канфлікту з’яўляюцца жорсткая палеміка, спробы забароны фільма, пагрозы кінапракатчыкам і падпалы кінатэатраў у шэрагу гарадоў Расіі. Прычынай пратэстаў стала ўспрыманне трэйлера фільма як скажаючага гістарычную праўду і ачарняючага памяць Мікалая II, {{нп3|Кананізацыя царскай сям’і|кананізаванага|ru|Канонизация царской семьи}} Рускай праваслаўнай царквой.<ref>[https://sputnik.by/culture/20171018/1031435482/prokat-matildy-v-mogileve-ogranichili-iz-za-carskoj-semi.html Прокат «Матильды» в Могилеве ограничили из-за «царской семьи».] {{Ref-ru}}</ref> == На манетах і паштовых марках == <center><gallery perrow=3 widths=180 heights=180 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Манеты і [[Паштовая марка|паштовыя маркі]]"> Файл:Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|На залатой манеце 5 рублёў ([[1899]]) Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|На срэбным рублі:<br />300-годдзе дому Раманавых ([[1913]]) Файл:Rossia 1913 116.jpg|Паштовая марка Расійскай імперыі ([[1913]]) Файл:RU079 10.jpg|Паштовая марка Расіі ([[2010]]) Файл:Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Паштовая марка [[Расія|Расіі]], прысвечаная 80-годдзю [[Расстрэл царскай сям’і|расстрэла]] ў Екацярынбургу, [[1998]], 3 [[Рубель|рублі]]</gallery></center> == Гл. таксама == * [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] * [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]]. * [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] * [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]] * [[Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|Вольга Мікалаеўна]] * [[Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|Таццяна Мікалаеўна]] * [[Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|Марыя Мікалаеўна]] * [[Анастасія Мікалаеўна]] * [[Аляксей Мікалаевіч]] * [[Рыгор Яфімавіч Распуцін]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == ; Даследаванні * {{ВТ-ЭСБЕ|Николай II}} * Аврех А. Я. [http://scepsis.ru/library/id_1834.html ''Царизм накануне свержения''.] — М.: Наука, — 1989 ISBN 5-02-009443-9 * ''Боханов А. Н. Сумерки монархии. — М.: Воскресенье, — 1993. — 288 с.: ил. ISBN 5-88528-021-5'' * Боханов А. Н. Николай II. М.: Мол. гвардия — ЖЗЛ; Русское слово,- 1997. — 480 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей. Серия биогр. Вып. 739). ISBN 5-235-02296-3 * ''Боханов А. Н.'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, — 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). ISBN 978-5-9533-2541-7 * [[Генрых Зіноўевіч Ёфэ|Иоффе Г. З.]] Крах российской монархической контрреволюции. — М.: Наука, — 1977. 320 с. 12000 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Великий Октябрь и эпилог царизма. — М.: Наука, — 1987. 366 с. 9500 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Революция и семья Романовых. — М.: Эксмо (Серия: Гибель династии Романовых). — 2012. 368 с. ISBN 978-5-4438-0175-9; 2000 экз. * ''{{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}}'' Царствование Императора Николая II / Предисловие Ю. К. Мейера — СПБ.: «Петрополь», 1991. — 672 с. ISBN 5-88560-088-0 Репринтное воспроизведение издания: Вашингтон, — 1981 * {{нп3|Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|Мельгунов С. П.|ru|Мельгунов, Сергей Петрович}} ''[http://read.aif.ru/pages/biblio_book/?art=159734 Судьба императора Николая II после отречения]{{Недаступная спасылка}}''. Париж, 1951. * ''Соколов Н. А.'' [http://murder-of-imperial-family.gatchina3000.ru Убийство Царской Семьи.] — М.: Советский писатель, — [[1991]]. (Книга Николая Соколова о судебном расследовании убийства Императорской семьи Романовых в [[1918]] году). * ''[[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/index.html Гибель Императорской России]. Берлин, — 1923. * ''Радциг Е. С.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/NIKITZAR.HTM Николай II в воспоминаниях приближённых] // Новая и новейшая история. 1999. № 2. * ''Федоровский В. М.'' Император Николай II и его флот. // Николай II в воспоминаниях и свидетельствах. — М.: Вече, — 2008. — С. 54-85. * ''Мультатули П. В.'' Внешняя политика императора Николая II (1894—1917). — М.: ФИВ, — 2012. — 840 с., ил., 1000 экз., ISBN 978-5-91862-010-6 * {{кніга | аўтар = Касвинов М.К. | загаловак = Двадцать три ступени вниз | месца = М. | выдавецтва = Мысль | год = 1979 | старонак = 565 | isbn = | ref = Касвинов}} ; Дакументы, дзённікі і ўспаміны * ''[[Сяргей Юльевіч Вітэ|Витте С. Ю.]]'' Воспоминания. Т. I—III. Царствование Николая II. М.-Пг., 1923 (и др. издания) * ''Гурко В. И.'' Царь и царица. — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927 * ''[[П’ер Жыльяр|Жильяр П.]]'' [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/J/JIL'YAR_P'er/_Jil'yar_P..html#01 Император Николай II и его семья.] Вена, — 1921. * ''{{нп3|Таццяна Яўгенаўна Боткіна|Мельник (Боткина) Т. Е.|ru|Боткина, Татьяна Евгеньевна}}'' [http://emalkrest.narod.ru/txt/botkina.htm Воспоминания о Царской Семье.] Белград, — 1921. * Падение царского режима. Стенографические отчёты допросов и показаний, данных в 1917 г. в Чрезвычайной следственной комиссии Временного правительства. В 7 т. М.-Л., — 1926—1927. * ''{{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеолог М|ru|Палеолог, Жорж Морис}}.'' Царская Россия накануне революции. М., Международные отношения — 1991 * Палеолог М. ''Царская Россия во время мировой войны''. М., — 1991 * Переписка Николая и Александры Романовых М.-Л., — 1926—1927, гл. таксама сучаснае выданне {{кніга |аўтар = Николай II |загаловак = Переписка Николая и Александры |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,658/Itemid,52/ |выданне = |месца = М. |выдавецтва = «Захаров» |год = 2013 |старонак = 928 |isbn = 978-5-8159-1177-2 }} * [http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913.htm Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник.] — СПб.: Институт Российской истории, [[Расійская акадэмія навук|Российская академия наук]], [[1995]]. * [http://dlib.rsl.ru/rsl01004000000/rsl01004464000/rsl01004464201/rsl01004464201.pdf Полное собрание речей Императора Николая II: 1894—1906]: составлено по официальным данным «Правительственного Вестника». Книгоиздательство Друг Народа, 1906. (Отрывки из речей) * Дневники императора Николая II. Общ. ред. и предисловие д. и. н. К. Ф. Щацилло. М., Орбита. 1992. 734 с. ISBN 5-85210-024-2 * {{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак= Дневники Николая II и императрицы Александры Фёдоровны: в 2 т.|спасылка= |адказны= отв. ред., сост. В. М. Хрусталёв|выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= ПРОЗАиК|год= 2012|том= |старонкі= |старонак= |серыя= |isbn= 978-5-91631-160-0|тыраж= 3000|ref= }} ; Пытанні кананізацыі * {{артыкул|аўтар= |загаловак= Житие святого страстотерпца, императора Российского Николая Александровича Романова|спасылка= http://www.sedmitza.ru/text/1038648.html|выданне= Московские епархиальные ведомости|тып= журнал|год= 2000|том= |нумар= 10—11|старонкі= 20—33|doi= |issn=}} * [http://www.grad-petrov.ru/archive.phtml?subj=19&mess=251 Об истории канонизации Царственных страстотерпцев рассказывает церковный историк, профессор-протоиерей Георгий Митрофанов] * {{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/sobytia/sobor/juvenalij.htm|title=Основания для канонизации царской семьи. Из доклада митрополита Крутицкого и Коломенского Ювеналия, председателя Синодальной комиссии по канонизации святых|author=|date=2000|work=|publisher=Сайт Православие.ru|accessdate=2014-01-12}} == Спасылкі == * [http://m-dv.ru/catalog/king,21/year,1894/coins.html Каталог монет Императора Николая Второго] * [http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403062743/http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html |date=3 красавіка 2015 }} * [https://web.archive.org/web/20110818102005/http://blogs.mail.ru/mail/lubosivl/236d6fb22a08fb73.html Семья Николая II (галерея фото)] * [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1002207494 ПЕРСОНЫ / НИКОЛАЙ II (НИКОЛАЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ РОМАНОВ) ПОСЛЕДНИЙ РОССИЙСКИЙ ИМПЕРАТОР (21.10.1894-02.03. 1917)]{{Недаступная спасылка}}. РГАКФД — Российский государственный архив кинофотодокументов * [http://regiment.ru/bio/S/5.htm Биография на сайте «Русская императорская армия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080106090212/http://www.regiment.ru/bio/S/5.htm |date=6 студзеня 2008 }} * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/articles/ekaterinodar-tri-chasa-v-ekaterinodare-vizit-imperatora-nikolaya-ii/ Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II] * Дубенский Д. Н. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14136-dubenskiy-d-n-ego-imperatorskoe-velichestvo-gosudar-imperator-nikolay-aleksandrovich-v-deystvuyuschey-armii-pg-1915-1916 Его Императорское Величество государь император Николай Александрович в действующей армии] {{start box}} {{succession box| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр Аляксандравіч]]| after={{нп3|Георгій Аляксандравіч||ru|Георгий Александрович}}| title={{нп3|Цэсарэвіч||ru|Цесаревич}}| years=[[1881]]—[[1894]]}} {{succession box one to three| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]]| title1=[[Імператары расійскія|Імператар і самадзержац усерасійскі]] [[Файл:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|50px]]| years1=[[1894]]—[[1917]]| after1=[[Лютаўская рэвалюцыя|спыненне існавання манархіі]];<br>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]]<br>{{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка||ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}<br>(старшыня {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовага камітэта Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}});<br>[[Георгій Яўгенавіч Львоў]]<br>(міністр-старшыня [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]])| title2=[[Каралі польскія|Цар польскі]] [[Файл:Small Coat of Arms of Congress Poland.svg|50px]]| years2=[[1894]]—[[1915]] (нямецкая акупацыя)/<br>[[1917]] (адрачэнне)| after2=незалежнасць Польшчы ([[Каралеўства Польскае (1916—1918)|пад акупацыяй,]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|потым рэальная]])<br>[[Юзаф Пілсудскі]] (кіраўнік дзяржавы)| title3=[[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікі князь фінляндскі]] [[Файл:Grand Duchy of Finland Arms.svg|50px]]| years3=[[1894]]—[[1917]]| after3=незалежнасць Фінляндыі,<br>{{нп3|Фрыдрых Карл Гесен-Касельскі|Вяйнё I|ru|Фридрих Карл Гессен-Кассельский}} (кароль Фінляндыі)<br>[[Пер Эвінд Свінхувуд]] (рэгент, в. а. кіраўніка дзяржавы),<br>[[Каарла Юха Стольберг]] (прэзідэнт)}} {{succession box| title=Вярхоўны галоўнакамандуючы арміі і флота Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]| years=[[1915]]—[[1917]] [[Файл:Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border|90px]]| before=[[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|вялікі князь Мікалай Мікалаевіч]]| after=[[Міхаіл Васільевіч Аляксееў]]}} {{end box}} {{Імператары Расіі}} {{Манархі Польшчы}} {{Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне}} {{Апошнія Раманавы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства]] [[Катэгорыя:Імператары расійскія]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне]] hnc1jhk7y1idbsjhp74kjf17i7m02mm 0 24154 5176663 5125343 2026-08-06T15:28:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176663 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вясёлка, значэнні}}{{Іншыя значэнні паняцця|Радуга|Радуга}} [[Файл:Радуга над Гродно.jpg|right|thumb|320px|Вясёлка над [[Гродна]]м]] '''Вясёлка''', або '''ра́дуга''', — атмасферная [[Оптыка|аптычная]] і [[Метэаралогія|метэаралагічная]] з’ява, якая назіраецца звычайна пасля дажджу або перад ім. Яна выглядае як [[Дуга (геаметрыя)|дуга]] або [[акружнасць]], складзеная з [[колер]]аў [[спектр]]а. Вясёлка, выкліканая сонечнымі прамянямі, заўсёды з’яўляецца ў раздзеле неба прама насупраць сонца. Вясёлкі могуць быць поўнымі акружнасцямі; тым не менш, назіральнік бачыць толькі дугу, сфарміраваную з асветленых кропель над зямлёй, па цэнтры на лініі ад сонца да вока назіральніка. У адзіночнай вясёлцы колеры ў дузе размешчаны з чырвонага ў знешняй частцы да фіялетавага ва ўнутранай. Гэта выклікана тым, што святло праламляецца пры ўваходзе ў кроплю вады, а затым адбіваецца ўнутры на задняй частцы кроплі і зноў праламляецца пры выхадзе з яе. У падвойнай вясёлцы другая дуга бачная звонку першаснай дугі, і парадак яе колераў мяняецца месцамі — з чырвоным на ўнутраным баку дугі і фіялетавым звонку. Калі Сонца падымаецца вышэй 42 градусаў над гарызонтам, акружнасць магчымага з’яўлення вясёлкі аказваецца ніжэй узроўню зямлі, і назіральнік, які знаходзіцца на яе паверхні, убачыць вясёлку не можа. Вясёлкі назіраюцца таксама ў пырсках [[Вадаспад|вадаспадаў]], [[фантан|фантанаў]]. У Беларусі бываюць у любую пару года, акрамя зімы, найчасцей у маі і жніўні<ref>{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Вясёлка|том=4|старонкі=401}}</ref>. == Фізіка вясёлкі == [[Файл:Rainbow formation.png|thumb|250px|Схема ўтварэння вясёлкі:<br />1) сферычная [[кропля]]<br />2) унутранае [[Адбіццё святла|адбіццё]]<br />3) першасная вясёлка<br />4) [[Пераламленне святла|пераламленне]]<br />5) другасная вясёлка<br />6) уваходны прамень святла<br />7) ход праменяў пры фарміраванні першаснай вясёлкі<br />8) ход праменяў пры фарміраванні другаснай вясёлкі<br />9) наглядальнік<br />10) зона фарміравання першаснай вясёлкі<br />11) зона фарміравання другаснай вясёлкі<br />12) воблака кропелек ]] Вясёлка ўзнікае з-за таго, што сонечнае [[святло]] [[Пераламленне святла|праламляецца]] і [[Адбіццё святла|адбіваецца]] [[Кропля|кропелькамі]] вады ([[дождж|дажджу]] ці [[туман]]у), якія знаходзяцца ў атмасферы. Гэтыя кропелькі па-рознаму адхіляюць святло розных [[колер]]аў: [[паказчык пераламлення]] вады для даўгахвалевага (чырвонага) святла меншы, чым для караткахвалевага (фіялетавага), таму слабей за ўсё адхіляецца чырвонае святло — на 137° 30', а мацней за ўсё фіялетавае — на 139° 20'. У выніку белае святло раскладаецца ў [[спектр]] (адбываецца дысперсія святла). Назіральнік, які стаіць спінай да крыніцы святла, бачыць рознакаляровае свячэнне, якое выходзіць з прасторы па канцэнтрычных акружнасцях (дугах). Часцей за ўсё назіраецца ''першасная'' вясёлка, пры якой са святлом адбываецца адно ўнутранае адбіццё. Ход прамянёў паказаны на малюнку справа ўверсе. У першаснай вясёлцы чырвоны колер знаходзіцца звонку дугі, яе вуглавы радыус складае 40-42°. Часам можна ўбачыць яшчэ адну, менш яркую вясёлку вакол першай. Гэта ''другасная'' вясёлка, якая ўтворана святлом, адбітым у кроплях два разы. У другаснай вясёлцы «перавернуты» парадак колераў — звонку знаходзіцца фіялетавы, а ўнутры чырвоны. Вуглавы радыус другаснай вясёлкі 50-53°. Неба паміж дзвюма вясёлкамі звычайна прыкметна больш цёмнае, гэтую вобласць называюць [[паласа Аляксандра|паласой Аляксандра]]. З’яўленне вясёлкі ''трэцяга парадку'' ў натуральных умовах здараецца надзвычай рэдка, аднак у лабараторных умовах магчыма атрымліваць вясёлкі значна больш высокіх парадкаў. Святло першаснай вясёлкі палярызаванае на 96 % ўздоўж напрамку дугі, другаснай вясёлкі — на 90 %. == Цікавыя факты == * У [[Беларусь|Беларусі]] выдаецца часопіс «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», які дапамагае выхоўваць дзяцей<ref>{{Cite web |url=https://www.veselka.by/ |title=Вясёлка. Часопіс для дзяцей |access-date=24 верасня 2023 |archive-date=15 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115052057/http://www.veselka.by/ |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == {{Навігацыя}} * [[Глорыя (аптычная з’ява)|Глорыя]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Колеры вясёлкі}} [[Катэгорыя:Атмасферныя аптычныя з’явы]] 4jfc9sa633v8e7fxhprc1obn9u99bgy 0 24190 5176588 5161290 2026-08-06T13:48:40Z ZolaSukhar 169411 вікіфікацыя 5176588 wikitext text/x-wiki {{Святы |пол = мужчынскі |імя святога = Кірыла Тураўскі |выява = Kyrill Turovsky.jpg |памер выявы = 200px |подпіс =Кірыла Тураўскі |тып(колер) = праваслаўны |арыгінальнае імя = |імя ў міру = |манаскае імя = Кірыла |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = {{МН|Тураў|у Тураве}}, [[Тураўскае княства]]<ref>Цяпер — {{Месца нараджэння|Жыткавіцкі раён|у Жыткавіцкім раёне}}, [[Беларусь]].</ref> |Дата смерці = |Месца смерці = {{МС|Тураў|у Тураве}}, [[Тураўскае княства]] |шануецца = у [[Праваслаўе|праваслаўнай]] царкве |услаўлены = |беатыфікаваны = |кананізаваны = |у ліку = [[свяціцель|свяціцеляў]] |дзень памяці = 28 красавіка і 4 чэрвеня (па [[юліянскі каляндар|юліянскім календары]]) |дзень памяці ў {{#time:Y}} = |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |працы = багаслоўскія сачыненні і пропаведзі |падзвіжніцтва = }} '''Кірыла Тураўскі''' (нар. не раней за [[1110]] і не пазней за [[1134]], [[28 красавіка]] [[1113]]<ref name="star">[http://www.zvyazda.minsk.by/a2ttachments/96561/28kras-8.indd.pdf Газета «Звязда», № 82(27197) 28 красавіка 2012 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Тураў]] — каля 1182, Тураў) — царкоўны дзеяч, [[епіскап]] тураўскі (магчыма, з 1159/1161 па 1177). Святы [[Праваслаўе|праваслаўнай царквы]], які таксама шануецца ў грэка-каталікоў Беларусі. Аўтар вядомых царкоўна-асветніцкіх і царкоўна-літаратурных твораў. == Біяграфія == Звестак пра яго жыццё няшмат. Падрабязнасці жыцця, такія, як дакладныя даты нараджэння і смерці, свецкае імя і інш., невядомыя; непасрэдныя дакументальныя звесткі абмяжоўваюцца «Жыціем» і адзінай [[летапіс]]най згадкай ([[Іпацьеўскі летапіс]], 1169). Магчыма, паходзіў з арыстакратычнай сям’і, а яго бацька служыў [[Святаполк Ізяславіч|Святаполку II]]. У рукапісных пралогах захавалася яго «Жыціе». Тут гаворыцца, што «''Гэты шчасны Кірыла нарадзіўся ў горадзе [[Тураў|Тураве]]. Сын заможных бацькоў ён не любіў багацця і тленнай славы гэтага свету, але добра напрактыкаваўся ў Святых Пісаннях''». Атрымаў добрае хатняе выхаванне, пазней спасціг вышэйшыя навукі і мастацтвы ад грэчаскіх настаўнікаў. Па-майстэрску валодаў народнай вобразнай і стараславянскай мовамі, глыбока ведаў візантыйскую культуру, асабліва паэзію і красамоўства. Рана стаў паслушнікам аднаго з манастыроў. Кірыла Тураўскі быў першым на Русі «стоўпнікам». Адзначаецца добрая адукаванасць Кірыла, асабліва ў [[Багаслоўе|багаслоўі]]; ведаў мовы, у т.л. [[Грэчаская мова|грэчаскую]]. Ён быў пастрыжаны ў манахі, магчыма, Нікольскага манастыра Турава (магчыма, у канцы 1120-х —пачатку 1130-х гадоў). Відаць, быў узведзены ў [[ігумен]]скі сан тамсама (не раней за 1140—1143), быў ігуменам да каля 1148 года. Пасля пастаўлення на Рускую мітраполію [[Клімент Смаляціч|Клімента Смаляціча]] (1147) і пачатку ўціску з боку «самастойнікаў» у бок «грэкафілаў», Кірыл, як прыхільнік апошніх, з канца 1147 — пачатку 1148 года або быў зняволены ў [[манастыр]]ы, або прыняў подзвіг [[стоўпніцтва]], якое, аднак, мела, відаць, выгляд самазачынення ''ў'' келлі (такім чынам, ''у'' «стаўпе», то-бок вежы, а не ''на'' «стаўпе»). У гэты час займаўся каментаваннем [[Біблія|Святога Пісання]], і, відаць, паводле Антыяхійскай школы [[экзегетыка|экзегетыкі]] (праца не захавалася). Пасля змянення палітычнай сітуацыі на карысць «візантыністаў» Кірыла быў пастаўлены на [[Тураўскае епіскапства]] тураўскім князем Юр’ем (відаць, у час небыцця [[мітрапаліт]]а на Русі, што, аднак, было пэўным парушэннем [[Кананічнае права|кананічнасці]]). Каля 1169 года князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраслававіч]] з тураўскімі старэйшынамі ўпрасілі Кірылу прыняць епіскапства. У гэты час Фёдар з [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскага княства]], пры дапамозе князя [[Андрэй Багалюбскі|Андрэя Багалюбскага]], пачаў раскол праваслаўнай царквы на Русі, на гэта Кірыла пракляў яго. Актыўна ўдзельнічаў у палеміцы другой палове XII ст. вакол царкоўнага ўладкавання на землях Русі, да князя Андрэя напісаў шмат пасланняў па гэтай справе, якія не захаваліся. Пра апошнія гады жыцця і скон Кірылы Тураўскага звестак таксама небагата. Магчыма, што каля 1177 года ён быў пазбаўлены пасады епіскапа, і, відаць, прымусова. Вядома, што ў 1184 годзе, калі адбывалася выбранне і ўзвядзенне ў сан новага архімандрыта [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] {{нп3|Васіль Пячэрскі|Васіля|uk|Василь Печерський}}, на цырымоніі прысутнічаў ужо пераемнік Кірылы епіскап [[Лаўрэнцій Тураўскі|Лаўрэнцій]]. Але ж пры тым захаваліся і два пасланні Кірылы Тураўскага да самога архімандрыта Васіля. Гэта значыць, што свяціцель жыў і дзейнічаў, хоць і не займаў епіскапскай кафедры. Апошнія гады жыцця Кірыла правёў у епіскапскім Барысаглебскім манастыры Турава. Быў пахаваны на манастырскіх могілках. == Літаратурная спадчына == [[File:Kirill-of-Turov-02.jpg|thumb|left|Першая старонка «Слова на ўзнясенне Гасподняе» Кірылы Тураўскага паводле спісу XIII ст.]] На думку даследчыкаў, да літаратурнай спадчыны Кірылы належаць 8 слоў-казанняў, 2 прытчы, 2 казанні, 2 пасланні да Васіля ігумена Пячорскага, 2 каноны і каля 30 спавядальных малітваў, дзе выявіліся яго духоўныя перажыванні. Апошнія творы Кірыла Тураўскі напісаў, верагодна, ужо пасля таго, як зноў адышоў ад грамадска-царкоўнай дзейнасці, жыў у келлі пры царкве ў [[Тураў|Тураве]], засяродзіўшыся на малітвах і творчасці. Памёр асветнік у апошняе дзесяцігодзе XII ст. Творы Кірылы Тураўскага набылі вялікую папулярнасць на Русі і распаўсюджваліся ў спісах XII — XVII ст. Казанні Кірылы ахопліваюць велікодны цыкл нядзельных і святочных дзён. Кожнае з іх адлюстроўвае пэўную грань філасофскіх і грамадска-этычных поглядаў пісьменніка. Калі ідэі Кірылы Тураўскага выказваюцца непасрэдна і не заўсёды ўзгадняюцца з артадаксальным праваслаўным багаслоўем, то філасофскае вучэнне прысутнічае ў яго творах у скрытах формах прытчаў, мастацкіх вобразах і сімвалах. Ён нідзе не сцвярджае, што Бог стварыў сусвет з «нічога», як пра гэта кажа Святое Пісанне — [[Біблія]]. У [[Слова на Антыпасху|«Слове пра антыпасху»]] пісьменнік кідкімі жывапіснымі метафарамі малюе веснавое абнаўленне прыроды як урачысты гімн прыгожага тварэння свайму Творцу. Законы прыроды, паводле Кірылы, гэта «страх боскі». Такім чынам, філасофскія погляды Кірылы Тураўскага — тэацэнтрызм, які толькі па аналогіі можна назваць аб'ектыўным ідэалізмам. Кірыла развівае традыцыю ўсходніх айцоў царквы, паводле якой Бог ёсць непазнавальны ў паняццях. І Кірыла верыў у вучэнне царквы пра [[Святая Тройца|Тройцу]], што ёсць Бог Бацька, Бог Сын і Бог Дух Святы (гэта не біблейскае вучэнне). Багаслоўская канцэпцыя Кірылы грунтуецца на гэтых асноўных пастулатах хрысціянскага светапогляду. У адной з сваіх Прытч ён вызначае наіўным «бытавое» хрысціянства. Багасловы спрабавалі тлумачыць словы Бібліі: ''«І сказаў Бог: „Створым чалавека па нашай выяве, па нашым падабенстве…“»'' (Пераклад Новага Света, НС, 2007 год). На думку Кірылы, падабенства гэта сказана вобразна, сімвалічна. Ён называў ерассю погляды тых, хто насуперак здароваму сэнсу ўяўляе бесцялеснага Бога цялесным. «Бога нельга апісаць альбо вызначыць мераю». Але гэтыя словы царква разумела рэальна, а не вобразна. І тут асветнік не мог не заўважыць супярэчнасці сваёй рэлігіі. Ён жыў у эпоху, калі хрысціянства на Русі яшчэ моцна сутыкалася з жывой язычніцкай плынню ў народнай культуры, а ў вучэннях царквы ўсё яшчэ спалучалі хрысціянскія догматы з грэчаскімі філасофіямі. На гэтым ідэалагічным фоне асветніцтва Кірылы Тураўскага вызначаецца сваёй памяркоўнасцю, цярпімасцю да народнай культуры. Народная міфалогія (язычнікаў і грэкаў) уяўлялася яму верай у створаную прыроду, а не ў самога Творца. Кірыла Тураўскі склаў твор «Слова на пахвалу айцоў Нікейскага сабора». На гэтым першым усяленскім саборы было прынята вучэнне пра [[Тройца|Троіцу]], што выклікала вострую дыскусію і спрэчкі ва ўсей хрысціянскай царкве. Такім чынам, догмат пра Тройцу з’явіўся толькі ў IV ст., да гэтага яго не існавала ў хрысціянскай царкве зусім. У сваім творы ён расказвае пра гэту падзею. Таксама Кірыла дакладна вызначае сутнасць вучэння «папы Александрыйскай царквы» Áрыя, які выступаў супраць вучэння пра Троіцу. Кірыла называў яго ерэтыкам і ў сваім творы выяўляў нецярпімасць да Арыя і яго вучэння пра тое, што Бог — гэта не Тройца. Кірыла Тураўскі рэдка карыстаўся лагічнымі довадамі ці хоць бы спасылкамі на аўтарытэтныя дакументы або кнігі іншых аўтараў, ён спадзяваўся на ўнушальнасць сваіх твораў і аратарскае мастацтва. У Кірылы былі яшчэ таксама іншыя творы і прытчы, дзе ён выказваў свае думкі і веды. Для хрысціянскай культуры таго часу багаслоўская, паэтычная, красамоўніцкая і асветніцкая творчасць Кірылы Тураўскага была сапраўдным адкрыццём красы і мастацкай выяўленчай сілы роднай мовы. Пісьменнік добра ведаў класічную візантыйскую рыторыку і паэтыку, творча выкарыстаў гэту багатую эстэтычную традыцыю, узбагаціўшы культуру і мову свайго народа. З пазнейшых беларускіх асветнікаў, бадай што, адзіны [[Сімяон Полацкі]] дасканала валодаў красамоўніцкім майстэрствам, хоць і саступаў свайму выдатнаму папярэдніку ў сіле і прыгажосці лірычнага самавыяўлення. == Светапогляд == [[Выява:1996. Stamp of Belarus 0206.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] [[File:17-2013-04-30-bl.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] Кірыла Тураўскі першым у беларускай філасофскай і навукова-філалагічнай традыцыі поўна сфармуляваў першаступенную значнасць для жыцця чалавека кніжных ведаў, гуманітарнай навукі і пазнання. У «Прыпавесці пра чалавечую душу і цела, або Пра Сляпога і Бязногага» ён выказаў фундаментальную ідэю пра развіццё грамадства ў кірунку ўзмацнення інтэлектуальнасці, духоўнасці, літаратуры і навукі. Пісьменнік заклікаў чытаць кнігі, якія дазваляюць адчыніць браму вечнага жыцця, знайсці невымоўныя даброты будучага веку. У «Слове пра шанаванне кніг і пра навучанне» Кірыла Тураўскі змясціў рэестр кніг, неабходных для чытання, і пералічыў апакрыфічныя творы: «Спасцігайце і засвойвайце святыя кнігі — [[Евангелле]], Апостал, Парамію, [[Псалтыр]], а хлуслівыя пісанні — адкідвайце прэч. Памылковыя кнігі — гэта Астраномія, Зоркалічэнне, Соннік, Чароўнік, Зялейнік, [[Замовы]], Каляднік, Громнік, Кіданне. У іх — хлуслівыя праракаванні і паклёп на святыя кнігі». Паводле канцэпцыі Кірылы Тураўскага, інтэлектуальная і духоўная праца — шлях да маральнага ўдасканалення асобы. Менавіта веды найбольш стрымліваюць чалавека ад злых учынкаў, адводзяць ад граху. Навука — невычэрпная крыніца жыццёвай энергіі і фізічнага здароўя чалавека. Шлях да сапраўднай славы таксама палягае праз навуку. Яна стварае багацці і дабрабыт, дапамагае пераадольваць жыццёвыя перашкоды. У адпаведнасці з азначэннем Кірылы Тураўскага, навука — вонкава нябачная, але яна — вечная і бясконцая, цвёрдая і трывалая. На думку асветніка, адукаваныя людзі абавязаныя навучаць іншых, перадаваць набытыя веды, шчодра дзяліцца плёнам уласнага розуму, ні ў якім разе не трапляць у пастку ганарлівасці, інакш Госпад Бог пазбавіць іх таленту і інтэлектуальных здольнасцей. Выключнае месца мысліцель адводзіў святарам і духоўным настаўнікам, якія абавязкова мусілі няспынна набываць і пашыраць кніжныя веды, бо нават уладары, паводле яго слоў, старанна і настойліва імкнуцца да ведаў. Сярод інтэлектуальна-эстэтычных прыярытэтаў Кірыла Тураўскі вылучаў чатыры найбольш істотныя элементы: набыццё «дару слова», уменне «даступна пісаць», пазбаўленне «замутнёнасці розуму» і пераадоленне «грубасці мовы». У «Прыпавесці пра чалавечую душу і цела, або Пра Сляпога і Бязногага», звяртаючыся да слухачоў, наступным чынам пісаў пра ўласныя разумовыя здольнасці і творчыя прынцыпы: «Послушайте же со вниманиемь, да по ряду беседу скажемь, и вы со вниманиемь смотрите. Аше бо и мутен ымею ум и язык груб, но ваших надеяйся молитвах, прошю дара слову. Аще и недостоин есмь о сих глаголати, но ползы ради послушающих пишем. Аще ли кто зла слуха имать, то не ищеть что бы ему на ползу обрести, но зазираеть, чимь же бы нас потязал и укарял». Кірыла Тураўскі, выяўляючы сціпласць, як правіла, указваў на абмежаванасць уласных ведаў, пісаў пра сваю няздатнасць пранікнуць у духоўную сутнасць рэчаў, вытлумачыць і апісаць разнастайныя таямніцы зямной прыроды і космасу: «То не воюйте, братье, на мою грубость, нелеп образ писання поставляющи ми. Яко же бо и по ногу вязяши птице нест мощно на аиерьскуюе вьзлетети высоту, тако и мне в телесных вязяшю похотех, невозможно о духовных беседовати: не сольнуть бо ся грешнича словеса, не имуща благодати Святаго Духа». Выступіў як яркі сацыяльны мысліцель і мараліст. На старонках сваіх твораў ён прапанаваў агульныя прынцыпы справядлівага ўладкавання грамадства, акрэсліў аптымальную мадэль сацыяльных паводзін чалавека. Літаральна кожнае казанне Кірылы Тураўскага заканчваецца дыдактычнай сентэнцыяй агульнамаральнага зместу, наўпроставым павучаннем, заклікамі да пакаяння. Этычная дактрына выкладзена ім у межах канцэпта «добрых спраў», сэнс якіх — у прыкладных паводзінах і прыстойным ладзе жыцця. У творы «Слова пра чалавека і пра нябесныя сілы» асветнік акрэсліў місію зямнога існавання чалавека, сутнасць якой — у нястомнай духоўнай працы і безупынным тварэнні добрых спраў. У зямным жыцці, паводле Кірылы Тураўскага, людзі павінны пазбягаць грахоў, якія іх паўсюль падсцерагаюць. Так, «Слова на другое прышэсце Хрыста» завяршаецца заклікам да суайчыннікаў адмовіцца ад грахоўных учынкаў і непрыстойных паводзінаў — п’янства, пераядання, пералюбства, гняўлівасці, зайздрасці, паклёпніцтва, ліхвярства. У «Слове на Пяцідзесятніцу» Кірыла Тураўскі заклікаў да сціпласці, стрыманасці, міласэрнасці, шанавання ўсіх людзей, трымання пастоў. Асабліва важна, на яго думку, быць спагадлівым і чуллівым, ніколі не адмаўляць у міласціні жабракам і абяздоленым. Асветнік у «Слове пра прамудрасць» падрабязна пералічыў злыя ўчынкі, звыш трыццаці, якіх належыць пазбягаць. У прыватнасці, сярод грахоў ён называе: паклёп, абразы, асуджэнне, гняўлівасць, сваркі, бойкі, зайздрасць, варажнечу, злыя задумы, запоі, крадзёж, рабаванне, разбой, душагубства, чарадзействы, пералюбствы. Кірыла заклікаў адмовіцца ад язычніцкіх вераванняў, якія, на яго думку, створаныя зайздрослівым Д’яблам. Этычнай праблематыцы і выхаванню добрых нораваў прысвечаны твор «Парада». У ім асветнік даказвае неабходнасць рэгулярнага чытання духоўных кніг і заклікае не апускацца да зайздрасці, узаемных нагавораў і п’янства. Пра неабходнасць развітання з паганскім ладам жыцця — празмерным ужываннем ежы, распуснасцю і ўцехамі — Кірыла Тураўскі піша ў «Слове на узнясенне Госпада». Тут жа ён абгрунтоўвае неабходнасць клопату пра сірот і ўбогіх. Галоўнае ў дачыненнях паміж людзьмі, зазначаў асветнік, — добрыя намеры і ўзаемная павага. У творах Кірылы Тураўскага дамінавалі эсхаталагічныя, трынітарныя і эклесіялагічныя матывы.<ref>Лазука (2010)</ref> Ён першым перанёс на нацыянальную глебу галоўныя хрысціянска-рэлігійныя тэмы, акрэсленыя ў Бібліі і творах святых айцоў царквы, надаўшы ім новае гучанне. Асветнік уздымаў асноватворныя антрапалагічныя і сацыяльныя праблемы — праведнага жыцця, грамадскага ідэалу, духоўнай дасканаласці і прызначэння чалавека на зямлі, акрэсліў ролю манахаў у грамадстве, заявіў пра адказнасць чалавека за ўласныя ўчынкі. У творах Кірылы Тураўскага агульначалавечае дамінуе над канфесійным, духоўнае і нябеснае ў іх шчыльна знітаванае з зямным і штодзённым — матэрыяльнымі патрэбамі і жаданнямі, перажываннямі і страхамі, сумненнямі і супярэчнасцямі. Надзелены талентам аб'ёмнага, цэласнага ўспрымання рэчаіснасці, Кірыла Тураўскі ўвасобіў уласныя глыбокія веды пра сусвет і чалавека ў арыгінальных літаратурна-мастацкіх формах. На працягу стагодцзяў яны распаўсюджваліся ў сотнях спісаў і друкаваных выданняў, карысталіся вялікай папулярнасцю ва ўсходнеславянскіх народаў. == Ушанаванне памяці == [[File:BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg|thumb|250px|[[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары ў [[Тураў|Тураве]]]] Быў пахаваны на Барысаглебскіх могілках Турава; магчыма мошчы былі перанесеныя ў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскую лаўру]]. Царкоўнае шанаванне пачалося, відаць, неўзабаве пасля сканання Кірылы. Дні памяці: 28 красавіка і 4 чэрвеня (па юліянскім календары). У Беларусі існуе некалькі праваслаўных цэркваў, асвечаны ў імя свяціцеля Кірылы: * царква Кірылы Тураўскага пры Саборным доме ([[Мінск]])<ref>[http://sobory.ru/article/?object=33534 Минск. Церковь Кирилла Туровского при Соборном доме]</ref> * [[кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |title=Кафедральный собор святителей Кирилла и Лаврентия Туровских |access-date=7 студзеня 2019 |archive-date=12 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |url-status=dead }}</ref> * храм Свяціцеля Кірылы Тураўскага ([[Светлагорск]])<ref>[http://swetlogorsc.cerkov.ru/ Храм святителя Кирилла Туровского, г. Светлогорск]</ref> Акрамя таго, некалькі вядомых праваслаўных і грэка-каталіцкіх цэркваў [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] названы ў гонар святога Кірылы Тураўскага: * [[царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]] ([[Лондан]])<ref>[http://belaruschurch.org.uk/ Belarusian Church in London] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170908200508/http://belaruschurch.org.uk/ |date=8 верасня 2017 }} {{ref-en}}</ref> * царква Святога Кірылы Тураўскага ([[Таронта]])<ref>[http://www.hierarchy.religare.ru/h-orthod-baocprih.html Приходы Белорусской Автокефальной Православной церкви]</ref> * [[сабор Святога Кірылы Тураўскага]] ([[Нью-Ёрк]])<ref>[http://www.holy-ny.com/St_Cyrils_of_Turau_Orhtodox_Cathedral_Brooklyn St. Cyril's of Turau Orhtodox Cathedral, Brooklyn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170913231353/http://www.holy-ny.com/St_Cyrils_of_Turau_Orhtodox_Cathedral_Brooklyn |date=13 верасня 2017 }} {{ref-en}}</ref> <gallery> File:Church of St Cyril of Turau and All the Patron Saints of the Belarusian People (2016-11-24).jpg|царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа (Лондан) File:St. Cyril of Turov Parish.JPG|царква Святога Кірылы Тураўскага (Таронта) File:St. Cyril of Turov Cathedral Brooklyn.jpg|сабор Святога Кірылы Тураўскага (Нью-Ёрк) </gallery> [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага]] — узнагарода [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Заснаваны рашэннем [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы]] ў [[2004]] годзе ў памяць святкавання 1000-годдзя [[Тураўская епархія|Тураўскай епархіі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў|Мельнікаў А.]] Кірыл, епіскап Тураўскі. Жыццё, спадчына, светапогляд / А. А. Мельнiкаў; навук. рэд. В. А. Чамярыцкі; Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. — 2-е выд. — Мінск: Бел. навука, 2000. — 459, [3] c. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. — Мн.: БелЭн, 1995. ISBN 985-11-0016-1 * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 *{{cite book |last=Franklin |first=Simon |year=1991 |title=Sermons and Rhetoric of Kievan Rus' |series=Harvard Library of Early Ukrainian Literature. English Translations |volume=V |location=Cambridge, MA |publisher=Distributed by Harvard University Press for the Ukrainian Research Institute of Harvard University |isbn=9780916458416 }} *{{cite book |last=Lunde |first=Ingunn |year=2001 |title=Verbal Celebrations: Kirill of Turov’s Homiletic Rhetoric and its Byzantine Sources |series=Slavistische Veröffentlichungen |volume=86 |location=Wiesbaden |publisher=Harrassowitz |isbn= 978-3-447-04358-8 }} *{{cite book |last=Lunde |first=Ingunn |year=2000 |title=Kirill of Turov; Bishop, Preacher, Hymnographer |editor=Ingunn Lunde |series=Slavica Bergensia |volume=2 |location=Bergen |publisher=Department of Russian Studies, IKRR University of Bergen |isbn=9788290249279 }} == Спасылкі == {{Commonscat|Cyril of Turov}} * [https://web.archive.org/web/20121022192414/http://president.gov.by/press19388.html Кірыла Тураўскі] * [http://sppsobor.by/bractva/vilna/laboratory/bellife/4045 Свяціцель Кірыл, епіскап Тураўскі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тураўскі Кірыла}} [[Катэгорыя:Свяціцелі]] [[Катэгорыя:Стоўпнікі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Епіскапы тураўскія і мазырскія]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Кірыла Тураўскі| ]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 4zksk2aatiwllrjnqb2tlc6yr8p18k6 0 24264 5176963 4613020 2026-08-07T09:56:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176963 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = |выява =Coat_of_arms_of_Austria.svg |памер выявы = 200px |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = }} '''Герб Аўстрыі''' ўпершыню быў прыняты ў XV стагоддзі. Першая, якая захавалася да нашых дзён, выява аднагаловага [[Арлы|арла]] на шчыце змяшчаецца на срэбнай манеце [[Фрыдрых Барбароса|Фрыдрыха Барбаросы]]. З XV стагоддзя да 1806 года двухгаловы арол — старажытны імперскі знак, спадарожнік герояў, сведка вялікіх гістарычных падзей — быў гербам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], якая пад кіраўніцтвам дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]] аб’яднала шматлікія цэнтральна-еўрапейскія дзяржавы. Аднак з аб’яднаннем [[Германія|Германіі]] пад уладай [[Каралеўства Прусія|прускіх]] [[манарх]]аў аднагаловы арол вяртаецца на германскі герб, дзе пасля шэрагу мадыфікацый застаецца і сёння. Двухгаловы арол знік і з аўстрыйскага герба. Гэта адбылося ў 1918 годзе з падзеннем [[Аўстра-Венгерская імперыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]. Аўстрыйская рэспубліка зацвердзіла новы герб, на якім адлюстроўваўся аднагаловы арол, увянчаны вежавай каронай, які трымаў у лапах серп і молат, а на грудзях меў шчыток з аўстрыйскімі нацыянальнымі колерамі. Разарваныя ланцугі з’явіліся на гербе пасля вызвалення краіны ад [[фашызм]]у. == Сімволіка == * Арол: суверэнітэт Аўстрыі (уведзены ў 1919 г.) * Шыльда: эмблема Аўстрыі (з высокага Сярэднявечча, зноў уведзена ў 1915 г.) * Вежавая карона: сімвал буржуазіі (уведзены ў 1919 г.) * Серп: сімвал сялянства (уведзены ў 1919 г.) * Молат: сімвал работнікаў (уведзены ў 1919 г.) * Разарваныя ланцугі: напамін пра вызваленне ад нацыянал-сацыялістычнай дыктатуры (дапаўненне 1945 г.) Палітычна розныя тлумачэнні федэральнага герба выклікалі ў мінулым дыскусіі аб гербе. Але апытанні пацвердзілі, што сімволіка мае шырокае прызнанне. З аднаго боку, герб Рэспублікі тлумачыцца як новы рэспубліканскі сімвал, з іншага боку — як мадыфікаваны стары герб Габсбургаў. Такое выкананне герба неаднаразова разглядалася як рэмінісцэнцыя на двухгаловага арла Габсбургскай манархіі. Паводле гэтага меркавання, «аднагаловасць» (''Einköpfigkeit'') арла ў сэнсе скасавання левай, «венгерскай» галавы ўказвае на скасаванне ўсходняй часткі імперыі. Дадатак 202 да закона аб дзяржаўным гербе і дзяржаўнай пячатцы Рэспублікі Нямецкая Аўстрыя (1919 г.) ясна сведчыць, што «новы» аўстрыйскі аднагаловы арол не спасылаецца на двухгаловага арла (з 1804 г. габсбургскага, да гэтага — сімвал Свяшчэннай Рымскай імперыі), але грунтуецца на «…сімвале легіёнаў Рымскай рэспублікі». У наступным сказе, аднак, заўважана, што «насельніцтва з усіх іншых знакаў адразу ж разумее і звяртае ўвагу на дзяржаўныя пазнакі. Таму пэўнае падабенства да ранейшага дзяржаўнага герба з’яўляецца пажаданым». Аўстрыйскія федэральныя землі захавалі дарэспубліканскія гербавыя традыцыі. Таксама і чорны арол сам па сабе ніколі не рабіўся аб’ектам дыскусіі. Не знаходзіла гістарычнага абгрунтавання арыентаваная на захад галава арла; у 1919 г. тэматыка канфлікту захаду і ўсходу яшчэ не грала ніякай ролі. Крытыкавалася таксама размяшчэнне на гербе сярпа і молата як сімвалаў, якія могуць разумецца як камуністычныя. Аднак апошнія зазвычай скрыжаваныя, да таго ж, у аўстрыйскім гербе прапанаваная не двайная, а трайная канструкцыя, і серп і молат утвараюць адзіную патройную групу з каронай арла. == Гл. таксама == * [[Герб Аўстра-Венгрыі]] * [[Галерэя дзяржаўных гербаў з выявай арла]] * [[Сцяг Аўстрыі]] == Спасылкі == * [http://peter-diem.at/bundeswappen.htm Die Entwicklung des österreichischen Bundeswappens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814023629/http://peter-diem.at/bundeswappen.htm |date=14 жніўня 2009 }}{{ref-de}} {{Аўстрыя ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Герб|Гербы}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Аўстрыя]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Аўстрыі]] me2xw1eaxdryh8u1q0dovlakr62nx2b 0 25319 5176933 4822903 2026-08-07T08:23:52Z Андрэй 2403 Б 152769 5176933 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Яўген Іванавіч Міркоўскі |дата нараджэння = 18.01.1904 (31) |дата смерці = 10.9.1992 |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцяг|СССР}} |гады службы= |званне= [[палкоўнік]] |род войскаў= |камандаваў= ротай, партызанскім атрадам |частка= [[d:Q28667821|асобны партызанскі атрад імя Дзяржынскага]] |бітвы= {{s|[[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікая Айчынная вайна]]:}} |узнагароды= }} '''Яўген Іванавіч Міркоўскі''' ([[18 студзеня|18(31) студзеня]] [[1904]], [[Мінск]] — {{ДС|10|9|1992}}), [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]])<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 1927 г. у пагранвойсках<ref name="БС"/>. У [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікую Айчынную вайну]] ўдзельнік абароны Масквы, камандзір роты<ref name="БС"/>, з сакавіка 1942 г. камандзір асобнага партызанскага атрада імя Дзяржынскага, які дзейнічаў на тэрыторыі акупіраваных [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], [[Палеская вобласць|Палескай]], [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцей Беларусі, [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай]], [[Сумская вобласць|Сумскай]], [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай]], [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай]], [[Валынская вобласць|Валынскай]] абласцей Украіны<ref name="БС"/>. Атрад прайшоў па тылам праціўніка 6 тысяч км<ref name="БС"/>. Кіраўнік дыверсійнай групы на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] ў 1944 годзе. Пасля вайны да [[1955]] г. у органах [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|КДБ]], [[палкоўнік]]<ref name="БС"/>. У Мінску ў гонар Міркоўскага названа [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|вуліца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10}} — С. 464. * т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с. {{DEFAULTSORT:Міркоўскі Яўген Іванавіч}} [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] 095ttelj0t6tajy0v3ys22rd81fudjp 5176951 5176933 2026-08-07T08:58:49Z Autumndancer 168015 5176951 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Яўген Іванавіч Міркоўскі |дата нараджэння = 18.01.1904 (31) |дата смерці = 10.9.1992 |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцяг|СССР}} |гады службы= |званне= [[палкоўнік]] |род войскаў= |камандаваў= ротай, партызанскім атрадам |частка= [[d:Q28667821|асобны партызанскі атрад імя Дзяржынскага]] |бітвы= {{s|[[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікая Айчынная вайна]]:}} |узнагароды= }} '''Яўген Іванавіч Міркоўскі''' ([[18 студзеня|18(31) студзеня]] [[1904]], [[Мінск]] — {{ДС|10|9|1992}}) — [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]])<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 1927 г. у пагранвойсках<ref name="БС"/>. У [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікую Айчынную вайну]] ўдзельнік абароны Масквы, камандзір роты<ref name="БС"/>, з сакавіка 1942 г. камандзір асобнага партызанскага атрада імя Дзяржынскага, які дзейнічаў на тэрыторыі акупіраваных [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], [[Палеская вобласць|Палескай]], [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцей Беларусі, [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай]], [[Сумская вобласць|Сумскай]], [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай]], [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай]], [[Валынская вобласць|Валынскай]] абласцей Украіны<ref name="БС"/>. Атрад прайшоў па тылам праціўніка 6 тысяч км<ref name="БС"/>. Кіраўнік дыверсійнай групы на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] ў 1944 годзе. Пасля вайны да [[1955]] г. у органах [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|КДБ]], [[палкоўнік]]<ref name="БС"/>. У Мінску ў гонар Міркоўскага названа [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|вуліца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10}} — С. 464. * т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с. {{DEFAULTSORT:Міркоўскі Яўген Іванавіч}} [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] nlo0eu66npdnhzzcahj8h0ia6hcynt4 0 27752 5176753 5041057 2026-08-06T20:34:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176753 wikitext text/x-wiki {{Нейтральнасць}} {{Пісьменнік | Імя = Вінцэсь Мудроў | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = проза | Дэбют = «Жанчыны ля басэйна» (1992) | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} {{цёзкі2|Мудроў}} '''Вінцэсь Мудроў''' (нар. {{ДН|11|9|1953}}, {{МН|Полацк||}}) — беларускі [[празаік]] і журналіст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і савецкага афіцэра, рускага па нацыянальнасці. Дзяцінства і юнацтва правёў у Беларусі, на радзіме маці. Вучыўся ў Наваполацкай сярэдняй школы № 2. Скончыў Наваполацкі політэхнічны інстытут (1976). Працаваў інжынерам на прадпрыемствах Наваполацку, а пасля Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі РСФСР. Са школьных гадоў займаўся грамадскай дзейнасцю, пастаянна адчуваў кантроль КДБ. У канцы 1980-х вярнуўся ў Беларусь. У 1990-х рэдагаваў літаратурны альманах «Ксэракс Беларускі». Працаваў карэспандэнтам [[Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]]. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтру]] (выйшаў у [[2019]])<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=240205 Філосаф Алесь Анціпенка заявіў пра выхад з Беларускага ПЭН-Цэнтр] // nashaniva.by 30 кастрычніка 2019</ref>, [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Таварыства вольных літаратараў]]. Жыве ў Наваполацку. == Грамадская дзейнасць == У старэйшых класах (канец 1960-х) вывешваў на школьнай дошцы аб’явы праграмы перадач «Голасу Амерыкі», «Радыё Свабода» і іншых заходніх радыёстанцый, за што адчуваў ціск з боку школьнай адміністрацыі. Крытычна ставіўся да савецкай рэчаіснасці. У час навучання ў інстытуце стаў ініцыятарам выдання рукапіснага літаратурна-мастацкага часопіса «Блакітны ліхтар». Разам з групай аднадумцаў (Валер Шлыкаў, Анатоль Рыбікаў, Андрэй Грабаў і інш.) у 1971—1974 гадах выпусціў 15 нумароў часопіса. Разам з літаратурнымі матэрыяламі ў часопісе змяшчаліся публіцыстычныя творы з крытыкай палітыкі русіфікацыі ў БССР. Адзін з нумароў, цалкам падрыхтаваны В. Мудровым, змяшчаў яго погляд на праблемы беларускай мовы і яе перспектывы ва ўмовах СССР. У адным са сваіх вершаў В. Мудроў параўнаў беларусаў са зніклым народам этрускаў. Колькасць аўтараў і чытачоў часопіса ўзрастала, апроч Полацка і Наваполацка яго чытала пэўнае кола людзей у БДУ і іншых мінскіх ВНУ. У 1974 годзе на след часопіса выйшаў КДБ, усе нумары «Блакітнага ліхтара» былі канфіскаваны. З В. Мудровым і іншымі выдаўцамі былі праведзены «прафілактычныя гутаркі», выпуск часопіса спыніўся. Па сканчэнні ў 1976 годзе інстытута В. Мудрову адмовілі ў прыёме на працу на наваполацкі завод «Вымяральнік» з прычыны палітычнай ненадзейнасці, бо завод належаў да ліку «абаронных» прадпрыемстваў. У 2-й палове 1970-1980-х В. Мудроў актыўна займаўся капіраваннем і распаўсюджваннем забароненай у СССР літаратуры, у прыватнасці, твораў М. Булгакава «Ракавыя яйкі» і «Сабачае сэрца». Асаблівую ўвагу даваў распаўсюджванню навуковых і публіцыстычных матэрыялаў нацыянальнага характару — «Расейска-крыўскага (беларускага) слоўніка» В. Ластоўскага, часопіса «Крывіч», вершаў і паэм Ларысы Геніюш. В. Мудроў наведваў Л. Геніюш у Зэльве; у 1983 удзельнічаў у пахаванні паэткі, якая знаходзілася пад наглядам КДБ. У 1986 годзе супрацоўнікі КДБ падчас чарговай «прафілактычнай гутаркі» пагражалі выслаць яго за антысавецкую дзейнасць з Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі, дзе ён на той час працаваў. == Творчасць == Навелы Вінцэся Мудрова перакладзены на венгерскую, украінскую, рускую, польскую, чэшскую, балгарскую мовы. Аўтар кніг прозы і эсэістыкі: * «Жанчыны ля басейна» (1992), * «Гісторыя аднаго злачынства» (1993), * «Зімовыя сны» (1999), * «Ператвораныя ў попел» (2005), * «Альбом сямейны» (2007), * «Багун» (2013), * «Албанскае танга» (2016), * «Страна огненных птиц» (2016), * «Последняя репетиция» (2016), * «Албанское танго» (2016), * «Забойца анёла» (2017), * «Помнік літары „Ў“» (2018), * «Восень у Вільні» (2019), * «Падшыванцы» (2020), * «Меліярацыя з Альбэрам Камю» (2021), * «Замецены след» (2021), * «Гарачы парафін» (2023), * «Сустрэчы» (2023), * «Yesterday» (2024), * «Нафтаград» (2024), * «Контуры душы» (2025). == Прызнанне == * Лаўрэат прэміі часопіса «[[Крыніца (1989)|Крыніца]]» (1998), * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2010), * Трэцяе месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Прэміі Гедройца]] (2014) за зборнік апавяданняў «Багун», * Трэцяе месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Прэміі Гедройца]] (2018) за зборнік апавяданняў «Забойца анёла», * Лаўрэат прэміі «Празрысты Эол» (2019) за лепшую анлайн публікацыю. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Арлоў У.'' [http://slounik.org/153695.html Мудроў Вінцэсь] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-08-1 * {{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n24/authors.htm?2#auth66|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: Аўтары :: Вінцэсь МУДРОЎ|website=media.catholic.by|access-date=2023-12-20}} * [http://www.zviazda.by/be/news/20181016/1539677510-nebashil-u-sercy Люстэрка для героя нашага часу] // Часопіс «ЛіМ» * [http://www.zviazda.by/be/news/20190822/1566505961-palyavyya-dosledy-dushy Палявыя доследы душы] // Часопіс «ЛіМ» * [http://www.zviazda.by/be/news/20191029/1572325666-meciny-na-sneze Меціны на снезе] // Часопіс «ЛіМ» == Спасылкі == * [http://knihi.com/Vinces_Mudrou/ Творы Вінцэся Мудрова] на Беларускай палічцы * [http://kamunikat.org/Mudrou_Vinces.html Старонка Вінцэся Мудрова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140502000410/http://kamunikat.org/Mudrou_Vinces.html |date=2 мая 2014 }} ў інтэрнэт бібліятэцы Kamunikat.org * ''Мудров В.'' [http://magazines.russ.ru/ural/1996/8/public.html Terra incognita посреди Европы] // «Урал» 1996, № 8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мудроў Вінцэсь}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства Вольных Літаратараў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты апостраф»]] i956kb4kvdsp0kkqamaqyppgpcqc4md 0 29444 5176684 4988710 2026-08-06T16:44:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176684 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Віка Трэнас | Арыгінал імя = | Фота = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Вікторыя Аляксандраўна Ляйкоўская | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» (2000) | Прэміі = [[Блакітны свін]] (2010) | Lib = | Сайт = }} '''Віка Трэнас''', сапраўднае імя '''Вікторыя Аляксандраўна Ляйкоўская''' (нар. {{ДН|7|12|1984}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэтэса|паэтка]], [[літаратурны крытык]], публіцыст, рэдактар-карэктар, перакладчык, арт-менеджар<ref name="Kamunikat">{{cite web| date =10-2020| url =https://kamunikat.org/?pubid=56517| title =Віка Трэнас. Вершы| publisher =Kamunikat.org| access-date =2021-05-27| archive-date =31 кастрычніка 2020| archive-url =https://web.archive.org/web/20201031235422/https://kamunikat.org/?pubid=56517| url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.velvet.by/articles/svobodnoe-vremya/chestno-govorya/golubaya-svinya-dlya-poetessy|title=Голубая свинья для поэтессы|date=2011-04-19|publisher=[[Velvet.by]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803071938/http://www.velvet.by/articles/svobodnoe-vremya/chestno-govorya/golubaya-svinya-dlya-poetessy|archive-date=3 жніўня 2019|access-date=2019-08-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/tv/251854.html|title=Музыка і словы: новы погляд на звыклыя з’явы|last=Шкиленок|first=Марина|date=2011-09-26|publisher=[[TUT.BY]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803072309/https://news.tut.by/tv/251854.html|archive-date=3 жніўня 2019|access-date=2019-08-03|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] (2007), вывучала філасофію і літаратуру ў [[Беларускі калегіум|Беларускім калегіуме]]. У 2006—2012 гадах рэдактар аддзела паэзіі часопіса «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]»<ref>{{артыкул |загаловак=Вікторыя Ляйкоўская (Трэнас) |спасылка=http://pawet.net/files/ml703.pdf |выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=2012 |выпуск=703 |нумар=6 |старонкі=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714135053/http://pawet.net/files/ml703.pdf |archive-date=14 ліпеня 2014 }}</ref>. Літаратурны аглядальнік інтэрнэт-выдання «Новая Еўропа», супрацоўнічае з часопісамі «Паміж», «pARTisan», «Тэксты». Арт-менеджар гурта «[[Верасень (гурт)|Верасень]]»<ref>{{cite web| date =12 красавіка 2013| url =https://lit-bel.org/news/Gurt-Veraseny--Vka-Trenas-vistupl--Vtsebsku-3732/?sphrase_id=86402| title =Гурт “Верасень” і Віка Трэнас выступілі ў Віцебску| publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]| access-date =2 сакавіка 2019}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Працуе прэс-сакратаром ГА «[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]», рэдактарам аддзела, членам рэдкалегіі часопісаў для дзяцей «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» і «[[Буся (часопіс)|Буся]]», стылістычным рэдактарам у часопісе [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 2020 года — рэдактар аддзела рэдакцыйна-выдавецкай і паліграфічнай дзейнасці [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|БДУКМ]]<ref name="Kamunikat" />. == Творчасць == З вершамі, эсэістыкай, літаратурнай крытыкай выступае ў перыёдыцы з 2000 года («[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]»). Піша на беларускай і рускай мовах. Аўтар лірыкі да песні «Pustoje Śviatło» гурта «[[Glofira]]» са складанкі «[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]]». Творы перакладаліся на нямецкую, балгарскую і шведскую мовы. == Прызнанне == * 2010 год — лаўрэат прэміі [[Блакітны свін]]; за дасягненні ў прамоцыі беларускай літаратуры і мастацтва, арганізацыю прома-групы «ВЮ»<ref>{{cite web |url=http://budzma.org/budzma/blakitny-svin-abrau-peramozhcau.html |title= “Блакітны Свін” абраў пераможцаў |date= 2012-04-03 | publisher= Будзьма беларусамі!|access-date=2017-05-14 |archive-url= http://www.peeep.us/ac466886|archive-date= 2017-05-14}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == * «Цуд канфіскаванага дзяцінства» (паэзія, 2005) * «Экзістэнцыйны пейзаж» (паэзія, 2008). {{Спіс са згортваннем |загаловак = Паўнейшая бібліяграфія |разгарнуць = |1 = 2000 # Віка. Сьвятыя сьцягі. Пустое сьвятло (вершы) //Наша ніва. 2000. № 50. С. 10. |2 = 2001 # Лейковская В. Мелкий злодей и зеркало из прошлого (рассказ) //Семья. 2001. № 2. С. 9. # Лейковская В. Маленький гений. Ностальгия. Жизненный опыт. «Придумают же люди!..» (стихи) //Першацвет. 2001. № 5. С. 39. # Лейковская В. SOS! Не хочу идти в школу! (заметка) //Гастроном. 2001. № 45. С. 14. # Лейковская В. Глеб Самойлов: «Лучшее, любимое и только для вас!» (интервью) //Альфа-афиша. 2001. № 2. С. 2. # Трэнас В. Творчае нахабства — другое шчасце? [пра А. Адамовіча] //Першацвет. 2001. № 10. С. 3. # Трэнас В. Паплач за Беларусь (верш) //Наша ніва. 2001. № 36. С. 11. # Трэнас В. Натхненне (верш) // Наша ніва. 2001. № 41. С.10. # Трэнас В. Нічога (верш) //Наша ніва. 2001. № 43. С. 10. # Віка. Не хвалюе (верш) // Наша ніва. 2001. № 10. С. 9. |3= 2002 # Свірын І. Забрудзілі?.. А хто мыць будзе? [інтэрв’ю з гуртом «ЗАСРКАЗР»] //Культура. 2002. № 3. С. 10. # Серабракоў Зм. У чарзе за бясплатным культурным супам [артыкул пра СКУ № 3] //Навінкі. 2002. № 29. С. 6. # Трэнас В. За…..це ўсю краіну на здароўе [артыкул пра «ЗАСРКАЗР»] // Навінкі. 2002. № 27. С.6. # Тренас В. Дом, в котором есть где жить (стих) //Сям’я. 2002. № 2. С. 9. # Тренас В. Злодейство. «Положу своё сердце в заплатках…». Предчувствие. # Лай. А. Б. Гуашь (стихи) //Переходный возраст. 2002. № 17. С.12. # Трэнас В. Механіка. Лесвіца. Імя. «Сыходжу, пакінуўшы ў ложку свой цень…». Істота. Знікненне (вершы) //Переходный возраст. 2002. № 30. С. 6. # Кузьміч Н. Чаяванне на Парнасе [пра суполку «Літаратар», фота] //Переходный возраст. 2002. № 16. |4= 2003 # Трэнас В. Вершы //Літаратурны квартал. Мн., 2003. С. 116—123. # Трэнас В. Вершы //Маладосць. 2003. № 6. С. 18 — 19. # Трэнас В. Мінская маладая літаратура: пакаленне next // Маладосць. 2003. № 9. С. 145—148. # Трэнас В. Літаратура-2003. Анкета «Маладосці» // Маладосць. 2003. № 12. С. 133—134. # Трэнас В. Вершы //ЛіМ. 2003. № 40. С. 8. # Трэнас В. Заметка пра імпрэзу// ЛіМ. 2003. № 40. С. 14. # Трэнас В. Пустое святло (верш) //ЛіМ. 2003. № 22. С. 13. # Трэнас В. «Квітнее сонца, хочацца спяваць…» (верш) //ЛіМ. 2003. № 12. С. 5. # Трэнас В. Безгаловы санэт //Наша ніва. 2003. № 17. С.14. # Воршыч А. Дэпалітызаванае пакаленне [пра конкурс Арсеньневай] // Наша ніва. 2003. № 17. # Маладыя — пра «Маладосць» [у тым ліку і В. Трэнас] //ЛіМ. 2003. № 18-19. С. 3. # Трэнас В. + С. Супавы набор культуры [артыкул пра СКУ № 3] //Культура. 2003. № 14. С.10. # Трэнас В. Ідыёма ідэала. «Знайдзі мяне сярод забытых рэчаў…» (вершы) //ЛіМ. 2003. № 15. С. 13. # Гарачка У. Літаратурны квартал [абмеркаванне творчасці В. Трэнас] //ЛіМ. 2003. № 11. С. 5. # Трэнас В. Рух часу. Паданне (вершы) //Наша ніва. 2003. № 18. С. 15. # Трэнас В. Спякотай апаленая скура (верш) //ЛіМ. 2003. № 7. С. 14. # Трэнас В. Малітва. Рух часу. Матыльковае паляванне (вершы) //Переходный возраст. 2003. № 8. С. 6. # Чытайце ў наступным нумары [анонс артыкула В. Трэнас] //Маладосць. 2003. № 8. # Трэнас В. Вершы //Паміж. 2003. № 3. С. 55 — 65. # Успенскі У. Новая кніжка «Старых вершаў» //ЛіМ. 2003. № 35. С. 6. # Галубовіч Л. Запомнім сябе маладымі [рэцэнзія на «Літквартал»] //ЛіМ. 2003. № 47. С. 6 — 7. # Шаўлякова І. Кунсткамера: «Дзень сурка» [агляд новых публікацый, у тым ліку і В. Трэнас] //Дзеяслоў. 2003. № 4. С. 233—243. # Трэнас В. Вершы // Скрыпторый-2: Літаратурны альманах філалагічнага факультэта БДУ. Мн., 2003. С. 97 — 100. |5= 2004 # Трэнас В. Вершы //12+1: Конкурс маладых літаратараў імя Н. Арсеньневай. Мн., 2004. С. 27 — 33. # Трэнас В. Горад (эсэ) //Маладосць. 2004. № 4. С. 30 — 32. # Трэнас В. «Дыяфрагма» Віктара Жыбуля //Маладосць. 2004. № 3. С. 139—143. # Трэнас В. Свята «Літаратурнага квартала» // Маладосць. 2004. № 1. С. 118—120. # Трэнас В. «Адмысловыя гульні» Арцёма Кавалеўскага // ЛіМ. 2004. № 1-2. С. 7. # Трэнас В. ЛіМ-апытанне //ЛіМ. 2004. № 24. С.16. # Трэнас В. Не толькі пра вайну [Маладыя пра Быкава] //Маладосць. 2004. № 6. С. 98. # Трэнас В. «Я без цябе, як верш недапісаны…»; «Я створана дзеля таго, каб…»; "Я ў пекле, што хтось неабачліва страціў… "; Здрайцы; Палова; «Да цемры цяпер…»(вершы) //ЛіМ. 2004. № 32. С.8. # Кухцік Хомка (Марголь К.) Малады перчык з уласнага агарода [пра творчасць В. Трэнас] //Маладосць. 2004. № 6. С. 139—140. # Дзянісава Н. Розум сэрца [агляд новых публікацый, у тым ліку і В. Трэнас] //ЛіМ. 2004. № 20. С. 6. # Трэнас В. «Я без цябе, як верш недапісаны…»//Беларусь сегодня. 2004. № 162. С. 29. # Тренас В. Стихове //Среща с пролетта: Млади белоруски поети. Сафія, 2004. С. 22 — 27. (у перакладзе на балгарскую мову). # Трэнас В. Вершы //Скрыпторый-3: Літаратурны альманах філалагічнага факультэта БДУ. Мн., 2004. С. 36 — 38. # N.N. Састарэлая крытыка //Тэксты. 2004. № 1. С. 147—159. # Трэнас В. Тужлівая балада. Анёлы-тапельцы. 240. Чужая драма. Кіпцюры. Ловы. (вершы) //Переходный возраст. 2004. № 35. С.9. # Трэнас В. Паэзія «Маладосці»-2003: PRO ET CONTRA //Маладосць. 2004. № 10. С. 126—129. # Трэнас В. Цёплы дождж (на нямецкай мове)// LICHTUNGEN. 2004. 100/XXV. JG. P. 139. # Шаўлякова І. Pro Patria //Дзеяслоў. 2004. № 11. С. 242—252 |6= 2005 # Трэнас В. Здрайцы (верш) //Беларусь сегодня. 2005. 17 дек. # Трэнас В. Интервью //Беларусь сегодня. 2005. 31 дек. # Хрыстафор Мортус. Канфіскат //Перья: журфак литературный. 2005. Ноябрь-дек. # Трэнас В. Вершы //Маладосць. 2005. № 1. С. 43 — 45. # Трэнас В. «Ап’янелы ад суму паэт…» (верш) //Беларусь сегодня. 2005. № 22. С. 23. # Трэнас В. Вершы //Переходный возраст. 2005. № 12. # Трэнас В. І г.д.? //ЛіМ. 2005. № 15. # '''Трэнас В. Цуд канфіскаванага дзяцінства. Мн.: Логвінаў, 2005.''' # Трэнас В. Беларускі постмадэрнізм? //Маладосць. 2005. № 6. С. 118—119. # Канструктыўны Крытык. Паэтычны практыкум Змітра Пляна //Паміж. 2005. № 4. С. 165—168. # Трэнас В. Тужлівая балада (верш) //Беларусь сегодня. 2005. № 149. # Трэнас В. Вершы //Дзень паэзіі-2005. Мн., 2005. С. 207—208. # Трэнас В. Белы бэз. У тваю адсутнасць (вершы) //Переходный возраст. 2005. № 23. # Трэнас В. Што ж такое рэцэнзія? //ЛіМ. 2005. № 34. # Якавенка Н. Пісаў пііт //ЛіМ. 2005. № 5. # Журнал «И т. д.», 2005, январь. # Попова В. Конференц-зал: Письмецо в конверте или СМС? //Беларусь сегодня. 2005. № 58. # Вайтовіч М. Віка Трэнас: «Цуд канфіскаванага дзяцінства» //Народная воля. 2005. № 71. # Андросенка С. «Цуд канфіскаванага дзяцінства» //Раніца. 2005. № 16. # Галубовіч Л. «Цуд канфіскаванага дзяцінства» //ЛіМ. 2005. № 19. # Шаўлякова І. Наша светлае сёння: паэтычныя дэбюты ў «анатамічным тэатры» //ЛіМ. 2005. № 25. # Рублевская Л. Право на королевскую печать //Беларусь сегодня. 2005. № 163. # Капа Н. Наступствы канфіскаванага дзяцінства //Полымя. 2005. № 7. # Ляйкоўская В. А. Спецыфіка постмадэрнізму ў Беларусі //Беларускае літаратуразнаўства: Навукова-метадычны альманах. Выпуск 1. Мн., 2005. С. 83 — 87. |7= 2006 # Трэнас В. «Лічу адлегласці…» (верш) //Свет на дваіх: Анталогія любоўнай лірыкі. Мн., 2006. С. 224. # Ляйкоўская В. Таямніцы Андрэя Мужылоўскага //ЛіМ. 2006. 10 сак. # Трэнас В. Вершы //Скрыпторый 4. Мн., 2006. С. 11 — 13. # Трэнас В. Вершы //ЛіМ. 2006. 26 мая. # Арцюх Зм. «Свісток — гэта эстэтычны ход» (інтэрв'ю з В. Трэнас) //ЛіМ. 2006. 9 чэрв. # Трэнас В. «Спяваю жыццё, хоць не знаю ніводнае ноты…» (верш) //Беларусь сегодня. 2006. 1 июля. (+малюнак) # Аўласенка Г. Раздвоенасць (пародыя+карыкатура на В. Трэнас) //ЛіМ. 2006. 28 ліпеня. # Лейковская В. «Дул ветер. А я обливалась слезами…» (стихотворения)// www.lito.ru (современная русская литература в Интернете). # Трэнас В. Пра кудзінаў і ня толькі// Інтэрнэт-часопіс «Новая Эўропа»: www.n-europe.eu # Лейковская В. Стихотворения// Пролог (Интернет-журнал молодых писателей России). 2006. № 9. www.ijp.ru # Трэнас В. Беларускі шатляндзец Тэд Макена// Інтэрнэт-часопіс «Новая Эўропа»: www.n-europe.eu # Трэнас В. Згадка пра лета. Сакавіцкая элегія (вершы)// Маладосць. 2006. № 10. С. 94. # Гончаров Арсений. Виктория Лейковская, или На проспекте Скорины// www.lito.ru (современная русская литература в Интернете). # Рублевская Л. Человек читающий — вид вымирающий? (конференц-зал)// Беларусь сегодня. 2006. 23 ноября. # Трэнас В. Прадчуванне элегіі. «Ты вернешся за мной…» (вершы)// Беларусь сегодня. 2006. 22 декабря. # Курчанкова К. Мора крыві… русалчынай// Паміж. 2006. № 5. С. 196—198. # Трэнас В. Артыкулы і інш.// Партызан. 2006. № 4. # Трэнас В. Кацячы гарадскі раманс (верш) // Голас Радзімы. 2006. 7 снежня. С. 14. |8= 2007 # Трэнас В. Паэзія на высокіх абцасах// Інтэрнэт-часопіс «Новая Эўропа»: www.n-europe.eu # Трэнас В. Бліц-крыт (пра Альгерда Бахарэвіча) // Дзеяслоў. 2007. № 1. С. 316—317. # Ляйкоўская В. Актуальная літаратура — што гэта? // ЛіМ. 2007. 9 сакавіка. # Трэнас В. Вершы // ЛіМ. 2007. 6 красавіка. # Ляйкоўская В. А. Мастацкія асаблівасці прозы Альгерда Бахарэвіча (на матэрыяле кнігі «Ніякай літасці Валянціне Г.») // Беларускае літаратуразнаўства: Навукова-метадычны зборнік. Выпуск 5. Мн., 2007. С. 85 — 89. # Трэнас В. Вершы // Маладосць. 2007. № 4. С. 4 — 6. # Марцін Кот. Часопіс альтэрнатыўнай літаратуры // ЛіМ. 2007. 27 красавіка. С. 7. # Рублевская Л. Возможна ли литература не всерьёз? (опрос) // Беларусь сегодня. 2007. 17 мая. С. 9. # Ляйкоўская В. Людвіка і Фабіян у «Маладосці»// ЛіМ. 2007. 1 чэрвеня. С. 12. # Трэнас В. Янка Купала сёння: інтэрпрэтацыі, асацыяцыі, уяўленні (апытанне)// Маладосць. 2007. № 6. С. 79 — 83. # Трэнас В. Альгерд Бахарэвіч: «Я лічу сябе эўрапейскім беларускім пісьменьнікам» (інтэрвію) // Партызан. 2007. № 5. С. 64 — 67. # Канструктыўны крытык. Лінія фронту-2// Партызан. 2007. № 5. С. 79. # L.V. Код адсутнасьці Валянціна Акудовіча// Партызан. 2007. № 5. С. 80. # Канструктыўны крытык. Паэтычныя штукарствы Макса Шчура// Партызан. 2007. № 5. С. 81. # Trenas Vika. Das Idiom des Ideals (Zwei Gedichte) // OSTRA-GEHEGE. 2007. № 46. S. 22—23. (пераклаў на нямецкую Андрэ Бём). # Трэнас Вика. «Дул ветер. А я обливалась слезами…». Посвящение лучшему другу. Сферошар (стихотворения) // Пролог: Сб. прозы, поэзии, критики и публицистики. Вып. 6. М.: Плюс-минус, 2007. С. 320—322. # В. Т. Польская паэзія дзецям // Партызан. 2007. № 6. С. 86. # Канструктыўны крытык. Беларуская літаратура і сьвет: папулярныя нарысы // Партызан. 2007. № 6. С. 87. # Рублевская Л. Купала и Колас: дискуссия взглядов и поколений // Беларусь сегодня. 2007. 13 сентября. # Трэнас В. Юбілеі: Леанід Дранько-Майсюк (уступнае слова да вершаў) // Маладосць. 2007. № 10. С. 97. # Ляйкоўская В. Часопіс «Маладосць»: знаходкі і перспектывы // ЛіМ. 2007. 16 лістапада. С. 3. # Трэнас В. Лабірынты паэзіі (Творчы партрэт Ярыны Дашынай) // Маладосць. 2007. № 11. С. 105—106. # Рублевская Л. Вика Тренас увлеклась экзистенцией // Беларусь сегодня. 2007. 24 ноября. С. 10. # Аўласенка Г. Я тут ні пры чым (пародыя на верш і шарж Алега Карповіча) // ЛіМ. 2007. 30 лістапада. С. 13. |9= 2008 # Ляйкоўская В. Эканамічны цуд на Мазыршчыне // Маладосць. 2008. № 1. С. 136—137. # Трэнас В. Шлях да зор (верш) // Беларусь сегодня. 2008. 9 февраля. С. 19. # Трэнас В. Ісьціна ня толькі ў Вільні (бліцкрыт) // Дзеяслоў. 2008. № 1 (32). С. 319—321. # Трэнас В. Вершы // ЛіМ. 2008. 14 сакавіка. С. 8. # Трэнас В. Адлюстраванні (уступнае слова да вершаў удзельнікаў конкурсу, прысвечанага 115-годдзю з дня нараджэння Максіма Багдановіча) // Маладосць. 2008. № 3. С. 61. # Русланава Яна (Яцук Іна). Тлумачыць сябе: акупунктурнасць зборніка Вікі Трэнас «Цуд канфіскаванага дзяцінства» // Маладосць. 2008. № 3. С. 84 — 91. # Трэнас Віка. Кніга пра вершы (рэцэнзія на кнігу С. Дубаўца) // Інтэрнет-часопіс «Мінскі блог»: http://urban.by/2008/03/25/kniga-pra-vershyi/. # Трэнас В. Сустрэча з класікам (інтэрв’ю з Міколам Аўрамчыкам) // Маладосць. 2008. № 4. С. 102—106. # '''Трэнас, В. Экзістэнцыйны пейзаж : вершы / Віка Трэнас. — Мінск: Галіяфы, 2008. — 84 с. — (Другі фронт мастацтваў). -- ISBN 978-985-6906-0-8'''. |10= 2020 # Трэнас В. У Бога добрыя вочы, Роўнасць, Два развітанні... (вершы) // ЛіМ. 2020. 19 чэрвеня. С. 8. }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Трэнас Віка // Выдавецтва «Галіяфы»: Афіцыйны сайт — Эл.рэсурс goliafy.com * Трэнас В. 10 красавіка: Сустрэча-імправізацыя з маладымі паэткамі // Эл.рэсурс [https://web.archive.org/web/20090429011047/http://community.livejournal.com/suc_biel_lit/ suc_biel_lit] * {{артыкул|аўтар= [[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]]|загаловак=Абсалютная любоў і птушкі |спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210630/1625064239-absalyutnaya-lyubou-i-ptushki |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |год= 25 чэрвеня 2021|выпуск=5130 |нумар=25 |старонкі=16}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трэнас Віка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] d1fqyh5znws34254pzrw0uxu8465l48 0 29538 5176858 5140624 2026-08-07T05:00:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176858 wikitext text/x-wiki '''Званне Горад-Герой''' — [[Вышэйшыя ступені адзнакі СССР|вышэйшая ступень адзнакі]], якой былі ўганараваныя 12 гарадоў [[СССР|Савецкага Саюза]] пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 гг]]. Акрамя таго [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] прысвоена званне '''Крэпасць-Герой'''. У цяперашні час, 4 з іх знаходзяцца на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], 2 (уключаючы [[Брэсцкая крэпасць|крэпасць-герой]]) — на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], астатнія — ў [[Расія|Расіі]]. == Гісторыя звання == Упершыню гарадамі-героямі былі названыя гарады [[Ленінград]], [[Сталінград]], [[Севастопаль]] і [[Адэса]] ў загадзе Вярхоўнага Галоўнакамандуючага [[1 мая]] [[1945]] года. Афіцыйна ў якасці дзяржаўнай узнагароды званне ўсталявана [[8 мая]] [[1965]] года, калі [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР]] сваім Указам зацвердзіў Палажэнне аб вышэйшай ступені адзнакі — званні «Горад-Герой». У гэты жа дзень званне прысвоена гарадам [[Масква|Маскве]], Ленінграду, [[Валгаград]]у, [[Кіеў|Кіеву]], Адэсе і Севастопалю, а [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] прысвоена званне «Крэпасць-герой». == Гарады-героі і крэпасць-герой == # {{сцяг Расіі|22px}} [[Масква]] — з [[8 мая]] [[1965]] # {{сцяг Расіі|22px}} [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]] (цяпер [[Санкт-Пецярбург]]) — з [[8 мая]] [[1965]] # {{сцяг Расіі|22px}} [[Сталінград]] (цяпер [[Валгаград]]) — з [[8 мая]] [[1965]] # {{сцяг Украіны|22px}} [[Кіеў]] — з [[8 мая]] [[1965]] # {{сцяг Украіны|22px}} [[Адэса]] — з [[8 мая]] [[1965]] # {{сцяг Украіны|22px}} [[Севастопаль]] — з [[8 мая]] [[1965]] # {{сцяг Беларусі|22px}} [[Брэсцкая крэпасць]] (Крэпасць-Герой) — з [[8 мая]] [[1965]] # {{сцяг Расіі|22px}} [[Новарасійск]] — з [[14 верасня]] [[1973]] # {{сцяг Украіны|22px}} [[Керч]] — з [[14 верасня]] [[1973]] # {{сцяг Беларусі|22px}} [[Мінск]] — з [[26 чэрвеня]] [[1974]] # {{сцяг Расіі|22px}} [[Тула]] — з [[7 снежня]] [[1976]] # {{сцяг Расіі|22px}} [[Мурманск]] — з [[6 мая]] [[1985]] # {{сцяг Расіі|22px}} [[Смаленск]] — з [[6 мая]] [[1985]] Тут паказаныя даты не прысваення звання, а ўказаў аб уручэнні медаляў «Залатая Зорка» і ордэнаў Леніна гарадам, якія атрымалі званне горада-героя раней. Ленінграду, Сталінграду, Севастопалю і Адэсе званне «Горад-Герой» было прысвоена ў 1945 г., Кіеву — у 1961 г. Ленінграду і Кіеву пры прысваенні звання ўручылі толькі ордэн Леніна, а Сталінграду, Севастопалю і Адэсе наогул не ўручаліся ордэны і медалі.<ref>[http://oldgazette.ru/trud/09051965/09051965-5.djvu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071201080243/http://oldgazette.ru/trud/09051965/09051965-5.djvu |date=1 снежня 2007 }}</ref> === Памятныя абеліскі і стэлы ў гарадах-героях === <gallery> Стела с указом о присвоении городу Волгограду звания города-героя.JPG|Стэла «Гораду-Герою Валгаграду» Площа Перемоги.jpg|Абеліск «Гораду-Герою Кіеву» Hero-City Obelisk Hotel.jpg|Абеліск «Гораду-Герою Ленінграду» Minsk the hero city.jpg|[[Мінск — горад-герой|Абеліск «Мінск — горад-герой»]] Arcadia, Odessa, Odessa Oblast, Ukraine - panoramio - Дмитрий Ванькевич (5).jpg|Абеліск «Гораду-Герою Адэсе» Sevastopol Obelisk Bayonet-sail IMG 3982 1725.jpg|Абеліск «Гораду-Герою Севастопалю» </gallery> === Савецкія маркі 1965 года «Гарады-героі» === <gallery> Выява:Léningrad (timbre soviétique).jpg|Ленінград Выява:Volgograd (timbre soviétique).jpg|Валгаград Выява:Odessa (timbre soviétique).jpg|Адэса Выява:Brest (timbre soviétique).jpg|Брэсцкая крэпасць Выява:Kiev (timbre soviétique).jpg|Кіеў Выява:Moscou (timbre soviétique).jpg|Масква Выява:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|Севастопаль </gallery> == Гарады-героі ў іншых краінах == * У [[Югаславія|Югаславіі]] гарады маглі быць узнагароджаны [[Ордэн Народнага героя|Ордэнам Народнага героя]], што аналагічна прысваенню звання «Горад-герой» у СССР{{крыніца?}}. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://belta.by/society/view/goroda-geroi-i-goroda-voinskoj-slavy-pojavilis-na-natsionalnom-geoportale-belarusi-779586-2026 Города-герои и города воинской славы появились на Национальном геопортале Беларуси]. ''[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]''. * [https://geo.by/news/item/na-natsionalnom-geoportale-poyavilsya-sloy-s-pamyatnymi-mestami-voinskoy-slavy На Национальном геопортале Беларуси появился слой с памятными местами воинской славы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260518180002/https://geo.by/news/item/na-natsionalnom-geoportale-poyavilsya-sloy-s-pamyatnymi-mestami-voinskoy-slavy |date=18 мая 2026 }}. [[Катэгорыя:Гарады-героі| ]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] [[Катэгорыя:Гарады Расіі з асаблівым статусам]] 96n68alhlnya9hoo1i5i2pfcfhvnj46 0 41247 5177031 4765618 2026-08-07T11:35:30Z Ueschar 151377 удакладненне 5177031 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вечар (значэнні)|Вечар}} {{Навуковец | Дзеці = [[Алім Аляксандравіч Вечар|Алім Вечар]] }} '''Алесь (Аляксандр Сцяпанавіч) Вечар''' (псеўданім: ''Алесь Раніца;'' {{ДН|25|3|1905|12}}, в. [[Машчыцы]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], цяпер {{МН|Слуцкі раён|у Слуцкім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|4|4|1985}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі {{паэт|Беларусі|СССР}}, [[Біялогія|біёлаг]], {{Навуковая ступень|доктар|біялагічных навук}}, {{Навуковае званне||0}}, {{Навуковае званне|АН БССР|0}}<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вечер Александр Степанович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 113 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name="АВА">[http://nasb.gov.by/bel/members/academicians/vecher.php Акадэмік ВЕЧАР Аляксандр Сцяпанавіч] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Horackaja_filija_Aršanskaha_Maladniaka._Горацкая_філія_Аршанскага_Маладняка_(1926).jpg|злева|міні|[[Горацкая філія «Аршанскага Маладняка»]], 1926 год. Стаяць: (злева направа) Алесь Вечар, [[Рыгор Данілавіч Мурашка|Рыгор Мурашка]], Чыжонак, [[Уладзіслаў Уладзіслававіч Прыбыткоўскі|Уладзіслаў Прыбыткоўскі]], Калядка. Сядзяць: Мятла, Сяргейчык, [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Міхась Ганчарык]] (кіраўнік філіі), [[Васіль Каваль]], [[Юрка Гаўрук]], [[Алесь Піліпавіч Дземідовіч|Алесь Дземідовіч]].]] Нарадзіўся ў шматдзетнай сялянскай сям’і.Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Слуцк]]у<ref name="Мар">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}</ref>. У 1923 паступіў у [[Слуцкі сельгастэхнікум]]. У 1925—1929 студэнт агранамічнага факультэта [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]] ([[Горкі]])<ref name="БС" />. Быў адным з кіраўнікоў [[Горацкая філія «Аршанскага Маладняка»|Горацкай філіі «Аршанскага Маладняка]] (частка «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]»), у 1928—1930 узначальваў Менскую філію [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў|БелАПП]]<ref name="Мар" />. У 1930—1931 працаваў выкладчыкам у [[Гарадоцкі тэхнікум механізацыі сельскай гаспадаркі|Гарадоцкім тэхнікуме механізацыі сельскай гаспадаркі]]<ref name="БС" />. У 1931 паводле абвінавачання ў прыналежнасці да кулацкай сям'і выключаны з [[КП(б)Б]]<ref name="Мар" />. У пошуках працы выехаў за межы Беларусі. У 1932—1933 аграхімік Сочынскай заалагічнай даследчай станцыі<ref name="Мар" />. У 1933 вярнуўся ў Беларусь. Паводле сведчання [[Сымон Кандыбовіч|С. Кандыбовіча]], у 1933 быў арыштаваны, але неўзабаве вызвалены<ref name="Мар" />. [[Файл:Последний прижизненный снимок П. Головача. 1937 год.jpg|250px|thumb|Апошні прыжыццёвы здымак [[Платон Раманавіч Галавач|Платона Галавача]]. Алесь Вечар стаіць справа.]] З 1933 працаваў у [[Навукова-даследчы інстытут|НДІ]] харчовай прамысловасці [[БССР]]<ref name="БС"/>. З 1937 у Інстытуце харчовай прамысловасці ў [[Краснадар]]ы. З 1959 загадчык лабараторыяй біяхіміі раслін, з 1970 — лабараторыяй біяхіміі і малекулярнай біялогіі ў [[Інстытут біялогіі АН БССР|Інстытуце біялогіі АН БССР]]<ref name="БС"/>, з 1970 у [[Інстытут эксперыментальнай батанікі АН БССР|Інстытуце эксперыментальнай батанікі АН БССР]]. [[Доктар біялагічных навук]], прафесар (1951). Акадэмік [[АН БССР]] (1966)<ref name="Мар"/>. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі [[БССР|Беларусі]] (1975). Член [[СП БССР]] з 1978<ref name="Мар"/>. Сястра А. Вечара Ніна была жонкай [[Платон Галавач|Платона Галавача]]<ref>[http://www.sb.by/post/148455/ Судьба в нескольких фотоснимках] {{ref-ru}}</ref>. == Творчасць == Першы верш апублікаваў у 1926 годзе ў часопісе «[[Аршанскі маладняк]]». Вершы А. Вечара змяшчаліся на старонках часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», у газеце «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]» і іншых друкаваных выданнях (1926—1931). Першую кніжку вершаў «Кола дзён» апублікаваў у 1930<ref name="Мар"/>{{sfn|Беларусь|1995}} годзе. У перыяд з 1931 па 1961 гады літаратурнай дзейнасцю не займаўся. Аднавіў друкаванне літаратурных твораў у 1961 годзе. Аўтар зборніка вершаў «Зварот да слова» (1977){{sfn|Беларусь|1995}}. == Навуковая дзейнасць == Даследаванні прысвечаны прыродзе {{нп3|пратаплазма|пратаплазменных|ru|Протоплазма}} структур расліннай клеткі, вывучэнню прыроды бялкоў. Вывучаў змены прыродных уласцівасцяў [[клубень|клубняў]] пад уздзеяннем святла. Устанавіў адсутнасць [[фотасінтэз|фотасінтэтычнай]] актыўнасці ў іх хларапластах. Выявіў наяўнасць у пластыдах бульбы дэзаксірыбануклеінавую кіслату, якая сведчыць аб наяўнасці ў іх самастойнага шляху біясінтэзу бялкоў<ref name="АВА"/>. Распрацаваў і ўкараніў у вытворчасць метады асвятлення вінаў {{нп3|Бентаніт|бентанітамі|ru|Бентонит}}, навукова абгрунтаваў выкарыстанне [[аскарбінавая кіслата|аскарбінавай кіслаты]] ў тэхналогіі вытворчасці [[Пеністае віно|пеністых вінаў]]. Распрацаваў методыку атрымання ізаляваных [[Пластыды|пластыд]], у т. ч. [[хларапласт]]аў з тканак раслін, вызначыў іх хімічны склад і выявіў наяўнасць [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|дэзаксірыбануклеінавай кіслаты]]<ref name="БС"/>. У выніку даследаванняў, праведзеных у лабараторыі Вечара, даказаная эфектыўнасць безадходнай перапрацоўкі [[бульба|бульбы]] для кармавых і тэхнічных мэтаў. Удзельнічаў у стварэнні першага ў СССР доследна-прамысловага завода па атрыманні [[каратын]]у з [[Морква|морквы]] і першага завода па вытворчасці [[Рыбафлавін|вітаміна В2]] на аснове [[Біятэхналогія|мікрабіялагічнага сінтэзу]]<ref name="БС"/>. === Навуковыя працы === Аўтар больш за 420 навуковых прац, у тым ліку 6 манаграфій і 10 вынаходніцтваў<ref name="АВА"/>. * Сидры и яблочные игристые вина (химия и технология). М., 1976 (совм. с Л. А. Юрченко) * Прамысловая сушка бульбы. Мн.: Белдзяржвыд, 1932 (у сааўт.). * Пластиды растений, их свойства, состав и строение. Мн.: Изд-во АН БССР, 1961. * Фізіялогія і біяхімія бульбы. Мн.: Навука і тэхніка, 1984 (разам с [[М. М. Ганчарык]]ам). * Основы физической биохимии растений. Мн.: Наука и техника, 1984. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў (1981), медалямі<ref name="АВА"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|||133}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2|||259}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=160}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|2|||11}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ''Гарэцкі М.'' 'Маладняк' за пяць гадоў. — Мн., 1928. * ''Кандыбовіч С.'' Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі. Мн., 2000. * ''Шушкевіч С.'' Шчодрасць душы // ЛіМ. 1980, 21 сак. * Весці АН БССР. Серыя біялагічных навук. 2015. № 2. * Биобиблиографический указатель научных трудов академика АН БССР А. С. Вечера. Мн.: Наука и техника, 1985. * Академик А. С. Вечер: воспоминания современников. — Мн.: Право и экономика, 2005. == Спасылкі == {{Commonscat|Alieś Viečar}} * [http://nasb.gov.by/bel/members/academicians/vecher.php Акадэмік ВЕЧАР Аляксандр Сцяпанавіч] {{ref-ru}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/81928/vecher-aleksandr-stepanovich/ Аляксандр Сцяпанавіч Вечар] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вечар Алесь}} [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Аршанскі Маладняк]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] 0xqs3jz3bem2b2doec8h7gm07scx612 0 45916 5176653 5146093 2026-08-06T15:12:06Z Pabojnia 135280 /* Лексіка */ афармленне 5176653 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя = Нямецкая мова |саманазва = Deutsch, deutsche Sprache |краіны = [[Германія]], [[Аўстрыя]], [[Швейцарыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Бельгія]], [[Італія]], [[Люксембург]], [[Расія]] і яшчэ 36 краін |афіцыйная мова = {{Сцяг Германіі}} [[Германія]]<br /> {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]]<br /> {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]]<br /> {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]]<br /> {{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]]<br /> {{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]]: * [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная супольнасць]] '''Рэгіянальная ці лакальная афіцыйная мова:'''<br /> {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]]:<ref>{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|archive-date= 2 красавіка 2012|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20160727082105/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|archive-date= 27 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref> * [[Файл:Bandeira Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарына]] ([[Антоніу-Карлус, Санта-Катарына|Антоніу-Карлус]], [[Памеродзі]]) {{Сцяг Ватыкана}} [[Ватыкан]]: * [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Папская швейцарская гвардыя|Швейцарская гвардыя]]<ref>{{артыкул |аўтар=Haubel M.|загаловак= Die päpstliche Schweizergarde|выданне=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |нумар=3 |старонкі=311-316}}</ref> {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] ([[Паўднёвая Данія]])<ref>{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref><br> {{Сцяг Італіі}} [[Італія]]: * [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Бальцана (правінцыя)|Паўднёвы Ціроль]]<ref>{{артыкул |аўтар=Bauer R.|загаловак=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |мова=de |выданне= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|год=1994 |старонкі= 63–84}}</ref> {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]]<ref>{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|access-date=2014-11-13|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|archive-date=24 чэрвеня 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|archive-date=8 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><br /> {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]]<ref>{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|access-date=2014-11-13|lang=de}}</ref><br /> {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]:<ref>{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> * [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Апольскае ваяводства]] [[Апольскае ваяводства]] (27 [[гміна|гмін]]) * [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Сілезскае ваяводства]] [[Сілезскае ваяводства]] (1 гміна) {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]]: * [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банскабістрыцкі край]] [[Банскабістрыцкі край]] ([[Крагуле]]) {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]:<ref>{{кніга|аўтар=Erbe M.|загаловак=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|месца=Stuttgart|выдавецтва=Kohlhammer|год=2002|старонкі=198|isbn=3-17-015771-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Hartweg F.|загаловак=Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|спасылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|мова=de|выданне=Argumente und Materialien zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|нумар=35|старонкі=63-75|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516130401/http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|archive-date=16 мая 2012}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Эльзас}} * {{Сцягафікацыя|Латарынгія}} ([[Мозель (дэпартамент)|Мозель]]) '''Арганізацыі:''' * {{Сцяг Еўропы}} [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref name="Europa.eu">{{cite web |url= http://europa.eu/about-eu/facts-figures/administration/index_de.htm|title= EU-Verwaltung - Bedienstete, Sprachen und Standorte|publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> |колькасць носьбітаў = Родная мова: ад 90 да 105 млн. чал.<ref>{{кніга |аўтар=Marten T., Sauer F. J.|загаловак=Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt |месца= Berlin |выдавецтва=Inform-Verlag |год=2005 |старонкі=7 |isbn=3-9805843-1-3}}</ref><ref name="Sprachkreis Deutsch">{{cite web |url=http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |title=Die meistgesprochenen Sprachen der Welt |date=14.05.2012 |publisher=Sprachkreis Deutsch |access-date=2014-11-13 |lang=de |archive-date=15 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315144820/http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |url-status=dead }}</ref><br /> Другая мова: не больш за 80 млн. чал.<ref name="Sprachkreis Deutsch"/> |рэйтынг = 10 |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям’я]] : [[Германскія мовы|Германская галіна]] :: [[Заходнегерманскія мовы|Заходнегерманская група]] |пісьменнасць = [[Лацінскі алфавіт|лацініца]] ([[нямецкі алфавіт]]) |ГОСТ 7.75-97 = нем 481 |ISO1 = de |ISO2 = ger (B); deu (T) |ISO3 = deu }} [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]] [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless|right]] '''Няме́цкая мова''' (ням. {{audio|de-Deutsch.ogg|''Deutsch''}}, вымаўляецца: {{IPA|[dɔɪ̯ʧ]}}; ''deutsche Sprache'', вымаўляецца: {{IPA|[ˈdɔɪ̯ʧə ˈʃpʀaːχə]}}) — [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейская мова]], адносіцца да [[Германскія мовы|германскіх моў]] ([[Заходнегерманскія мовы|заходняя група]]). Афіцыйная мова [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Ліхтэнштэйн]]а, адна з афіцыйных моў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Люксембург]]а, [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]. == Гісторыя нямецкай мовы == Мова, ад якой пайшлі ўсе германскія дыялекты, называецца [[Прагерманская мова|прагерманскай]]. Гэта адно з адгалінаванняў [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Яе прарадзіма — тэрыторыі паўднёвай Скандынавіі, Даніі і паўночнай Германіі, дзе пачалі гаварыць на прагерманскай мове каля 500—600 года да н. э<ref>[https://erosheve.ru/blog/izuchenie-nemeckogo/istoriya-nemetskogo-yazyka/ История немецкого языка: кратко от зарождения и до наших дней]{{ref-ru}}</ref>. У [[Сярэдневякоўе|сярэднія вякі]] адбываецца фарміраванне [[Фанетыка|фанетыкі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], лексічнага строю і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]] [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай]], а за ёю — {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай мовы|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}. Сучасную нямецкую мову, гісторыя якой пачынаецца прыкладна з другой паловы XVII стагоддзя, іначай называюць {{нп3|Новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовай|ru|Нововерхненемецкий язык}}. Вялікую ролю ў яе станаўленні адыгралі пераклад [[Біблія Лютэра|Бібліі]] [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]], творчасць [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іагана Вольфганга фон Гётэ]], [[Фрыдрых Готліб Клопштак|Фрыдрыха Готліба Клопштака]] і [[Ёган Крыстаф Готшэд|Іагана Крыстафа Готшэда]], мовазнаўчыя працы {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|Іагана Крыстафа Адэлунга|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}}, [[Браты Грым|братоў Грым]] і [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]]<ref name="ReferenceA">{{кніга|загаловак=Немецкий язык // Языкознание. {{нп3|Большой энциклопедический словарь|Большой энциклопедический словарь|ru|Большой энциклопедический словарь}}|адказны=Гл. ред. {{нп3|Вікторыя Мікалаеўна Ярцава|В. Н. Ярцева|ru|Ярцева, Виктория Николаевна}}|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1998|старонкі=329|isbn=5-85270-307-9}}</ref>. Сучасная {{нп3|літаратурная нямецкая мова|літаратурная нямецкая мова|ru|Литературный немецкий язык}} ўзнікла на аснове [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]]. У адрозненне ад яе асобныя {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|нямецкія дыялекты|ru|Диалекты немецкого языка}} (напрыклад, [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія]] ці {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскія|ru|Алеманнский диалект}}), якія не поўнасцю ўдзельнічалі ў верхненямецкім зрушэнні ці ўдзельнічалі ў іншых фанетычных пераходах, захоўваюць сваю своеасаблівасць. У Аўстрыі і Швейцарыі склаліся ўласныя {{нп3|варыянты нямецкай мовы|варыянты нямецкай мовы|ru|Разновидности немецкого языка}}, сфарміраваныя на ўласнай дыялектнай аснове са сваімі спецыфічнымі рысамі фанетычнага і граматычнага ладу<ref name="ReferenceA"/><ref name="Немецкий язык"/>. Зыходзячы з асаблівасцей [[гісторыя|гістарычнага]] развіцця нямецкай мовы, выдзяляюць чатыры асноўныя перыяды (ступені) яе існавання (без уліку [[Прагерманская мова|прагерманскай мовы]])<ref name="autogenerated6"/>. Кожная ступень характарызуецца прыблізнымі часавымі рамкамі і пэўнымі асаблівасцямі фарміравання [[Фанетыка|фанетычнай]], [[граматыка|граматычнай]] і [[Лексіка|лексічнай]] структур, што дазваляе прасачыць галоўныя прычыны тых змен, якія адбываліся ў мове на працягу больш чым тысячы гадоў і ў тым ці іншым выглядзе прасочваюцца і па сёння<ref name="autogenerated6">{{cite web|url=http://www.linguist.de/Deutsch/gds1.htm|title=Allgemeiner Längsschnitt vom Indogermanischen zum Neuhochdeutschen|author=Wohlgemuth J.|publisher=Linguist.de|access-date=2012-10-05|lang=de}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=15-18}}. Выдзяляюць наступныя ступені<ref name="Немецкий язык">{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/NEMETSKI_YAZIK.html?page=0,0|title=Немецкий язык|publisher=[[Кругасвет|Энциклопедия Кругосвет]]|access-date=2011-11-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm|title=Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe|access-date=2011-11-06}}</ref>{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=32-33}}. {| class="standard" |- ! Перыяд !! Гады !! Характарыстыка |- | '''[[Старажытнаверхненямецкая мова]]''' (''Althochdeutsch'') || [[750]]—[[1050]] || У выніку [[Другое (верхненямецкае) перемяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных]] фарміруецца ўласная фанетычная сістэма; у марфалогіі назоўнікаў прасочваецца фарміраванне [[Граматычная катэгорыя|катэгорыі]] [[Граматычны лік|ліку]] пры дапамозе [[умлаўт]]а карнявога галоснага, адбываецца скарачэнне канчаткаў, утвараюцца складаныя [[час у нямецкай мове|дзеяслоўныя часы]] [[Perfekt]] і [[Plusquamperfekt]]. Літаратура гэтага перыяду прадстаўлена ў асноўным помнікамі [[Царква, супольнасць|царкоўна-рэлігійнага]] характару<ref>{{кніга|аўтар=Stefan Sonderegger.|загаловак=Althochdeutsche Sprache und Literatur: eine Einführung in das älteste Deutsch. Darstellung und Grammatik|месца=Berlin|год=1987|isbn=3-11-004559-1}}</ref>{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Сярэдневерхненямецкая мова]]''' (''Mittelhochdeutsch'') || [[1050]]—[[1350]] || Працягваецца фарміраванне фанетычнага строю; афармляюцца сучасныя граматычныя катэгорыі [[Часціны мовы ў нямецкай мове|іменных часцін мовы]], [[Інфінітыў у нямецкай мове|інфінітыў дзеяслова]] набывае сучасны выгляд, актыўна запазычваюцца новыя словы з [[Французская мова|французскай мовы]]. У сярэдневерхненямецкі перыяд адбываецца росквіт нямецкай [[Куртуазная літаратура|рыцарскай паэзіі]]<ref name="autogenerated6" />{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Ранненоваверхненямецкая мова]]''' (''Frühneuhochdeutsch'') || [[1350]]—[[1650]] || Працягваецца фарміраванне граматычных катэгорый назоўніка, у фанетыцы адбываюцца змены ў сістэме [[манафтонг]]аў і [[дыфтонг]]аў, ускладняецца [[Сінтаксіс нямецкай мовы|сінтаксічная]] структура сказаў, паяўляюцца новыя словаўтваральныя элементы, адбываюцца першыя спробы ўнармавання граматыкі, запазычваюцца словы з французскай і [[Італьянская мова|італьянскай моў]]<ref>{{cite web|url=http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|title=Geschichte der Deutschen Sprache: Frühneuhochdeutsch|publisher=[[Універсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Christian-Albrechts-Universität zu Kiel]]|access-date=2012-10-04|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319062910/http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|archive-date=19 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Дзякуючы дзейнасці [[Марцін Лютэр|Лютэра]] пачынае фарміравацца пісьмовая норма{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Новаверхненямецкая мова]]''' (''Neuhochdeutsch'') || [[1650]] — нашы дні || Нямецкая мова набывае сучасны выгляд, асноўныя змены закранаюць лексічную структуру (XIX—XX стст.), запазычанні пераважна [[Англійская мова|англійскія]]<ref>{{cite web |url=http://lars-thielemann.de/heidi/hausarbeiten/Anglizismen2.htm |title=Anglizismen im Deutschen |author=Thielemann L. |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref>. Адбываецца замацаванне граматычных норм, афармляецца правапіс<ref name="autogenerated6" />. |} === Мовы старажытных германцаў === {{main|Прагерманская мова}} [[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|400px|Заходнегерманскі моўны рэгіён ва [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-франкскім каралеўстве]] ([[962]] год).]] [[Германцы|Германскія плямёны]], якія паявіліся ў VI—V стст. да н. э. у паўночнай частцы нізіны паміж [[Эльба]]й і [[Одэр]]ам, у [[Ютландыя|Ютландыі]] і на поўдні [[Скандынавія|Скандынавіі]], паходзілі ад [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх народаў]], якія перакачавалі ў [[Еўропа|Еўропу]]<ref>{{кніга|аўтар=Meier-Brügger M., {{нп3|Ханс Краэ|Krahe H.|ru|Краэ, Ханс}}|загаловак=Indogermanische Sprachwissenschaft|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2002|старонак|isbn=3-11-017243-7}}</ref>. [[Прагерманская мова|Іх мова]], якая адасобілася ад іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] у выніку {{нп3|Германскае перамяшчэнне зычных|першага перамяшчэння зычных|ru|Закон Гримма}}, стала асноваю моў германцаў<ref>{{кніга|аўтар=Zimmer S.|частка=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|загаловак=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=2006|старонкі=572–573|isbn=3-11-018386-2}}</ref>. На працягу некалькіх стагоддзяў на мовы германцаў аказвалі ўплыў мовы суседзяў (у асноўным — [[Кельты|кельтаў]], а пазней і [[Рымская імперыя|рымлян]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9-13}}. У многім развіццё мовы ў самым пачатку нашай эры звязана з міграцыямі носьбітаў племянных моў, а таксама з працэсамі паглынання невялікіх плямён большымі. Так утварыліся племянныя аб’яднанні [[Франкі|франкаў]], [[Саксы|саксаў]], {{нп3|цюрынгі|цюрынгаў|ru|Тюринги}}, [[Алеманы|алеманаў]] і [[бавары|бавараў]], мовы якіх сталі асновай сучасных [[Старажытнафранкская мова|франкскіх]], {{нп3|Ніжнесаксонскія дыялекты|ніжнесаксонскіх|ru|Нижнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Цюрынгскія дыялекты|цюрынгскіх|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}} і [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. У V—IX стст. усе гэтыя плямёны былі аб’яднаны пад уладай [[Меравінгі|Меравінгаў]] (паходы [[Хлодвіг I|Хлодвіга]]), а пазней і [[Каралінгі|Каралінгаў]] (заваяванні [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]])<ref>{{кніга|аўтар=Лебек С.|частка=Франки|загаловак=Происхождение франков. V-XI века|месца=М.|выдавецтва=Скарабей|год=1993|том=1|isbn=5-86507-001-0}}</ref>. Створаная Карлам [[Франкская дзяржава|імперыя]], якая ахоплівала землі сучасных [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]], у [[843]] годзе была [[Вердэнскі дагавор|падзелена]] яго сынамі на тры часткі, што садзейнічала аддзяленню кантынентальных германскіх народаў на ўсходнім баку [[Рэйн]]а ад раманскіх народаў [[Галія|Галіі]] і [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]]{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21-22}}. === Старажытнаверхненямецкая мова === {{main|Старажытнаверхненямецкая мова}} У VIII ст. у выніку {{нп3|Другое перамяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных|ru|другога перамяшчэння зычных}} пачынаецца выдзяленне [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкай мовы]]. Прагерманскія зычныя /p/, /t/ і /k/ (і часткова /b/, /d/ і /g/) перайшлі ў верхненямецкія /pf/, /ts/ і /kx/ у пачатковай пазіцыі і ў /f/, /s/ і /x/ — у канцавой<ref>{{кніга|аўтар=Cercignani F.|загаловак=The Consonants of German: Synchrony and Diachrony|месца=Milano|выдавецтва=Cisalpino|год=1979|старонкі=26-48}}</ref>. Гэтая фанетычная з’ява, якая пачала праяўляцца яшчэ ў VI ст., ахапіла паўднёванямецкія землі баварцаў і алеманаў, якія гаварылі на [[Старажытнаверхненямецкая мова|старажытнаверхненямецкай]]. У германскіх землях, размешчаных на поўнач ад {{нп3|Лінія maken/machen|лініі maken/machen|ru|Линия Бенрата}}, франкі і саксы гаварылі на {{нп3|Старажытнаніжненямецкая мова|старажытнаніжненямецкай|ru|Древнесаксонский язык}}. У землях паміж гэтымі мовамі другое перамяшчэнне прайшло нераўнамерна (напрыклад, у {{нп3|Рыпуарскія дыялекты|рыпуарскім|ru|Рипуарские диалекты}} і {{нп3|Мозельска-франкскія дыялекты|мозельска-франкскім дыялектах|ru|Мозельско-франкские диалекты}}){{sfn|Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen|2006|S=222}}. Яшчэ да падзення Рыма ў выніку рымска-германскіх зносін у мову германцаў пранікла вялікая колькасць лацінскіх слоў, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця рымлян, не знаёмыя германцам<ref>{{кніга|аўтар=Moser H.|загаловак=Annalen der deutschen Sprache von den Anfangen bis zur Gegenwart|месца=Stuttgart|год=1961|старонкі=16}}</ref>. Хрысціянізацыя германцаў у раннім сярэдневякоўі спрыяла распаўсюджанню [[Лацінскі алфавіт|лацінскага пісьма]] ў германскіх землях. Слоўнік германцаў у гэты час істотна ўзбагачаецца за кошт лацінскіх запазычанняў, звязаных, як правіла, з [[Хрысціянства|хрысціянскім культам]]. Сама [[лацінская мова]] яшчэ доўга заставалася моваю [[Навука|навукі]] і [[адукацыя|адукацыі]] ў нямецкіх землях<ref>{{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1998|isbn=3-11-011257-4}}</ref>. === Нямецкая мова ў сярэднія вякі і новы час === {{main|Сярэдневерхненямецкая мова|Ранненоваверхненямецкая мова}} [[Усходне-Франкскае каралеўства]] было неаднародным, многаплемянным, аднак усведамленне яго жыхарамі свайго этнічнага і часткова моўнага адзінства прыйшло ўжо ў канцы X — пачатку XI ст., г.зн. к пачатку сярэдневерхненямецкага перыяду. Слова {{нп3|Deutsch, этымалогія слова|''Deutsch''|ru|Deutsch (этимология слова)}} утворана ад прыметніка ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) і азначала «той, хто гаворыць на мове народа» (у адрозненне ад тых, хто гаворыць на латыні). Лацінскае ''theodisce'' (''theodisca lingua'') з’явілася ў лацінскіх крыніцах у канцы VIII ст. і апісвала народы, якія не гавораць на латыні, у тым ліку — германскія<ref name="autogenerated6" /><ref>{{кніга|аўтар=Wolfgang Haubrichs, {{нп3|Хервіг Вольфрам|Herwig Wolfram|ru|Вольфрам, Хервиг}}.|частка=Theodiscus|загаловак=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|месца=Berlin, New York|год=2005|isbn=3-11-018385-4}}</ref>. У другой палавіне IX ст. у {{нп3|Отфрыд фон Вейсенбург|Отфрыда|ru|Отфрид фон Вейсенбург}} сустракаецца ''thiufrenkiska zunga'', як абазначэнне агульнафранкскай мовы, а ў пачатку XI ст. ''diu diutisca zunge'' сустракаецца ў {{нп3|Ноткер Нямецкі|Ноткера|ru|Ноткер Немецкий}} як абазначэнне мовы германскіх народаў. Упершыню ў якасці абазначэння народа ''diutisc'' сустракаецца толькі ў канцы XI стагоддзя{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}. У адрозненне ад сваіх [[Раманскія народы|раманскіх]] і [[Славяне|славянскіх]] суседзяў, у нямецкім моўным арэале на працягу ўсяго [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] існавалі тэрытарыяльна раздробленыя палітычныя структуры, што прывяло да ўтварэння і развіцця вялікай колькасці розных {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}. Рэгіянальныя асаблівасці ўжывання [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай мовы]] абцяжарвалі працэс стварэння культурнай цэласнасці і стымулявалі паэтаў пачатку XIII ст. пазбягаць дыялектных форм з мэтай пашырыць круг патэнцыяльных чытачоў, што разглядаецца як першая спроба стварэння агульнанямецкай мовы. Але гэта стала магчыма толькі пры распаўсюджанні граматнасці сярод шырокіх слаёў насельніцтва ў перыяды [[Позняе Сярэдневякоўе|позняга сярэдневякоўя]] і пазней — [[Адраджэнне|Адраджэння]]<ref>{{кніга|аўтар=Thordis Hennings.|загаловак=Einführung in das Mittelhochdeutsche|месца=Berlin|год=2003|isbn=3-11-017818-4}}</ref>. [[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|200px|thumb|right|[[Марцін Лютэр]] (партрет работы [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]], [[1526]]).]] У XIII—XIV стст. фарміраванне нямецкай мовы прыводзіць да таго, што лацінская мова паступова страчвае свае пазіцыі мовы афіцыйна-дзелавой сферы (канчаткова гэта адбываецца толькі ў XVI—XVII стст.). Паступова змешаныя ўсходне-нямецкія гаворкі, якія паўсталі ў выніку каланізацыі славянскіх зямель на ўсход ад ракі [[Эльба|Эльбы]], атрымліваюць вядучую ролю і, узбагаціўшыся за кошт узаемадзеяння з паўднёванямецкай літаратурнай традыцыяй, ствараюць аснову нямецкай нацыянальнай літаратурнай мовы. У адрозненне ад большасці еўрапейскіх моў, [[літаратурная мова|літаратурная форма]] якіх заснавана на дыялекце [[Сталіца|сталіцы]], {{нп3|нямецкая літаратурная мова|нямецкая літаратурная мова|ru|Литературный немецкий язык}} прадстаўляе сабой нешта сярэдняе паміж [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдне-]] і [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкімі дыялектамі]] і лічыцца мясцовай толькі ў [[Гановер]]ы. У паўночнай частцы Германіі гэтая мова распаўсюдзілася ў сферах {{нп3|Дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўнага кіравання|ru|Государственное управление}} і школьнай адукацыі ў час [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У эпоху росквіту [[Ганза|Ганзы]] па ўсёй паўночнай Германіі панавалі [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія дыялекты]] і [[нідэрландская мова]]. З часам літаратурная нямецкая ў паўночных абласцях Германіі практычна выцесніла мясцовыя дыялекты, якія толькі часткова захаваліся да сённяшняга часу. У цэнтры і на поўдні Германіі, дзе мова з самага пачатку была больш падобна на літаратурную, насельніцтва захавала свае дыялекты<ref>{{кніга|аўтар=Peter von Polenz.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4}}</ref>. У 1521 годзе [[Марцін Лютэр]] пераклаў на тады яшчэ не ўстояную стандартную пісьмовую мову [[Новы Запавет|Новы]], а ў 1534 годзе — [[Стары Запавет]], што, на думку многіх вучоных-мовазнаўцаў XIX ст., паўплывала на развіццё мовы цэлых пакаленняў, бо ўжо ў XIV ст. было відно паступовае развіццё агульнарэгіянальнай пісьмовай нямецкай мовы, якую таксама называюць {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}<ref>{{cite web|url=http://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=Jan von Flocken.|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Утварэнне літаратурнай пісьмовай нямецкай мовы было ў асноўным завершана ў XVII стагоддзі<ref>{{кніга|аўтар=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|загаловак=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|месца=Niemeyer, Tübingen|год=2005|isbn=3-484-25133-6}}</ref>. === Станаўленне новаверхненямецкай мовы === {{main|Новаверхненямецкая мова}} Вялікае значэнне для {{нп3|новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовы|ru|Нововерхненемецкий язык}} мела інтэнсіўнае развіццё ў XVIII—XIX стст. свецкай [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]. Фарміраванне норм сучаснай літаратурнай мовы завяршаецца ў канцы XVIII ст., калі нармалізуюцца [[Граматыка|граматычная сістэма]], стабілізуецца [[арфаграфія]], ствараюцца нарматыўныя слоўнікі, а ў канцы XIX ст. на аснове сцэнічнага вымаўлення выпрацоўваюцца [[Арфаэпія|арфаэпічныя нормы]]. У XVI—XVIII стст. новыя літаратурныя нормы распаўсюджваюцца на поўнач Германіі. У гэты час у нямецкую мову актыўна пранікаюць словы з [[Французская мова|французскай]] і [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Складаннем першых слоўнікаў нямецкай мовы займаліся {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|І. К. Адэлунг|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}} (1781) і [[браты Грым]] (1852, завершаны ў 1961 годзе). Нямецкі правапіс фарміраваўся на працягу ўсяго XIX ст. Значны прарыў у стварэнні агульнага правапісу быў дасягнуты дзякуючы [[Конрад Дудэн|Конраду Дудэну]], які ў 1880 годзе выпусціў «Арфаграфічны слоўнік нямецкай мовы»<ref>{{кніга|аўтар=Andreas Gardt.|загаловак=Geschichte der Sprachwissenschaft in Deutschland|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1999|isbn=3-11-015788-8}}</ref>. У 1901 годзе гэты слоўнік быў у трохі змененай форме прызнаны асновай нямецкага афіцыйнага правапісу на {{нп3|Арфаграфічная канферэнцыя, 1901|Арфаграфічнай канферэнцыі 1901 года|ru|Орфографическая конференция (1901)}}, але з [[1956]] года зноў устае пытанне аб рэфармаванні арфаграфіі, што вылілася ў {{нп3|Рэформа нямецкага правапісу, 1996|рэформу 1996 года|ru|Реформа немецкого правописания (1996)}}. Усё XX стагоддзе нямецкая мова змянялася нязначна: асноўныя змены закраналі лексікон, які папаўняюся новымі словамі. Пасля прыходу да ўлады [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] на чале [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай партыі]] мова стала сродкам актыўнай [[Прапаганда|прапаганды]], у выніку чаго ўзнікла такая з’ява, як {{нп3|мова нацысцкай Германіі|мова нацысцкай Германіі|ru|Язык нацистской Германии}} — нямецкая мова, напоўненая ідэалагічна афарбаванымі тэрмінамі і [[эўфемізм|эўфемізмамі]]<ref>{{кніга|аўтар=Klemperer V.|загаловак=LTI — Lingua Tertii Imperii. Notizbuch eines Philologen|месца=Leipzig|год=1996|старонкі=24|isbn=3-379-00125-2}}</ref>. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і акупацыі Усходняй Германіі савецкімі войскамі ў {{нп3|Нямецкая мова ў ГДР|нямецкую мову ГДР|ru|Немецкий язык в ГДР}} пранікаюць словы з [[Руская мова|рускай мовы]]<ref>{{кніга|аўтар=Alexandre Pirojkov.|загаловак=Russizismen im Deutschen der Gegenwart. Bestand, Zustand und Entwicklungstendenzen|месца=Berlin|выдавецтва=Weissensee-Verlag|год=2002|isbn=3-934479-69-3}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|частка=Zur Entstehung von Staatsvarietäten während der 40jährigen Teilung Deutschlands|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|старонкі=385–390|isbn=3-11-014753-X}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=30}}. Вялікі ўплыў на мову ў канцы XX — пачатку XXI ст. аказалі [[Англіцызм|англійскія запазычанні]], што звязана з развіццём тэхналогій і папулярнасцю англамоўнай культуры ў свеце. Немалую ролю пры гэтым адыгрываюць [[Інтэрнэт]] і [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], якія паскараюць працэсы запазычання<ref>{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|старонкі=222|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}</ref>. === Сучасная рэформа правапісу === {{main|Рэформа нямецкага правапісу, 1996}} [[Файл:Duden.jpg|200px|right|thumb|[[Дудэн]] — зборнік норм правапісу нямецкай мовы.]] [[1 жніўня]] [[1996]] года ў [[Германія|Германіі]] былі ўведзены новыя правілы нямецкай арфаграфіі<ref>{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/reform/reform-ges.html|title=Rechtschreibreform. Eine Zusammenfassung von Dr. Klaus Heller|access-date=2011-11-06}}</ref>. Першы план рэформы прадугледжваў замену ''ß'' на ''ss'' пасля кароткіх галосных (напрыклад, як у словах ''Fluss, muss, dass''), аднак [[ß|эсцэт]] захоўваўся пасля доўгіх галосных і [[дыфтонг|дыфтонгаў]] (''Fuß, heiß''). Пры ўтварэнні новых слоў ці форм аснова слова захоўваецца (''nummerieren'' пішацца з падвоенай ''mm'', бо аснова ''Nummer''). Для часта ўжывальных запазычанняў дазволена спрошчанае напісанне (''Mayonnaise → Majonäse''), у словах [[Грэчаская мова|грэчаскага]] паходжання спалучэнне літар ''ph'' замянялася на ''f'' (''Geographie → Geografie''). Некаторыя складаныя [[дзеяслоў|дзеясловы]], якія раней пісаліся ў адно слова, сталі пісацца асобна (''kennen lernen, Halt machen, verloren gehen''), а абазначэнні {{нп3|час сутак|часу сутак|ru|Время суток}}, якія суправаджаліся словамі ''gestern, heute, morgen'' (''heute Nachmittag, morgen Vormittag''), і субстантывіраваныя [[лічэбнік]]і (''der Zweite'', ''der Dritte'') пачыналіся з [[Вялікая літара|вялікай літары]]. Было дазволена таксама патройваць зычную на стыку слоў, якія заканчваюцца і пачынаюцца на адзін і той жа зычны (''Betttuch = Bett + Tuch''). Змены закранулі і [[Пунктуацыя|пунктуацыю]]: у {{нп3|складаназлучаны сказ|складаназлучаным сказе|ru|Сложносочинённое предложение}} са [[злучнік]]амі ''und'' ці ''oder'', а таксама ў канструкцыі Infinitiv + zu [[коска]] не ставілася. Рэформа была ўспрынята неадназначна<ref>{{cite web|url=http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|title=Welche Auswirkungen hat die Rechtschreibreform auf unseren Alltag?|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925080848/http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|archive-date=25 верасня 2008|url-status=dead}}</ref>. Незадоўга да намечанага заканчэння рэфармавання некалькі вядучых газет і часопісаў [[Германія|ФРГ]] (найперш тыя, што ўваходзяць у выдавецкі канцэрн [[Axel Springer SE]]) заявілі аб вяртанні да традыцыйных правіл. Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]], у 1999 годзе, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але скора вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважнейшы грамадска-палітычны часопіс краіны [[Der Spiegel|«Der Spiegel»]]<ref>{{cite web|url=http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|title=Rechtschreibung. Die Rückkehr|access-date=2011-11-06|archive-date=23 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923133237/http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|url-status=dead}}</ref>. Большасць нямецкіх [[пісьменнік]]аў і [[Філалогія|філолагаў]] з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правіла, аднак іх просьбы прыпыніць рэформу так і не былі выкананы. Другі варыянт рэформы [[2005]] года таксама не быў прыняты грамадскасцю. З [[1 жніўня]] [[2006]] года ў Германіі ўступіў у сілу трэці і канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі абавязковыя для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і для сістэмы адукацыі. Рэформа скасоўвае 87 з 212 правіл арфаграфіі, замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12. == Распаўсюджанасць нямецкай мовы == {{main|Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце}} Нямецкая мова шырока {{нп3|Спіс моў па колькасці гаворачых|распаўсюджана ва ўсім свеце|ru|Список языков по количеству носителей}} як [[Родная мова|родная]] і як {{нп3|Другая мова|другая|ru|Второй язык}}<ref>{{артыкул |аўтар=Schäuble W. |загаловак=Zwei Jahrzehnte Politik für Aussiedler und nationale Minderheiten |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=17-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_de.pdf |title=Spezial-Eurobarometer 243: Die Europäer und ihre Sprachen |publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref>. Акрамя асноўных трох [[Нямецкамоўныя краіны|нямецкамоўных краін]] [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], сярод якіх [[Германія]], [[Швейцарыя]] і [[Аўстрыя]], нямецкая мова ўжываецца ў іншых дзяржавах, трапляючы ў катэгорыю мясцовых моў {{нп3|меншасць|меншасцей|ru|Меньшинство}}<ref>{{артыкул |аўтар=Nossol A. |загаловак=Kulturelle Identität und Konfessionalität |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=101-102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Rosenberg P. |загаловак=Die Entwicklung der europäischen Sprachenvielfalt und die Rolle der Minderheiten – der linguistische Befund |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=135-149 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref>. Так, нямецкая з’яўляецца [[Родная мова|роднай мовай]] ці мовай зносін для асоб нямецкага паходжання ў краінах [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref>{{артыкул |аўтар=Weber M. |загаловак=Deutsche Minderheiten in der europäischen Siedlungsgeschichte |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=42-43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref>, для больш чым двух мільёнаў чалавек у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Бразілія|Бразіліі]], шырока выкарыстоўваецца ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і ў некаторых посткаланіяльных краінах [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{cite web |url= http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/kurse/SS08/v_sprachliche_variation_08/10_sprachliche_variation.pdf|title=Sprachliche Variation. Sprachkontakt|author=Siebenhaar B.|publisher=[[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Universität Leipzig]]|access-date=2014-11-13|lang=de}}</ref>. Пры гэтым нямецкая мова з’яўляецца адною з афіцыйных моў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]<ref name="Europa.eu"/>, і многіх іншых {{нп3|Выкарыстанне нямецкай мовы ў міжнародных арганізацыях|міжнародных і рэгіянальных арганізацый|ru|Использование немецкого языка в международных организациях}}. У кожнай дзяржаве нямецкае мова валодае ўласнай спецыфікай ужывання (гл. раздзел [[Нямецкая мова#Разнавіднасці мовы|Разнавіднасці мовы]]). У табліцы ніжэй прыведзены толькі некаторыя дзяржавы, дзе нямецкая мова з’яўляецца афіцыйнай ці адною з афіцыйных, шырока распаўсюджана як мова меншасцей ці мае адметнасці свайго гістарычнага развіцця. Даныя аб колькасці нямецкамоўных прыведзены па [[Ethnologue|Ethnologue 2014]] без уліку шэрагу дыялектаў. [[Файл:Legal status of German in the world.svg|thumb|300px|right|Распаўсюджанасць у свеце.]] [[Файл:Legal statuses of German in Europe.svg|right|thumb|300px|Нямецкая як афіцыйная мова.]] [[Файл:Knowledge German EU map.png|right|thumb|300px|Веданне нямецкай мовы ў краінах [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].]] [[Файл:NEM.PNG|300px|thumb|Доля расійскіх немцаў па [[Рэгіёны Расіі|рэгіёнах РФ]] па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2002|перапісу 2002 года]].]] [[Файл:German USC2000 PHS.svg|300px|thumb|Распаўсюджанасць нямецкай мовы ў ЗША.]] {| class="wikitable" ! Дзяржава || Колькасць гаворачых<br /> на нямецкай мове || Заўвагі |- | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] || 79 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AU|title=Australia |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || 79 тыс. аўстралійцаў гавораць па-нямецку дома, хоць немцаў у Аўстраліі значна больш. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстраліі]]. |- | {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]] || 7,83 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/bar|title=Bavarian|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова ў Аўстрыі замацавана [[Канстытуцыя Аўстрыі|Канстытуцыяй]] і прызнаецца [[Афіцыйная мова|афіцыйнай]] нароўні з мовамі меншасцей. Пераважна ў Аўстарыі гавораць на ўласным [[Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|варыянце нямецкай мовы]], узнікшым пад уплывам [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстрыі]]. |- | {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]] || 400 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AR|title=Argentina|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Аргенцінскія немцы, якія пражываюць у [[Буэнас-Айрэс]]е, ужываюць мову [[бельгранадойч]] — змешаная нямецкая і [[Іспанская мова|іспанская]]. |- | {{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]] || 41,2 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BE/languages|title=Belgium|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ва Усходняй Бельгіі (правінцыя [[Льеж, правінцыя|Льеж]]), з’яўляецца адною з трох афіцыйных моў нароўні з [[Французская мова|французскай]] і [[Нідэрландская мова|нідэрландскай]]. Гл. [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі]]. |- | {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]] || 1,5 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BR|title=Brazil|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў штатах [[Санта-Катарына|Санта Катарына]] і [[Рыу-Гранды-ду-Сул]]. У другой палавіне XX ст. была пад уплывам [[Партугальская мова ў Бразіліі|партугальскай мовы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Бразіліі]]. |- | {{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла]] || 1,5 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/gct|title=German, Colonia Tovar|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Венесуэле нямецкая мова ([[алеман каланьера]]) выкарыстоўваецца ў мястэчку [[Калонія Товар]]. Этнічных немцаў каля 6 тыс. чал., з іх толькі чвэрць валодае нямецкай. |- | {{Сцяг Германіі}} [[Германія]] || 69,8 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DE/languages|title=Germany|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова ў Германіі з’яўляецца афіцыйнай мовай, замацаванай заканадаўча. Іменна ў Германіі нямецкая мова валодае самай высокай [[Разнавіднасці нямецкай мовы|варыятыўнасцю]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Германіі]]. |- | {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] || 25,9 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DK/languages|title=Denmark|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў былой [[Паўднёвая Ютландыя, амт|Паўднёвай Ютландыі]] (сучасная [[Паўднёвая Данія]]). Гл. [[Нямецкая мова ў Даніі]]. |- | {{Сцяг Італіі}} [[Італія]] || каля 225 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/IT/languages|title=Italy|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова выкарыстоўваецца на ўзроўні рэгіёна [[Паўднёвы Ціроль]], нароўні з [[Італьянская мова|італьянскай]] і [[Ладзінская мова|ладзінскай мовамі]]. Разам з літаратурнай нямецкай у Італіі шырока распаўсюджаны [[баварскі дыялект]]. |- | {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]] || каля 181 тыс. чал.<ref>{{cite web |url= http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html|title= Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане|author=Устиненко А.|date=15.05.2013|publisher=Новости — Казахстан |access-date=2014-11-13 }}</ref> || Немцы Казахстана пражываюць пераважна на поўначы краіны і ў раёне [[Астана|Астаны]]. Колькасць немцаў хутка зніжаецца: па даных перапісу 1989 і Ethnologue іх налічвалася 958 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/KZ/languages|title=Kazakhstan|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref>; па выніках перапісу насельніцтва 2009 года колькасць немцаў складала ўжо 178 тыс.<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|title=Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство республики Казахстан по статистике|access-date=2012-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208073821/http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|archive-date=8 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. Станам на 2013 год іх стала на 3 тыс. чал. больш. Гл. [[Немцы Казахстана]]. |- | {{Сцяг Канады}} [[Канада]] || 430 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CA|title=Canada|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Немецкамоўнае насельніцтва Канады складаюць пераважна патомкі імігрантаў XIX і XX стагоддзя, [[менаніты]] ў [[Антарыа]]. |- | {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]] || каля 36 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LI|title=Liechtenstein|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Ліхтэнштэйне нямецкая — адзіная афіцыйная мова. Найбольш распаўсюджаны [[ліхтэнштэйнскі дыялект]], роднасны [[Швейцарскі дыялект|швейцарскаму]] і [[Форарльбергскі дыялект|форарльбергскаму]]. |- | {{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]] || 10,2 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LU/languages|title=Luxembourg|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных моў нароўні з [[Люксембургская мова|люксембургскай]] і [[французская мова|французскай]]. Нямецкая вельмі папулярная як другая мова. |- | {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]] || 22,5 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/NA/languages|title=Namibia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая з’яўляецца адною з нацыянальных моў Намібіі нароўні з [[афрыкаанс]], [[герэра, мова|герэра]], [[ашывамба]] і [[англійская мова|англійскай]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Намібіі]]. |- | {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]] || 166 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PY/languages|title=Paraguay|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}</ref> || На нямецкай мове ў Парагваі гавораць нашчадкі менанітаў, якія імігравалі ў 1927 годзе, а таксама бразільскія немцы, якія прыехалі ў 1950-80-я гады. Гл. [[Нямецкая мова ў Парагваі]]. |- | {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] || 500 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PL/languages|title=Poland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}</ref> || У Польшчы нямецкая мова прызнана мовай меншасцей. На ёй гавораць пераважна патомкі [[Сілезія|сілезскіх]] немцаў, якія пазбеглі дэпартацыі ў Польшчы. Лік нямецкамоўных з года ў год зніжаецца. |- | {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] || каля 2,07 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RU |title=Russian Federation |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Расіі этнічныя немцы пражываюць у [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай частцы Расіі]], [[Сібір]]ы і на тэрыторыі былой [[АССР немцаў Паволжа]]<ref>{{артыкул |аўтар=Stricker G.|загаловак= Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland |мова=de |выданне=Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland|год=1997 |старонкі=13-34}}</ref>. Па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2010|перапісу 2010 года]]<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html|title=Вот какие мы - россияне: Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|date=22.12.2011|publisher=Российская газета — №5660 (284)|access-date=2012-01-27}}</ref>, немцамі сябе лічыць усяго 394 тыс. чал. Гл. [[Расійскія немцы]], [[Нямецка-плацкі дыялект]]. |- | {{Сцяг Румыніі}} [[Румынія]] || 45,1 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RO/languages|title=Romania|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў гарадах [[Сібіу]], [[Сігішаара]], [[Тымішаара]], [[Сату-Марэ]]. Большая частка носьбітаў — [[трансільванскія саксы]]<ref>{{cite web|url= http://www.siebenbuergersachsen.de/geschichte/index.htm|title=Siebenbürger Sachsen - gestern, heute, morgen|author=Lauer J.|access-date=2012-01-12|lang=de}}</ref> і [[дунайскія швабы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Румыніі]]. |- | {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]] || 5,4 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/SK/languages|title=Slovakia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў асяроддзі [[Карпацкія немцы|славацкіх немцаў]]. У 1930-я гады пераважаў у вёсцы [[Крагуле]] [[Банскабістрыцкі край|Банскабістрыцкага края]]. |- | {{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || 1,3 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/US|title=United States |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Злучаных Штатах нямецкая з’яўляецца мовай меншасцей, аднак яна шырока распаўсюджана і актыўна вывучаецца ў адукацыйных установах<ref>{{cite web|url=http://www.vistawide.com/languages/us_languages.htm|title=Language-learning trends in the United States|publisher=Vistawide.com|access-date=2012-01-27|lang=en}}</ref>. Гл. [[Нямецкая мова ў ЗША]]. |- | {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] || 33,3 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/UA/languages|title=Ukraine|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нашчадкі нямецкіх перасяленцаў XVIII ст. пражываюць на тэрыторыі [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]], [[Адэская вобласць|Адэскай]], [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцях і былой [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]]. Гл. [[Немцы ва Украіне]]. |- | {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]] || каля 1 млн чал. || Дакладных звестак пра лік носьбітаў няма. Нямецкая выкарыстоўваецца ў [[Эльзас]]е (станам на 2012 год каля 790 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.olcalsace.org/de/der-dialekt-in-zahlen|title=Der Dialekt in Zahlen|publisher=Amt für Sprache und Kultur im Elsass (OLCA)|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>) і паўночнай частцы [[Латарынгія|Латарынгіі]], у дэпартаменце [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]] (па розных звестках ад 48 да 300 тыс. чал.)<ref>{{cite web|url=http://www.culture-bilinguisme-lorraine.org/|title=Culture et Bilinguisme de Lorraine - Zweisprachig, unsere Zukunft|access-date=2012-01-12|lang=fr}}</ref>. Актыўна выцясняецца французскай. Гл. [[Нямецкая мова ў Францыі]]. |- | {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] || 40,8 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CZ/languages|title=Czech Republic|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Па даных чэшскай статыстыкі на 2001 год налічвалася ўсяго каля 39 тыс. немцаў<ref>{{cite web|url=http://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|title=Obyvatelstvo podle národnosti podle výsledků sčítání lidu v letech 1921-2001|access-date=2011-11-06|lang=cz|archive-date=5 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005143728/https://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|url-status=dead}}</ref>. Да нямецкамоўнай меншасці ў Чэхіі адносяцца [[судэцкія немцы]], якім удалося пазбегнуць [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|дэпартацыі]] пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Чэхіі]]. |- | {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]] || 4,6 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CH/languages|title=Switzerland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных нароўні з французскай, італьянскай і [[Рэтараманская мова|рэтараманскай]]; каля 67 % [[Швейцарцы|швейцарцаў]] гавораць на [[Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|уласным варыянце нямецкай мовы]], узнікшым на аснове [[Алеманскія дыялекты|алеманскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Швейцарыі]]. |- | {{Сцяг ПАР}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] || 12 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/ZA|title=South Africa|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У ПАР у правінцыі [[Квазулу-Натал (правінцыя)|Квазулу-Натал]] ужываецца варыянт нямецкай мовы пад назвай [[наталер-дойч]]. |} == Разнавіднасці мовы == {{main|Разнавіднасці нямецкай мовы}} Нямецкая мова {{нп3|Плюрыцэнтрычная мова|плюрыцэнтрычная|ru|Плюрицентрический язык}}, неаднародная. Гэтая неаднароднасць праяўляецца ў адрозненнях, характэрных для тых ці іншых груп носьбітаў мовы. Даследаванні мовазнаўцаў XVIII—XIX ст. стварылі падмурак для развіцця нямецкай дыялекталогіі, якая ўжо к пачатку XX ст. дазволіла скласці поўнае ўяўленне аб дыялектах [[Заходнегерманскія мовы|заходнегерманскага кантынуума]]{{sfn|Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка|1983|с=16-31}}. Наддыялектнымі формамі з’яўляюцца нацыянальныя варыянты, якімі карыстаюцца носьбіты нямецкай мовы ў [[Германія|Германіі]] (уласна, літаратурная нямецкая мова), [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ({{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі варыянт|ru|Австрийский вариант немецкого языка}}) і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] ({{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянт|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}}){{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=26-28}}. Разам з гэтым узнікалі і развіваліся першыя [[кантактныя мовы на нямецкай аснове]], даследаванні якіх былі праведзены значна пазней. Сфарміраваныя ў выніку пранікнення іншамоўных [[Запазычанне|запазычанняў]] разнавіднасці ўзнікаюць і развіваюцца да канца XX — пачатку XXI ст. (напрыклад, {{нп3|белгранадойч|белгранадойч|ru|Бельгранодойч}}), некаторыя ж — поўнасцю знікаюць пад уздзеяннем мясцовых моў ці ў выніку наўмыснай поўнай [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыі]] ({{нп3|бароссадойч|бароссадойч|ru|Бароссадойч}} у [[Аўстралія|Аўстраліі]]). === Дыялекты === {{main|Дыялекты нямецкай мовы}} {{Гл. таксама|Ніжненямецкая мова|Верхненямецкія мовы}} [[Файл:Brockhaus 1892 Deutsche Mundarten.jpg|400px|right|thumb|Карта нямецкіх дыялектаў 1894 года.]] [[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|300px|right|thumb|Ніжненямецкія дыялекты.]] [[Файл:Mitteldeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Сярэдненямецкія дыялекты.]] [[Файл:Oberdeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Паўднёванямецкія дыялекты.]] Усе нямецкія дыялекты ўваходзяць у заходнегерманскі {{нп3|дыялектны кантынуум|дыялектны кантынуум|ru|Диалектный континуум}}, у які таксама ўваходзіць і [[нідэрландская мова]]. На тэрыторыі сучасных Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі, [[Люксембург]]а, [[Ліхтэнштэйн]]а, [[Італія|Італіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] выдзяляюць тры вялікія групы дыялектаў: [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] (Niederdeutsch), [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдненямецкую]] (Mitteldeutsch) і [[Паўднёванямецкія дыялекты|паўднёванямецкую]] (Oberdeutsch), прычым апошнія дзве групы прынята разглядаць у складзе [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]] (Hochdeutsch)<ref name="Немецкий язык"/>. Граніца паміж ніжне- і верхненямецкімі дыялектамі называецца [[Лінія Бенрата|лініяй Бенрата]]<ref>{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|access-date=2012-09-20|lang=nl}}</ref>. Асобныя дыялекты і нацыянальныя варыянты, якія ўваходзяць у кожную з гэтых груп, маюць акрамя геаграфічных таксама выразныя моўныя адрозненні, узніклыя з часам пад уплывам [[Культура|культурных]], [[Геаграфія|геаграфічных]] і [[Гісторыя|гістарычных]] фактараў<ref>{{кніга|аўтар=Eckhard Eggers.|загаловак=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|месца=Steiner, Stuttgart|год=2005|isbn=3-515-08762-1}}</ref>. Так, свае асаблівасці ў фанетыцы і лексіцы маюць аўстрыйскі і швейцарскі варыянты, для якіх характэрны іншая [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыя]] пачатковых ''p-, t-, k-'', ужыванне ў маўленні іншамоўных слоў, {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмаў|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмаў|ru|Гельвецизм}} і іншыя асаблівасці, не характэрныя для {{нп3|Літаратурная нямецкая мова|літаратурнай нямецкай мовы|ru|Литературный немецкий язык}}. З’яўляючыся наддыялектнымі формамі, яны тым не менш не могуць разглядацца ў адрыве ад дыялектаў — [[Баварскі дыялект|баварскіх]] і {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}}, адпаведна. ==== Ніжненямецкія дыялекты ==== [[Ніжненямецкая мова|Ніжненямецкая група дыялектаў]] (Niederdeutsch, Plattdeutsch) распаўсюджана на поўначы [[Германія|Германіі]] і ва ўсходняй частцы [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Ніжнефранкскія дыялекты на тэрыторыі Нідэрландаў звычайна выдзяляюць як {{нп3|дыялекты нідэрландскай мовы|дыялекты нідэрландскай мовы|ru|Диалекты нидерландского языка}}<ref>{{кніга|аўтар=König W.|частка=Niederdeutsch und Niederländisch|загаловак=dtv-Atlas zur deutschen Sprache. 9. Auflage|месца=München|год=1992|старонкі=103|isbn=3-423-03025-9}}</ref>, аднак іх гістарычная сувязь з нямецкай мовай не дазваляе разглядаць іх у адрыве ад яе<ref>{{кніга|аўтар=Arend Mihm.|загаловак=Sprache und Geschichte am unteren Niederrhein. Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung|месца=Köln|год=1992}}</ref>. У спісе прыведзены ўсе буйныя дыялекты гэтай групы без адрознення вобласці іх распаўсюджання. Ніжнесаксонскія, якія таксама называюцца заходненіжненямецкімі, і ўсходненіжненямецкія дыялекты аб’ядноўваць паняццем [[ніжненямецкая мова]]. Заходнія дыялекты гэтай мовы адрозніваюцца ад усходніх перш за ўсё гістарычна складзенымі фанетычнымі нормамі і лексікай, бо дыялекты паўночна-ўсходняй Германіі ў сярэднія вякі былі пад уплывам [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Некаторыя дыялекты ўсходненіжненямецкай прасторы перасякаюцца з {{нп3|Усходнесярэдненямецкія дыялекты|усходнесярэдненямецкімі дыялектамі|ru|Восточносредненемецкие диалекты}}<ref>{{кніга|аўтар=Foerste W.|частка=Geschichte der niederdeutschen Mundarten|загаловак=Deutsche Philologie im Aufriss, 2. überarbeitete Auflage - unveränderter Nachdruck|месца=Berlin|выдавецтва=Erich Schmidt Verlag|год=1966|старонкі=1730–1898|ref=Foerste W. Geschichte der niederdeutschen Mundarten}}</ref> * '''[[Ніжняфранкскія дыялекты|Ніжняфранкскі]] (Niederfränkisch)''' :* [[Галандскі дыялект|Галандскі]] (Holländisch) :* [[Брабанцкія дыялекты|Брабанцкі]] (Brabantisch) :* [[Фламандскія дыялекты|Фламандскі]] (Flämisch) :* [[Лімбургская мова|Лімбургскі]] (Limburgisch) :* [[Зеландскі дыялект|Зеландскі]] (Seeländisch) :* [[Ніжнярэйнскія дыялекты|Ніжнярэйнскі]] (Niederrheinisch) * '''[[Ніжнесаксонскія дыялекты|Ніжнесаксонскі]] (Niedersächsisch)''' :* [[Вестфальскі дыялект|Вестфальскі]] (Westfälisch) :* [[Остфальскі дыялект|Остфальскі]] (Ostfälisch) :* [[Паўночнаніжнесаксонскі дыялект|Паўночнаніжнесаксонскі]] (Nordniedersächsisch) * '''[[Усходненіжненямецкія дыялекты|Усходненіжненямецкі]] (Ostniederdeutsch)''' :* [[Маркска-брандэнбургскія дыялекты|Маркска-брандэнбургскі]] (Märkisch-Brandenburgisch) :* [[Мекленбургска-памеранскія дыялекты|Мекленбургска-памеранскі]] (Mecklenburgisch-Vorpommersch) :* [[Ніжняпрускі дыялект|Ніжняпрускі]] (Niederpreußisch) ==== Сярэдненямецкія дыялекты ==== [[Сярэдненямецкія дыялекты|Сярэдненямецкая група дыялектаў]] (Mitteldeutsch) распаўсюджана ў сярэдняй частцы Германіі, прычым вобласць яе распаўсюджання ўяўляе сабой вузкую паласу, якая аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад паўднёванямецкіх. Сярэдненямецкія дыялекты, як і паўночная група, дзеляцца на дзве часткі — заходнюю і ўсходнюю. Заходняя ў асноўным уключае {{нп3|франкскія дыялекты|франкскія дыялекты|ru|Франкские диалекты}}, якія працягваюцца да паўднёванямецкай прасторы, пераходзячы ў {{нп3|верхнефранкскія дыялекты|верхнефранкскія дыялекты|ru|Верхнефранкский диалект}}. Ва ўсходняй частцы пераважаюць {{нп3|цюрынгскія дыялекты|цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, якія займаюць вялікія тэрыторыі на захад ад лужыцкай дыялектнай групы. * '''[[Заходнесярэдненямецкія дыялекты|Заходнесярэдненямецкі]] (Westmitteldeutsch)''' :* [[Рыпуарскія дыялекты|Рыпуарскі]] (Ripuarisch) :* [[Мозельска-франкскія дыялекты|Мозельска-франкскі]] (Moselfränkisch) :* [[Пфальцкі дыялект|Пфальцкі]] (Pfälzisch) :* [[Хесэнскі дыялект|Хесэнскі]] (Hessisch) :* [[Латарынгскі (франкскі) дыялект|Латарынгскі]] (Lothringisch) * '''[[Усходнесярэдненямецкія дыялекты|Усходнесярэдненямецкі]] (Ostmitteldeutsch)''' :* [[Цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|Цюрынгска-верхнесаксонскі]] (Thüringisch-Obersächsisch) :* [[Лужыцкія дыялекты|Лужыцкі]] (Lausitzisch) :* [[Сілезскія дыялекты нямецкай мовы|Сілезскі]] (Schlesisch) :* [[Верхнепрускі дыялект|Верхнепрускі]] (Hochpreußisch) :* [[Эрцгебіргскі дыялект|Эрцгебіргскі]] (Erzgebirgisch) ==== Паўднёванямецкія дыялекты ==== [[Паўднёванямецкія дыялекты|Паўднёванямецкая група дыялектаў]] (Oberdeutsch) распаўсюджана ў паўднёвай частцы Германіі, у [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Паўночная частка паўднёванямецкай прасторы занята ўсходне- і паўднёвафранкскімі дыялектамі, якія ўваходзяць у буйную групу франкскіх дыялектаў, у якіх пазней адбылося другое перамяшчэнне<ref>{{cite web|url=http://www.mlwerke.de/me/me19/me19_474.htm#Kap_III|title=Fränkische Zeit. Anmerkung: Der fränkische Dialekt|author=[[Фрыдрых Энгельс|Friedrich Engels]].|access-date=2011-11-12|lang=de}}</ref>. Гэтая група працягваецца на паўночным захадзе да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. Адпаведна, заходнюю і ўсходнюю частку займаюць дзве найбуйнейшыя групы прасторы — алеманскія<ref>{{cite web|url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|title=Alemannisch|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLKVoS?url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> і баварскія дыялекты<ref>{{cite web|url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|title=Bayerische Landesbibliothek Online. Sprechender Sprachatlas von Bayern|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLvz3S?url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Верхнефранкскія дыялекты|Верхнефранкскі]] (Oberfränkisch)''' :* [[Усходнефранкскія дыялекты|Усходнефранкскі]] (Ostfränkisch) :* [[Паўднёвафранкскія дыялекты|Паўднёвафранкскі]] (Südfränkisch) * '''[[Алеманская гаворка|Алеманскі]] / [[Швейцарскі дыялект|Швейцарскі]] (Westoberdeutsch / Alemannisch ''im weiteren Sinne'')''' :* [[Швабскі дыялект|Швабскі]] (Schwäbisch) :* [[Ніжнеалеманскія дыялекты|Ніжнеалеманскі]] (Niederalemannisch) :* [[Верхнеалеманскі дыялект|Верхнеалеманскі]] (Hochalemannisch) :* [[Горнаалеманскі дыялект|Горнаалеманскі]] (Höchstalemannisch) * '''[[Баварскі дыялект|Баварскі]] (Ostoberdeutsch / Bairisch)''' :* [[Паўночнабаварскі дыялект|Паўночнабаварскі]] (Nordbairisch) :* [[Сярэднебаварскі дыялект|Сярэднебаварскі]] (Mittelbairisch) :* [[Паўднёвабаварскі дыялект|Паўднёвабаварскі]] (Südbairisch) === Нацыянальныя варыянты === [[Файл:Fußgeher-Schild.JPG|thumb|200px|right|Вывеска ў двары [[Вена|венскай]] вуліцы: тыповы [[аўстрыцызм]].]] [[Файл:Basel-Parkverbot.JPG|thumb|200px|right|Знак, які забараняе стаянку аўтамабіля, [[Базель]]: тыпова швейцарскае словаўжыванне.]] {{main|Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы}} {{Гл. таксама|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы}} Наддыялектныя формы — {{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі|ru|Австрийский вариант немецкого языка}} і {{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянты нямецкай мовы|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}} — цесна звязаныя з [[дыялект]]амі, на тэрыторыі распаўсюджання якіх яны ўжываюцца. Так, аўстрыйскі варыянт адносяць да {{нп3|Аўстра-баварскі дыялект|аўстра-баварскіх дыялектаў|ru|Баварский диалект}}, а швейцарскі — адпаведна, да {{нп3|Швейцарскі дыялект|швейцарскага дыялекту|ru|Швейцарский диалект}}<ref>{{cite web|url=http://www.dialekt.ch/|title=Website zu den Deutschschweizer Dialekten|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Але ні той, ні другі нельга пераносіць выключна на дыялекты, бо абодва варыянты ўнармаваны і выкарыстоўваюцца на пісьме<ref>{{cite web|url=http://www.inst.at/trans/15Nr/06_1/scharloth15.htm|title=Zwischen Fremdsprache und nationaler Varietät. Untersuchungen zum Plurizentrizitätsbewusstsein der Deutschschweizer|author=Joachim Scharloth.|date=2004|publisher=Universität Zürich, Switzerland|access-date=2011-11-26|lang=de}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Ulrich Ammon.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|месца=Berlin/New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995}}</ref>. Аўстрыйскі і швейцарскі варыянты маюць уласныя адрозненні ад стандартнай нямецкай мовы, якія ўкосна адпавядаюць дыялектам гэтых рэгіёнаў і праяўляюць сябе ў першую чаргу ў зносінах з носьбітамі літаратурнай мовы<ref name="Немецкий язык"/>. У цэлым [[немцы]] свабодна разумеюць [[швейцарцы|швейцарцаў]] і [[аўстрыйцы|аўстрыйцаў]], аднак у радзе выпадкаў фанетычныя і лексічныя асаблівасці гэтых варыянтаў не адпавядаюць літаратурнай норме, тым самым ствараючы бар’еры для міжнацыянальных зносін. Напрыклад, аўстрыйскія назвы месяцаў ''Jänner'' і ''Feber'' адрозніваюцца ад нямецкіх ''Januar'' і ''Februar'', а некаторыя граматычныя канструкцыі гэтага варыянта (напрыклад, часавая форма {{нп3|Прэтэрыт, нямецкая мова|прэтэрыта|ru|Претерит (немецкий язык)}} і ўсе часы {{нп3|кан'юнктыў|кан'юнктыва|ru|Сослагательное наклонение}}) носяць зусім іншую [[Семантыка|семантычную]] афарбоўку<ref>{{кніга|аўтар=Peter Wiesinger.|загаловак=Die deutsche Sprache in Österreich. Eine Einführung. In: Wiesinger (Hg.): Das österreichische Deutsch. Schriften zur deutschen Sprache. Band 12|месца=Wien, Köln, Graz|год=1988}}</ref>. У швейцарскім варыянце, як і ў аўстрыйскім, таксама існуюць шматлікія лексічныя неадпаведнасці, якія складана ўспрымаюцца носьбітамі нямецкай мовы. Напрыклад, часта выкарыстоўваюцца словы [[Французская мова|французскага]] паходжання (''Billett'' замест ''Fahrkarte'', ''Velo'' замест ''Fahrrad'', ''Poulet'' замест ''Hühnerfleisch''). Акрамя гэтага, існуюць адрозненні ў маўленні, якія ствараюць дадатковыя складанасці для разумення мовы: адрозненні ў вымаўленні {{нп3|Выбухныя зычныя|выбухных|ru|Взрывные согласные}} /p/, /t/, /k/ (аўстрыйскі варыянт) і {{нп3|спірант|спіранта|ru|Фрикативные согласные}} /ç/, адсутнасць {{нп3|Гартанная змычка|гартаннай змычкі|ru|Гортанная смычка}} (у швейцарскім варыянце)<ref>{{кніга|аўтар=Hans Bickel, Christoph Landolt.|загаловак=Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz|месца=Mannheim, Zürich|выдавецтва=Dudenverlag|год=2012|isbn=978-3-411-70417-0}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Robert Sedlaczek.|загаловак=Das österreichische Deutsch|месца=Wien|выдавецтва=Ueberreuter|год=2004|isbn=3-8000-7075-8}}</ref>. І аўстрыйскі, і швейцарскі варыянты шырока распаўсюджаны ў краінах свайго ўжывання. Нягледзячы на тое, што дзяржаўнай мовай з’яўляецца літаратурная нямецкая, статус гэтых варыянтаў намнога больш трывалы, бо {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмы|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмы|ru|Гельвецизм}} шырока ўжываюцца ў [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]] і ў {{нп3|Гутарковае маўленне|гутарковым маўленні|ru|Разговорный стиль}}<ref name="Немецкий язык"/><ref>{{cite web|url=http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/pdf/Siebenhaar_Wyler_97.pdf|title=Dialekt und Hochsprache in der deutschsprachigen Schweiz|author=Siebenhaar B., Wyler A.|date=1997|access-date=2011-11-26|lang=de}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Pollak W.|загаловак=Was halten die Österreicher von ihrem Deutsch? Eine sprachpolitische und soziosemiotische Analyse der sprachlichen Identität der Österreicher|месца=Wien|выдавецтва=Österreichische Gesellschaft für Semiotik/Institut für Soziosemiotische Studien|год=1992}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=28}}. == Нямецкае пісьменства == {{main|Нямецкі алфавіт}} [[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|250px|[[Прапісныя літары]] нямецкага алфавіта з асобнымі спалучэннямі літар.]] У [[Нямецкі алфавіт|нямецкім алфавіце]] выкарыстоўваецца 26 пар [[Лацінскі алфавіт|лацінскіх літар]] ({{нп3|Малая літара|малыя|ru|Строчная буква}} і [[Вялікая літара|вялікія]])<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|access-date=2011-11-06}}</ref>; літары {{нп3|умлаўт|ўмлаўтных|ru|Умлаут}} [[Гук мовы|гукаў]] (''ä'', ''ö'', ''ü''), і [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатура]] ''ß'' ([[ß|эсцэт]]) у склад алфавіта не ўваходзяць. Пры алфавітным упарадкаванні ''ä'', ''ö'', ''ü'' не адрозніваюцца ад ''a'', ''o'', ''u'' адпаведна, за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі ўмлаўтам, — у гэтым выпадку слова з умлаўтам ідзе пасля; ''ß'' выкарыстоўваецца пасля доўгіх галосных і дыфтонгаў<ref>{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title=Когда используется «ß»|access-date=2014-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201203804/http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|archive-date=1 лютага 2014|url-status=dead}}</ref> і прыроўніваецца да спалучэння ''ss''<ref>{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|access-date=2011-11-06}}</ref>. Аднак пры пералічванні нямецкіх літар літары ''ä'', ''ö'', ''ü'' прыводзяць не побач з адпаведнымі літарамі ''a'', ''o'' і ''u'', а ў канцы спіса<ref>{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|access-date=2012-01-17|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaHYdy15?url=http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html|archive-date=23 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У слоўніках нямецкія словы размяшчаюцца без уліку умлаўта. {| class="standart" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" |----- ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> |----- | [[A, лацініца|A a]] || а || [[F, лацініца|F f]] || эф || [[L, лацініца|L l]] || эль || [[Q, лацініца|Q q]] || ку || ([[Ü, лацініца|Ü ü]]) || у-умлаўт |----- | ([[Ä, лацініца|Ä ä]]) || а-умлаўт || [[G, лацініца|G g]] || гэ || [[M, лацініца|M m]] || эм || [[R, лацініца|R r]] || эр || [[V, лацініца|V v]] || фау |----- | [[B, лацініца|B b]] || бэ || [[H, лацініца|H h]] || ха || [[N (літара)|N n]] || эн || [[S, лацініца|S s]] || эс || [[W, лацініца|W w]] || вэ |----- | [[C, лацініца|C c]] || цэ || [[I, лацініца|I i]] || і || [[O, лацініца|O o]] || о || ([[ß]]) || эсцэт (ss) || [[X, лацініца|X x]] || ікс |----- | [[D, лацініца|D d]] || дэ || [[J, лацініца|J j]] || ёт || ([[Ö, лацініца|Ö ö]]) || о-умлаўт || [[T, лацініца|T t]] || тэ || [[Y, лацініца|Y y]] || іпсілан |----- | [[E, лацініца|E e]] || э || [[K, лацініца|K k]] || ка || [[P (лацініца)|P p]] || пэ || [[U, лацініца|U u]] || у || [[Z, лацініца|Z z]] || цэт |----- |} Да лацініцы ў нямецкай мове для пісьма ўжываліся [[руны]], якія пасля хрысціянізацыі германскіх зямель поўнасцю выйшлі з ужытку. Да пачатку XX ст. афіцыйна выкарыстоўваўся {{нп3|Гатычнае пісьмо|гатычны шрыфт|ru|Готическое письмо}} (у тым ліку і ў слоўніках, выдадзеных у іншых краінах)<ref>{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archive-date=19 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Існавалі таксама асаблівы {{нп3|гатычны рукапісны шрыфт|гатычны рукапісны шрыфт|ru|Готический курсив}} і {{нп3|фрактура|фрактура|ru|Фрактура}} (выкладаліся ў школах да [[1941]] года). [[Антыква]] выкарыстоўваецца спачатку неафіцыйна з XIX ст., а пасля [[Лістападаўская рэвалюцыя|лістападаўскай рэвалюцыі 1918]] года ўводзіцца афіцыйна. Пры [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстах]] гатычны шрыфт быў вернуты і некаторы час ужываўся афіцыйна, але затым {{нп3|Нацысцкая прапаганда|нацысцкая ж прапаганда|ru|Национал-социалистическая пропаганда}} пачала ганенні на гатычныя шрыфты, угледзеўшы ў іх рысы {{нп3|Яўрэйскае квадратнае пісьмо|яўрэйскага квадратнага пісьма|ru|Еврейское квадратное письмо}}<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&pg=PA165&vq=the+nazi+ban+on+gothic&dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|publisher=New York: Princeton Architectural Press|access-date=2011-11-06}}</ref>. Цяпер яны выкарыстоўваюцца толькі ў дэкаратыўных мэтах ці пры выданні кніг. == Лінгвістычная характарыстыка == === Фанетыка і фаналогія === {{main|Фанетыка нямецкай мовы}} Нямецкая [[фанетыка]] і [[фаналогія]] — гэта найперш фанетычная і фаналагічная сістэма літаратурнай нямецкай мовы, бо сама нямецкая мова неаднародная, мае некалькі {{нп3|Разнавіднасці нямецкай мовы|стандартных варыянтаў|ru|Разновидности немецкого языка}}, у залежнасці ад краіны распаўсюджання, і мноства {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}, кожны з якіх мае свае ўласныя фанетычныя асаблівасці<ref>{{кніга|аўтар=Werner König.|загаловак=Phonologische Regionalismen in der deutschen Standardsprache|месца=Berlin|год=1997|старонак=246—270}}</ref><ref>{{cite web|url=http://faql.de/lokalkolorit.html#ig |title=richtich oder richtick — was ist richtig? |access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. У канцы XVIII ст. эталонным нямецкім вымаўленнем лічылася саксонскае, што тлумачыцца моцным уплывам саксонскіх дзеячаў мастацтва і навукі на {{нп3|Культура Германіі|нямецкую культуру|ru|Культура Германии}} ў цэлым. Ужо ў XIX ст. вымаўленне, характэрнае для мовы жыхароў паўночнай Германіі, істотна ўмацавала свае пазіцыі, што, з аднаго боку, было выклікана ўзмацненнем [[Прусія|Прусіі]] і стварэннем пад яе эгідай аб’яднанай [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], з другога — ужо замацаванымі ў вуснай мове стандартамі паўночнагерманскага вымаўлення. Гэтае вымаўленне было кадыфікавана ў «Сцэнічным вымаўленні» (''Deutschen Bühnenaussprache'') [[Тэадор Зібс|Тэадора Зібса]] ў 1898 годзе. Сучасныя {{нп3|Арфаэпічны слоўнік|арфаэпічныя слоўнікі|ru|Орфоэпический словарь}} ў цэлым адпавядаюць нормам, устаноўленым Зібсам, адрозніваючыся ад іх толькі нязначна. Так, напрыклад, сучаснае вымаўленне гука {{нп3|Альвеалярны дрыжачы зычны|[r]|ru|Альвеолярные дрожащие согласные}} ужо не адпавядае фанеме /r/. Прызнанымі сёння нормамі вымаўлення лічацца нормы [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]], прыведзеныя ў яго «Арфаэпічным слоўніку» (''Duden-Aussprachewörterbuch'')<ref>{{кніга|загаловак=Seminar für Sprachmethodik: Phonologie. Ein sprachwissenschaftliches Lehrbuch|месца=Bonn|выдавецтва=Verlag für Kultur und Wissenschaft|год=2000}}</ref>, які апісвае ўсе асноўныя правілы фанетыкі і фаналогіі, але ў той жа час не заўсёды адлюстроўвае сучасны стан нямецкага вымаўлення. Прычынай гэтых неадпаведнасцей з’яўляюцца змены ў маўленні немцаў, выкліканыя радам фактараў, сярод якіх значнае месца занімае ўплыў сучаснай [[Культура ЗША|заходняй культуры]]. Тым не менш, нормы літаратурнай нямецкай мовы і яе фанетыкі і фаналогіі працягваюць выкладацца ў {{нп3|Адукацыя ў Германіі|нямецкіх школах|ru|Образование в Германии}} і вышэйшых навучальных установах<ref>{{кніга|аўтар=Ursula Hirschfeld.|загаловак=Welche Aussprache lehren wir? In: Jahrbuch Deutsch als Fremdsprache|год=1997|старонкі=175-188}}</ref>. ==== Сістэма галосных і зычных гукаў ==== [[Фанетыка]] нямецкай мовы налічвае 44 [[гук]]і, сярод якіх адрозніваюць 16 [[Галосныя|галосных]], 3 [[дыфтонгі]], 22 [[зычныя]] і 3 {{нп3|Афрыката|афрыкаты|ru|Аффрикаты}} (гукаспалучэнні [kv] і [ks] часта разглядаюць у радзе афрыкат, аднак у [[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]] яны не ўлічваюцца)<ref name="autogenerated1">{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы |месца=Мн. |год=2002 |старонак=415 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. Акрамя стандартнага набору гукаў у нямецкай могуць выкарыстоўвацца таксама гукі {{нп3|Неагублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ʌ]|ru|Неогублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''D'''u'''blin''), {{нп3|Ненапружаны галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[æ]|ru|Ненапряжённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''C'''a'''nberra''), {{нп3|Шва|[ə:]|ru|Шва}} (''New J'''er'''sey''), {{нп3|Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ɔ:]|ru|Огублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''H'''a'''ll''), {{нп3|Агублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[ɶ:]|ru|Огублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''Chef d''''ɶu'''vre''), {{нп3|Звонкі лабіявелярны апраксімант|[w]|ru|Звонкий лабиовелярный аппроксимант}} ('''''W'''aterproof''), {{нп3|Глухі зубны шчылінны зычны|[θ]|ru|Глухой зубной щелевой согласный}} (''Commonweal'''th'''''), {{нп3|Звонкі зубны шчылінны зычны|[ð]|ru|Звонкий зубной щелевой согласный}} (''Ciuda'''d'''Trujillo''), {{нп3|Звонкая постальвеалярная афрыката|[ʤ]|ru|Звонкая постальвеолярная аффриката}} ('''''G'''in''), якія ўжываюцца пераважна ў словах іншамоўнага паходжання. У залежнасці ад становішча [[язык]]а нямецкія галосныя падзяляюцца на {{нп3|Галосныя пярэдняга рада|галосныя пярэдняга|ru|Гласные переднего ряда}} (''i, e, ä, ö, ü'') і {{нп3|Галосныя задняга рада|задняга радоў|ru|Гласные заднего ряда}} (''a, o, u''). Яны бываюць доўгімі і кароткімі, прычым 8 галосных літар даюць 16 галосных гукаў<ref name="autogenerated1" />. Працягласць галосных звязваецца з якасцю склада, які яны ўтвараюць. У гэтых адносінах адрозніваюць адкрытыя (заканчваюцца на галосны ці складаюцца з аднаго галоснага) і закрытыя [[Склад (мова)|склад]] і (заканчваюцца на адну або некалькі зычных). [[Дыфтонг|Дыфтонгам]] называецца злітнае вымаўленне ў адным складзе двух галосных. У залежнасці ад удзелу голасу нямецкія зычныя падзяляюцца на {{нп3|Глухі зычны|глухія|ru|Согласные}}, {{нп3|Звонкі зычны|звонкія|ru|Согласные}} ({{нп3|Выбухныя зычныя|выбухныя|ru|Взрывные согласные}} і {{нп3|Шчылінныя зычныя|шчылінныя|ru|Фрикативные согласные}}) і {{нп3|Санорныя зычныя|санорныя|ru|Сонорные согласные}} (гучныя). Пад {{нп3|афрыката|афрыкатамі|ru|Аффрикаты}} разумеюць злітнае вымаўленне двух зычных. {{multicol}} {| class="standard" |+ Зычныя гукі нямецкай мовы |- ! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! прыклад |- |align="center"| [[глухі губна-губны выбухны|[p]]] || выбухны глухі || ''p, pp, b'' || '''''P'''ass'' ['''p'''as] |- |align="center"| [[звонкі губна-губны выбухны|[b]]] || выбухны звонкі || ''b, bb'' || '''''b'''aden'' [''''b'''a: dən] |- |align="center"| [[глухі альвеалярны выбухны|[t]]] || выбухны глухі || ''t, tt, th, d'' || ''sa'''tt''''' [za'''t'''] |- |align="center"| [[звонкі альвеалярны выбухны|[d]]] || выбухны звонкі || ''d, dd'' || '''''d'''ort'' ['''d'''ɔrt] |- |align="center"| [[глухі велярны выбухны|[k]]] || выбухны глухі || ''k, ck, ch, g'' || '''''K'''ette'' [''''k'''εtə] |- |align="center"| [[звонкі велярны выбухны|[g]]] || выбухны звонкі || ''g, gg'' || ''Ro'''gg'''en'' ['rɔ'''g'''ən] |- |align="center"| [[глухі губна-зубны спірант|[f]]] || шчылінны глухі || ''f, ff, v, ph'' || '''''F'''eder'' [''''f'''e: dər] |- |align="center"| [[звонкі губна-зубны спірант|[v]]] || шчылінны звонкі || ''w, v'' || '''''W'''elt'' ['''v'''εlt] |- |align="center"| [[глухі альвеалярны спірант|[s]]] || шчылінны глухі || ''s, ss, ß'' || ''Flu'''ss''''' [flʊ'''s'''] |- |align="center"| [[звонкі альвеалярны спірант|[z]]] || шчылінны звонкі || ''s'' || '''''s'''agen'' [''''z'''a: gən] |- |align="center"| [[глухі постальвеалярны спірант|[ʃ]]] || шчылінны глухі || ''sch, s, ch'' || '''''sch'''ön'' ['''ʃ'''ø:n] |- |align="center"| [[звонкі постальвеалярны спірант|[ʒ]]] || шчылінны звонкі || ''g, j'' || '''''G'''enie'' ['''ʒ'''e’ni:] |- |align="center"| [[палатальны апраксімант|[j]]] || шчылінны звонкі || ''j, y'' || '''''j'''ung'' ['''j'''ʊŋ] |- |align="center"| [[глухі палатальны спірант|[ç]]] || шчылінны глухі || ''ch, g'' || ''Köni'''g''''' ['kø:nɪ'''ç'''] |- |align="center"| [[глухі велярны спірант|[x]]] || шчылінны глухі || ''ch'' || ''no'''ch''''' [nɔ'''x'''] |- |align="center"| [[глухі глатальны шчылінны зычны|[h]]] || шчылінны глухі || ''h'' || ''wo'''h'''er'' [vo’'''h'''e:ɐ] |- |align="center"| [[альвеалярны дрыжачы зычны|[r]]] || звонкі санорны || ''r, rr, rh'' || '''''R'''ose'' [''''r'''o: zə] |- |align="center"| [[ненапружаны галосны сярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[ɐ]]] || вакалізаваны [r] || ''r, er'' || ''hie'''r''''' [hi:'''ɐ'''] |- |align="center"| [[альвеалярны латэральны апраксімант|[l]]] || санат || ''l, ll'' || '''''L'''iebe'' [''''l'''i: bə] |- |align="center"| [[губна-губны насавы зычны|[m]]] || насавы санат || ''m, mm'' || ''ko'''mm'''en'' ['kɔ'''m'''ən] |- |align="center"| [[Пярэднеязычны насавы зычны|[n]]] || насавы санат || ''n, nn'' || '''''N'''ame'' [''''n'''a: mə] |- |align="center"| [[велярны насавы зычны|[ŋ]]] || насавы санат || ''ng, n'' || ''da'''n'''ken'' ['da'''ŋ'''kən] |- |align="center"| [[Глухая губна-зубная афрыката|[p͡f]]] || афрыката || ''pf'' || '''''Pf'''erd'' ['''p͡f'''e: rt] |- |align="center"| [[Глухая альвеалярная афрыката|[t͡s]]] || афрыката || ''z, tz, c, t'' || '''''Z'''ahn'' ['''t͡s'''a: n] |- |align="center"| [[Глухая постальвеалярная афрыката|[t͡ʃ]]] || афрыката || ''tsch, tch'' || ''Ma'''tch''''' [mε'''t͡ʃ'''] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[kv]]] || гукаспалучэнне || ''qu'' || '''''Qu'''elle'' [''''kv'''εlə] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ks]]] || гукаспалучэнне || ''x, chs'' || ''se'''chs''''' [zε'''ks'''] |} {{multicol-break}} {| class="standard" |+ Галосныя гукі нямецкай мовы |- ! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! Прыклад |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a]]] || адкрыты кароткі || ''a'' || ''M'''a'''nn'' [m'''a'''n] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a:]]] || адкрыты доўгі || ''a, aa, ah'' || ''T'''a'''t'' [t'''a:'''t] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε]]] || адкрыты кароткі || ''e, ä'' || ''H'''e'''ld'' [h'''ε'''lt] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε:]]] || адкрыты доўгі || ''ä, äh'' || ''B'''ä'''r'' [b'''ε:'''r] |- |align="center"| [[Шва|[ə]]] || слабы, рэдукаваны || ''e'' || ''leb'''e'''n'' ['le: b'''ə'''n] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[e:]]] || закрытый доўгі || ''e, ee, eh'' || ''l'''e'''gen'' ['l'''e:'''gən] |- |align="center"| [[Ненапружаны неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ɪ]]] || адкрыты кароткі || ''i'' || ''W'''i'''nd'' [v'''ɪ'''nt] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[i:]]] || закрытый доўгі || ''i, ih, ie, ieh'' || ''W'''ie'''n'' [v'''i:'''n] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ɔ]]] || адкрыты кароткі || ''o'' || ''w'''o'''llen'' ['v'''ɔ'''lən] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[o:]]] || закрытый доўгі || ''o, oo, oh'' || ''K'''oh'''l'' [k'''o:'''l] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[œ]]] || адкрыты кароткі || ''ö'' || ''L'''ö'''ffel'' ['l'''œ'''fəl] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[ø:]]] || закрытый доўгі || ''ö, öh, oe'' || ''H'''öh'''le'' ['h'''ø:'''lə] |- |align="center"| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад'ёму|[ʊ]]] || адкрыты кароткі || ''u'' || ''H'''u'''nd'' [h'''ʊ'''nt] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада верхняга пад’ёму|[u:]]] || закрытый доўгі || ''u, uh'' || ''g'''u'''t'' [g'''u:'''t] |- |align="center"| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ʏ]]] || адкрыты кароткі || ''ü, y'' || ''f'''ü'''nf'' [f'''ʏ'''nf] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[y:]]] || закрытый доўгі || ''ü, üh, y'' || ''f'''üh'''len'' ['f'''y:'''lən] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aɪ̯]]] || дыфтонг || ''ei, ey, ai, ay'' || ''B'''ay'''ern'' ['b'''aɪ̯'''ɐn] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aʊ̯]]] || дыфтонг || ''au'' || ''H'''au'''s'' [h'''aʊ̯'''s] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ɔʏ̯]]] || дыфтонг || ''eu, äu'' || ''L'''eu'''te'' ['l'''ɔʏ̯'''tə] |} {{multicol-end}} ==== Транскрыпцыйныя знакі ==== Традыцыйна ў нямецкай {{нп3|транскрыпцыя, лінгвістыка|транскрыпцыі|ru|Транскрипция (лингвистика)}} для вывучэння або чытання складаных слоў выкарыстоўваюць адмысловыя знакі, якія паказваюць на розныя асаблівасці вымаўлення<ref>{{кніга|аўтар=Helmut Richter.|загаловак=Grundsätze und System der Transkription (IPA)|месца=Tübingen|год=1973}}</ref>: ''[:]'' (працягласць), ''[']'' ([[націск]]), ''[•]'' (паўпрацягласць), ''[’]'' ({{нп3|Гартанная змычка|цвёрды прыступ|ru|Гортанная смычка}} галоснага ў пачатку слова). Так, напрыклад, слова ''Uhu'' мае транскрыпцыю ''['’u: hu•]'': відавочна, што слова чытаецца з прыступам на першым гуку, націск падае на першы склад, ''u'' — доўгі, канцавая галосная вымаўляецца паўдоўга, ''h'' — вымаўляецца (у адрозненне ад звычайнага ўжывання паміж двума галоснымі, як, напрыклад, у слове ''fliehen''). У звычайных слоўніках, якія не прадугледжваюць раскрыцця фанетычных асаблівасцей слоў, знакі ''[’]'' і ''[•]'' апускаюцца. ==== Націск ==== Слоўны націск у нямецкай мове носіць фіксаваны характар і амаль не змяняе свайго становішча ў слове. У каранёвых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкамі]] націск падае альбо на прыстаўку, альбо на [[Корань (лінгвістыка)|корань]]. У сувязі з гэтым вылучаюць націскныя (''un-, ur-, ab-, auf-, aus-, bei-, ein-, mit-, nach-, vor-, zu-'') і ненаціскныя прыстаўкі (''be-, ge-, ent-, emp-, er-, miss-, ver-, zer-''), якія іначай называюцца паўпрэфіксамі і прэфіксамі (націскальнасць з’яўляецца адной з прычын проціпастаўлення гэтых [[афікс]]аў). Большасць нямецкіх [[суфікс]]аў ненаціскныя, аднак існуе цэлая група націскных суфіксаў (''-ist, -ent, -ant, -ee, -eur, -ion, -tät, -ur, -at, -it, -ot, -et'')<ref name="autogenerated1" />. У [[Складанае слова|складаных словах]] націск бывае галоўным (звычайна падае на першы кампанент слова) і другарадным. Другарадны націск звычайна падае на другі кампанент (напрыклад, як у слове ''Zeít-verschiébung''), аднак існуюць і выключэнні (напрыклад, як у слове ''Jáhr-húndert''), а ў [[абрэвіятура]]х адносіцца да апошняй літары (''die BRD [be:’ɛr’de:]''). Націск у {{нп3|Сказ, лінгвістыка|сказе|ru|Предложение (лингвистика)}} падае на якія-небудзь знамянальныя словы, г.зн. службовыя словы націску пазбаўленыя. Націск, {{нп3|Тон, лінгвістыка|рухі тону|ru|Тон (лингвистика)}}, {{нп3|Тэмп маўлення|тэмп|ru|Темп речи}} і паўзы ў сукупнасці даюць {{нп3|Інтанацыя, лінгвістыка|інтанацыю|ru|Интонация (лингвистика)}}. Галоўны націск ва ўсёй фразе называецца {{нп3|Фразавы націск|фразавым націскам|ru|Ударение}}, для якога характэрныя паніжэнні ці павышэнні тону: ''Was "machen Sie?''. {{нп3|Лагічны націск|Лагічны націск|ru|Ударение}} паказвае на слова, якое той, хто гаворыць, хоча лагічна вылучыць: ''"Er kommt heute — Er "kommt heute.'' === Марфалогія === {{main|Граматыка нямецкай мовы}} Па сваёй марфалагічнай структуры нямецкая мова з’яўляецца флектыўна-аналітычнаю. [[Флектыўнасць]] і {{нп3|аналітызм|аналітызм|ru|Аналитические языки}} пераважаюць у мове і ўтвараюць дамінанту яе [[Марфалогія мовы|марфалагічнага строю]]<ref>{{cite web|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|title=Germanische Sprachen: Deutsch|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130182302/http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|archive-date=30 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * '''Флектыўнасць''' Сінтэтычна спрагаецца [[дзеяслоў]] у нямецкай мове ў {{нп3|Цяперашні час, лінгвістыка|цяперашнім|ru|Настоящее время (лингвистика)}} ({{нп3|Präsens|Präsens|ru|Презенс (немецкий язык)}}) і [[Прошлы час|прошлым часе]] ({{нп3|Präteritum|Präteritum|ru|Претерит (немецкий язык)}}); сінтэтычна скланяецца [[прыметнік]], выступаючы ў атрыбутыўнай функцыі; [[Субстантывацыя|субстантыўныя]] прыметнікі таксама маюць [[Канчатак|канчаткі]] і скланяюцца па {{нп3|Нямецкія склоны|склонах|ru|Падеж в немецком языке}}. Практычна ўсе займеннікі скланяюцца сінтэтычна, аднак сустракаюцца і [[Суплетывізм|суплетыўныя]] формы (асабліва ў {{нп3|Асабовыя займеннікі|асабовых займеннікаў|ru|}}): ''ich — meiner — mir; er — ihm; wir — uns''. Што да скланення назоўнікаў, то тут назіраецца даволі своеасаблівая карціна: назоўнікі, у залежнасці ад прыналежнасці да таго ці іншага скланення (у нямецкай іх чатыры), скланяюцца альбо флектыўна-аналітычна, г.зн. па склонах змяняецца не толькі імя, але і [[артыкль]] (моцнае, слабае і змешанае скланенні), альбо толькі аналітычна, змяняецца толькі артыкль, імя ж застаецца ва ўсіх склонах нязменным (жаночае скланенне). З [[лічэбнік]]аў толькі {{нп3|парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} змяняюцца па склонах і маюць тыя ж канчаткі, што і прыметнікі. * '''Аналітызм''' Аналітычна ўтвараюцца ў нямецкай мове: # чатыры з шасці дзеяслоўных часавых форм як у [[Абвесны лад|абвесным]], так і ва {{нп3|сувязны лад|сувязным ладзе (кан’юнктыве)|ru|Сослагательное наклонение}} ({{нп3|Perfekt|Perfekt|ru|Перфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Plusquamperfekt|Plusquamperfekt|ru|Плюсквамперфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Futur I|Futurum I|ru|Первый футур}}, {{нп3|Futur II|Futurum II|ru|Второй футур}}); # усе часавыя формы {{нп3|Залежны стан дзеяслова|залежнага стану|ru|Залог (лингвистика)}}; # умоўны лад (Konditionalis I і Konditionalis II); # артыкль + назоўнік уяўляюць сабой таксама аналітычную з’яву, бо носьбітам {{нп3|Семантыка, лінгвістыка|семантыкі|ru|Семантика}} з’яўляецца імя, а выразнікам яго граматычных катэгорый ([[Граматычны род|род]], [[Граматычны лік|лік]], [[склон]], суаднесенасць-несуаднесенасць) артыкль. * '''Інкарпарацыя''' {{нп3|Інкарпарацыя, лінгвістыка|Інкарпарацыя|ru|Инкорпорация (лингвистика)}} хоць і не з’яўляецца дамінуючым марфалагічным тыпам нямецкай мовы, усё ж сустракаецца ў ёй вельмі часта. Прыкладамі інкарпарацыі ў нямецкай мове з’яўляюцца: # усе [[Складанае слова|складаныя словы]]: ''Damenschuhabsatz'' — абцас жаночных чаравікаў. # зліццё прыназоўнікаў з артыклямі: ''im'' (''in + dem''), ''ins'' (''in + das''), ''zum'' (''zu + dem''), ''zur'' (''zu + der''), ''vom'' (''von + dem''), ''am'' (''an + dem''), ''ums'' (''um + das'') і так далей. # інтэрпазіцыя часціцы ''zu'' паміж прыстаўкай і коранем дзеяслова: ''Wir haben keine Zeit, unsere Freunde an'''zu'''rufen''. * '''Аглютынацыя''' {{нп3|Аглютынацыя, лінгвістыка|Аглютынацыя|ru|Агглютинация (лингвистика)}} сустракаецца ў нямецкай мове даволі рэдка. Прыклад аглютынацыі: ''der Bär — die Bär'''in''' — die Bär'''inn'''en''. [[Суфікс]] ''-in'' (''-inn'') перадае толькі {{нп3|жаночы род|жаночы род|ru|Женский род}}, а суфікс ''-en'' — толькі [[множны лік]]. ==== Артыкль ==== {{main|Артыкль у нямецкай мове}} {{нп3|Артыкль у нямецкай мове|Артыкль у нямецкай мове|ru|Артикль в немецком языке}} — гэта службовае слова, якое ўказвае на род, лік і склон назоўніка (таму яго яшчэ называюць родавым словам)<ref>{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=351|title=Немецкий язык для всех: Der Artikel. Артикль|access-date=2011-11-06}}</ref>. Адрозніваюць {{нп3|Пэўны артыкль|пэўныя|ru|Артикль}} (''der, die, das, die'') і {{нп3|Няпэўны артыкль|няпэўныя артыклі|ru|Артикль}} (''ein, eine, ein'', множнага ліку ў няпэўнага артыкля няма). Яны могуць [[Скланенне|скланяцца]] як {{нп3|Указальны займеннік|указальныя|ru|Указательные местоимения}} (''dieser, jener''), {{нп3|Прыналежны склон|прыналежныя|ru|Посессив}} (''mein, dein, sein''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''welcher?, was für ein…?'') і няпэўныя (''jeder, mancher'') [[займеннік]]і, адмоўны займеннік ''kein'', а таксама займеннікі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (''alle, viele, einige, mehrere'')<ref>{{кніга|аўтар=Heinz V.|загаловак=Das System der Artikelformen im gegenwärtigen Deutsch|месца=Tübingen|год=1979|isbn=3-484-10359-0}}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне артыкляў |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''der (ein)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die'' |- | Genitiv || ''des (eines)'' || ''der (einer)'' || ''des (eines)'' || ''der'' |- | Dativ || ''dem (einem)'' || ''der (einer)'' || ''dem (einem)'' || ''den'' |- | Akkusativ || ''den (einen)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die'' |} Няпэўны артыкль часцей за ўсё стаіць перад назоўнікамі, якія ўпамінаюцца ўпершыню ці мала вядомыя. Пэўны артыкль ужываецца, калі прадмет ужо ўпамінаўся, а таксама пры наяўнасці азначэння (назоўнік у форме [[Родны склон|роднага склону]], {{нп3|парадкавы лічэбнік|парадкавы лічэбнік|ru|Порядковое числительное}}, прыметнік у [[Ступені параўнання|Superlativ]]). Артыкль можа быць апушчаны ў выпадках, калі перад назоўнікам стаіць займеннік ці {{нп3|колькасны лічэбнік|колькасны лічэбнік|ru|Имя числительное}}, калі назоўнік — назва [[Краіна|краіны]] ці [[горад]]а (ніякі род), абстрактнае паняцце, ці ён абазначае нейкае рэчыва ў невядомай колькасці. ==== Назоўнік ==== {{main|Назоўнік у нямецкай мове}} {{нп3|Назоўнік у нямецкай мове|Нямецкія назоўнікі|ru|Существительное в немецком языке}} ў адзіночным ліку маюць чатыры тыпы скланення: моцнае для мужчынскага і ніякага роду, слабае — для мужчынскага роду, жаночае — для жаночага роду і змешанае — для некаторых назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду. {{нп3|Уласнае імя|Імёны ўласныя|ru|Имя собственное}} маюць канчатак ''-s'' толькі ў родным склоне<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/substantiv3.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Имя существительное (Substantiv) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне назоўнікаў у адзіночным ліку |- ! Склон !! Моцнае скланенне !! Слабае скланенне !! Жаночае скланенне !! Змешанае скланенне |- | Nominativ || ''der Berg'' || ''der Mensch'' || ''die Frau'' || ''der Name'' |- | Genitiv || ''des Berg(e)s'' || ''des Menschen'' || ''der Frau'' || ''des Namens'' |- | Dativ || ''dem Berg'' || ''dem Menschen'' || ''der Frau'' || ''dem Namen'' |- | Akkusativ || ''den Berg'' || ''den Menschen'' || ''die Frau'' || ''den Namen'' |} Множны лік назоўнікі ўтвараюць па пяці тыпах (1 тып — суфікс ''-e''; 2 тып — суфікс ''-(e)n'' (заўсёды без умлаўта); 3 тып — суфікс ''-er'' (па магчымасці з умлаўтам); 4 тып — без суфікса (з умлаўтам і без яго); 5 тып — суфікс ''-s'' (для скарочаных і складанаскарочаных слоў, а таксама [[Запазычанне|запазычанняў]]; без умлаўта)<ref>{{кніга|аўтар=Смирнова Т. Н. |загаловак=Deutsch Intensiv. Начальный этап |месца=М. |год=2005 |старонак=352 |isbn=5-329-01422-0}}</ref>. {| class="standard" |+Множны лік назоўнікаў |- ! Тып !! Лік !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | '''I''' || Адзіночны — множны || ''der Platz — die Plätze'' || ''die Stadt — die Städte'' || ''das Jahr — die Jahre'' |- | '''II''' || Адзіночны — множны || ''der Junge — die Jungen'' || ''die Uhr — die Uhren'' || ''das Bett — die Betten'' |- | '''III''' || Адзіночны — множны || ''der Mann — die Männer'' || <center>—</center> || ''das Bild — die Bilder'' |- | '''IV''' || Адзіночны — множны || ''der Vogel — die Vögel'' || ''die Tochter — die Töchter'' || ''das Gebäude — die Gebäude'' |- | '''V''' || Адзіночны — множны || ''der Park — die Parks'' || ''die Mutti — die Muttis'' || ''das Hotel — die Hotels'' |} У множным ліку ўсе назоўнікі скланяюцца аднолькава. У давальным склоне к форме множнага ліку прыбаўляецца ''-n'', калі гэта форма яшчэ не мае такога канчатка (ці канчатка ''-s'') у назоўным склоне. {| class="standard" |+Скланенне назоўнікаў у множным ліку |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | Nominativ ||'' die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos'' |- | Genitiv || ''der Männer'' || ''der Frauen'' || ''der Kinos'' |- | Dativ || ''den Männern'' || ''den Frauen'' || ''den Kinos'' |- | Akkusativ || ''die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos'' |} ==== Прыметнік ==== {{main|Прыметнік у нямецкай мове}} {{нп3|Прыметнік у нямецкай мове|Нямецкія прыметнікі|ru|Прилагательное в немецком языке}} змяняюцца толькі калі выступаюць як {{нп3|Азначэнне, лінгвістыка|азначэнні|ru|Определение (синтаксис)}} да назоўнікаў. Яны маюць тры тыпы скланення<ref>{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=312 |title=Имя прилагательное (Das Adjektiv). Склонение прилагательных. |access-date=2011-11-06 }}</ref>: * '''слабае''' — прыметнік стаіць пасля пэўнага артыкля ці займеннікаў ''dieser, jener, jeder, welcher''; ён набывае канчатак ''-en'' ва ўсіх склонах адзіночнага ліку, акрамя назоўнага; вінавальны склон для жаночага і ніякага роду маюць канчатак ''-e'', а ў множным ліку ўсіх склонаў набывае ''-en''; * '''моцнае''' — мае месца, калі перад прыметнікам няма азначальніка, пэўнага артыкля, за выключэннем роднага склону мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку, дзе выкарыстоўваецца слабы канчатак ''-en''; * '''змешанае''' — прыметнік стаіць пасля няпэўнага артыкля, прыналежнага займенніка ці адмоўнага займенніка ''kein''; моцныя канчаткі для назоўнага і вінавальнага склону, слабыя — для роднага і давальнага. {| class="standard" |+Слабае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''der gute Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute'' |- | Genitiv || ''des guten Mannes'' || ''der guten Frau'' || ''des guten Kindes'' || ''der guten Leute'' |- | Dativ || ''dem guten Mann(e)'' || ''der guten Frau'' || ''dem guten Kind(e)'' || ''den guten Leuten'' |- | Akkusativ || ''den guten Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute'' |} {| class="standard" |+Моцнае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''süßer Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher'' |- | Genitiv || ''süßen Weines'' || ''warmer Milch'' || ''frischen Gemüses'' || ''guter Bücher'' |- | Dativ || ''süßem Wein(e)'' || ''warmer Milch'' || ''frischem Gemüse'' || ''guten Büchern'' |- | Akkusativ || ''süßen Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher'' |} {| class="standard" |+Змешанае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | Nominativ || ''ein großer Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land'' |- | Genitiv || ''eines großen Platzes'' || ''einer großen Stadt'' || ''eines großen Landes'' |- | Dativ || ''einem großen Platz(e)'' || ''einer großen Stadt'' || ''einem großen Land(e)'' |- | Akkusativ || ''einen großen Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land'' |} Нямецкія прыметнікі і [[Прыслоўе|прыслоўі]] могуць утвараць [[ступені параўнання]]. Усяго іх тры<ref>{{cite web |url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |title=Степени сравнения прилагательных и наречий (Die Komparationsstufen der Adjektive) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117224257/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |archive-date=17 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>: # '''звычайная''' (Positiv) — звычайны прыметнік ці прыслоўе; # '''вышэйшая''', ці '''параўнальная''' (Komparativ) — да прыметніка ці прыслоўя далучаецца суфікс ''-er'', каранёвыя галосныя ''a, o'' ці ''u'' могуць набываць {{нп3|умлаўт|умлаўт|ru|Умлаут}}; # '''найвышэйшая''' (Superlativ) утвараецца пры дапамозе суфікса ''-(e)st'' і, як правіла, прадстаўлена ў некалькіх формах: * у нескланяльнай форме з часціцай '''am''' і нязменным '''-(e)sten''' у якасці акалічнасці ці часткі выказніка: ''am schönsten''; * у скланяльнай форме з пэўным артыклем у якасці азначэння перад назоўнікам '''der/die/das -(e)ste''': ''der/die/das interessanteste, …'' і * у асаблівай форме ад некаторых прыметнікаў і прыслоўяў на '''-(e)ns''': ''möglichst, schleunigst, …'' <ref>{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Степени сравнения прилагательных и наречий |access-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113638/http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Некаторыя прыметнікі і прыслоўі не ўтвараюць ступені па агульных правілах: ''hoch — höher — höchste'', ''gut — besser — beste'' і інш. ==== Займеннікі ==== {{main|Займеннік у нямецкай мове}} {{нп3|Займеннік у нямецкай мове|Нямецкія займеннікі|ru|Местоимение в немецком языке}} могуць замяняць назоўнікі там, дзе гэта неабходна. Да іх адносяцца {{нп3|Асабовы займеннік|асабовыя|ru|Личные местоимения}} (''ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie, Sie''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer?, was?''), няпэўныя (''man, etwas, jemand, alle, alles, viele, einige'') і адмоўныя займеннікі (''nichts, niemand''), а таксама безасабовы займеннік ''es'' і займенныя прыслоўі<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/pronomen2.html|title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Местоимение (Pronomen)|access-date=2011-11-06}}</ref>. Усе астатнія займеннікі суправаджаюць назоўнікі. Пытальныя і асабовыя займеннікі скланяюцца па трох склонах<ref>{{cite web|url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|title=Личные местоимения в немецком языке — Personalpronomen|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120091725/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|archive-date=20 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>, бо формы роднага склону перайшлі ў разрад прыналежных. {| class="standard" |+Скланенне асабовых займеннікаў |- ! Склон !! Пытальныя<br /> займеннікі !! 1 асоба<br /> адз. л. !! 2 асоба<br /> адз. л. !! 3 асоба<br /> адз. л. !! 1 асоба<br /> мн. л. !! 2 асоба<br /> мн. л. !! 3 асоба<br /> мн. л. !! Ветлівая<br /> форма |- | Nominativ || ''wer? was?'' || ''ich'' || ''du'' || ''er, sie, es'' || ''wir'' || ''ihr'' || ''sie'' || ''Sie'' |- | Dativ || ''wem?'' || ''mir'' || ''dir'' || ''ihm, ihr, ihm'' || ''uns'' || ''euch'' || ''ihnen'' || ''Ihnen'' |- | Akkusativ || ''wen? was?'' || ''mich'' || ''dich'' || ''ihn, sie, es'' || ''uns'' || ''euch'' || ''sie'' || ''Sie'' |} Прыналежныя займеннікі адказваюць на пытанне ''wessen?'' (чый?, чыя?, чыё?, чые?). Яны адпавядаюць асабовым займеннікам у родным склоне: ''mein, dein, sein, ihr, sein, unser, ihr, sie, Sie''. Кожны прыналежны займеннік дапасоўваецца ў родзе, ліку і склоне з назоўнікам, з якім ён звязаны. У адзіночным ліку ён скланяецца як няпэўны артыкль, а ў множным як пэўны<ref>{{cite web|url=http://www.lingvotech.com/pritmestoim|title=Лингвотек. Притяжательные местоимения (Possesivpronomen)|access-date=2011-11-06|archive-date=3 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803082933/http://www.lingvotech.com/pritmestoim|url-status=dead}}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне прыналежных займеннікаў |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''mein'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine'' |- | Genitiv || ''meines'' || ''meiner'' || ''meines'' || ''meiner'' |- | Dativ || ''meinem'' || ''meiner'' || ''meinem'' || ''meinen'' |- | Akkusativ || ''meinen'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine'' |} Няпэўна-асабовы займеннік ''man'' ужываецца, калі асоба толькі маецца на ўвазе, ён не перакладаецца на беларускую мову. Уся канструкцыя перакладаецца як {{нп3|безасабовы сказ|безасабовы сказ|ru|Безличные предложения}}. Вельмі часта ён ужываецца з мадальнымі дзеясловамі (''man kann, man darf'' і т. д.)<ref name="autogenerated4">{{кніга|аўтар=Михаленко А. О.|загаловак=Deutsche Sprache|частка=Морфология|месца=Красноярск|выдавецтва=СибГАУ, ИФиЯК СФУ|год=2010|старонкі=12-76|isbn=978-5-699-20204-1}}</ref>. Безасабовы займеннік ''es'' ужываецца як дзейнік у спалучэнні з безасабовым дзеясловам (''Es regnet. Es ist Sonntag. Wie geht es Ihnen? Es ist etwas passiert?''). Займенныя прыслоўі<ref>{{cite web |url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |title=ЦДО: Местоименные наречия в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/68rCcXgty?url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> служаць для абазначэння неадушаўлёных прадметаў. Яны бываюць указальнымі (утвараюцца з указальнага прыслоўя ''da'' і адпаведнага прыназоўніка: ''dabei, dafür, damit, darüber, dazu'' і інш.) і пытальнымі (пытальнае прыслоўе ''wo'' і прыназоўнік: ''wobei, wofür, womit, worüber, wozu''). Пытанні аб адушаўлёных прадметах утвараюцца іначай. Для іх выкарыстоўваецца спалучэнне прыназоўніка і пытальнага займенніка ''wer'' у адпаведным склоне (''Um wen geht es?''). ==== Лічэбнік ==== {{main|Лічэбнік у нямецкай мове}} {{нп3|Лічэбнік у нямецкай мове|Нямецкія лічэбнікі|ru|Числительное в немецком языке}} падзяляюць на {{нп3|Колькасныя лічэбнікі|колькасныя|ru|Имя числительное}} (''eins, zwei, drei, vier, fünf, sechs'' і т. д.) і {{нп3|Парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} (''erste, zweite, dritte, vierte, fünfte, sechste''). Субстантывіраваныя лічэбнікі, якія выконваюць часта функцыю [[дзейнік|дзейніка]], у якасці лічэбнікаў не заўсёды ўлічваюць. Першыя адказваюць на пытанне ''«колькі?»'' і могуць быць простымі (1—12, 100, 1000), складанымі (13—19; утвараюцца ад адзінак і ліку ''zehn'') і вытворнымі. Колькасныя лічэбнікі ад 20 да 99 ўтвараюцца спалучэннем у адно слова назвы лічэбніка першага парадку, злучніка ''und'' і лічэбніка другога парадку (напрыклад, 35 — ''fünfunddreißig'', літаральна «пяць-і-трыццаць»)<ref>{{cite web|url=http://www.trilinguis.ru/linguistic/chisl/nemec-chislitelnie.aspx |title=Trilinguis: Языковой портал. Немецкие числительные |access-date=2011-11-06 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ru.funnygerman.com/2009/03/zahlwort.html |title=FunnyGerman.com. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. Утварэнне лічэбнікаў парадку соцень і тысяч адбываецца спалучэннем у адно слова колькасці тысяч, затым соцень, затым указання састаўной часткі лічэбніка, адпаведнага лічэбніку другога ці першага парадку. Лічэбнікі, пачынаючы з мільёна і больш, пішуцца асобна з указаннем іх колькасці ў пачатку састаўнога лічэбніка (напрыклад, 1 364 819 — ''eine Million dreihundertvierundsechzigtausendachthundertneunzehn'')<ref>{{cite web |url=http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&in=view&id=9 |title=Числительные в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102193726/http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&in=view&id=9 |archive-date=2 лістапада 2011 |url-status=dead }}</ref>. Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанне ''«які? якая? якое?»'' і дзеляцца на наступныя групы: * выключэнні: ''der/die/das erste (1.), dritte (3.), sieb(en)te (7.), achte (8.)'' <ref>{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Опорные таблицы и схемы: Порядковые числительные |access-date=2014-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116105732/http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |archive-date=16 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>; * астатнія лічэбнікі да 19 (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца [[суфікс]] ''-t-'' і [[канчатак]], напрыклад, ''der/die/das fünfte (5.)'') і * ад 20 і далей (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс ''-st-'' і канчатак; ''der/die/das einundzwanzigste (21.)''). Каб утварыць дроб, да колькаснага лічэбніка трэба дадаць суфікс ''-tel'' (1/4 — ''Viertel'', 3/5 — ''drei Fünftel''). {{нп3|Дзесятковы дроб|Дзесятковы дроб|ru|Десятичная дробь}} чытаецца з [[коска]]й (0,348 — ''Null Komma dreihundertachtundvierzig'')<ref>{{cite web|url=http://subscribe.ru/archive/job.lang.deutlang/200907/19000947.html |title=Немецкий язык - это просто. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. ==== Прыназоўнік ==== Нямецкія [[прыназоўнік]]і ўжываюцца перад назоўнікамі і {{нп3|Асабовы займеннік|асабовымі займеннікамі|ru|Личные местоимения}}, такім чынам вызначаючы іх {{нп3|Нямецкія склоны|склон|ru|Падеж в немецком языке}}. У сувязі з гэтым вылучаюць тры групы прыназоўнікаў, якія кіруюцца адпаведна [[Давальны склон|давальным]] (''mit, aus, nach, zu, bei, von, außer, seit, gegenüber, entgegen''), [[вінавальны склон|вінавальным]] (''für, gegen, durch, ohne, um, bis, entlang'') ці [[Родны склон|родным склонам]] (''während, trotz, wegen, (an)statt, unweit'')<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/preposition.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Предлог (Preposition) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. Двайному кіраванню падпарадкоўваюцца прыназоўнікі ''in, an, auf, vor, hinter, über, unter, neben, zwischen'', якія могуць выкарыстоўвацца з вінавальным і давальным склонамі. Пры гэтым прымаецца пад увагу, якое значэнне мае [[выказнік]] у сказе. напрыклад: ''Sie hängt ein Bild über die Couch'' (Akk.) — ''Das Bild hängt über der Couch'' (Dat.). У дадзеным выпадку важна, якое пытанне прымяняецца да прыназоўніка — ''wohin?'' ці ''wo?''<ref name="autogenerated4" />. ==== Дзеяслоў ==== {{main|Дзеяслоў у нямецкай мове}} [[Файл:Zeitformen (Schritten).jpg|450px|right|Часавыя ступені нямецкай мовы.]] {{нп3|Дзеяслоў у нямецкай мове|Нямецкі дзеяслоў|ru|Глагол в немецком языке}} мае пяць асноўных катэгорый<ref name="autogenerated3">{{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб.|год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7}}</ref>: [[Асоба (мовазнаўства)|асоба]] (1-я, 2-я, 3-я), [[Граматычны лік|лік]] (адзіночны і множны), [[Час дзеяслова|час]] (прошлы, цяперашні і будучы), {{нп3|Стан, катэгорыя дзеяслова|стан|ru|Залог (лингвистика)}} ([[Незалежны стан, катэгорыя дзеяслова|незалежны]] і {{нп3|Залежны стан, катэгорыя дзеяслова|залежны|ru|Залог (лингвистика)}}) і [[Лад дзеяслова|лад]] (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя асабова-часавых форм у дзеяслова ёсць таксама неасабовыя формы: {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv I|ru|Инфинитив в немецком языке}}, {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv II|ru|Инфинитив в немецком языке}}<ref name="autogenerated4" />, {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Першы інфінітыў|Partizip I|ru|Причастие в немецком языке#Первое причастие}} і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Другі дзеепрыметнік|Partizip II|ru|Причастие в немецком языке#Второе причастие}}<ref>{{cite web |url=http://www.edwardo.info/glagol_11.php |title=Немецкое причастие (Partizip) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016115355/http://www.edwardo.info/glagol_11.php |archive-date=16 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>. У залежнасці ад асаблівасцей формаўтварэння адрозніваюць слабыя, моцныя і няправільныя дзеясловы<ref>{{cite web |url=http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |title=Audio-class.ru. Немецкие глаголы сильного спряжения |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701230148/http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |archive-date=1 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. У залежнасці ад кіравання адрозніваюць [[Пераходнасць (мовазнаўства)|пераходныя]], якія патрабуюць наяўнасці дапаўнення ў [[вінавальны склон|Akkusativ]], і непераходныя дзеясловы, якія дапаўненняў не патрабуюць. Дзеясловы могуць быць зваротнымі (абазначаюць дзеянне, накіраванае на дзеючую асобу), а таксама мадальнымі (дзеясловы ''dürfen, können, mögen, müssen, sollen, wollen'' і дзеяслоў ''lassen'', які часта да мадальных не адносяць)<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/verb7.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка: Модальные глаголы |access-date=2011-11-06 }}</ref>. У нямецкай мове шэсць {{нп3|Катэгорыя часу ў нямецкай мове|часоў|ru|Время в немецком языке}}: * '''[[Präsens]]''' — просты цяперашні час, які ўтвараецца ад інфінітыўнага кораня дзеяслова з дапамогай асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''schreibe''' einen Brief''<ref>{{cite web |url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/praesens |title=Deutsch.lingo4u.de. Präsens (Gegenwart) |access-date=2011-11-06 |lang=de |archive-date=15 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715075821/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/praesens |url-status=dead }}</ref>. * '''[[Präteritum, нямецкая мова|Präteritum]]''' — просты прошлы час, які складаецца з аднаго сэнсавага дзеяслова. Утвараецца ад асновы другой (прэтэрытнай) формы дзеяслова пры дапамозе асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''machte''' schon die Tür '''auf'''''. Асабовыя канчаткі ў дзеясловаў у гэтым часе блізкія да Präsens, за выключэннем першай і трэцяй асобы адзіночнага ліку<ref>{{cite web |url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |title=Deutsch.lingo4u.de. Imperfekt (Prateritum, Vergangenheit) |access-date=2011-11-06 |lang=de |archive-date=11 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711211256/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |url-status=dead }}</ref>. * '''[[Perfekt, нямецкая мова|Perfekt]]''' — складаны прошлы час. Складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і {{нп3|Дапаможны дзеяслоў|дапаможнага дзеяслова|ru|Вспомогательный глагол}} ''haben'' ці ''sein'' у Präsens. Напрыклад: ''Ich '''habe''' die Geschichte '''erzählt'''; Ich '''bin''' zu schnell '''gefahren'''''. Дапаможныя дзеясловы спрагаюцца, а іх выбар залежыць ад {{нп3|Лексічная значэнне|лексічнага значэння|ru|Лексическое значение}} сэнсавага дзеяслова<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/perfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Perfekt (vollendete Gegenwart)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=27 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627062453/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/perfekt|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Plusquamperfekt, нямецкая мова|Plusquamperfekt]]''' — складаны прошлы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і дапаможнага дзеяслова ''haben'' ці ''sein'' ў форме Präteritum. Напрыклад: ''Er '''hatte''' den Regenschirm nicht '''genommen'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/plusquamperfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Plusquamperfekt (Vorvergangenheit)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=27 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627062745/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/plusquamperfekt|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Futur I, нямецкая мова|Futur I]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Ich '''werde''' um jeden Preis '''kommen'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur I (Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=3 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103193003/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Futur II]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv II і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Morgen um neun Uhr abend '''werde''' ich '''gekommen sein'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur II (vollendete Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=9 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109155451/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|url-status=dead}}</ref>. {| class="standard" |+Спражэнне дзеясловаў у незалежным стане абвеснага ладу |- ! Präsens Aktiv !! Präteritum Aktiv !! Perfekt Aktiv !! Plusquamperfekt Aktiv !! Futur I Aktiv |- | ''ich mache'' || ''ich machte'' || ''ich habe gemacht'' || ''ich hatte gemacht'' || ''ich werde machen'' |- | ''du machst'' || ''du machtest'' || ''du hast gemacht'' || ''du hattest gemacht'' || ''du wirst machen'' |- | ''er (sie, es) macht'' || ''er (sie, es) machte'' || ''er (sie, es) hat gemacht'' || ''er (sie, es) hatte gemacht'' || ''er (sie, es) wird machen'' |- | ''wir machen'' || ''wir machten'' || ''wir haben gemacht'' || ''wir hatten gemacht'' || ''wir werden machen'' |- | ''ihr macht'' || ''ihr machtet'' || ''ihr habt gemacht'' || ''ihr hattet gemacht'' || ''ihr werdet machen'' |- | ''sie (Sie) machen'' || ''sie (Sie) machten'' || ''sie (Sie) haben gemacht'' || ''sie (Sie) hatten gemacht'' || ''sie (Sie) werden machen'' |} Стан залежыць ад характару [[дзейнік|дзейніка]]. Ён можа быць незалежным (Aktiv — дзеянне зыходзіць ад дзейніка) і залежным (Passiv — дзеянне накіравана на сябе). У пасіўнага стану ёсць усе тыя ж часавыя формы, што і ў актыўнага. Усе яны ўтвараюцца па адной схеме. Präsens Passiv утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Präteritum Passiv — ''werden'' у Präteritum і Partizip II. Perfekt і Plusquamperfekt Passiv — ''werden'' у адпаведнай форме (асаблівая форма ''worden'') і Partizip II. Futur Passiv — ''werden'' у Futur і Partizip II<ref name="autogenerated3" />. {| class="standard" |+Спражэнне дзеясловаў у пасіўным стане абвеснага ладу |- ! Präsens Passiv !! Präteritum Passiv !! Perfekt Passiv !! Plusquamperfekt Passiv !! Futur I Passiv |- | ''ich werde gefragt'' || ''ich wurde gefragt'' || ''ich bin gefragt worden'' || ''ich war gefragt worden'' || ''ich werde gefragt werden'' |- | ''du wirst gefragt'' || ''du wurdest gefragt'' || ''du bist gefragt worden'' || ''du warst gefragt worden'' || ''du wirst gefragt werden'' |- | ''er (sie, es) wird gefragt'' || ''er (sie, es) wurde gefragt'' || ''er (sie, es) ist gefragt worden'' || ''er (sie, es) war gefragt worden'' || ''er (sie, es) wird gefragt werden'' |- | ''wir werden gefragt'' || ''wir wurden gefragt'' || ''wir sind gefragt worden'' || ''wir waren gefragt worden'' || ''wir werden gefragt werden'' |- | ''ihr werdet gefragt'' || ''ihr wurdet gefragt'' || ''ihr seid gefragt worden'' || ''ihr wart gefragt worden'' || ''ihr werdet gefragt werden'' |- | ''sie (Sie) werden gefragt'' || ''sie (Sie) wurden gefragt'' || ''sie (Sie) sind gefragt worden'' || ''sie (Sie) waren gefragt worden'' || ''sie (Sie) werden gefragt werden'' |} Статыў (пасіў стану, або кароткі пасіў) перадае ўжо не працэс дзеяння, а яго вынік. Ён утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''sein'' у адпаведнай форме і другога дзеепрыметніка пераходнага сэнсавага дзеяслова. {{нп3|Сувязны лад|Сувязны лад|ru|Сослагательное наклонение}} (Konjunktiv — выражае жаданне ці магчымасць) мае тыя ж часавыя формы, што і [[абвесны лад|абвесны]] (Indikativ)<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|title=Deutsch.lingo4u.de. Konjunktiv|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=5 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805235619/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|url-status=dead}}</ref>. Präsens Konjunktiv утвараецца пры дапамозе інфінітыўнай асновы, суфікса '' -e '' і асабовага канчатка, але каранёвая галосная пры гэтым застаецца нязменнай. У 1-й і 3-й асобе адзіночнага ліку суфікс і асабовы канчатак зліваюцца, што не дапускае падваення зычнай. Формы Präteritum Konjunktiv слабых дзеясловаў супадаюць з формамі прэтэрыта абвеснага ладу. Формы прэтэрыта кан’юнктыва моцных дзеясловаў утвараюцца з асновы дзеяслова ў прэтэрыце абвеснага ладу з дапамогай суфікса ''-e'' і асабовых канчаткаў прэтэрыта. Каранёвыя галосныя ''a, o, u'' атрымліваюць {{нп3|умлаут|умлаут|ru|Умлаут}}. Існуе таксама цэлы рад дзеясловаў, Präteritum Konjunktiv якіх не падпарадкоўваецца агульным правілам: гэта няправільныя дзеясловы ''sein (wäre), tun (täte), gehen (ginge), stehen (stände)''; няправільныя дзеясловы ''haben (hätte), werden (würde), bringen (brächte)''; прэтэрыта-прэзэнсныя дзеясловы (акрамя '' sollen '' і ''wollen''): ''dürfte, könnte, möchte, müsste, wüsste''. Perfekt Konjunktiv утвараецца пры дапамозе дапаможных дзеясловаў ''haben'' ці ''sein'', якія стаяць у Präsens Konjunktiv, і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Plusquamperfekt Konjunktiv утвараецца з дапамогай тых жа дапаможных дзеясловаў у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Futurum I і Futurum II Konjunktiv утвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II адпаведна. Акрамя гэтых форм ёсць яшчэ дзве, аналагаў якім няма ў [[беларуская мова|беларускай мове]]. Гэта Konditionalis I і Konditionalis II. Яны ўтвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präteritum Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II. [[Загадны лад]] (Imperativ) мае чатыры формы: 2-ая асоба адзіночнага ліку (''arbeite, nimm''), 1-ая асоба множнага ліку (''arbeiten wir / wollen wir arbeiten, nehmen wir / wollen wir nehmen''), 2-ая асоба множнага ліку (''arbeitet, nehmt'') і ветлівая форма (''arbeiten Sie, nehmen Sie''). Таксама загадны лад можна ўтварыць інфінітывам ('' Nicht aus dem Fenster lehnen! '') або другім дзеепрыметнікам ('' Hiergeblieben! ''). Пабуджальнасць у нямецкім могуць выражаць некаторыя граматычныя канструкцыі (напрыклад, haben / sein + zu + Infinitiv, мадальны дзеяслоў + Infinitiv). {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Інфінітыў|ru|Инфинитив в немецком языке}} (Infinitiv) і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік|дзеепрыметнік|ru|Причастие в немецком языке}} (Partizip) удзельнічаюць ва ўтварэнні розных граматычных канструкцый і часавых форм. Інфінітыў утварае інфінітыўныя групы і канструкцыі з прыназоўнікам ''zu'' (інфінітыўныя групы тыпу ''um zu, ohne zu, (an) statt zu''; канструкцыя ''haben/sein + zu + Infinitiv'')<ref>{{cite web|url=http://eustudy.ru/infinitiv_mit_zu.php|title=Конструкция «zu + инфинитив»|access-date=2011-11-06|archive-date=4 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104023751/http://eustudy.ru/infinitiv_mit_zu.php|url-status=dead}}</ref> і без яго (з мадальнымі дзеясловамі, дзеясловамі руху і іншымі дзеясловамі-выключэннямі). Інфінітыў выконвае розныя сінтаксічныя ролі: [[дзейнік]] (''Es ist eine Vergnügen, zu reiten''), [[выказнік]] (''Vielleicht haben Sie die Absicht, auch unsere Vororte mit ihren schönen Palästen und Parks zu besuchen''), [[Дапаўненне (сінтаксіс)|дапаўненне]] (''Marion war von Herzen froh (darüber), in diesem schrecklichen halbzerstörten Haus nicht allein zu sein'') і [[акалічнасць, лінгвістыка|акалічнасць]] (''Er fährt nach Moskau, um seine Eltern zu besuchen''). Нямецкі дзеепрыметнік бывае двух відаў: Partizip I (аснова дзеяслова ў Präsens і суфікс ''-(e)nd'') і Partizip II (аснова дзеяслова, прыстаўка ''ge-'' і суфікс ''-(e)t'' (для слабых дзеясловаў) ці ''-en'' (для моцных дзеясловаў))<ref>{{cite web|url=http://www.modernlib.ru/books/mishkovaya_irina/vremena_nemeckogo_glagola/read_5/|title=Времена немецкого глагола. Глава 8. Немецкое причастие|author=Мышковая И. Б.|access-date=2011-11-06}}</ref>. Першы дзеепрыметнік часта выступае ў ролі азначэння да назоўніка (''Das zu lesende Buch'') і акалічнасці (''Aus dem Kino zurückgehend, besprachen die Leute den Film''). Другі дзеепрыметнік ужываецца пры ўтварэнні складаных часавых форм Perfekt і Plusquamperfekt (''Mein Freund hat das Institut absolviert'')<ref>{{cite web|url=http://www.de-online.ru/index/prichastija_nastojashhego_i_proshedshego_vremeni_partizip_1_partizip_2/0-84|title=Deutsch-Online. Причастия настоящего и прошедшего времени (Partizip 1, Partizip 2)|access-date=2011-11-06}}</ref>, ва ўсіх часавых формах пасіўнага стану (''Der Text wird/wurde nacherzählt, nachdem er zweimal vorgelesen worden ist/worden war'') і як азначэнне да назоўніка ў дзеепрыметных групах (''Die von mir gekaufte Zeitung liegt auf dem Tisch''). === Сінтаксіс === {{main|Сінтаксіс нямецкай мовы}} Сінтаксіс нямецкай мовы развіваўся на працягу ўсяе {{нп3|Гісторыя нямецкай мовы|гісторыі існавання мовы|ru|История немецкого языка}}, аднак канчатковае нармаванне адбывалася толькі ў XIX—XX стагоддзях. Пунктуацыя нямецкай мовы [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] і [[Новы час|новага часу]] выключала вялікую колькасць [[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]], таму сказы былі простымі, аднак са з’яўленнем [[Коска|коскі]] ў {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкім перыядзе|ru|Ранненововерхненемецкий язык}} адбыўся вялікі рывок у развіцці нямецкага сказа, што вызначыла яго сённяшнюю структуру<ref>{{кніга|аўтар=Otto Behaghel.|загаловак=Deutsche Syntax|месца=Winter, Heidelberg|год=1928}}</ref>. {{нп3|Сказ, лінгвістыка|Нямецкія сказы|ru|Предложение (лингвистика)}} бываюць {{нп3|Просты сказ|простымі|ru|Предложение (лингвистика)}} і {{нп3|Складаны сказ|складанымі|ru|Сложное предложение}}. Просты сказ звычайна складаецца з двух слоў — [[дзейнік|дзейніка]] і [[выказнік|выказніка]] (неразвіты сказ), аднак можа ўключаць і даданыя члены сказа (развіты сказ). Складаныя сказы складаюцца з двух або некалькіх простых сказаў. Адпаведна, яны бываюць {{нп3|Складаназлучаны сказ|складаназлучанымі|ru|Сложносочинённое предложение}} (бяззлучнікавыя і злучнікавыя), якія складаюцца з двух незалежных сказаў, і {{нп3|Складаназалежныя сказы|складаназалежныя|ru|Сложноподчинённое предложение}}, якія складаюцца з галоўнага і аднаго ці некалькіх {{нп3|даданы сказ|даданых сказаў|ru|Придаточное предложение}}<ref>{{кніга|аўтар=P. Eisenberg.|загаловак=Das Wort (Bd. 1), Der Satz (Bd. 2) — Grundri? der deutschen Grammatik|месца=Stuttgart|год=2004}}</ref>. Сувязь у складаназлучаным сказе ажыццяўляецца пры дапамозе злучальных злучнікаў ''und, aber, oder, denn, deshalb, darum, doch, dann, so, also'', а таксама пры дапамозе парных злучнікаў ''bald… bald, nicht nur… sondern auch, sowohl… als auch, entweder… oder''. Даданы сказ у складзе складаназалежнага ўводзіцца пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў (''dass, wenn, als, weil''), адносных займеннікаў (''der, die, das, die''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальных займеннікаў|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer, was, welcher''), прыслоўяў (''wo, wann''), пытальных займенных прыслоўяў (''woran, wovon, woruber'') і інш. Іх выбар залежыць ад віду даданага сказа. Гэтыя сказы бываюць: дапаўняльнымі, азначальнымі, акалічнаснымі (месца, часу, спосабу дзеяння, параўнання, ступені, выніку, прычыны, мэты, умовы і ўступкі) і далучальнымі<ref>{{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149}}</ref>. Парадак слоў у нямецкім сказе напрамую залежыць ад яго характару. У простым [[Апавяданне|апавядальным]] сказе адрозніваюць прамы і адваротны парадак слоў. У першым выпадку маецца на ўвазе, што ўсе члены сказа займаюць толькі свае выразна ўстаноўленыя пазіцыі: спачатку дзейнік, затым выказнік і даданыя члены сказа<ref>{{cite web|url=http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|title=О системных различиях в грамматическом строе немецкого языка|author=Локштанова Л.|publisher=Partner|access-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514191442/http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|archive-date=14 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Напрыклад, ''Der Lehrer kommt bald''. Пры адваротным парадку слоў адбываецца інверсія: ''Bald kommt der Lehrer''. Пры састаўным або складаным выказніку зменная частка становіцца на сваё месца, а нязменная ідзе ў канец: ''Ich stimme zu''. У пытальным сказе без пытальнага слова выказнік становіцца на першае месца ў сказе: ''Hat er das gemacht?''. У пытальным сказе з пытальным словам (''wer?, was?, wann?, wo?, wohin?, woher?, wie?, warum?, wozu?'' і інш.) на першым месцы стаіць само пытальнае слова, а выказнік ідзе за ім: ''Was hat er gemacht?''<ref>{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 3. Порядок слов в вопросительном предложении|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=268-269 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. У адмоўных сказах часцей за ўсё сустракаецца адмоўная часціца ''nicht'', якая звычайна выкарыстоўваецца перад адмаўляемым словам: ''Nicht alle verstehen das''. Аднак калі адмаўляецца выказнік, то часціца ставіцца ў канец сказа перад нязменнай часткай: ''Das weiß ich nicht''. Калі адмаўляецца назоўнік, то перад ім ставіцца адмоўны займеннік ''kein'', які замяшчае няпэўны артыкль і ўзгадняецца з назоўнікам у родзе, ліку і склоне: ''Ich habe keine Zeit''. Двайнога адмаўлення ў нямецкай мове няма, г.зн. канструкцыі ''«нічога / ніколі не …»'' перадаюцца толькі адным адмаўленнем (у дадзеным выпадку словамі ''nichts'' ці ''niemand'')<ref>{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 5. Порядок слов в предложениях с отрицанием|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=270-273 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. === Словаўтварэнне === {{main|Словаўтварэнне нямецкай мовы}} [[Словаўтварэнне]] нямецкай мовы атрымала вельмі добрае развіццё. Багацце элементаў слоў, як уласна нямецкіх, так і [[Запазычанне|запазычаных]], дазваляе «збіраць» самыя розныя словы. У [[1999]] годзе парламент нямецкай [[Землі Германіі|зямлі]] [[Мекленбург-Пярэдняя Памеранія|Мекленбург — Пярэдняя Памеранія]] разгледзеў праект закона пад назвай ''«Rinderkennzeichnungs- und Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz»'' («Закон аб перадачы абавязкаў кантролю маркіроўкі ялавічыны»). Гэтае слова афіцыйна з’яўляецца [[Самае доўгае слова нямецкай мовы|самым доўгім у нямецкай мове]] (63 літары, 7 частак). У [[Інтэрнэт|Сеціве]] прыводзяцца спасылкі на слова з 79 літар — ''{{нп3|Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft|«Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft»|de}}'' («Таварыства служачых малодшага звяна органа па наглядзе за будаўніцтвам пры галоўным упраўленні электрычнага абслугоўвання дунайскага параходства»)<ref>{{cite web|url=http://www.gutefrage.net/frage/wie-ist-das-laengste-deutsche-wort-ohne-gedankenstriche|title=Wie ist das längste deutsche Wort (ohne Gedankenstriche)?|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Апошняе па новых правілах прыбаўляе яшчэ адну літару (''…schi'''fff'''ahrt…''). Падобных складаных слоў у нямецкай мове вельмі шмат<ref>{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/pdf/sr10-2a.pdf |title=Das längste deutsche Wort? Ein fiktives Gespräch mit wahrem Hintergrund|author=Rainer Perkuhn. |access-date=2011-11-06 |lang=de}}</ref>. Месца нямецкага словаўтварэння ў сістэме мовы да гэтага часу да канца не вызначана. Звычайна яно разглядаецца ў рамках [[Лексікалогія|лексікалогіі]]<ref>{{кніга|аўтар=Schmidt W.|загаловак=Deutsche Sprachkunde. 7. Aufl|месца=Berlin|год=1972}}</ref> ці [[Граматыка|граматыкі]], аднак, будучы звязаным і з граматыкай, і з лексікай, словаўтварэнне валодае ўласнымі, толькі яму ўласцівымі рысамі<ref>{{кніга|аўтар=Jung W.|загаловак=Grammatik der deutschen Gegenwartssprache|месца=Leipzig|год=1996}}</ref>. Словаўтварэнне можа разглядацца як з [[Дыяхранія|дыяхроннага]], так і з [[Сінхранія|сінхроннага]] погляду. Гэта важна для разумення гістарычнага развіцця словаўтваральнай формы, выразнага размежавання словаўтваральных працэсаў і сучаснай структуры слова. З сінхраніяй і дыяхраніяй перакрыжоўваюцца працэсуальны і статыстычны аспекты (словаўтварэнне ў руху і статыцы). Мінімальная адзінка слова называецца [[марфема]]й. У сваю чаргу марфемы могуць быць граматычнымі і лексічнымі. Словаўтваральны аналіз слова можа быць марфемным (дзяленне на самыя дробныя значныя адзінкі: ''be-auf-trag-en'') і па «непасрэдна-складніках» ('' Erfrischung → erfrischen + -ung → er- + frisch ''). Нямецкае словаўтварэнне вылучае простыя, [[Вытворнае слова|вытворныя]] і [[Складанае слова|складаныя словы]]. {{нп3|Словаўтваральныя мадэлі нямецкай мовы|Словаўтваральныя мадэлі|ru|Словообразование в немецком языке}} ўяўляюць сабой класіфікацыю гэтых слоў і ўключаюць восем узроўняў: мадэль каранёвых слоў, мадэль бязафікснага словаўтварэння, прэфіксальная, суфіксальная мадэлі, мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння, мадэль асноў з паўпрэфіксамі і паўсуфіксамі і азначальнае словаскладанне<ref>{{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка|месца=М.|год=1979|старонак=536}}</ref>. Гл. таксама: [[Афіксы ў нямецкай мове]]. {| class="standard" |- ! Мадэль !! Апісанне |- | Мадэль каранёвых слоў || [[Корань (лінгвістыка)|Каранёвыя словы]] не раскладаюцца на марфемы і нематываваныя. Нямецкія каранёвыя словы, як правіла, маюць адзін—два склады (''Tisch, klug, Abend''), але ёсць і трохскладовыя (''Ameise''); запазычаныя каранёвыя словы могуць уключаць больш чым два склады. На перыферыі каранёвых слоў знаходзяцца гукапераймальныя словы (''paff, piep, miau'') і [[Абрэвіятура|абрэвіятуры]]. |- | Мадэль бязафікснага (імпліцытнага) словаўтварэння || Узаемапераход [[Часціны мовы|часцін мовы]], функцыянаванне адной і той жа асновы ў якасці розных часцін мовы (''grünen vi, grün a, Grün n''). Словаўтваральны афікс адсутнічае, як словаўтваральны сродак разглядаецца наяўнасць унутранай [[Канчатак|флексіі]] (''binden — Band, krank — kränken''). |- | Прэфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема папярэднічае ўтваральнай аснове (''entlaufen, missgelaunt, Unruhe''). Прэфікс надае слову пэўную катэгарыяльную прыкмету (напрыклад, прэфікс ''be-'' надае дзеясловам ''besetzen, besticken'' значэнне забеспячэння). |- | Суфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема знаходзіцца пасля ўтваральнай асновы (''Schönheit, nächtlich''). Суфікс падводзіць адпаведную лексічную адзінку пад больш шырокую семантычную катэгорыю. Напрыклад, суфікс назоўнікаў жаночага роду ''-ung'' мае значэнне дзеяння працэсу, асобных дзеянняў, актаў (''Abdankung, Beaufsichtigung''); з’яў (''Lösung''); тэхнічных прылад (''Abdichtung''); неадушаўлёных прадметаў, часам зборнасці (''Besegelung, Kleidung''). |- | Мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння || Лексічныя адзінкі, утваральныя асновы якіх адначасова спалучаюцца як з прэфіксам, так і з суфіксам (''Gefrage, befrackt''). |- | Мадэль асноў з паўпрэфіксамі || Многія паўпрэфіксы семантычна адпавядаюць прыназоўнікам (''ab-, an-, mit-, vor-, zu-''). Большасць паўпрэфіксаў аддзяляльныя, але ёсць і выключэнні (''über-, um-''); паўпрэфіксы могуць групавацца ў семантычныя катэгорыі (узмацненне — ''hoch-, allzu-, blitz-''; негатыўнасць — ''teufels-, sau-''). |- | Мадэль асноў з паўсуфіксамі || Адрозніваюцца ад суфіксаў абмежаванасцю выражаных імі семантычных катэгорый (наяўнасць, багацце — ''-voll, -reich''; напрамак — ''-weg, -seits''; здольнасць, каштоўнасць — ''-fertig, -fächig''). |- | Словаскладанне || Бывае азначальным і неазначальным. Пад першым разумеецца спалучэнне дзвюх асноў (''Freiheitsliebe, Braunkohle''), другі тып уключае «імператыўныя імёны» (''Vergißmeinnicht''), злучальныя складанні (''Freundfeind'') і некаторыя іншыя віды злучэнняў. Да складання адносяцца таксама злучэнні частотных кампанентаў. |} === Лексіка === {{main|Лексіка нямецкай мовы}} Да спрадвечных слоў нямецкай мовы адносяцца {{нп3|лексема, лінгвістыка|лексемы|ru|Лексема (лингвистика)}}, якія ў тым ці іншым выглядзе сустракаліся яшчэ ў [[Прагерманская мова|прагерманскай мове]], з розных дыялектаў якой узніклі сучасныя [[германскія мовы]], у тым ліку і літаратурная нямецкая<ref>{{кніга |аўтар=Wiese H.|загаловак=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt|месца=Berlin |выдавецтва=Logos Verlag|год=2010|isbn=978-3-8325-1601-7}}</ref>. Большая частка гэтых слоў была атрымана ў спадчыну прагерманскай мовай, у сваю чаргу, з [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Да іх адносяцца, напрыклад: займеннікі ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') і т. д.; лічэбнікі ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'') і т. д.; назоўнікі ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') і інш.; такія дзеясловы як ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') і інш.<ref>Гл. адп. артыкулы ў {{кніга |аўтар=Kluge F.|загаловак=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |адказны=bearbeitet von Elmar Seebold |выданне= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage|месца= Berlin, New York|выдавецтва= Walter de Gruyter|год=2001 |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{кніга |загаловак={{нп3|Нямецкі слоўнік братоў Грым|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm|ru|Немецкий словарь братьев Гримм}}. 16 Bände in 32 Teilbänden|спасылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|месца=Leipzig|год=1854-1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften|access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> [[Запазычанні|Запазычаныя]] словы пранікалі ў нямецкую мову, як правіла, з іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], што тлумачыцца гістарычнымі культурнымі, палітычнымі і эканамічнымі сувязямі Германіі з суседнімі тэрыторыямі<ref name="ReferenceB">{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her?|выданне= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001|нумар=5 |старонкі=7-20}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|год=1976|старонкі=29}}</ref>. Разам з індаеўрапейскімі запазычаннямі ў нямецкай прысутнічае культурная лексіка з неіндаеўрапейскіх моў<ref>{{артыкул |аўтар=Körner H.|загаловак=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes|выданне=Glottometrics |год=2004 |нумар=7|старонкі=25-49}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |title=Fremdwörter und Lehnwörter |access-date=2011-11-08 |lang=de |archive-url=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Запазычаныя словы могуць часткова захоўваць свае першапачатковыя вымаўленне і [[Арфаграфія|арфаграфію]]. Прыкладамі запазычанняў з [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] з’яўляюцца: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''), ''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') і інш.<ref>{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|access-date=2011-11-08|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Са [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] былі запазычаныя словы, звязаныя з навукай, рэлігіяй, міфалогіяй і грамадска-палітычным ладам: ''Meter'' ([[Старажытнагрэчаская мова|ст.-грэч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) і інш. Словы лацінскага і грэчаскага паходжання, а таксама часткі вытворных слоў узнікалі ў нямецкай на працягу ўсяе яе наступнай гісторыі цераз іншыя мовы<ref>{{кніга|аўтар=Wolff F.|загаловак=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|месца=Wiesbaden|выдавецтва=VMA-Verlag|год=1999|isbn=3-928127-63-2}}</ref>. З [[Італьянская мова|італьянскай мовы]] прыйшлі эканамічныя тэрміны і словы, звязаныя з мастацтвам: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Italianismen im Deutschen |выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |нумар=13 |старонкі= 77-86}}</ref>. З [[Французская мова|французскай]] паходзяць словы, звязаныя з модай і бытам: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')<ref name="ReferenceC">{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |выданне=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |старонкі= 263-270}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Telling R.|загаловак=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten|месца=Berlin|выдавецтва=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |isbn=3-06-521804-6 }}</ref>. З англійскай мовы ў нямецкую была запазычана вялікая колькасць слоў ([[англіцызм]]аў і {{нп3|амерыканізм|амерыканізмаў|ru|Американизмы}}), звязаных з тэхналогіямі, СМІ, а таксама маладзёжнай культурай: ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')<ref>{{кніга |аўтар=Carstensen B., Busse U.|загаловак= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945|месца=Berlin, New York |выдавецтва=de Gruyter |год=2001 |том= 1|старонкі=25-47 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак= Anglizismen – quantitativ|выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |нумар=8 |старонкі=7-23}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Anglizismen im Deutschen |выданне=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |старонкі=57-119}}</ref>. Вялікі {{нп3|Арабізмы ў нямецкай мове|ўплыў|ru|Арабские заимствования в немецком языке}} аказала [[арабская мова]], з якой былі ўзятыя словы: ''Matratze'' ([[Арабская мова|араб]]. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Osman N.|загаловак=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|месца=München|год=1992|isbn=3-406-34048-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Unger A.|загаловак=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |месца=Stuttgart |выдавецтва=Reclam|год=2007|isbn=978-3-15-010609-9}}</ref>. У нямецкай таксама прысутнічаюць шматлікія гебраізмы — запазычанні з [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר‎), ''dufte'' (טוֹב‎), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה‎ ці מָשָׁל‎), ''zocken'' (צחוק‎), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה‎‎), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל‎}})<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Hebraismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2014|нумар=27|старонкі=10-17}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Stern H.|загаловак=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten|месца=Tübingen |выдавецтва=Niemeyer |год=2000 |isbn=3-484-39102-2}}</ref>. Асобную катэгорыю складаюць словы, якія складаюць нацыянальную культурную лексіку. Напрыклад, з [[Кітайская мова|кітайскай]] словы ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Sinismen im Deutschen und Englischen|выданне=Glottometrics|год=2008 |нумар=17 |старонкі=87–93}}</ref>. З [[Японская мова|японскай]]: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche|выданне=Glottometrics|год=2009|нумар=19 |старонкі=80-84}}</ref>. З [[руская мова|рускай]]<ref>Частка гэтых слоў супадае з беларускімі.</ref>: ''Sputnik'' (''спадарожнік''), ''Sowjet'' (''савет''), ''Pogrom'' (''пагром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') і іншыя<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Slawische Entlehnungen im Deutschen |выданне= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt|год=2003 |старонкі= 464-473}}</ref>. У розны час нямецкая мова запазычала таксама з суседніх [[Германскія мовы|германскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[раманскія мовы|раманскіх моў]], а таксама (пры дапамозе) [[Цюркскія мовы|цюркскіх]], [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх]], {{нп3|Індыйскія мовы|індыйскіх|ru|Список языков Индии}}, [[Іранскія мовы|іранскіх]]<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Iranismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2013|нумар=26|старонкі=1-8}}</ref>, [[Палінезійскія мовы|палінезійскіх]], {{нп3|Мовы Афрыкі|афрыканскіх|ru|Языки Африки}} і іншых моў<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/><ref>{{кніга |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Das Fremdwort im Deutschen|месца= Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter |год=2011|isbn=978-3-11-023564-7}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Германскія мовы]] * [[Гісторыя нямецкай мовы]] * [[Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце]] * [[Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы]] * [[Дыялекты нямецкай мовы]] * [[Нямецкі алфавіт]] * [[Граматыка нямецкай мовы]] * [[Фанетыка нямецкай мовы]] * Шматмоўны корпус [[Tatoeba]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. [http://tapemark.narod.ru/les/329a.html Немецкий язык] // {{крыніцы/ЛЭС-90}} С. 329—330. * {{кніга|аўтар=Бах А.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Либроком|год=2011|старонак=346|isbn=978-5-397-01659-9|ref=Бах А. История немецкого языка, 2011}} * {{кніга|аўтар=Берков В. П.|загаловак=Современные германские языки|месца=М.|выдавецтва=АСТ|год=2001|старонак=336|isbn=5-17-010576-2|ref=Берков В. П. Современные германские языки, 2001}} * {{кніга|аўтар=Домашнев А. И.|загаловак=Труды по германскому языкознанию и социолингвистике|месца=СПб.|выдавецтва=Наука|год=2005|старонак=1113|ref=Домашнев А. И. Труды по германскому языкознанию и социолингвистике, 2005}} * {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Издательство литературы на иностранных языках|год=1948|старонак=300|ref=Жирмунский В. М. История немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=Общее и германское языкознание|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1976|старонак=698|ref=Жирмунский В. М. Общее и германское языкознание, 1976}} * {{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка |месца=М.|год=1979|старонак=536|ref=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др. Словарь словообразовательных элементов немецкого языка, 1979}} * {{кніга|аўтар=Левковская К. А.|загаловак=Немецкий язык. Фонетика, грамматика, лексика|адказны=К. А. Левковская|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2004|старонак=368|isbn=5-7695-1996-7|ref=Левковская К. А. Немецкий язык. Фонетика, граматика, лексика, 2004}} * {{кніга|аўтар=Маккензен Л.|загаловак=Немецкий язык. Универсальный справочник|месца=М.|выдавецтва=Аквариум|год=1998|старонак=592|isbn=5-85684-101-8|ref=Маккензен Л. Немецкий язык. Универсальный справочник, 1998}} * {{кніга|аўтар=Москальская О. И.|загаловак=История немецкого языка. Deutsche Sprachgeschichte|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2006|старонак=288|isbn=5769530235|ref=Москальская О. И. История немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб. |год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7|ref=Мышковая И. Б. Времена немецкого глагола, 2007}} * {{кніга|аўтар=Погадаев В. А.|загаловак=Немецкий язык. Краткий справочник|месца=М.|год=2003|старонак=318|isbn=5-8123-0155-7|ref=Погадаев В. А. Немецкий язык. Краткий справочник, 2003}} * {{кніга|аўтар=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е.|загаловак=Лексикология: Современный немецкий язык|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2005|старонак=416|isbn=5-7695-1812-X|ref=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е. Лексикология: Современный немецкий язык, 2005}} * {{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка. Syntax der deutschen Sprache: Theorie, Übungen und Textbeispiele|месца=Омск|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149|isbn=5-7779-0312-6|ref=Снегирёва Н. С. Синтаксис немецкого языка, 2004}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Диалектология немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1983|старонак=192|ref=Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2003|старонак=204|isbn=5769509325|ref=Филичева Н. И. История немецкого языка, 2003}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Немецкий литературный язык|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1992|старонак=176|isbn=5-06-001718-4|ref=Филичева Н. И. Немецкий литературный язык, 1992}} * {{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: das Problem der nationalen Varietät|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|isbn=3-11-014753-X|ref=Ammon, U. Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1995}} * {{кніга|аўтар=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a.|загаловак={{нп3|Variantenwörterbuch des Deutschen||ru|Словарь вариантов немецкого языка}}. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2004|isbn=3-11-016574-0|ref=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a. Variantenwörterbuch des Deutschen, 2004}} * {{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=1982|isbn=3-11-005977-0|ref=Besch W. Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung, 1982}} * {{кніга|аўтар=Helbig G., Buscha J.|загаловак=Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht|месца=Berlin|выдавецтва=Langenscheidt|год=2007|старонак=736|isbn=978-3-468-49493-2|ref=Helbig G., Buscha J. Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht, 2007}} * {{кніга|аўтар=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U.|загаловак=Deutsches Aussprachewörterbuch|месца=Berlin|год=2009|isbn=978-3-11-018202-6|ref=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U. Deutsches Aussprachewörterbuch, 2009}} * {{кніга|аўтар=Niebaum H., Macha J.|загаловак=Einführung in die Dialektologie des Deutschen|месца=Tübingen |год=2006|isbn=3-484-26037-8|ref=Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen}} * {{кніга|аўтар=Pahlow H.|загаловак=Deutsche Grammatik — einfach, kompakt und übersichtlich|месца=Leipzig|выдавецтва=Engelsdorfer Verlag|год=2010|старонак=135|isbn=978-3-86268-012-2|ref=Pahlow H. Deutsche Grammatik, 2010}} * {{кніга|аўтар=Polenz P. von.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4|ref=Polenz P. Geschichte der deutschen Sprache, 1987}} * {{кніга|аўтар=Regh F.-J.|загаловак=Grammatik & Zeichensetzung — leicht erklärt|месца=Mechernich|выдавецтва=Lern-WOLF Verlag|год=2009|ref=Regh F.-J. Grammatik & Zeichensetzung — leicht erklärt, 2009}} * {{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|выдавецтва=Akademie-Verlag|год=1976}} * {{кніга|аўтар=Siebs Th.|загаловак=Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch |месца=Berlin|год=2007|isbn=978-3-11-018203-3|ref=Siebs Th. Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch, 2007}} * {{кніга|загаловак=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004|месца=München, Mannheim|выдавецтва={{нп3|Rat für deutsche Rechtschreibung||ru|Совет по немецкому правописанию}}|год=2006|ref=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004}} * Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5 == Спасылкі == {{Interwiki|de||на нямецкай мове|}} * [http://www.ethnologue.com/subgroups/german-0 Нямецкія мовы] // Этналог {{Ref-en}} * {{Cite web|url=http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|title=Немецкий культурный центр им. Гёте|access-date=2011-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001326/http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|archive-date=16 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.canoo.net/|title=Canoonet: Deutsche Wörterbücher und Grammatik|access-date=2012-10-04|lang=de}} * {{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibregeln|title=Duden. Rechtschreibregeln|access-date=2011-07-26|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513053621/http://www.duden.de/rechtschreibregeln|archive-date=13 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News&file=print&sid=606|title=На каком языке говорят немцы?|work=Partner-Nord № 52, 22.06.2007|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617raqFVe?url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.de-online.ru/|title=Deutsch-online: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831160322/http://www.de-online.ru/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|title=DeutschDoma: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/67Xba3ftH?url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|archive-date=9 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|title=Грамматика немецкого языка - Deutsche Grammatik|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617rcA9aw?url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://grammade.ru/|title=Grammatik im Deutschunterricht|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913025617/http://www.grammade.ru/|archive-date=13 верасня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://ru.funnygerman.com/|title=Интересный немецкий язык|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502112203/http://ru.funnygerman.com/|archive-date=2 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://studygerman.ru/|title=Studygerman.ru — Портал изучения немецкого языка|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507095856/http://www.studygerman.ru/|archive-date=7 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://deutsch.info/|title=deutsch.info — Бесплатная многоязычная онлайн-платформа, которая сочетает изучение немецкого языка с практическими советами о жизни и работе в Германии и Австрии|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113161251/http://deutsch.info/en/|archive-date=13 студзеня 2014|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} {{Нямецкая мова}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Мовы Еўрапейскага Саюза}} {{Немцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Нямецкая мова| ]] [[Катэгорыя:Германскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Германіі]] [[Катэгорыя:Мовы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Мовы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Мовы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Мовы Бразіліі]] [[Катэгорыя:Мовы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Даніі]] [[Катэгорыя:Мовы Італіі]] [[Катэгорыя:Мовы Намібіі]] [[Катэгорыя:Мовы Парагвая]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Францыі]] [[Катэгорыя:Мовы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 40fjscq3eqcfwjv63kqfdnoaqylo9op 0 46341 5176475 4618364 2026-08-06T12:24:37Z Ciepiersia 162280 арфаграфія, афармленне 5176475 wikitext text/x-wiki [[Файл:Viciebsk. Віцебск (1664) (Верхні замак).jpg|300пкс|thumb|Верхні замак на [[Чарцёж места Віцебска 1664 года|чарцяжы горада Віцебска 1664 года]]]] '''Верхні замак''', мясц.: Горны замак — дзядзінец старажытнага [[Віцебск]]а. Размяшчаўся на левым беразе [[Віцьба|ракі Віцьба]] пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. Тэрыторыя замка з захаду абмяжоўвалася Заходняй Дзвіной, з поўначы Віцьбай, на поўдні і ўсходзе Ніжнім замкам. == Гісторыя == === Першапачатковыя ўмацаванні === Ва ўсходняй частцы замка знаходзілася [[Замкавая гара (Віцебск)|Замкавая гара]] (Ламіха, зрылі ў канцы [[XIX]] стагоддзя), плошчай каля 1 [[га]] і вышынёй 15 метраў. Мяркуецца, што на ёй знаходзілася першае пасяленне, заснаванае [[балты|балтамі]] ў першай палове [[I тысячагоддзе н.э.|I тысячагоддзя нашай эры]]. У другой палове I тысячагоддзя там пасяліліся [[славяне]]-[[крывічы]], а ў [[X стагоддзе|X стагоддзі]] ўтварыўся [[Віцебскі дзяцінец|дзяцінец Віцебска]]. Пры ўпадзенні [[Віцьба|Віцьбы]] ў [[Заходняя Дзвіна|Дзвіну]], на так званым [[Дзвінскае ўзвышша|Дзвінскім узвышшы]] (раён сучаснага [[Тэатр імя Якуба Коласа (Віцебск)|Тэатра імя Якуба Коласа]], існавала другое паселішча, якое ў [[XII]]—[[XIII]] стст. увайшло ў склад дзядзінца. Паміж гэтымі паселішчамі існаваў [[роў]], які быў амаль засыпаны ў [[XII]]—[[XIII]] стст. У XII стагоддзі тэрыторыя дзяцінца была абнесена земляным [[Вал (фартыфікацыя)|валам]]: з боку Віцьбы шырынёй у падставы не менш як 36 метраў і вышынёй 8 метраў, з паўднёвага боку шырынёй 16-20 м і вышынёй 5-6. з боку Заходняй Дзвіны паверхню вала была пакрыта метровым пластом шчыльнай [[гліна|гліны]], які меў абарончую функцыю. === Замак XIV стагоддзя === З [[XIV]] стагоддзя замак стаў называцца Верхнім (Вышнім). У тым жа стагоддзі князь [[Альгерд]] умацаваў замак каменнымі [[крапасная сцяна|сценамі]] і [[вежа]]мі. Сцены мелі вышыню каля 7,5 метраў, а таўшчыню — 3 метра. Па версе ішлі прамавугольныя [[Зубец (фартыфікацыя)|зубцы]]. Вежы былі квадратныя і мелі ў аснове ад 8,5 да 10,5 метраў. У замку знаходзілася [[царква Архангела Міхаіла (Віцебск)|царква Архангела Міхаіла]]. У [[1396]] Верхні замак быў пашкоджаны падчас аблогі [[Вітаўт]]ам. У другой палове [[XVI ст.]] віцебскія замкі былі нанова адбудаваныя з дрэва і зямлі на каменных асновах: на рэштках сцен і вежаў XIV стагоддзя. У [[яр]]ы паміж Замкавай гарой і Дзвінскім узвышшам, на месцы сучаснай [[Вуліца Пушніка (Віцебск)|вуліцы Пушкіна]], з XVI стагоддзя існавала [[сажалка]]. Яе, мяркуема, вырылі жыхары горада, каб выкарыстоўваць у якасці крыніцы вады пры працяглых [[аблога]]х. Сажалка існавала да канца [[XIX]] стагоддзя, калі была засыпана. === Замак XVII стагоддзя === У [[1614]] годзе горад Верхні замак згарэў разам з Ніжнім і аднаўляўся на працягу некалькіх гадоў. У [[1626]] годзе згарэў зноў разам з [[Задзвінне]]м. З [[інвентары|інвентароў]] горада [[1638]], [[1639]] і [[1641]] гг. вынікае, што Верхні замак быў моцна пашкоджаны. На тэрыторыі замка знаходзіліся 52 хаты, якія належалі панам ваяводства, заможным мяшчанам, пушкарам, кату, старцу Сорыцкай воласці і інш. У цэйхгауза Верхняга замка захоўвалася ваенная амуніцыя. Падчас аблогі рускімі войскамі ў [[1654]] г. замкі пашкоджаны і аднаўляліся з дрэва па загадзе [[расійскі цар|цара]] [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. Пасля заканчэння аднаўленчых работ замкі былі нанесены на [[Чарцёж горада Віцебска|Чарцёж горада Віцебска 1664]], які адправілі цару. У Верхнім замку сярэдзіны [[XVII]] стагоддзя было 7 вежаў: '''Цёмная''' — з варотамі, якія злучалі Верхні і Ніжні замак. У плане была прамавугольная і мела памеры 11х8, 9 м. Сцены былі ссечаны ў адно бервяно, вышынёй 48 вянкоў, і мелі 3 гарматныя і мушкетныя байніцы. Завяршаліся Цёмныя вароты шатровым дашчаным дахам. '''Шарамецеў круглік''' — 8-гранная чатырох’ярусная драўляная вежа з 6-граннай дахам. Названая ў гонар рускага баярына і ваяводы В. П. Шарамецева, які ўзяў Віцебск аблогай у 1654 годзе. Знаходзілася на месцы паўночна-ўсходняга вугла будынка былога акруговага суда (цяпер — мастацкі музей). '''Раскат''' — драўляная прамавугольная сечаная вежа на рэштках старой каменнай вежы. '''Веставая''' — малая вежа на старым каменным «бычку». Памер у аснове 4,6 х 7, 5 м. Дах дашчаны шатровай формы. На даху знаходзілася трапа з веставым званом вагой 9 пудоў 30 фунтаў (~ 159 кг). Гэтая вежа знаходзілася на самым высокім месцы Замкавай гары, на абрыве Віцьбы. '''Танкава''' — прамавугольная вежа з трыма баямі і двума перакрыццямі. Памер у аснове каля 6,4 х6, 4 м. '''Бабарыкін круглік (Падзвінская)''' — 8-гранная драўляная вежа з трыма перакрыццямі. Вышыня да абломаў 12,8 м. Названая ў гонар віцебскага ваяводы 1658-61 гг. Н. М. Бабарыкіна. '''Храпавіцкая''' — драўляная двух’ярусная прамавугольная вежа з асновай 7,5 х 7, 5 м. Сцены былі сечаныя, заснаваныя на рэштках старых каменных сцен. Дах мелі двухсхільны. [[Файл:Viciebsk. Віцебск (1664) (Двор ваяводы).jpg|thumb|Двор ваяводы]] Унутры замка, акрамя царквы, знаходзіўся двор ваяводы, будынак прыказу, дом Горскага, турма, калодзеж. [[28 верасня]] [[1708]] года падчас гарадскога пажару, учыненых войскамі [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], віцебскія замкі моцна пацярпелі. У пажарах [[1752]] і [[1757]] гг. рэшткі замкаў цалкам згарэлі. Больш замкі не аднаўляліся. == Гл. таксама == * [[Віцебскія замкі]] == Літаратура == {{ГККРБ|213В000003}} * ''Ткачёв М. А.'' Замки Белорусии — Мн.: Полымя, 1987. — 222 с., ил. — 10 000 экз. * ''Сементовский А. М.'' Белорусские древности. Санкт-Петербург, 1890 == Спасылкі == {{commonscat}} * {{Архіварта|verhni-zamak-vicebsk}} {{Славутасці Віцебска}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Віцебска]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Віцебска]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Віцебска]] q11loi35rauh5fdwpjvfj0tdj0fbums 0 50810 5177027 5126239 2026-08-07T11:27:14Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5177027 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Іванавіч Пакрышкін |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = Alexander Pokryshkin 4.jpg |шырыня = 200px |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = 1932—1981 |званне = {{ВПС СССР, Маршал авіяцыі}} |род войскаў = [[Выява:Flag_of_the_Soviet_Air_Force.gif|25px]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|ВПС РСЧА → ВПС СССР]] |камандаваў = |частка = ''55 зап'' ([[16-ы гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк|''16 Гв. зап'']]), ''9 Гв. зад'', [[2-я паветраная армія|''2ВА'']] |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}}{{!!}}{{Медаль Залатая Зорка}}{{!!}}{{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Суворава 2 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Суворава 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 3 ступені}} {{!!}} {{Медаль За баявыя заслугі}} {{!!}} {{Медаль У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна}} {{!!}} {{Медаль За абарону Каўказа}} {{!}}- {{!}} {{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За ўзяцце Берліна}} {{!!}} {{Медаль За вызваленне Прагі}} {{!!}} {{Медаль За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Ветэран Узброеных Сіл СССР}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці}} {{!!}} {{Медаль За асваенне цалінных зямель}} {{!!}} {{Медаль 30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту}} {{!!}} {{Медаль 40 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль У памяць 800-годдзя Масквы}} {{!!}} {{Медаль У памяць 1500-годдзя Кіева}} {{!}}} '''Замежныя ўзнагароды:''' {{{!}} {{!}}{{Медаль За выбітныя заслугі}}{{!!}}{{Ордэн За вайсковую доблесць 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Адраджэння Польшчы 5 ступені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Ордэн Карла Маркса}}{{!!}}{{Ордэн Сухэ-Батара}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга, Манголія}}{{!!}}{{Ордэн Тудара Владзімірэску 2 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Тудара Владзімірэску 3 ступені}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР |вікісховішча = Alexander Pokryshkin }} {{цёзкі2|Пакрышкін}} '''Аляксандр Іванавіч Пакрышкін''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Ива́нович Покры́шкин}}) (6(19) сакавіка [[1913]] — {{ДС|13|11|1985}}) — савецкі легендарны лётчык-ас, другі па выніковасці пілот-знішчальнік сярод лётчыкаў краін антыгітлераўскай кааліцыі ў Другой сусветнай вайне. Першы [[Тройчы Героі Савецкага Саюза|тройчы Герой Савецкага Саюза]]. [[Маршал авіяцыі]] (1972). == Біяграфія == Скончыў Пермскую авіяцыйную школу авіятэхнікаў (1933), Качынскую авіяцыйную школу лётчыкаў (1939), Ваенную акадэміі імя Фрунзэ (1948) і Генштаба (1957). У Чырвонай Арміі з 1932 года. У Вялікую Айчынную вайну з 1941 года на Паўднёвым, Паўночна-Каўказскім, 1-м, 2-м і 4-м Украінскім франтах — камандзір авіяэскадрыллі, авіяпалка, авіядывізіі. Зрабіў 600 баявых вылетаў, удзельнічаў у 156 паветр. баях, збіў 59 варожых самалётаў. Пасля вайны ў войсках ППА краіны. З 1968 года намеснік галоўнакамандуючага войскамі ППА краіны. З 1972 года старшыня ЦК ДТСААФ СССР. З 1981 года ў групе генеральных інспектараў [[Міністэрства абароны СССР]]. Аўтар кніг «Крылы знішчальніка» (1944) і «Неба вайны» (1966). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|||218}} == Спасылкі == * [http://ava.org.ru/iap/16g.htm Фатаграфіі А. І. Пакрышкіна на сайце «Полки и самолеты»]. {{Маршалы рода войск}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пакрышкін Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Тройчы Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Качынскага лётнага вучылішча]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Планерысты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Парада Перамогі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бэлць]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Новасібірска]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Марыупаля]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Краснадара]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ржэва]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] sbqqhxvbg985s65teuivmawi3v888by 10 51447 5176917 3912231 2026-08-07T08:00:12Z Ueschar 151377 Паводле БелЭн - лёгкія металы — металы з малой шчыльнасцю (да 4500 кг/м³): літый, берылій, натрый, магній, алюміній, калій, кальцый, тытан, рубідый, стронцый, цэзій, барый. Паказаную ж групу правільней называць постпераходнымі. 5176917 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кампактная перыядычная табліца |state = {{#if:{{{схаваць|}}}|collapsed}} |загаловак = [[Перыядычная сістэма элементаў|Перыядычная сістэма]] [[хімічны элемент|хімічных элементаў]] [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. І. Мендзялеева]] |спіс1 = {{{!}} border="0" cellpadding="0" cellspacing="1" style="background: transparent; table-layout: fixed; text-align: center; margin:0 auto;" {{!}}- {{!}} style="background: #a0ffa0; width: 5.6%;" {{!}} <small>[[Вадарод{{!}}H]]</small> {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="width: 5.55%;" {{!}} {{!}} style="background: #c0ffff; width: 5.6%;" {{!}} <small>[[Гелій{{!}}He]]</small> {{!}}- {{!}} style="background: #ff6666;" {{!}} <small>[[Літый{{!}}Li]]</small> {{!}} style="background: #ffdead;" {{!}} <small>[[Берылій{{!}}Be]]</small> {{!}} colspan="10" {{!}} {{!}} style="background: #cccc99;" {{!}} <small>[[Бор (хімічны элемент){{!}}B]]</small> {{!}} style="background: #a0ffa0;" {{!}} <small>[[Вуглярод{{!}}C]]</small> {{!}} style="background: #a0ffa0;" {{!}} <small>[[Азот{{!}}N]]</small> {{!}} style="background: #a0ffa0;" {{!}} <small>[[Кісларод{{!}}O]]</small> {{!}} style="background: #ffff99;" {{!}} <small>[[фтор{{!}}F]]</small> {{!}} style="background: #c0ffff;" {{!}} <small>[[Неон{{!}}Ne]]</small> {{!}}- {{!}} style="background: #ff6666;" {{!}} <small>[[Натрый{{!}}Na]]</small> {{!}} style="background: #ffdead;" {{!}} <small>[[Магній{{!}}Mg]]</small> {{!}} colspan="10" {{!}} {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Алюміній{{!}}Al]]</small> {{!}} style="background: #cccc99;" {{!}} <small>[[Крэмній{{!}}Si]]</small> {{!}} style="background: #a0ffa0;" {{!}} <small>[[Фосфар{{!}}P]]</small> {{!}} style="background: #a0ffa0;" {{!}} <small>[[Сера{{!}}S]]</small> {{!}} style="background: #ffff99;" {{!}} <small>[[Хлор{{!}}Cl]]</small> {{!}} style="background: #c0ffff;" {{!}} <small>[[Аргон{{!}}Ar]]</small> {{!}}- {{!}} style="background: #ff6666;" {{!}} <small>[[Калій{{!}}K]]</small> {{!}} style="background: #ffdead;" {{!}} <small>[[Кальцый{{!}}Ca]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Скандый{{!}}Sc]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Тытан (хімічны элемент){{!}}Ti]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Ванадый{{!}}V]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Хром{{!}}Cr]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Марганец{{!}}Mn]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Жалеза{{!}}Fe]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Кобальт{{!}}Co]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Нікель{{!}}Ni]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Медзь{{!}}Cu]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Цынк{{!}}Zn]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Галій{{!}}Ga]]</small> {{!}} style="background: #cccc99;" {{!}} <small>[[Германій{{!}}Ge]]</small> {{!}} style="background: #cccc99;" {{!}} <small>[[Мыш’як{{!}}As]]</small> {{!}} style="background: #a0ffa0;" {{!}} <small>[[Селен{{!}}Se]]</small> {{!}} style="background: #ffff99;" {{!}} <small>[[Бром{{!}}Br]]</small> {{!}} style="background: #c0ffff;" {{!}} <small>[[Крыптон{{!}}Kr]]</small> {{!}}- {{!}} style="background: #ff6666;" {{!}} <small>[[Рубідый{{!}}Rb]]</small> {{!}} style="background: #ffdead;" {{!}} <small>[[Стронцый{{!}}Sr]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Ітрый{{!}}Y]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Цырконій{{!}}Zr]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Ніобій{{!}}Nb]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Малібдэн{{!}}Mo]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Тэхнецый{{!}}Tc]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Рутэній{{!}}Ru]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Родый{{!}}Rh]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Паладый{{!}}Pd]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Серабро{{!}}Ag]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Кадмій{{!}}Cd]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Індый{{!}}In]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Волава{{!}}Sn]]</small> {{!}} style="background: #cccc99;" {{!}} <small>[[Сурма (хімічны элемент){{!}}Sb]]</small> {{!}} style="background: #cccc99;" {{!}} <small>[[Тэлур{{!}}Te]]</small> {{!}} style="background: #ffff99;" {{!}} <small>[[Ёд{{!}}I]]</small> {{!}} style="background: #c0ffff;" {{!}} <small>[[Ксенон{{!}}Xe]]</small> {{!}}- {{!}} style="background: #ff6666;" {{!}} <small>[[Цэзій{{!}}Cs]]</small> {{!}} style="background: #ffdead;" {{!}} <small>[[Барый{{!}}Ba]]</small> {{!}} <small>[[Лантаноіды{{!}}*]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Гафній{{!}}Hf]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Тантал{{!}}Ta]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Вальфрам{{!}}W]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Рэній{{!}}Re]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Осмій{{!}}Os]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Ірыдый{{!}}Ir]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Плаціна (хімічны элемент){{!}}Pt]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Золата{{!}}Au]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Ртуць{{!}}Hg]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Талій{{!}}Tl]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Свінец{{!}}Pb]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Вісмут{{!}}Bi]]</small> {{!}} style="background: #cccc99;" {{!}} <small>[[Палоній{{!}}Po]]</small> {{!}} style="background: #ffff99;" {{!}} <small>[[Астат{{!}}At]]</small> {{!}} style="background: #c0ffff;" {{!}} <small>[[Радон{{!}}Rn]]</small> {{!}}- {{!}} style="background: #ff6666;" {{!}} <small>[[Францый{{!}}Fr]]</small> {{!}} style="background: #ffdead;" {{!}} <small>[[Радый{{!}}Ra]]</small> {{!}} <small>[[Актыноіды{{!}}**]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Рэзерфордый{{!}}Rf]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Дубній{{!}}Db]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Сіборгій{{!}}Sg]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Борый{{!}}Bh]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Хасій{{!}}Hs]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Мейтнерый{{!}}Mt]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Дармштатый{{!}}Ds]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Рэнтгеній{{!}}Rg]]</small> {{!}} style="background: #ffc0c0;" {{!}} <small>[[Каперніцый{{!}}Cn]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Ніхоній{{!}}Nh]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Флеровій{{!}}Fl]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Масковій{{!}}Mc]]</small> {{!}} style="background: #cccccc;" {{!}} <small>[[Ліверморый{{!}}Lv]]</small> {{!}} style="background: #ffff99;" {{!}} <small>[[Тэнэсін{{!}}Ts]]</small> {{!}} style="background: #c0ffff;" {{!}} <small>[[Аганесон{{!}}Og]]</small> {{!}}- {{!}} style="background: #ffb2b2;" {{!}} <small>[[Унуненій{{!}}Uue]]</small> {{!}} style="background: #ffeed6;" {{!}} <small>[[Унбінілій{{!}}Ubn]]</small> {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}} colspan="6" {{!}} {{!}}- {{!}} colspan="18" style="height: 0.5em" {{!}} {{!}}- {{!}} rowspan="2" {{!}} {{!}} '''<small>[[Лантаноіды{{!}}*]]</small>''' {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Лантан{{!}}La]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Цэрый{{!}}Ce]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Празеадым{{!}}Pr]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Неадым{{!}}Nd]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Праметый{{!}}Pm]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Самарый{{!}}Sm]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Еўропій{{!}}Eu]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Гадаліній{{!}}Gd]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Тэрбій{{!}}Tb]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Дыспрозій{{!}}Dy]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Гольмій{{!}}Ho]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Эрбій{{!}}Er]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Тулій{{!}}Tm]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Ітэрбій{{!}}Yb]]</small> {{!}} style="background: #ffbfff;" {{!}} <small>[[Лютэцый{{!}}Lu]]</small> {{!}} rowspan="2" {{!}} {{!}}- {{!}} '''<small>[[Актыноіды{{!}}**]]</small>''' {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Актыній{{!}}Ac]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Торый{{!}}Th]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Пратактыній{{!}}Pa]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Уран (хімічны элемент){{!}}U]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Нептуній{{!}}Np]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Плутоній{{!}}Pu]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Амерыцый{{!}}Am]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Кюрый{{!}}Cm]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Берклій{{!}}Bk]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Каліфорній{{!}}Cf]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Эйнштэйній{{!}}Es]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Фермій{{!}}Fm]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Мендзялевій{{!}}Md]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Набелій{{!}}No]]</small> {{!}} style="background: #ef99cc;" {{!}} <small>[[Лаўрэнсій{{!}}Lr]]</small> {{!}}- {{!}} colspan="32" {{!}} {{{!}} border="1" align="center" style="border:1px solid #ffffff; border-collapse:collapse; font-size: smaller; width:100%" rules="all" cellpadding="1" {{!}} style="background-color:#ff6666" width="10%" {{!}}[[Шчолачныя металы]] {{!}} style="background-color:#ffdead" width="10%" {{!}}[[Шчолачназямельныя металы]] {{!}} style="background-color:#ffbfff" width="10%" {{!}}[[Лантаноіды]] {{!}} style="background-color:#ff99cc" width="10%" {{!}}[[Актыноіды]] {{!}} style="background-color:#ffc0c0" width="10%" {{!}}[[Пераходныя металы]] {{!}} style="background-color:#cccccc" width="10%" {{!}}[[Постпераходныя металы]] {{!}} style="background-color:#cccc99" width="10%" {{!}}[[Паўметалы]] {{!}} style="background-color:#a0ffa0" width="10%" {{!}}[[Неметалы]] {{!}} style="background-color:#ffff99" width="10%" {{!}}[[Галагены]] {{!}} style="background-color:#c0ffff" width="10%" {{!}}[[Інертныя газы]] {{!}}} {{!}}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Хімія]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Фізіка]] </noinclude> on55csz4s4gcpptbbcq345qc531gzue 10 52609 5176803 5107877 2026-08-06T22:27:41Z IshaBarnes 124956 схаваў мовы інтэрфейсу для лепшага выгляду пры вялікай колькасці моў 5176803 wikitext text/x-wiki {{Картка |імя = Праграма |уверсе = {{картка/назва|{{{назва|{{{name|}}}}}}}} |стыль_уверсе = background:#eaecf0; |выява = {{wikidata|p154|{{{logo|}}}{{{лагатып|}}}|size={{#if:{{{шырыня_лагатыпа|}}}{{{шырыня лагатыпа|}}}{{{logo_size|}}}{{{logo size|}}}|{{{шырыня_лагатыпа|}}}{{{шырыня лагатыпа|}}}{{{logo_size|}}}{{{logo size|}}}|220x120}}}} |выява2 = {{wikidata|p18|{{{screenshot|}}}{{{здымак экрана|}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня|}}}|267x400}}|caption={{{caption|}}}{{{подпіс|}}}}} |стыль_загалоўкаў = background:#eaecf0; |метка1 = Тып |тэкст1 = {{{genre|}}}{{{тып|}}} |вікідадзеныя1 = p31[!q341][!q7397][!q166142] |метка2 = Аўтар |тэкст2 = {{wikidata|p170|{{{author|}}}{{{аўтар|}}}}} |вікідадзеныя2 = p112 |метка3 = Распрацоўшчык |тэкст3 = {{#if:{{{developer|}}}{{{распрацоўшчык|}}}|{{{developer|}}}{{{распрацоўшчык|}}}|{{#if:{{{developers|}}}{{{распрацоўшчыкі|}}}||{{wikidata|p178}}}}}} |метка4 = Распрацоўшчыкі |тэкст4 = {{{developers|}}}{{{распрацоўшчыкі|}}} |метка5 = [[Мова праграмавання|Напісана на]] |тэкст5 = {{{programming language|}}}{{{programming_language|}}}{{{напісана на|}}} |вікідадзеныя5 = p277 |метка6 = [[Інтэрфейс карыстальніка|Інтэрфейс]] |тэкст6 = {{{user interface|}}}{{{user_interface|}}}{{{інтэрфейс|}}} |вікідадзеныя6 = p1414 |метка7 = [[Аперацыйная сістэма]] |тэкст7 = {{{operating system|}}}{{{operating_system|}}}{{{аперацыйныя сістэмы|}}} |вікідадзеныя7 = p306 |метка8 = [[Лакалізацыя праграмнага забеспячэння|Мовы інтэрфейсу]] |тэкст8 = {{пачатак утоенага блока}}{{wikidata|p407|{{{language|{{{мовы інтэрфейсу|}}}}}} }}{{канец утоенага блока}} |метка9 = Першы выпуск |тэкст9 = {{wikidata|p571|{{{released|{{{першы выпуск|{{{першы_выпуск|}}}}}}}}} }} |вікідадзеныя9 = p577 |метка10 = [[Апаратная платформа камп'ютара|Апаратная платформа]] |тэкст10 = {{{platform|}}}{{{апаратная платформа|}}} |вікідадзеныя10 = |метка11 = Апошняя версія |тэкст11 = {{wikidata|p348|{{{latest release version|}}}{{{latest_release_version|}}}{{{апошняя версія|}}} {{#if:{{{latest release date|}}}{{{latest_release_date|}}}{{{дата апошняй версіі|}}}|({{{latest release date|}}}{{{latest_release_date|}}}{{{дата апошняй версіі|}}}) }}|type=stable }} |вікідадзеныя11 = p348 |метка12 = Кандыдат у рэлізы |тэкст12 = {{wikidata|p348|{{{latest rc version|}}}{{{latest_rc_version|}}}{{{кандыдат у рэлізы|}}}<!-- --> {{#if:{{{latest rc date|}}}{{{latest_rc_date|}}}{{{дата кандыдата ў рэлізы|}}} | ({{{latest rc date|}}}{{{latest_rc_date|}}}{{{дата кандыдата ў рэлізы|}}}) }}|type=rc}} |метка13 = Бэта-версія |тэкст13 = {{wikidata|p348|{{{latest beta version|}}}{{{latest_beta_version|}}}{{{бэта-версія|}}}<!-- --> {{#if:{{{latest beta date|}}}{{{latest_beta_date|}}}{{{дата бэта-версіі|}}} | ({{{latest beta date|}}}{{{latest_beta_date|}}}{{{дата бэта-версіі|}}}) }}|type=beta}} |метка14 = Альфа-версія |тэкст14 = {{wikidata|p348|{{{latest alpha version|}}}{{{latest_alpha_version|}}}{{{альфа-версія|}}}<!-- --> {{#if:{{{latest alpha date|}}}{{{latest_alpha_date|}}}{{{дата альфа-версіі|}}} | ({{{latest alpha date|}}}{{{latest_alpha_date|}}}{{{дата альфа-версіі|}}}) }}|type=alpha}} |метка15 = Тэставая версія |тэкст15 = {{wikidata|p348|{{{latest preview version|}}}{{{latest_preview_version|}}}{{{тэставая версія|}}}<!-- --> {{#if:{{{latest preview date|}}}{{{latest_preview_date|}}}{{{дата тэставай версіі|}}} | ({{{latest preview date|}}}{{{latest_preview_date|}}}{{{дата тэставай версіі|}}}) }}|type=test}} |метка16 = Рэпазіторый |тэкст16 = {{{repo|}}}{{{рэпазіторый|}}} |вікідадзеныя16 = P1324 |метка17 = Фарматы чытаных файлаў |тэкст17 = {{{чытаныя фарматы|}}} |вікідадзеныя17 = P1072 |метка18 = Фарматы ствараных файлаў |тэкст18 = {{{ствараныя фарматы|}}} |вікідадзеныя18 = P1073 |метка19 = Стан |тэкст19 = {{{status|}}}{{{стан|}}} |метка20 = [[Ліцэнзія на праграмнае забеспячэнне|Ліцэнзія]] |тэкст20 = {{{license|}}}{{{ліцэнзія|}}} |вікідадзеныя20 = p275 |метка21 = Сайт |тэкст21 = {{{website|}}}{{{сайт|}}} |вікідадзеныя21 = p856 |стыль_унізе = background:#eaecf0; |унізе = {{картка/Вікісховішча|{{{вікісховішча|}}}|{{картка/назва|{{{назва|{{{name|}}}}}}}}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле алфавіта]]<!-- -->{{няма выявы|{{wikidata|p18|{{{screenshot|}}}{{{здымак экрана|}}}}}}}<!-- -->{{катэгорыя па даце|{{wikidata|p571|{{{released|{{{першы выпуск|{{{першы_выпуск|}}}}}}}}}|plain=true}}|Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае|p577}}<!-- -->}}<!-- --><noinclude> {{doc}}<!-- Калі ласка, дадавайце катэгорыі на старонку дакументацыі! --> </noinclude> c2gjeldvwm7b67oozbfs08zl8z36oqo 0 54788 5176630 5127951 2026-08-06T14:34:45Z Pabojnia 135280 /* Стварэнне электрарухавіка. Навуковая вядомасць (1821—1830) */ афармленне 5176630 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Майкл Фарадэй | Арыгінал імя = {{lang-en|Michael Faraday}} | Выява = Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg | Шырыня = 220px | Апісанне выявы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Навуковая сфера = [[фізіка]], [[хімія]] | Навуковы кіраўнік = [[Гемфры Дэві]] | Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = [[Медаль Коплі]] | Роспіс = Michael Faraday signature.svg | Вікікрыніца = en:Author:Michael Faraday }} '''Ма́йкл Фарадэ́й''' ({{lang-en|Michael Faraday}}, {{ДН|22|9|1791}}, {{МН|Лондан}} — {{ДС|25|8|1867}}, {{МС|Лондан}}) — англійскі фізік-[[эксперыментальная фізіка|эксперыментатар]] і [[хімік]] Вялікобрытаніі XIX стагоддзя. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1824) і мноства іншых навуковых арганізацый, у тым ліку замежны ганаровы член [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1830). Адкрыў [[электрамагнітная індукцыя|электрамагнітную індукцыю]], якая ляжыць у аснове сучаснага прамысловай вытворчасці электрычнасці і многіх яго ўжыванняў. Стварыў першую мадэль [[Электрычны рухавік|электрарухавіка]]. Сярод іншых яго адкрыццяў — першы [[трансфарматар]], хімічнае дзеянне току, {{нп3|Законы электролізу Фарадэя|законы электролізу|ru|Законы электролиза Фарадея}}, [[Эфект Фарадэя|дзеянне магнітнага поля на свет]], дыямагнетызм. Першым прадказаў [[Электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітныя хвалі]]<ref name=SES/>. Фарадей ўвёў у навуковы ўжытак тэрміны [[іон]], [[катод]], [[анод]], [[электраліт]], [[дыэлектрык]], {{нп3|дыямагнетыкі|дыямагнетызм|ru|Диамагнетики}}, {{нп3|парамагнетыкі|парамагнетызм|ru|Парамагнетики}} і інш.{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=296, 303.|name=ZE296}} Фарадэй — заснавальнік вучэння аб [[электрамагнітнае поле|электрамагнітным полі]]<ref name=SES>{{кніга|загаловак=Советский энциклопедический словарь |выданне=2-е изд |месца=М. |выдавецтва=Советская энциклопедия |год=1982 |старонак=1600 |старонкі=1392}}</ref>, якое затым матэматычна аформіў і развіў [[Джэймс Клерк Максвел|Максвел]]. Асноўны ідэйны ўклад Фарадэя ў фізіку электрамагнітных з’яў заключаўся ў адмове ад [[Ісаак Ньютан|Ньютанавага]] прынцыпу далёкаддзеяння і ва ўвядзенні паняцці [[Поле (фізіка)|фізічнага поля]] — бесперапыннай вобласці прасторы, запар запоўненай {{нп3|Сілавыя лініі вектарнага поля|сілавымі лініямі|ru|Силовые линии векторного поля}}, якая ўзаемадзейнічае з рэчывам{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=107—108.|name=R107}}. == Біяграфія == === Раннія гады === [[Файл:Faraday-riebaus shop.png|міні|Кнігарня Рыбо, дзе працаваў і «вучыўся» юны Фарадэй.]] Майкл Фарадэй нарадзіўся 22 верасня 1791 года ў пасёлку Ньюінгтан-Батс каля Лондана (цяпер [[Вялікі Лондан]]), у сям’і каваля. Сям’я — бацька Джэймс (1761—1810), маці Маргарэт (1764—1838), браты Роберт і Майкл, сёстры Элізабет і Маргарэт<ref>{{кніга|аўтар=Frank A. J. L. James|загаловак=The Correspondence of Michael Faraday|том=I|pages=XXVII}}</ref> — жыла дружна, але ў нястачы, таму ўжо ў 13 гадоў Майкл, пакінуўшы школу, пачаў працаваць рассыльным у лонданскай кнігарні, які належыць французу-эмігранту Рыбо. Пасля выпрабавальнага тэрміну ён стаў (там жа) вучнем пераплётчыка. Фарадэй так і не здолеў атрымаць сістэматычную адукацыю, але рана праявіў дапытлівасць і запал да чытання. У краме было нямала навуковых кніг; у пазнейшых успамінах Фарадэй асабліва адзначыў кнігі па электрычнасці і хіміі, прычым па ходзе чытання ён адразу пачаў праводзіць простыя самастойныя вопыты{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=10—11.}}. Бацька і старэйшы брат Роберт у меру сваіх магчымасцей заахвочвалі цягу Майкла да ведаў, падтрымлівалі яго матэрыяльна і дапамаглі вырабіць простую крыніцу электрычнасці — «[[Лейдэнскі слоік]]». Падтрымка брата працягвалася і пасля раптоўнай смерці бацькі ў 1810 годзе. Важным этапам у жыцці Фарадэя сталі наведванні Гарадскога філасофскага таварыства (1810—1811 гаоды), дзе 19-гадовы Майкл па вечарах слухаў навукова-папулярныя лекцыі па фізіцы і астраноміі, удзельнічаў у дыспутах. Некаторыя навукоўцы, якія наведвалі кнігарню, адзначылі здольнага юнака; у 1812 годзе адзін з наведвальнікаў, музыкант Уільям Дэнс (''William Dance''), падарыў яму білет<ref>{{З|Кругасвет|спасылка=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html|загаловак=ФАРАДЕЙ, МАЙКЛ}}</ref> на цыкл публічных лекцый у [[Каралеўскі інстытут, Лондан|Каралеўскім інстытуце]] знакамітага хіміка і фізіка, першаадкрывальніка многіх хімічных элементаў [[Гемфры Дэві]]. === Лабарант Каралеўскага інстытута (1812—1815) === [[Файл:Royal Institution Shepherd TH.jpg|міні|280px|left|Каралеўскі інстытут<br /> Лондан, 1830-я гады.]] Майкл не толькі з цікавасцю выслухаў, але і падрабязна запісаў і пераплёў чатыры лекцыі Дэві, якія паслаў яму разам з лістом з просьбай узяць яго на працу ў Каралеўскі інстытут. Гэты, як выказаўся сам Фарадэй, «смелы і наіўны крок» аказаў на яго лёс вырашальны ўплыў. Прафесар, сам прайшоўшы шлях ад вучня аптэкара, быў захоплены шырокімі ведамі юнакі, але ў той момант у інстытуце не было вакантных месцаў, і просьба Майкла была задаволена толькі праз некалькі месяцаў. У пачатку 1813 года Дэві, які быў у Інстытуце дырэктарам хімічнай лабараторыі, запрасіў 22-гадовага юнака на месца лабаранта Каралеўскага інстытута, якое вызвалілася{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=286—288}}. [[Файл:Sir Humphry Davy, Bt by Sir Thomas Lawrence.jpg|міні|<center>Сэр [[Гемфры Дэві]]</center>]] У абавязкі Фарадэя ўваходзілі ў асноўным дапамогу прафесарам і іншым лектарам Інстытута пры падрыхтоўцы лекцый, улік матэрыяльных каштоўнасцей і іх догляд. Але сам ён стараўся выкарыстоўваць любую магчымасць для папаўнення свайго адукацыі, і ў першую чаргу — уважліва слухаў ўсе падрыхтаваныя ім лекцыі. Адначасова Фарадэй, пры добразычлівым садзейнічанні Дэйві, праводзіў ўласныя хімічныя эксперыменты па якія цікавяць яго пытаннях. Свае службовыя абавязкі Фарадэй выконваў настолькі старанна і ўмела, што неўзабаве стаў незаменным памочнікам Дэві{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=22—23.}}. Увосень 1813 года Фарадэй адправіўся разам з прафесарам і яго жонкай, як памочнік і сакратар, у двухгадовае падарожжа па навуковым цэнтрам Еўропы, якая толькі што разграміла [[Напалеон]]а. Гэта падарожжа мела для Фарадэя вялікае значэнне: Дэві як знакамітасць сусветнага маштабу віталі шматлікія выбітныя навукоўцы таго часу, у тым ліку [[Андрэ Мары Ампер|А. Ампер]], [[Мішэль Эжэн Шэўроль|М. Шэўроль]], [[Жазеф Луі Гей-Люсак]] і [[Алесандра Вольта|А. Вольта]]. Некаторыя з іх звярнулі ўвагу на бліскучыя здольнасці маладога англічаніна{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=25—27.}}. === Шлях у навуку (1815—1821) === [[Файл:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|міні|left|<center>Малады Фарадэй.</center>]] Пасля вяртання ў маі 1815 года ў Каралеўскі інстытут Фарадэй прыступіў да інтэнсіўнай працы на новай пасадзе асістэнта, з даволі высокім для таго часу акладам 30 [[шылінг]]аў у месяц. Ён працягнуў самастойныя навуковыя даследаванні, за якімі заседжваўся дапазна. Ужо ў гэты час выявіліся адметныя рысы Фарадэя — працавітасць, метадычнасць, дбайнасць выканання эксперыментаў, імкненне пранікнуць у сутнасць доследнай праблемы. У першай палове XIX стагоддзя ён заслужыў славу «караля эксперыментатараў»{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=291.|name=ZE291}}. Усё жыццё ён вёў акуратныя лабараторныя дзённікі сваіх вопытаў (выдадзены ў 1931 годзе). Апошні эксперымент па электрамагнетызме пазначаны ў адпаведным дзённіку нумарам 16041{{sfn|Карцев В. П.|1974|loc=Глава «Фарадей. Открытие электромагнитной индукции»|name=KAFO}}, усяго Фарадэй правёў за сваё жыццё каля 30000 эксперыментаў<ref>''Ryan D. Tweney''. Faraday’s notebooks: the active organization of creative science. In: ''Physics Education''. Vol 26, № 5, Institute of Physics Publishing, 1991, p. 301—306, {{DOI|10.1088/0031-9120/26/5/008}}.</ref>. У 1816 годзе з’явілася першая друкаваная праца Фарадэя (аб аналізе хімічнага складу тасканскага вапняка), у наступныя 3 гады лік публікацый перавысіў 40, галоўным чынам па хіміі. Завязваецца перапіска Фарадэя з буйнымі еўрапейскімі хімікамі і фізікамі. У 1820 годзе Фарадэй правёў некалькі вопытаў па выплаўленні сталей з дадаткамі нікеля. Гэтая праца лічыцца адкрыццём [[Нержавеючая сталь|нержавеючай сталі]], якое ў той час не зацікавіла металургаў<ref>{{cite web|url=http://biografix.ru/biografii/uchenye/22-biografiya-maykla-faradeya.html|title=Биография Майкла Фарадея|access-date=2013-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gkv5d8xg?url=http://biografix.ru/biografii/uchenye/22-biografiya-maykla-faradeya.html|archive-date=20 мая 2013|url-status=live}}</ref>. У 1821 годзе ў жыцці Фарадэя адбылося некалькі важных падзей. У ліпені ён ажаніўся з 20-гадовай Сарай Барнард (''Sarah Barnard'', 1800—1879){{efn|Рускія біёграфы Фарадэя, пачынаючы з Абрамава, памылкова сцвярджаюць, што жонка памерла раней за Фарадэя. Біяграфія Тындала, іншыя англійскія біяграфіі і фатаграфія помніка на агульнай магіле мужа і жонкі адназначна паказваюць, што гэта не так.}}, сястрой яго сябра. Паводле водгукаў сучаснікаў, шлюб быў шчаслівым, Майкл і Сара пражылі разам 46 гадоў. Жылі яны на верхнім паверсе Каралеўскага інстытута, за адсутнасцю ўласных дзяцей яны выхоўвалі малалетнюю пляменніцу-сірату Джэйн; Фарадэй таксама пастаянна клапаціўся пра сваю маці Маргарэт (памерла ў 1838 годзе)<ref name=ZE295/>{{sfn|Кудрявцев П. С.|1974|loc=Том I, С. 438.|name=QD1438}}. У Інстытуце Фарадэй атрымаў месца тэхнічнага наглядчыка будынка і лабараторый Каралеўскага інстытута (''Superintendent of the House''). Нарэшце, яго эксперыментальныя даследаванні пачалі няўхільна перамяшчацца ў вобласць фізікі. Некалькі значных работ па фізіцы, апублікаваных у 1821 годзе, паказалі, што Фарадэй цалкам склаўся як буйны вучоны. Галоўнае месца сярод іх займала артыкул аб вынаходстве электрарухавіка, з якой фактычна пачынаецца прамысловая [[электратэхніка]]. === Стварэнне электрарухавіка. Навуковая вядомасць (1821—1830) === З 1820 Фарадея надзвычай захапіла праблема даследаванні сувязяў паміж [[электрычнасць|электрычнасцю]] і [[магнетызм]]ам. Да гэтага моманту ўжо існавала і стараннямі [[Карл Гаус|К. Гауса]] і [[Джордж Грын (матэматык)|Дж. Грына]] была ў асноўным распрацавана навука [[электрастатыка]]. У 1800 годзе [[Алесандра Вольта|А. Вольта]] адкрыў магутную крыніцу пастаяннага току («[[вольтаў слуп]]»), і пачала імкліва развівацца новая навука — [[электрадынаміка]]. Адразу ж былі зробленыя два выдатных адкрыцця: [[электроліз]] (1800 год) і [[электрычная дуга]] (1802 год). Але галоўныя падзеі пачаліся ў 1820 годзе, калі [[Ганс Хрысціян Эрстэд|Эрстэд]] выявіў на вопыце адхіляючае дзеянне току на магнітную стрэлку. Першыя тэорыі, якія злучаюць электрычнасць і магнетызм, пабудавалі ў тым жа годзе {{нп3|Жан-Батыст Біё|Біё|ru|Био, Жан-Батист}}, [[Фелікс Савар|Савар]] і пазней [[Лаплас]] (гл. [[Закон Біё — Савара — Лапласа]]). [[Андрэ Мары Ампер|А. Ампер]], пачынаючы з 1822 года, апублікаваў сваю тэорыю электрамагнэтызму, па якой першасным з’явай з’яўляецца далёкадзеючае ўзаемадзеянне праваднікоў з токам. Формула Ампера для ўзаемадзеяння двух элементаў току ўвайшла ў падручнікі. Сярод іншага, Ампер адкрыў [[электрамагніт]] ({{нп3|саленоід|саленоід|ru|Соленоид}}). Пасля серыі вопытаў Фарадэй апублікаваў у 1821 годзе трактат «''Аб некаторых новых электрамагнітных рухах і аб тэорыі магнетызму''», дзе паказаў, як прымусіць намагнічаную стрэлку бесперапынна круціцца вакол аднаго з магнітных полюсаў. Па сутнасці гэтая канструкцыя ўяўляла сабой яшчэ недасканалы, але цалкам практычны [[электрычны рухавік|электрарухавік]], які ўпершыню ў свеце ажыццявіў бесперапыннае ператварэнне электрычнай энергіі ў механічную{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=48—49.}}. Імя Фарадэя становіцца сусветна вядомым. [[Файл:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|міні|left|<center>Партрэт Фарадэя, мастак Томас Філіпс.</center>]] Канец 1821 года, у цэлым трыумфальнага для Фарадэя, азмрочыў паклёп. Вядомы хімік і фізік {{нп3|Уільям Хайд Воластан|Уільям Воластан|ru|Волластон, Уильям Хайд}} паскардзіўся Дэві, што вопыт Фарадэя з кручэннем стрэлкі з’яўляецца [[плагіят]]ам яго, воластанаўскай ідэі (практычна ніколі ім не рэалізаванай). Гісторыя атрымала вялікую агалоску і даставіла Фарадэю нямала непрыемнасцяей. Дэйві стаў на бок Воластана, адносіны яго з Фарадэем прыкметна пагоршыліся. У кастрычніку Фарадэй дамогся асабістай сустрэчы з Воластанам, дзе растлумачыў сваю пазіцыю, і адбылося прымірэнне. Аднак у студзені 1824 года, калі Фарадэй быў абраны членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]], Дэві, тагачасны прэзідэнт Каралеўскага таварыства, быў адзіным{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=292.}}, галасавалі супраць (сам Воластан галасаваў за абранне){{sfn|Радовский М. И.|1936|с=54—57.}}. Адносіны Фарадэя і Дэві пазней палепшыліся, але пазбавіліся ранейшай сардэчнасці, хоць Дэві любіў паўтараць, што з усіх яго адкрыццяў самым значным было «адкрыццё Фарадэя»{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=294.|name=ZE294}}. Прызнаннем навуковых заслуг Фарадэя стала абранне яго членам-карэспандэнтам [[Французская акадэмія навук|Парыжскай Акадэміі навук]] (1823). У 1825 года Дэйві вырашыў пакінуць кіраўніцтва лабараторыяй Каралеўскага інстытута і рэкамендаваў прызначыць Фарадэя дырэктарам фізічнай і хімічнай лабараторый, што і было неўзабаве зроблена. Дэйві сканаў пасля працяглай хваробы ў 1829 годзе. Пасля першых поспехаў у фарадэеўскіх даследаваннях электрамагнетызму наступіла дзесяцігадовая паўза і да 1831 года ён амаль не публікаваў працы на гэтую тэму: вопыты не давалі жаданага выніку, новыя абавязкі адцягвалі, магчыма, паўплываў таксама непрыемны скандал 1821 года<ref>''Hamilton, James'' (2004). A Life of Discovery: Michael Faraday, Giant of the Scientific Revolution. New York: Random House. ISBN 1-4000-6016-8, pp. 165—171, 183, 187—190.</ref>. У 1830 годзе Фарадэй атрымаў прафесарскую кафедру спачатку ў {{нп3|Каралеўская ваенная акадэмія, Вулідж|Каралеўскай ваеннай акадэміі|ru|Королевская военная академия (Вулидж)}} ({{нп3|Вулідж|Вулідж|ru|Вулидж}}), а з 1833 — і ў Каралеўскім інстытуце (па хіміі). Чытаў ён лекцыі не толькі ў Каралеўскім інстытуце, але і ў некалькіх іншых навуковых арганізацыях і гуртках. Сучаснікі надзвычай высока ацэньвалі выкладчыцкія якасці Фарадея, які ўмеў спалучаць навочнасць і даступнасць з глыбінёй разгляду прадмета{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=70.}}. Яго навукова-папулярны шэдэўр для дзяцей «Гісторыя свечкі» (папулярныя лекцыі, 1861) выдаецца да гэтага часу. === Даследаванне электрамагнетызму (1831—1840) === [[Файл:M Faraday Lab H Moore.jpg|міні|350px|<center>Фарадэй за вопытамі ў лабараторыі.</center>]] У 1822 годзе ў лабараторным дзённіку Фарадэя з’явіўся запіс: «Ператварыць магнетызм у электрычнасць». Развагі Фарадэя былі наступнымі: калі ў вопыце Эрстэда электрычны ток валодае магнітнай сілай, а, па перакананні Фарадэя, усе сілы ўзаемаператваральныя, то і рух магніта павінны ўзбуджаць электрычны ток. Шлях да {{нп3|электрычны генератар|электрагенератара|ru|Электрический генератор}} апынуўся нялёгкім — першыя вопыты былі няўдалыя. Галоўнай прычынай няўдач было няведанне таго факту, што электрычны ток спараджаецца толькі ''пераменным'' магнітным полем, прычым досыць моцным (інакш ток будзе занадта слабы для рэгістрацыі). Для ўзмацнення эфекту варта было магніт (або праваднік) хутка рухаць, а праваднік згарнуць у катушку{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=91—92.}}. Толькі праз дзесяць гадоў, у 1831 годзе, Фарадэй знайшоў, нарэшце, рашэнне праблемы, выявіўшы [[Электрамагнітная індукцыя|электрамагнітную індукцыю]]. З гэтага адкрыцця пачаўся самы плённы перыяд даследаванняў Фарадэя (1831—1840), які даў навуковаму свету яго знакамітую серыю артыкулаў «Эксперыментальныя даследаванні па электрычнасці» (усяго ён апублікаваў у «{{нп3|Філасофскія працы Каралеўскага таварыства|Philosophical Transactions|ru|Философские труды Королевского общества}}» 30 выпускаў, якія выходзілі з 1831 па 1835). Ужо ў 1832 годзе Фарадэй за адкрыццё індукцыі быў узнагароджаны [[Медаль Коплі|медалём Коплі]]. Паведамленне пра вопыты Фарадэя неадкладна выклікала сенсацыю ў навуковым свеце Еўропы, масавыя газеты і часопісы таксама надавалі ім нямала ўвагі. Мноства навуковых арганізацый абралі Фарадэя сваім ганаровым членам (усяго ён атрымаў 97 дыпломаў)<ref name=R136/>. Калі адкрыццё электрарухавіка паказала, як можна выкарыстоўваць электрычнасць, то вопыты па індукцыі паказвалі, як стварыць магутную яго крыніцу ([[Электрычны генератар|электрагенератар]]). З гэтага моманту цяжкасці на шляху шырокага ўкаранення электраэнергіі сталі чыста тэхнічнымі. Фізікі і інжынеры актыўна заняліся даследаваннем індукцыйных токаў і канструяваннем ўсё больш дасканалых электратэхнічных прылад; першыя прамысловыя мадэлі з’явіліся яшчэ пры жыцці Фарадэя (генератар пераменнага току {{нп3|Іпаліт Піксі|Іпаліта Піксі|ru|Пикси, Ипполит}}, 1832), а ў 1872 годзе {{нп3|Фрыдрых фон Хефнер-Альтэнек|Фрыдрых фон Хефнер-Альтэнек|ru|Хефнер-Альтенек, Фридрих фон}} прадставіў высокаэфектыўны генератар, пасля палепшаны [[Томас Алва Эдысан|Эдысанам]]<ref>{{cite web |url=http://www.lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0132484:article |title=История развития генераторов и электродвигателей |publisher=Фонд знаний «Ломоносов» |access-date=2013-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425134006/http://www.lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0132484:article |archive-date=25 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. У 1832 годзе Фарадэй даследаваў яшчэ адну важную ў тыя гады праблему. На той момант былі вядомыя некалькі крыніц электрычнасці: трэнне, вольтаў слуп, некаторыя жывёлы (напрыклад, [[электрычныя скаты]]), фарадэеўская індукцыя, тэрмаэлемент (адкрыты ў 1821 годзе, гл. [[Эфект Зеебека]]). Асобныя навукоўцы выказвалі сумнеў у тым, што ўсе гэтыя эфекты маюць адзіную прыроду, і нават выкарыстоўвалі розныя тэрміны: «гальванізм», «жывёльная электрычнасць» і т. п. Фарадэй правёў сотні вопытаў і зачыніў праблему, паказаўшы, што ўсе праявы электрычнасці (цеплавыя, светлавыя, хімічныя, фізіялагічныя, магнітныя і механічныя) цалкам аднолькавыя, незалежна ад крыніцы яго атрымання{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=98—102.}}<ref name=AB3/>. У 1835 годзе ператамленне Фарадэя прывяло да першага прыступу хваробы, якая замінала яму працаваць да 1837 года. === Апошнія гады (1840—1867) === [[Файл:SS-faraday.jpg|міні|left|<center>У апошнія гады.</center>]] Нягледзячы на сусветную славу, Фарадэй да канца жыцця заставаўся сціплым добрасардэчным чалавекам<ref name=ZE295/>. Ён адхіліў прапанову ўзвесці яго, як раней Ньютана і Дэві, у рыцары, двойчы адмовіўся стаць прэзідэнтам Каралеўскага таварыства (у 1848 і 1858 гадах)<ref>{{Cite book| author=Gladstone, John Hall. | title = Michael Faraday | year = 1872 | publisher=[[Macmillan and Company]] | location = London | page = 53 | url = http://books.google.com/?id=pbs4AAAAMAAJ&pg=PA53&lpg=PA53&dq=Faraday+French+Academy}}</ref>. Падчас [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ўрад Вялікабрытаніі прапанаваў яму ўдзельнічаць у распрацоўцы [[Хімічная зброя|хімічнай зброі]] супраць рускай арміі, але Фарадэй з абурэннем адкінуў гэтую прапанову як амаральную<ref name="Croddy">{{кніга |аўтар=Croddy E., Wirtz, James J. |загаловак=Weapons of Mass Destruction: An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History |спасылка=http://books.google.com/?id=ZzlNgS70OHAC&pg=PA86&lpg=PA86&dq=Faraday++chemical+weapons+Crimean+War |выдавецтва=ABC-CLIO |год=2005 |pages=86 |isbn=1-85109-490-3}}</ref>. Фарадэй вёў непатрабавальны лад жыцця і часта адхіляў выгадныя прапановы, калі яны перашкаджалі б яму займацца любімай справай. У 1840 годзе Фарадэй зноў цяжка захварэў (рэзкі заняпад сіл, пагаршэнне і частковая страта памяці) і змог вярнуцца да актыўнай працы толькі праз 4 гады, на кароткі тэрмін. Існуе версія, што хвароба стала следствам атручвання парамі ртуці, якая часта выкарыстоўвалася ў яго вопытах{{sfn|Уиттекер|2001|с=230.}}. Рэкамендаванае лекарамі падарожжа па Еўропе (1841) дапамагло мала. Сябры сталі клапаціцца аб прызначэнні сусветна вядомаму фізіку дзяржаўнай пенсіі. Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі ([[Уільям Лэм]]) спачатку паставіўся да гэтага няўхвальна, але пад ціскам грамадскай думкі вымушаны быў даць сваю згоду. Біёграф і сябар Фарадэя [[Джон Тындаль]] падлічыў, што пасля 1839 года Фарадэй жыў у крайняй патрэбе (менш за 22 фунтаў у год), а пасля 1845 года пенсія (300 фунтаў у год<ref name=ZE294/>) стала яго адзінай крыніцай прыбытку. Тындаль з горыччу дадае: «Ён памёр бедняком, але меў гонар падтрымліваць на пачэсным месцы навуковую славу Англіі за сорак гадоў»{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=112—119.}}. У [[1845]] годзе Фарадэй ненадоўга вярнуўся да актыўнай працы і зрабіў некалькі выдатных адкрыццяў{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=127—129.}}, у тым ліку: паварот плоскасці палярызацыі святла ў магнітным полі ([[эфект Фарадэя]]) і дыямагнетызм. [[Файл:Faraday-house in hampton court.png|міні|Дом Фарадэя ў Хэмптан-Корце.]] Гэта былі апошнія яго адкрыцці. У канцы года хвароба аднавілася. Але Фарадэй здолеў выклікаць яшчэ адну грамадскую сенсацыю. У 1853 годзе ён, з усёй звычайнай дбайнасцю, даследаваў моднае ў тыя гады «{{нп3|Спірытызм|столавярчэнне|ru|Спиритизм}}» і ўпэўнена заявіў, што стол рухаецца не выкліканымі духамі памерлых, а несвядомымі рухамі пальцаў удзельнікаў. Гэты вынік выклікаў лавіну абураных лістоў акультыстаў{{sfn|Карцев В. П.|1974|loc=Глава «Подготовка к Трайпосу»}}, але Фарадэй адказаў, што прыме прэтэнзіі толькі ад саміх духаў<ref name=ABR6/>. У 1848 годзе [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралева Вікторыя]] падала Фарадэю ў пажыццёвае карыстанне дом, які ўваходзіць у палацавы комплекс [[Хэмптан-Корт]]{{sfn|Карцев В. П.|1974|loc=Глава «Решение переехать в Гленлейр»}}. Усе дамавыя выдаткі і падаткі каралева ўзяла на сябе. У 1858 годзе Фарадэй сышоў у адстаўку з большасці сваіх пастоў і пасяліўся ў Хэмптан-Корце, дзе правёў апошнія 9 гадоў жыцця. Час ад часу стан здароўя дазваляла Фарадэй ненадоўга вяртацца да актыўнай дзейнасці. У 1862 годзе ён высунуў гіпотэзу, што магнітнае поле можа ссоўваць {{нп3|Спектральная лінія|спектральныя лініі|ru|Спектральная линия}}. Аднак абсталяванне тых гадоў было недастаткова адчувальным, каб выявіць гэты эфект. Толькі ў 1897 годзе [[Пітэр Зееман]] пацвердзіў гіпотэзу Фарадэя (спаслаўшыся на яго як на аўтара<ref>''Zeeman, Pieter'' (1897). The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance. Nature 55 (1424): 347. Bibcode:1897Natur..55..347Z. doi:10.1038/055347a0.</ref>) і атрымаў у 1902 годзе за гэта адкрыццё [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію]]. Майкл Фарадэй памёр 25 жніўня 1867 года за пісьмовым сталом, крыху не дажыўшы да 76-годдзя. Пахаваны на [[Хайгейцкія могілкі|Хайгейцкіх могілках]], участак для асоб неангліканскага веравызнання. == Навуковая дзейнасць == === Даследаванні па электрамагнетызме === ==== Электрамагнітная індукцыя ==== <gallery caption="Вопыты Фарадэя па індукцыі" widths="220" heights="220"> Induction experiment.png|Пры руху саленоіда з токам ўнутры драцяной шпулькі ў ёй узнікае ток Faradays transformer.png|«Трансфарматар Фарадэя»: пры ўключэнні або выключэнні току ў адной абмотцы рэгіструецца ток у іншай Faraday disk generator.jpg|[[Дыск Фарадэя]] </gallery> Асноўныя вопыты адбыліся ў перыяд 29 жніўня — 4 лістапада 1831 года, галоўнымі з іх сталі два{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том I, С. 282—283.}}: * Пры руху магнітнага стрыжня ўнутры драцяной шпулькі ў апошняй узнікаў электрычны ток. * Уключэнне або выключэнне току ў драцяной шпульцы прыводзіла да з’яўлення току у другаснай шпульцы, чые віткі чаргуюцца з віткамі першай. 17 кастрычніка 1831 года Фарадэй прыйшоў да высновы: «электрычная хваля ўзнікае толькі пры руху магніта, а не ў сілу уласцівасцей, уласцівых яму ў спакоі». Ён паставіў вырашальны эксперымент<ref name=KAFO/>: {{пачатак цытаты}} Я ўзяў цыліндрычны магнітны брусок (3/4 цалі у дыяметры і 8 1/4 цалі даўжынёй) і ўвёў адзін яго канец ўнутр спіралі з меднага дроту (220 футаў даўжынёй), злучанай з гальванометрам. Потым я хуткім рухам упіхнуў магніт унутр спіралі на ўсю яго даўжыню, і стрэлка гальванометра штурхнулася. Затым я так жа хутка выцягнуў магніт з спіралі, і стрэлка зноў хістанулася, але ў процілеглы бок. Гэтыя качанні стрэлкі паўтараліся кожны раз, як магніт упіхваўся або выштурхоўваўся. {{канец цытаты}} Яшчэ раней, 29 жніўня, Фарадэй правёў аналагічны вопыт з электрамагнітам<ref name="eduspb">[http://www.eduspb.com/node/1848 К истории открытия явления электромагнитной индукции] // Санкт-Петербургская школа</ref>: {{Пачатак цытаты}} Дзвесце тры футы меднага дроту ў адным кавалку былі накручаны на вялікі драўляны барабан; іншыя 203 футы такога жа дроту былі пракладзены ў выглядзе спіралі паміж віткамі першай абмоткі, прычым металічны кантакт быў усюды ліквідаваны пасродкам шнурка. Адна з гэтых спіралей была злучаная з гальванометрам, а іншая — з добра зараджанай батарэяй са ста пар пласцін ў чатыры квадратныя цалі з падвойнымі меднымі пласцінкамі. Пры замыканні кантакту назіралася раптоўнае, але вельмі слабое дзеянне на гальванометр, і падобнае ж слабое дзеянне мела месца пры расплюшчванні кантакту з батарэяй. {{Канец цытаты}} Такім чынам, магніт, які перамяшчаецца каля правадніка (або ўключэнне/выключэнне току ў суседнім правадніку) спараджае ў дадзеным правадніку электрычны ток. Гэтую з’ява Фарадэй назваў [[Электрамагнітная індукцыя|электрамагнітнай індукцыяй]]. 28 кастрычніка ён сабраў першы паўнавартасны генератар пастаяннага току («[[дыск Фарадэя]]»): пры кручэнні меднага дыска побач з магнітам на дыску ўзнікае [[электрычны патэнцыял]], які здымаецца прылеглым провадам. Фарадэй паказаў, як механічную энергію кручэння пераўтварыць у электрычную. Штуршком да гэтага вынаходству паслужыў вопыт [[Дамінік Франсуа Араго|Араго]] (1824 год): магніт, які круціцца, захапляў у сваё кручэнне размешчаны ніжэй медны дыск, хоць медзь няздольная намагнічвацца<ref>[http://edu.dvgups.ru/METDOC/GDTRAN/DEPEN/ELMASH/ISTOR_ENERGET/METOD/UP/frame/11.htm Изобретение многофазных электрических машин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402125401/http://edu.dvgups.ru/METDOC/GDTRAN/DEPEN/ELMASH/ISTOR_ENERGET/METOD/UP/frame/11.htm |date=2 красавіка 2015 }}.</ref>. І назад, калі круціць медны дыск паблізу магніта, падвешанага такім чынам, што ён можа круціцца ў плоскасці, паралельнай плоскасці дыска, то пры кручэнні дыска магніт круціцца за яго рухам. Араго абмяркоўваў гэты эфект з Амперам, Пуасонам і іншымі знакамітымі фізікамі, але растлумачыць яго ім не ўдалося. У справаздачы аб атрыманых выніках, апублікаваным Фарадэем 24 лістапада 1831 года перад Каралеўскім таварыствам, ён упершыню ужыў ключавой тэрмін «магнітныя [[Сілавыя лініі вектарнага поля|сілавыя лініі]]». Гэта азначала пераход ад дыскрэтнай карціны «зарады/магніты» ранейшых тэорый, пабудаваных на ўзор далёкадзеючага [[Класічная тэорыя прыцягнення Ньютана|ньютанаўскага прыцягнення]], да зусім новага бесперапыннага і далёкадзеючага фізічнага аб’екта, якое мы цяпер называем ''полем''. Некалькі пазней Фарадэй аналагічна ўвёў электрычныя сілавыя лініі. Пасля адкрыццяў Фарадэя стала ясна, што старыя мадэлі электрамагнетызму ([[Андрэ Мары Ампер|Ампера]], [[Сімеон Дэні Пуасон|Пуасона]] і інш.) няпоўныя і павінны быць істотна перапрацаваныя. Сам Фарадэй тлумачыў электрамагнітную індукцыю наступным чынам. Наваколле ўсякага зараджанага цела працята электрычнымі сілавымі лініямі, якія перадаюць «сілу» (паводле сучаснай тэрміналогіі, энергію), і аналагічна энергія магнітнага поля цячэ ўздоўж магнітных сілавых ліній. Гэтыя лініі не варта разглядаць як умоўныя абстракцыі, яны ўяўляюць сабой фізічную рэальнасць{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=301.|name=ZE301}}. Пры гэтым: # Усякая змена электрычнага стану асяроддзя спараджае магнітнае поле. # Усякая змена магнітнага стану асяроддзя спараджае электрычнае поле<ref name=ZE301/>. Дакладную фармулёўку гэтых законаў і поўную матэматычную мадэль электрамагнетызму даў праз 30 гадоў [[Джэймс Клерк Максвел|Джэймс Максвел]], які нарадзіўся ў год адкрыцця індукцыі (1831). Пры індукцыі, паказаў Фарадэй, велічыня току, які ўзнікае ў правадніку, тым большая, чым больш магнітных сілавых ліній за адзінку часу, у ходзе змены стану, перасякае гэты праваднік{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том I, С. 294—295.}}. У святле гэтых законаў прычына руху ў апісаным вышэй вопыце Араго стала зразумелая: калі матэрыял дыска перасякаў магнітныя сілавыя лініі, у ім ствараліся індукцыйныя токі, магнітнае поле якіх узаемадзейнічала з зыходным. Пазней Фарадэй паўтарыў вопыт з «[[Уніпалярная машына|дыскам Фарадэя]]», выкарыстоўваючы замест лабараторнага магніта {{нп3|Геамагнетызм|зямны магнетызм|ru|Геомагнетизм}}{{sfn|Абрамов Я. В.|1892|loc=Глава III. «Царь физиков».|name=AB3}}. ==== Фарадэеўская мадэль электрамагнітнага поля ==== Свет электрамагнітных з’яў, якім яго ўяўляў і апісваў Фарадэй, рашуча адрозніваўся ад усяго, што было ў фізіцы раней. У запісе свайго дзённіка ад 7 лістапада 1845 года Фарадэй упершыню ужыў тэрмін «''[[электрамагнітнае поле]]''» ({{lang-en|field}}){{sfn|Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству|1947—1959|loc=Том 3, С. 277}}, гэты тэрмін пазней пераняў і ўвёў у шырокае ўжыванне [[Джэймс Кларк Максвел|Максвел]]. Поле — гэта вобласць прасторы, запар пранізаная [[Сілавыя лініі вектарнага поля|сілавымі лініямі]]. Сілы ўзаемадзеяння токаў, уведзеныя Амперам, лічыліся далёкодзеючымі; Фарадэй рашуча аспрэчыў гэтае становішча і сфармуляваў (слоўна) ўласцівасці электрамагнітнага поля як істотна блізкодзеючыя, г. зн. якія бесперапынна перадаюцца ад кожнага пункту да суседніх пунктаў з канчатковай хуткасцю<ref name=R107/><ref name=KAETS/>. Да Фарадэя электрычныя сілы разумеліся як узаемадзеянне зарадаў на адлегласці — дзе няма зарадаў, няма і сіл. Фарадэй змяніў гэтую схему: зарад стварае [[электрычнае поле]], і ўжо з ім ўзаемадзейнічае іншы зарад, далёкодзеяння на адлегласці няма. З магнітным полем становішча аказалася больш складаным — яно не з’яўляецца цэнтральным, і менавіта для вызначэння напрамку магнітных сіл у кожным пункце Фарадэй увёў паняцце сілавых ліній{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=133—134.}}. Важкай падставай для адмовы ад дзеяння на адлегласці былі вопыты Фарадэя з [[дыэлектрык]]амі і [[Дыямагнетыкі|дыямагнетыкамі]] — яны ясна паказалі, што асяроддзе паміж зарадамі актыўна ўдзельнічае ў электрамагнітных працэсах{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том I, С. 290—294.}}. Больш за тое, Фарадэй пераканаўча паказаў, што ў шэрагу сітуацый электрычныя сілавыя лініі перакрыўляюцца, падобна магнітным — напрыклад, экранаваўшы два ізаляваныя шары адзін ад аднаго і зарадзіўшы адзін з іх, можна назіраць індуктыўныя зарады на другім шары<ref name=AB3/>. З атрыманых вынікаў Фарадэй зрабіў выснову, «што сама звычайная індукцыя ва ўсіх выпадках з’яўляецца ''дзеяннем сумежных часціц'' і што электрычнае дзеянне на адлегласці (гэта значыць звычайнае індуктыўнае дзеянне) адбываецца толькі дзякуючы ўплыву ''прамежкавай'' матэрыі»{{sfn|Уиттекер|2001|с=225.}}. [[Джэймс Клерк Максвел]] у «Трактаце аб электрычнасці і магнетызме» паказаў на сутнасць уяўленняў Фарадэя аб электрамагнетызме<ref>{{кніга |аўтар=Дж. К. Максвелл. |загаловак= Трактат об электричестве и магнетизме |том=1 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1989 |старонкі=13}}</ref>: {{пачатак цытаты}} Фарадэй сваім разумовым поглядам бачыў пранізлівыя ўсю прастору сілавыя лініі там, дзе матэматыкі бачылі цэнтры сіл, якія прыцягваюць на адлегласці. Фарадэй бачыў асяроддзн там, дзе яны не бачылі нічога, акрамя адлегласці. Фарадэй угледжваў месцазнаходжанне з’яў у тых рэальных працэсах, якія адбываюцца ў асяроддзі, а яны здавольваліся тым, што знайшлі яго ў сіле дзеянні на адлегласці, якая прыкладваецца да электрычных вадкасцям. …Некаторыя з найбольш плённых метадаў даследавання, адкрытых матэматыкамі, маглі б быць выяўленыя ў тэрмінах уяўленняў, запазычаных у Фарадэя, значна лепш, чым яны выражаліся ў іх арыгінальнай форме. {{канец цытаты}} Пачынаючы з 11-га выпуску серыі «Эксперыментальныя даследаванні па электрычнасці», Фарадэй палічыў магчымым абагульніць і тэарэтычна асэнсаваць велізарны назапашаны матэрыял. Сістэма свету Фарадэя адрознівалася вялікай арыгінальнасцю. Ён не прызнаваў існавання ў прыродзе пустэчы, нават запоўненай [[Эфір (фізіка)|эфірам]]. Свет цалкам запоўнены пранікальнай матэрыяй, і ўплыў кожнай матэрыяльнай часціцы блізкадзеючы, г. зн. распаўсюджваецца на ўсю прастору з канчатковай хуткасцю{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том I, С. 211.}}. Назіральнік успрымае гэты ўплыў як рознага роду сілы, але, як пісаў Фарадэй, нельга сказаць, што адна з сіл першасная і з’яўляецца прычынай іншых, «усе яны знаходзяцца ва ўзаемнай паміж сабой залежнасці і маюць агульную прыроду»{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том I, С. 288.}}. У цэлым дынаміка свету Фарадэя досыць блізкая да паданнях аб электрамагнітным полі, якімі яны былі да з’яўлення [[Квантавая фізіка|квантавай тэорыі]]. У 1832 годзе Фарадэй адвёз запячатаны канверт у Каралеўскае таварыства. Праз сто гадоў (1938) канверт адкрылі І выявілі там фармулёўку гіпотэзы: індуктыўныя з’ява распаўсюджваюцца ў прасторы з некаторай канчатковай хуткасцю, прычым у выглядзе хваль. Гэтыя хвалі таксама «з’яўляюцца найбольш верагодным тлумачэннем светлавых з’яў»{{sfn|Карцев В. П.|1974|loc=Глава «Электромагнитная теория света»|name=KAETS}}{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том I, С. 293.}}. Канчаткова гэтую выснова абгрунтаваў Максвел у 1860-я гады. Тэарэтычныя развагі Фарадэя знайшлі спачатку мала прыхільнікаў. Фарадэй не валодаў вышэйшай матэматыкай (у яго працах амаль няма формул){{sfn|Радовский М. И.|1936|с=136.|name=R136}} і для стварэння сваіх навуковых мадэляў выкарыстаў сваю выключную фізічную інтуіцыю. Ён адстойваў фізічную рэальнасць уведзеных ім сілавых ліній; аднак навукоўцы таго часу, якія ўжо звыкліся з далёкадзеяннем [[Закон сусветнага прыцягнення|Ньютонова прыцягнення]], зараз ужо да блізкадзеяння ставіліся з недаверам{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том II, С. 93.}}. У 1860-х гадах [[Джэймс Клерк Максвел|Максвел]] выклаў ідэі Фарадэя [[Ураўненні Максвела|матэматычна]], сціпла паказаўшы, што ён усяго толькі «апрануў у вытанчаныя матэматычныя адзенні» тэорыю Фарадэя. Першы артыкул на гэтую тэму нікому яшчэ не вядомага 26-гадовага Максвела быў названая «Аб фарадэеўских сілавых лініях» (1857). Фарадэй адразу напісаў аўтару сяброўскі і падбадзёрвальні ліст{{sfn|Карцев В. П.|1974|loc=Глава «СТАТЬЯ „О фарадеевских линиях силы“»}}: {{пачатак цытаты}} Мой дарагі сэр, я атрымаў Вашу артыкул і вельмі ўдзячны Вам за яго. Не хачу сказаць, што дзякую Вас за тое, што Вамі сказана адносна «сілавых ліній», паколькі я ведаю, што Вы зрабілі гэта ў інтарэсах філасофскай праўды; але Вы павінны таксама меркаваць, што гэтая праца не толькі прыемная мне, але і дае мне стымул да далейшых разваг. Я спачатку спалохаўся, убачыўшы, якая магутная сіла матэматыкі прыкладзеная да прадмета, а затым здзівіўся таму, наколькі добра прадмет яе вытрымаў… Заўсёды праўдзіва Ваш М. Фарадэй. {{канец цытаты}} Пасля вопытаў [[Генрых Герц|Герца]] (1887—1888) фарадэеўска-максвелаўская палявая мадэль становіцца агульнапрызнанай{{sfn|Спасский Б. И. История физики|1977|loc=Том I, С. 267.}}. ==== «Эксперыментальныя даследаванні па электрычнасці» ==== Фарадэй працаваў надзвычай метадычна — выявіўшы эфект, ён вывучаў яго максімальна глыбока — напрыклад, высвятляў, ад якіх параметраў і як ён залежыць (матэрыял, тэмпература і т. п.). Таму лік вопытаў (і адпаведна — колькасць выпускаў «Вопытных даследаванняў па электрычнасці») такая вялікая. Наступны кароткі пералік тэматыкі выпускаў дае ўяўленне аб размаху і глыбіні даследаванняў Фарадея{{sfn|Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству|1947—1959|loc=Оглавление}}. # ''Індукцыя электрычных токаў. Адукацыя электрычнасці з магнетызму ''. # ''Зямная магніта-электрычная індукцыя ''. # ''Тоеснасць асобных відаў электрычнасці, якія паходзяць ад розных крыніц '' (у той час многія фізікі лічылі, што розныя спосабы атрымання генеруюць прынцыпова «розную электрычнасць»). # ''Аб новым законе электрычнай праводнасці ''. # ''Пра электрахімічных раскладанні. Уплыў вады на электрахімічнае разлажэнне. Тэорыя электрахімічнага раскладання ''. # ''Аб здольнасці металаў і іншых цвёрдых целаў выклікаць злучэнне газападобных цел ''. # ''Пра электрахімічных раскладанні (працяг). Аб некаторых агульных умовах электрахімічнага раскладання. Пра новы прыборы для вымярэння гальванічнага электрычнасці. Аб першасным або другасным характары якія вылучаюцца ў электродаў хімічных рэчываў. Пра пэўнай прыродзе і аб памерах электрахімічнага раскладання ''. # ''Пра электрычнасць гальванічнага элемента; яе крыніца, колькасць, напружанне і асноўныя ўласцівасці яе. Аб напрузе, неабходнай для электролізу ''. # ''Пра індуктыўным уплыве электрычнага току на самога сябе і пра індуктыўным дзеянні электрычных токаў наогул ''. # ''Аб гальванічнай батарэі удасканаленага тыпу. Некаторыя практычныя ўказанні ''. # ''Тэорыя індукцыі. Агульныя высновы адносна прыроды індукцыі ''. # ''Пра індукцыі (працяг). Праводнасць, або кандуктыўны разрад. Электралітычны разрад. Разрыўны разрад і ізаляцыя ''. # ''Пра індукцыі (працяг). Разрыўны разрад (працяг) ''. # ''Прырода электрычнай сілы або сіл. Сувязь паміж электрычнай і магнітнай сіламі. Заўвагі аб электрычным ўзбуджэнні ''. # ''Заключэнне аб характары напрамкі электрычнай сілы ў электрычнага вугра ''. # ''Пра крыніцы магутнасці гальванічнага элемента ''. # ''Пра крыніцы магутнасці гальванічнага элемента (працяг). Дзеянне тэмпературы. Дзеянне гадоўлі. Змянення парадку металічных элементаў у гальванічных ланцугах. Непраўдападобна здагадкі аб кантактнай прыродзе сілы ''. # ''Пра электрычнасці, развіваецца пры трэнні вады і пара пра іншыя цела ''. # ''Дзеянне магнітаў на свет. Дзеянне электрычных токаў на свет ''. # ''Аб новых магнітных дзеяннях і аб магнітным стане ўсякага рэчыва. Дзеянне магнітаў на цяжкае шкло. Дзеянне магнітаў на іншыя рэчывы, якія аказваюць магнітнае дзеянне на святло. Дзеянне магнітаў на металы наогул ''. # ''Аб новых магнітных дзеяннях і аб магнітным стане ўсякага рэчыва (працяг). Дзеянне магнітаў на магнітныя металы і іх злучэнні. Дзеянне магнітаў на паветра і газы ''. # ''Аб крышталічнай палярнасці вісмута і іншых цел і яе дачыненні да магнітнай форме сілы. Крышталічная палярнасць вісмута, сурмы, мыш’яку. Крышталічнае стан розных цел. Аб прыродзе магнекрышталічнай сілы і агульныя меркаванні. Аб становішчы крышталя сульфату жалеза ў магнітным полі''. # ''Аб палярным ці іншым стане дыямагнітных цел ''. # ''Аб магчымай сувязі паміж цягай і электрычнасцю ''. # ''Аб магнітным і дыямагнітным стане цел. Газападобныя цела пад уплывам магнітнай сілы не пашыраюцца. Рознаснае магнітнае дзеянне. Магнітныя ўласцівасці кіслароду, азоту і пустэчы ''. # ''Здольнасць праводзіць магнетызм. Магнітная праводнасць. Палярнасць праводнасці. Магнекрышталічная праводнасць. Атмасферны магнетызм ''. # ''Пра атмасферны магнетызм (працяг). Эксперыментальнае даследаванне законаў магнітнага дзеянні атмасферы і іх прымяненне да асобных выпадкаў. Даклад аб атмасферным магнетызме ''. # ''Аб магнітных сілавых лініях, вызначанасць іх характару і іх размеркаванне ў магніце і ў навакольнай прасторы ''. # ''Аб прымяненні індукцыйнага магнітаэлектрычнага току для выяўлення і вымярэння магнітнай сілы ''. ==== Іншыя работы па электрамагнетызму ==== Фарадэй сабраў першы [[трансфарматар]]<ref>''Кислицын А. Л.'' Трансформаторы: Учебное пособие по курсу «Электромеханика». Ульяновск: УлГТУ, 2001. 76 с. ISBN 5-89146-202-8</ref>, даследаваў [[самаіндукцыя|самаіндукцыю]], адкрытую ў [[1832]] года ў амерыканскім навукоўцам [[Джозеф Генры|Дж. Генры]], разрады ў газах і інш. Пры даследаванні уласцівасцей [[дыэлектрык]]аў увёў паняцце [[дыэлектрычная пранікальнасць|дыэлектрычнай пранікальнасці]] (якую называў «індуктыўнай здольнасцю»)<ref>{{кніга|аўтар=Филонович С. Р.|загаловак=Судьба классического закона|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|серыя=Библиотечка «Квант», выпуск 79 |старонкі=121 |старонак=240 |isbn=5-02-014087-2}}</ref>. У 1836 годзе, працуючы над праблемамі статычнага электрычнасці, Фарадэй правёў эксперымент, які паказаў, што [[электрычны зарад]] уздзейнічае толькі на паверхню замкнёнай абалонкі-правадніка, не аказваючы ніякага ўздзеяння на аб’екты, якія знаходзяцца ўнутры яе. Дадзены эфект звязаны з тым, што супрацьлеглыя бакі правадніка набываюць зарады, поле якіх кампенсуе знешняе поле. Адпаведныя ахоўныя ўласцівасці выкарыстоўваюцца ў прыладзе, вядомай цяпер як [[клетка Фарадэя]]. Фарадэй выявіў паварот плоскасці палярызацыі святла ў магнітным полі ([[эфект Фарадэя]]). Гэта азначала, што святло і электрамагнетызм цесна звязаныя. Перакананасць Фарадэя ў адзінстве усіх сіл прыроды знайшла яшчэ адно пацверджанне. Пазней Максвел строга даказаў электрамагнітную прыроду святла. === Хімія === Фарадэй зрабіў нямала адкрыццяў у галіне хіміі. У 1824 годзе ён адкрыў [[бензол]] і {{нп3|ізабутылен|ізабутылен|ru|Изобутилен}}, адным з першых атрымаў у вадкім стане [[хлор]], [[серавадарод]], [[дыяксід вугляроду]], [[аміяк]], [[этылен]] і {{нп3|Аксід азоту(IV)|дыяксід азоту|ru|Оксид азота(IV)}}{{sfn|Биографии химиков|name=ALH}}. У 1825 годзе ўпершыню сінтэзаваў [[гексахларан]] — рэчыва, на аснове якога ў XX стагоддзі вырабляліся розныя {{нп3|інсектыцыды|інсектыцыды|ru|Инсектициды}}<ref name=ZE291/>. Вывучаў [[каталіз|каталітычныя рэакцыі]]<ref name=ALH/>. У 1825—1829 гадах Фарадэй, у складзе камісіі Каралеўскага таварыства, дэталёва даследаваў, як хімічны склад шкла ўплывае на яго фізічныя ўласцівасці{{sfn|Абрамов Я. В.|1892|loc=Глава II. «Первые открытия».}}. Шкла Фарадэя былі занадта дарогі для практычнага прымянення, але атрыманы практычны досвед спатрэбіўся пазней пры эксперыментах з дзеяннем магніта на свет{{sfn|Абрамов Я. В.|1892|loc=Глава V. «Последний период научных работ и смерть».|name=AB5}} і для выканання ўрадавага задання па ўдасканаленні маякоў<ref>{{cite web|url=http://www.engineering-timelines.com/who/Faraday_M/faradayMichael7.asp|title=Michael Faraday. Engineering timeline|access-date=2013-05-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gr0JQaM1?url=http://www.engineering-timelines.com/who/Faraday_M/faradayMichael7.asp|archive-date=24 мая 2013|url-status=live}}</ref>. === Электрахімія і магнітахімія === [[Файл:Faraday Michael Christmas lecture detail.jpg|міні|250px|<center>Фарадэй дае публічную лекцыю.</center>]] Як ужо гаварылася вышэй, Фарадэй верыў у адзінства ўсіх сіл у прыродзе, таму натуральна было чакаць, што хімічныя ўласцівасці і законы звязаныя з электрычнымі. Пацверджанне гэтаму здагадцы ён атрымаў у 1832 годзе, адкрыўшы фундаментальныя [[Законы электролізу Фарадэя|законы электролізу]]. Гэтыя законы ляглі ў аснову новага падзелу навукі — [[электрахімія|электрахіміі]], які мае сёння велізарную колькасць тэхналагічных прыкладанняў{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=304.|name=ZE304}}. Выгляд законаў Фарадэя наводзіў на думку аб існаванні «электрычных атамаў» з найменшым магчымым зарадам; сапраўды, на мяжы XIX—XX стагоддзяў гэтая часціца ([[электрон]]) была выяўлена, і законы Фарадэя дапамаглі ацаніць яе зарад<ref name=ZE304/>. Прапанаваныя Фарадеем тэрміны ''[[іон]], [[катод]], [[анод]], [[электраліт]]'' укараніліся ў навуцы<ref name=ZE296/>. Вопыты па электрахіміі далі яшчэ адзін доказ блізкадзеяння электрамагнетызму. Многія навукоўцы лічылі тады, што [[электроліз]] выклікаецца прыцягненнем на адлегласці (іонаў да электродаў). Фарадэй правёў просты вопыт: аддзяліў электроды ад змочанай саляным растворам паперы двума паветранымі прамежкамі, пасля чаго адзначыў, што іскравыя разрад выклікаў разлажэнне раствора. Адсюль вынікала, што электроліз выклікаецца ня далёкім прыцягненнем, а мясцовым токам, і адбываецца ён толькі ў месцах праходжання току. Рух іонаў да электродаў адбываецца ўжо пасля (і з прычыны) раскладання малекул{{sfn|Уиттекер|2001|с=215—217.}}. У 1846 годзе Фарадэй адкрыў дыямагнетызм — эфект намагнічваемасці некаторых рэчываў (напрыклад, [[кварц]]а, [[вісмут]]а, [[Серабро|срэбра]]) процілегла кірунку дзеючага на яго вонкавага магнітнага поля, г. зн. адштурхванне іх ад абодвух полюсаў магніта. Гэтыя і іншыя вопыты Фарадэя заклалі аснову {{нп3|Магнетахімія|магнетахіміі|ru|Магнетохимия}}<ref>{{кніга|аўтар=Павлович Н. В.|загаловак=Магнитная восприимчивость организмов|спасылка=http://okio.ru/|месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |старонак=111 |год=1985}}</ref>. === Іншыя даследаванні === Брытанскі ўрад неаднаразова прыцягваў Фарадэя, як прызнанага аўтарытэта ў галіне прыкладной фізікі, да вырашэння надзённых тэхнічных задач — удасканаленне маякоў<ref>''Frank A. J. L. James'' «The civil-engineer’s talent»: Michael Faraday, science, engineering the English lighthouse service, 1836—1865. In: ''Transactions of the Newcomen Society''. vol. 70B, 1998, P. 153—160.</ref>, абарона дноў караблёў ад карозіі<ref>{{cite web|url=http://www.corrosion-doctors.org/Corrosion-History/CP-History.htm|title=History of Cathodic Protection|access-date=2013-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gvkwh8FN?url=http://www.corrosion-doctors.org/Corrosion-History/CP-History.htm|archive-date=27 мая 2013|url-status=live}}</ref>, экспертыза ў судовых справах і інш.<ref>{{cite web|url=http://books.google.ru/books?id=vKesSblgySgC&pg=PR34&lpg=PR34&dq=Faraday+lighthouse+coal+dust&source=bl&ots=IDLl9zuS5a&sig=m8NdI7NSBUz5ghhXn_6nqpb_MOw&hl=ru&sa=X&ei=kBGZUbCELOfo4QSItoHQBg&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=Faraday%20lighthouse%20coal%20dust&f=false |title=The Correspondence of Michael Faraday |pages=xxxiv |access-date=2013-05-19}}</ref> Фарадэй даследаваў [[Наначасцінка|наначасціц]] металу ў [[калоідныя сістэмы|калоідзе]] золата і апісаў іх аптычныя і іншыя асаблівасці ў параўнанні з часціцамі больш буйных памераў. Гэты вопыт можа лічыцца першым укладам у [[Нанатэхналогія|нанатэхналогію]]<ref>{{cite web|url=http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126|title=The Birth of Nanotechnology|access-date=2013-05-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6GW4rxozp?url=http://www.nanogallery.info/nanogallery/?ipg=126|archive-date=10 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Тлумачэнне заўважаным эфектам дала ў XX стагоддзі [[квантавая тэорыя]]. == Асабістыя якасці і ацэнкі == У асабістым зносінах знаёмыя Фарадэя заўсёды, да канца жыцця навукоўца адзначалі яго сціпласць, добразычлівасць і пакараць чалавечае абаянне{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=72—73.}} {{sfn|Цейтлин З.|1939|с=295.|name=ZE295}}. [[Жан Батыст Дзюма]], вядомы хімік і палітык{{sfn|Абрамов Я. В.|1892|loc=Глава VI. Характер Фарадея и его воззрения.|name=ABR6}}: {{пачатак цытаты}} Кожны з тых, хто ведалі яго — я цвёрда перакананы — хацеў бы толькі наблізіцца да той маральнай дасканаласці, якая, па-відаць, было дадзена Фарадэю ад нараджэння. Гэта была нейкая, на яго аднаго якая сышла, мілата, у якой ён пачэрпаем сілы для сваёй кіпучай дзейнасці, будучы адначасова гарачым прапаведнікам ісціны, нястомным мастаком, чалавекам, поўным ветлівасці і весялосці, у вышэйшай ступені гуманным і мяккім ў прыватным жыцці… Я не ведаў чалавека, які быў бы больш варты любові і павагі, чым ён, і страта якога каштавала б больш шчырага шкадавання. {{канец цытаты}} [[Джэймс Клерк Максвел]]<ref name=KU476>{{кніга |аўтар=Кузнецов Б. Г. |загаловак=Эйнштейн. Жизнь. Смерть. Бессмертие |спасылка=http://bibliotekar.ru/albert-eynshteyn/index.htm |выданне=5-е изд., перераб. и доп |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1980 |старонкі=476—477}}</ref>: {{пачатак цытаты}} Спосаб, якім Фарадэй выкарыстаў сваю ідэю сілавых ліній, каб каардынаваць з’явы электрамагнітнай індукцыі, даказвае, што ён быў матэматыкам высокага парадку — адным з тых, у каго матэматыкі будучага могуць чэрпаць каштоўныя і плённыя метады. {{канец цытаты}} [[Герман Людвіг Фердынанд Гельмгольц]]{{sfn|Кудрявцев П. С.|1974|loc=Том I, С. 439.}}: {{пачатак цытаты}} Да таго часу, пакуль людзі карыстаюцца выгодамі электрычнасці, яны заўсёды будуць з падзякай успамінаць імя Фарадэя. {{канец цытаты}} [[Уільям Томсан (лорд Кельвін)|Уільям Томсан, лорд Кельвін]]<ref>{{кніга |аўтар=Emilio Segrè |загаловак=Die großen Physiker und ihre Entdeckungen |месца=München |выдавецтва=Piper |год=1997 |isbn=3492039502 |старонкі=247}}</ref>: {{пачатак цытаты}} Незвычайная шпаркасць і жвавасць адрознівалі яго. Водбліск яго генія акружаў яго нейкай асаблівай, зіхатлівай аўрай. Вызначана кожны адчуваў гэтую чароўнасць — няхай гэта будзе глыбокі філосаф або простае дзіця. {{канец цытаты}} [[Альберт Эйнштэйн]]<ref name=KU476/>: {{пачатак цытаты}} З часу абгрунтавання тэарэтычнай фізікі Ньютанам найбольшыя змены ў яе тэарэтычных асновах, іншымі словамі, у нашым уяўленні аб структуры рэальнасці, былі дасягнуты дзякуючы даследаванням электрамагнітных з’яў Фарадэем і Максвелам. {{канец цытаты}} == Рэлігійныя погляды == [[Файл:Faraday Michael grave-MJ-Succu.jpg|міні|Магіла Майкла і Сары Фарадэй.]] Фарадэй, як і яго бацькі (а таксама жонка), быў членам [[Пратэстантызм|пратэстанцкай абшчыны]], якую па імёнах яе заснавальнікаў называюць «гласіты» або «сандэманіяне» ({{lang-en|Glasites, Sandemanians}}). Гэтая канфесія з’явілася ў Шатландыі каля 1730 года, адкалоліся ад {{нп3|Царква Шатландыі|прэсвітэрыянскай царквы Шатландыі|ru|Церковь Шотландии}}<ref>{{кніга|аўтар=Smith, John Howard.|загаловак=The Perfect Rule of the Christian Religion: A History of Sandemanianism in the Eighteenth Century |месца=Albany, NY|выдавецтва=SUNY Press|год=2009|pages=37}}</ref>. Фарадей добрасумленна выконваў свае абавязкі як член лонданскай абшчыны, некалькі разоў абіраўся старэйшынай абшчыны і [[дыякан]]ам. Мяркуючы па яго выказваннях, Фарадей быў шчыра вернікам, аднак у адным з лістоў адмаўляў, што ў сваіх даследаваннях кіруецца якой-небудзь рэлігійнай філасофіяй<ref name=ABR6/>: {{пачатак цытаты}} Хоць у прыродзе тварэння Бога ніколі не могуць знаходзіцца ў супярэчнасці з вышэйшымі прадметамі, якія адносяцца да нашай будучай жыцця, і хоць гэтыя тварэння павінны служыць, падобна ўсім іншаму, для Яго ўзвялічэння і ўсхваленні, — я ўсё ж не знаходжу патрэбным спалучаць вывучэнне натуральных навук з рэлігіяй і заўсёды лічыў рэлігію і навуку рэчамі зусім рознымі. {{канец цытаты}} == Увекавечанне памяці == У гонар Майкла Фарадэя названыя: * Адзінка вымярэння электрычнай ёмістасці — [[фарад]]. * Адзінка вымярэння электрычнага зарада ў электрахіміі — {{нп3|Фарадэй, адзінка вымярэння|фарадэй|be-x-old|Фарадэй (адзінка вымярэньня)}} * Месяцавы кратар Faraday<ref>{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.pdf|title=Каталог «Номенклатурный ряд названий лунного рельефа»|last=Пугачева С. Г.|access-date=2013-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20141212191628/http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.pdf|archive-date=12 снежня 2014|url-status=dead}}</ref> * Астэроід 37582. Навуковыя паняцці, названыя ў гонар Фарадэя: * [[Уніпалярная машына|Дыск Фарадэя]] * {{нп3|Закон электрамагнітнай індукцыі Фарадэя|Закон электрамагнітнай індукцыі Фарадэя|ru|Закон электромагнитной индукции Фарадея}} * [[Законы электролізу Фарадэя]] * [[Клетка Фарадэя]] * [[Пастаянная Фарадэя]] * {{нп3|Прэмія Майкла Фарадэя|Прэмія Майкла Фарадэя|ru|Премия Майкла Фарадея}} * {{нп3|Цыліндр Фарадэя|Цыліндр Фарадэя|ru|Цилиндр Фарадея}} * [[Эфект Фарадэя]] <gallery caption="Помнікі", widths=200, heights=200> Michael Faraday statue AB.jpg|Помнік Фарадэю ў Лондане, Савойская плошча Michael Faraday bust housed at the Royal Society building in London.jpeg|Бюст Фарадэя ў Каралеўскім таварыстве Michael Faradays Flat at Royal Institution.jpg|Мемарыяльны пакой Фарадэя, Каралеўскае таварыства </gallery> У Лондане на Савойскай плошчы (ля [[Мост Ватэрлоа|моста Ватэрлоа]]) ўсталяваны помнік вучонаму (1886 год)<ref>{{cite web|url=http://www.londonremembers.com/memorials/michael-faraday-statue|title=Michael Faraday statue|access-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120723110027/http://www.londonremembers.com/memorials/michael-faraday-statue|archive-date=23 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Імя Фарадэя прысвоена аднаму з карпусоў Лонданскага інстытута электратэхнікі, аднаму з будынкаў Эдынбургскага ўніверсітэта, шэрагу школ, каледжаў, гарадскіх вуліц. Брытанская палярная станцыя ў Антарктыдзе называлася «Фарадэй» з 1977 па 1996 год, пасля чаго станцыя была перададзена Украіне і змяніла назву на «{{нп3|Акадэмік Вярнадскі, антарктычная станцыя|Акадэмік Вярнадскі|ru|Академик Вернадский (антарктическая станция)}}»<ref>{{cite web|url=http://www.regnum.by/news/analitics/1139996.html|title=Украина вступает в территориальный спор с Австралией и Францией за Антарктиду|access-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512070651/http://www.regnum.by/news/analitics/1139996.html|archive-date=12 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 1931 года ў Вэстмінстэрскім абацтве за магілай [[Ісаак Ньютан|Ісаака Ньютана]] былі ўсталяваныя побач дзве мемарыяльныя пліты — у гонар Майкла Фарадэя і Джэймса Клерка Максвела{{sfn|Карцев В. П.|1974|loc=Эпилог}}. Недалёка ад месца нараджэння Фарадэя адкрыты {{нп3|Мемарыял Фарадэя|яго мемарыял|en|Michael Faraday Memorial}}, а непадалёк размешчаны невялікі Фарадэеўскі парк (''Faraday Gardens''). Партрэт Фарадэя размяшчаўся на англійскай банкноце ў 20 фунтаў выпуску 1991—1999 гадоў<ref>{{cite web |url=http://math4school.okis.ru/faraday.html |title=Майкл Фарадей на math4school.okis.ru |access-date=2013-05-23 |archive-date=22 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222122316/https://math4school.okis.ru/faraday.html |url-status=dead }}</ref>. У гонар Фарадэя названа некалькі ўзнагарод: * [[Прэмія Майкла Фарадэя]] ([[Лонданскае каралеўскае таварыства]]) * {{нп3|Медаль Фарадэя|Медаль Фарадэя|ru|Медаль Фарадея}} (Institution of Engineering and Technology) * {{нп3|Фарадэеўская лекцыя|Фарадэеўская лекцыя|ru|Фарадеевская лекция}} ([[Каралеўскае хімічнае таварыства]]) * {{нп3|Медаль Фарадэя па электрахіміі|Медаль Фарадэя па электрахіміі|en|Faraday Medal (electrochemistry)}} ([[Каралеўскае хімічнае таварыства]]) * {{нп3|Медаль Фарадэя па эксперыментальнай фізіцы|Медаль Фарадэя па электрахіміі|en|Faraday Medal and Prize}} ({{нп3|Інстытут фізікі|Інстытут фізікі|ru|Институт физики}}) == Працы == * ''Chemical Manipulation: Being Instructions to Students in Chemistry on the Methods of Performing Experiments of Demonstration or of Research, with Accuracy and Success''. W. Phillips, London 1827, [http://books.google.de/books?id=YmeGPa8APHwC Text online]. * ''Experimental Researches in Electricity''. 3 vols, R. Taylor & W. Francis, London 1839—1855 ** [http://books.google.com/books?id=XuITAAAAQAAJ Vol 1] [http://books.google.com/books?id=DsEUAAAAQAAJ Vol 2] [http://books.google.com/books?id=2BsXAAAAYAAJ Vol 3]. * ''Experimental Researches in Chemistry and Physics''. R. Taylor & W. Francis, London 1859, [http://www.archive.org/details/experimentalrese00fararich Text online]. * ''A Course of Six Lectures on the Various Forces of Matter, and Their Relations To Each Other''. Richard Griffin & Co., London Glasgow 1860, [http://www.archive.org/details/courseofsixlectu00fararich Text online]. * ''A Course of Six Lectures on the Chemical History of a Candle: To Which is Added a Lecture on Platinum''. Harper & Brothers, New York 1861, [http://www.archive.org/details/courseofsixlectu00fara Text online]. * {{Cite book | title = Diary | url = https://archive.org/details/diary8v0000fara | editor = T. Martin | year = 1932–1936| isbn = 0-7135-0439-0}} — published in eight volumes; see also the [http://www.faradaysdiary.com/ 2009 publication] of Faraday’s diary. * {{Cite book | title = Curiosity Perfectly Satisfyed: Faraday’s Travels in Europe 1813—1815 | editor = B. Bowers and L. Symons | publisher=Institution of Electrical Engineers | year = 1991}} * {{Cite book |title = The Correspondence of Michael Faraday | year = 1991 | volume = 1 | publisher=INSPEC, Inc. | editor = F. A. J. L. James| isbn = 0-86341-248-3}} — volume 2, 1993; volume 3, 1996; volume 4, 1999. * [http://www.archive.org/details/lettersoffaraday00fararich The letters of Faraday and Schoenbein 1836—1862. With notes, comments and references to contemporary letters] London: Williams & Norgate 1899. * [[:en:s:The Liquefaction of Gases|The Liquefaction of Gases]], Edinburgh: W. F. Clay, 1896. * {{кніга |аўтар=Фарадей М. |загаловак=Избранные работы по электричеству |спасылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/F/FARADEY_Maykl/Faradey_M._Izbrannye_raboty_po_elektrichestvu.(1939).%5Bdjv%5D.zip |месца=М.-Л. |выдавецтва=ГОНТИ |год=1939 |серыя=Классики естествознания }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга |аўтар=Фарадей М. |загаловак=Силы материи и их взаимоотношения |месца=М. |выдавецтва=ГАИЗ |год=1940}} * {{кніга |аўтар=Фарадей М. |загаловак=Экспериментальные исследования по электричеству, в трёх томах |спасылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/F/FARADEY_Maykl/_Faradey_M..html |месца=М. |выдавецтва=Изд. АН СССР |год=1947—1959 |серыя=Классики науки |ref=Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству }} ; Навукова-папулярныя * {{cite web|url=http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm|title=История свечи|last=Фарадей М.|access-date=2013-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501183541/http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm|archive-date=1 мая 2016|url-status=dead}} == Гл. таксама == * [[Гісторыя фізікі]] * [[Медаль Фарадэя]] * [[Уніпалярная машына]] * [[Ураўненні Максвела]] * [[Электратэхніка]] * [[Ганс Хрысціян Эрстэд]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||321}} * {{кніга |аўтар=Абрамов Я. В. |ref=Абрамов Я. В. |загаловак=Майкл Фарадей. Его жизнь и научная деятельность |спасылка=http://az.lib.ru/a/abramow_j_w/text_1892_faradey.shtml |серыя=Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Ф. Павленкова |год=1892}} Переиздание — М.: Книга по Требованию, 2011, ISBN 978-5-4241-2475-4. * {{кніга |аўтар=Бингем Д. |загаловак=Майкл Фарадей. Духовный генератор |арыгінал=Michael Faraday: Spiritual Dynamo |выдавецтва=Библия для всех |месца=М. |год=2008 |старонак=144 |isbn=978-5-7454-1028-4, 1-84550-156-X}} * {{кніга|аўтар=Карцев В. П. |загаловак=Максвелл |ref=Карцев В. П. |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Karcev1974ru.djvu |месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия |год=1974 |серыя=Жизнь замечательных людей}} * {{кніга |аўтар=Кудрявцев П. С. |загаловак=Курс истории физики |выдавецтва=Просвещение |месца=М. |год=1974 |спасылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |ref=Кудрявцев П. С. |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archive-date=31 снежня 2012 }} * {{кніга |аўтар=Кудрявцев П. С. |загаловак=Фарадей |выдавецтва=Просвещение |месца=М. |год=1969 |старонак=169}} * {{кніга |аўтар=Радовский М. И. |загаловак=Фарадей |спасылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/R/RADOVSKIY_Moisey_Izrailevich/Radovskiy_M.I._Faradey.(1936).%5Bdjv%5D.zip |месца=М. |выдавецтва=Журнально-газетное объединение |год=1936 |серыя=Жизнь замечательных людей, выпуск 19—20 (91—92) |ref=Радовский М. И. }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга |аўтар=Спасский Б. И. |загаловак=История физики, в двух томах |спасылка=http://osnovanija.narod.ru/history.html |месца=М. |выдавецтва=Высшая школа |год=1977 |ref=Спасский Б. И. История физики}} * {{кніга |аўтар=Уиттекер Э.|загаловак=История теории эфира и электричества. Глава 6. Фарадей |месца=М.|выдавецтва=Регулярная и хаотическая динамика|год=2001|старонак=512 |isbn=5-93972-070-6 |ref=Уиттекер}} * {{кніга |аўтар=Цейтлин З. |частка=Биография М. Фарадея |загаловак=M. Фарадей. Избранные работы по электричеству |серыя=Классики естествознания |месца=М.—Л. |выдавецтва=ГОНТИ |год=1939 |ref=Цейтлин З.}} * {{кніга |аўтар=Шаховская Н., Шик М. |загаловак=Повелитель молний: Майкл Фарадей |серыя=Пионер — значит первый |месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия |год=1968}} * {{кніга |аўтар=Tyndall, John.|загаловак=Faraday as a Discoverer |ref=Tyndall |спасылка=http://www.gutenberg.org/ebooks/1225|месца=London |выдавецтва=Longmans, Green, and Company|год=1868|старонак=172}} == Спасылкі == * {{cite web |url=http://www.alhimik.ru/great/faraday.html |title=Биографии химиков. Фарадей |access-date=2013-05-03 |ref=Биографии химиков |archive-url=https://www.webcitation.org/6GW4xXbjJ?url=http://www.alhimik.ru/great/faraday.html |archive-date=10 мая 2013 |url-status=live }} * {{cite web|url=http://scbist.com/zhurnal-lokomotiv/9295-korol-eksperimentatorov.html|title=«Король экспериментаторов»|access-date=2013-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111008/http://scbist.com/zhurnal-lokomotiv/9295-korol-eksperimentatorov.html|archive-date=3 кастрычніка 2013|url-status=dead}} * {{cite web | url = http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html | title = Майкл Фарадей в Энциклопедии Кругосвет | access-date = 2013-05-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130624075248/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html | archive-date = 24 чэрвеня 2013 | url-status = dead }} * {{cite web|url=http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Faraday.html|title=Майкл Фарадей на physchem.chimfak.rsu.ru|access-date=2013-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131120031017/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Faraday.html|archive-date=20 лістапада 2013|url-status=dead}} * {{cite web | url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Printonly/Faraday.html | title = Майкл Фарадей в библиотеке Mac Tutor | access-date = 2013-05-03 | archive-url = https://www.webcitation.org/6GdQRDtQh?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Printonly/Faraday.html | archive-date = 15 мая 2013 | url-status = dead }}{{ref-en}} ; Навукова-папулярныя відэафільмы * {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=xcZ6exy3v_8 |title=Майкл Фарадей. От электричества до электрогенератора |access-date=2013-05-11}} * {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?feature=plpp&v=i-OdI3ktyuo |title=Опыты Фарадея |access-date=2013-05-11}} * {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=UWH_zvnGFWM |title=Энциклопедия. Майкл Фарадей |access-date=2013-05-11}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фарадэй Майкл}} [[Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі]] [[Катэгорыя:Самавукі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 19f8w247ko0z3xtmpw128lq9s7791zh 0 63957 5176994 5156098 2026-08-07T10:53:17Z Bahusia 150630 дапаўненне 5176994 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Анібалева |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Андрэеўшчынскі }} '''Аніба́лева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаюцца таксама варыянты '''Ані́балева'''</ref> ({{lang-be-trans|Anibalieva}}, {{lang-ru|Анибалево}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Андрэеўшчынскі сельсавет|Андрэеўшчынскага сельсавета]]. У 1871 годзе ўзгадваецца як фальварак Анібалева. У пачатку 20 стагоддзя ў Высоцкай воласці Аршанскага павета, 22 двары, каля 130 жыхароў. 500 дзесяцін зямлі, у тым ліку 138 дзесяцін лесу. У 1923 г. — 239 жыхароў. У 1930 г. створаны калгас «Шлях Саветаў». У 1940 г. — 33 двары, 101 жыхар<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 489.</ref>. Вёска размешчана за 5 км на поўнач ад [[Орша|Оршы]] і за 2 км на ўсход ад міжнароднай аўтамагістралі [[Санкт-Пецярбург]] — [[Адэса]] (у межах Беларусі — магістраль ''[[Магістраль М8|М8]]''). == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 101 чалавек у 33 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/75 Аннибалево] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127165259/http://db.narb.by/search/75 |date=27 студзеня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў чэрвені 1944 года гітлераўцамі было спалена 28 дамоў<ref name="Бер"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Андрэеўшчынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Андрэеўшчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] j2amuojyjjbyiiqcv2rehlzmqzrkhpd 0 64768 5176855 4645599 2026-08-07T04:22:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176855 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Гар| Дэпартамент-Фр=Gard| нумар= 30| рэгіён=[[Лангедок — Русільён]]| Прэфектура=[[Нім]]| Супрэфектуры=[[Горад Алес|Алес]]<br />[[Ле-Віган]]| насельніцтва= 623,1 тыс.| год=1999| месца= 34 | шчыльнасць= 106 | плошча=5853 | акругі=3 | кантоны= 46| камуны= 353| president= Жан Дэнат| pres_party= PS| img_coa=Blason département fr Gard.svg | сайт=http://www.cg30.fr/ }} '''Гар''' ({{lang-fr|Gard}}) — дэпартамент на поўдні [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёну [[Лангедок — Русільён]]. Сваю назву атрымаў ад ракі [[Гардон]], якая працякае па яго тэрыторыі. Парадкавы нумар 30. Адміністрацыйны цэнтр — [[Нім]]. Насельніцтва 623,1 тыс. чалавек (34-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). == Геаграфія == Плошча тэрыторыі 5853 км кв. Дэпартамент уключае 3 акругі, 46 кантонаў і 353 камуны. == Гісторыя == Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] Гар стаў адным з першых 83 дэпартаментаў, утвораных у сакавіку [[1790]] г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі [[Лангедок]]. == Спасылкі == * [http://www.gard.pref.gouv.fr/ Prefecture website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180902132305/http://www.gard.pref.gouv.fr/ |date=2 верасня 2018 }} (in French) * [http://www.cg30.fr/ Conseil General website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090217045853/http://www.cg30.fr/ |date=17 лютага 2009 }} (in French) * [https://web.archive.org/web/20030816155854/http://www.quid.fr/departements.html?mode=detail&dep=30&style=map Map of the department] {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі]] [[Катэгорыя:Гар (дэпартамент)| ]] ikypqi2flo31j1t2pjl5t9gj2voxygl 0 66138 5176464 4815580 2026-08-06T12:12:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176464 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» |выява= |Тып = [[Выбух]], [[пажар]] |Прычына= a) (паводле МНС) парушэнне рэжыму эксплуатацыі абсталявання па вытворчасці драўняна-паліўных гранул<ref name=red1/><br />b) (паводле ЗАТ «Пінскдрэў») парушэнне рэгламенту правядзення рамонтных работ<ref name=adq/> |Горад= Пінск |Краіна= {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Дата= [[25 кастрычніка]] [[2010]] |Час= ~13:00 [[UTC+3]] |Загінулых= 14 |Пацярпелых= 21<ref name=rere/> |Вікісховішча= |К краіна= Беларусь |К назва= Пінск |К каардынаты шыраты= 52.0700 |К каардынаты даўгаты= 26.0500 }} '''Выбух і пажар на ЗАТ «Холдынгавая кампанія «[[Пінскдрэў]]»''' — надзвычайнае [[здарэнне]], што адбылося 25 кастрычніка 2010 году ў горадзе [[Пінск]]у ([[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]). Магчымай яго прычынай, паводле інфармацыі МНС, стаў «выбух адкладанняў драўнянага пылу ў выніку парушэння рэжыму эксплуатацыі абсталявання па вытворчасці драўняна-паліўных гранул»<ref name=red1>{{Cite web | date = 26 кастрычніка 2010| url = http://news.belta.by/by/print?id=589796| title = Магчымай прычынай НЗ на фабрыцы ў Пінску названы выбух адкладаў драўнянага пылу| work = Грамадства| publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]| access-date = 7 студзеня 2011 }}</ref>. Паводле інфармацыі самога кіраўніцтва [[холдынг]]авай кампаніі выбух адбыўся ў выніку «парушэння рэгламенту правядзення рамонтных работ»<ref name=adq/>. У катастрофе загінула 14 чалавек<ref>{{ Cite web | date = 1 лістапада 2010| url = http://news.belta.by/by/print?id=591062| title = Колькасць загінуўшых пры выбуху і пажары на «Пінскдрэў-ДСП» дасягнула 14 чалавек| work = Грамадства| publisher = Беларускае тэлеграфнае агенцтва| access-date = 2 студзеня 2011 }}</ref>. Пажаратушэннем займалася 19 адзінак пажарнай каманды<ref name=och>{{Cite web| author = Зміцер Лукашук| date = 26 кастрычніка 2010| url = http://m.euroradio.fm/yany-lyazhac-u-reanimacyi-na-ventylyacyi-lyogkih-i-u-neprytomnasci| title = «Яны ляжаць у рэанімацыі на вентыляцыі лёгкіх і ў непрытомнасці»| work = Рэпартажы| publisher = [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле каментарыяў [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь]], гэта была самая вялікая прамысловая аварыя ў Беларусі за некалькі дзесяцігоддзяў<ref name="naviny.by">[https://web.archive.org/web/20101106022319/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/11/01/ic_articles_124_171070 Публичное сочувствие нецелесообразно?] // naviny.by, 1 лістапада 2010 {{ref-ru}}</ref>. Выбух на заводзе па вытворчасці драўняна-стружкавых пліт адбыўся прыкладна ў 13:00 25 кастрычніка. У [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве па надзвычайных сітуацыях]] лічаць, што выбух адбыўся з-за ''«адкладанняў драўнянага пылу ў выніку парушэння рэжыму эксплуатацыі абсталявання па вытворчасці драўняна-паліўных гранул»''<ref name=nn.1>{{ Cite web | date = 1 лістапада 2010 | url = http://www.nn.by/?c=ar&i=45355| title = Колькасць ахвяраў выбуху на «Пінскдрэве» вырасла да 14 чалавек| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 2 лістапада 2010 }}</ref><ref>{{ Cite web | date = 1 лістапада 2010| url = http://m.charter97.org/be/news/2010/11/1/33432/| title = Ужо 14 загінуўшых у выніку выбуху ў Пінску| publisher = Хартыя'97| access-date = 2 лістапада 2010 }}</ref>. З-за выбуху пачаўся пажар; акрамя таго, адбылося абвальванне даху памяшкання, дзе знаходзілася 48 чалавек. Пажар быў ліквідаваны ў 15:14 дзякуючы дзеянням больш за 10 пажарных разлікаў<ref>''Наша ніва:'' [http://nn.by/?c=ar&i=45091 Выбух і пажар на «Пінскдрэве»: ёсць ахвяры]</ref>. Два чалавекі загінулі на месцы. Усяго ў Пінскую цэнтральную бальніцу прывезлі 18 чалавек (па іншым даным, 19<ref name="brest" />); большасць з іх потым перавялі ў бальніцы [[Мінск]]а і [[Брэст]]а. 15 з іх знаходзіліся ў рэанімацыі; 14 чалавек атрымалі апёкі III і IV ступеняў (найбольш цяжкія) больш чым 60 % цела<ref>''Белорусские новости:'' [http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/10/26/ic_articles_124_171001/ Древесная пыль тоже может взрываться] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812205027/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/10/26/ic_articles_124_171001/ |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. 3 і 4 лістапада былі абвешчаны днямі жалобы ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>''Наша ніва:'' [http://nn.by/?c=ar&i=45455 На Брэстчыне 3 і 4 лістапада абвешчаная жалоба па ахвярах «Пінскдрэва»]</ref>. == Храналогія падзей == 25 кастрычніка 2010 году каля 13:00 у цэху па вытворчасці драўняна-стружачных пліт СТАА «Пінскдрэў-ДСП» (даччынае прадпрыемства [[ЗАТ]] «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў») адбыўся выбух, які стаў прычынай моцнага пажару<ref name = naviny>{{Cite web| date = 26 кастрычніка 2010| url = http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/10/26/ic_articles_124_171001/| title = Древесная пыль тоже может взрываться| publisher = naviny.by| access-date = 2 лістапада 2010| language = ru| archive-date = 12 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812205027/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/10/26/ic_articles_124_171001/| url-status = dead}}</ref>. З-за выбуху адбыўся абвал будыначнага даху (па інфармацыі з афіцыйнага сайту ЗАТ «Пінскдрэў-ДСП», калоны, бэлькі і пліты перакрыцця корпуса былі выкананыя са зборнага жалезабетону<ref name=pinsk/>) на плошчы каля 100 м²; таксама абваліліся муры корпуса<ref name = naviny/> — каля 400 м²<ref>{{Cite web| author = Таццяна Каравянкова| date = 26 кастрычніка 2010| url = http://by.belapan.by/archive/2010/10/26/421451_421461/| title = Як мяркуецца, прычынай выбуху на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» стала парушэнне рэжыму эксплуатацыі абсталявання (дапоўнена)| work = Грамадства| publisher = [[БелаПАН]]| access-date = 2 лістапада 2010| archive-date = 12 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812224144/http://by.belapan.by/archive/2010/10/26/421451_421461/| url-status = dead}}</ref>. Паведамленне пра выбух і пажар паступіла ў МНС у 13:06<ref name = naviny/>, у 14:10 пажар быў лакалізаваны, у 15:14 — ліквідаваны<ref>{{Cite web| date = 25 кастрычніка 2010| url = http://m.euroradio.fm/report/vopratka-rabotnikaw-pinskdreva-zgarela-adrazu-bo-rabilasya-z-sintetyki-2102| title = Вопратка работнікаў «Пінскдрэва» згарэла адразу, бо рабілася з сінтэтыкі| work = Рэпартажы| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Усяго падчас выбуху ў корпусе знаходзіліся 29 чалавек<ref name=och/> (па іншых даных, у цэху знаходзілася 48 чалавек<ref>{{ Cite web | date = 29 кастрычніка 2010| url = http://www.svaboda.org/content/article/2204963.html| title = Пінск: новыя ахвяры выбуху| work = Грамадзтва| publisher = [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]| access-date = 2 лістапада 2010 }}</ref>); паводле інфармацыі з афіцыйнага сайту ЗАТ «Пінскдрэў», на ўчастку паліўна-драўняных гранул на змене працавала 5 чалавек<ref name=pinsk>{{Cite web| url = http://www.pinskdrev.by/news.php?item=237| publisher = «Вестник «Пинскдрев»| date = 2 лістапада 2010| language = ru| title = Правда о трагедии на СООО «Пинскдрев – ДСП»| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20101104142653/http://www.pinskdrev.by/news.php?item=237| archive-date = 4 лістапада 2010| url-status = dead}}</ref>. У Пінскі цэнтральны шпіталь брыгадамі хуткай дапамогі было дастаўлена 18 чалавек (па іншых даных 19<ref name=brest/>), адкуль найбольш цяжкія [[пацыент]]ы (15 з іх былі размешчаныя ў рэанімацыі) пазней былі перавезеныя ў лякарныя ўстановы Берасця і Мінску. 14 чалавек атрымалі тэрмічныя апёкі III і IV ступеняў болей за 60% паверхні цела<ref name = naviny/>, а некаторыя болей за 80%<ref name=tut>{{Cite web| date = 2 лістапада 2010| url = http://news.tut.by/accidents/203317.html| publisher = [[TUT.BY]]| language = ru| title = "Не пострадали только те, кто вышел в туалет или курилку"| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812210418/http://news.tut.by/accidents/203317.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>. Два работнікі прадпрыемства загінулі на месцы здарэння — іх целы былі знойдзеныя пад заваламі, яшчэ адзін сканаў у ноч (па іншых даных раніцай<ref name=brest>{{ Cite web | author = Надежда Кукса|archive-url=https://archive.today/20140811164844/http://www.b-g.by/ru/44_2010/incidents/6633/ | archive-date = 2014-08-11| url = http://www.b-g.by/ru/44_2010/incidents/6633/| title = Взрыв на заводе в Пинске унес жизни 14 человек| publisher = [[Брестская газета]]| date = 5 лістапада 2010 | language = ru}}</ref>) на 26 кастрычніка ў рэанімацыі Пінскага цэнтральнага шпіталю<ref name = naviny/>. 28 кастрычніка загінулі яшчэ двое пацярпелых: майстар-брыгадыр стружкавага аддзялення сканаў у Мінску, слесар-рамонтнік у Пінску. 29 кастрычніка сканалі яшчэ чацвёра пацярпелых. Трое з іх знаходзіліся ў Цэнтральным апёкавым цэнтры ў Мінску, адзін — у рэанімацыі Пінскага абласнога шпіталя. Увечары 30 кастрычніка загінуў аператар аўтаматычных ліній завода. 31 кастрычніка ў мінскім шпіталі сканалі яшчэ двое работнікаў «Пінскдрэў-ДСП». 1 лістапада ў шпіталях [[Берасце|Берасця]] і [[Мінск]]у памерлі яшчэ двое: аператар фармуючых машын і намеснік дырэктара па вытворчасці<ref name=brest/>. У гэты дзень у двух гарадах заставалася 6 чалавек (чацвёра з іх — у рэанімацыі)<ref name="naviny.by"/>. Па стане на 2 лістапада становішча трох пацярпелых ад выбуху, якія знаходзіліся ў Рэспубліканскім апёкавым цэнтры ў Мінску было «сярэдняй цяжкасці»<ref name=asdf>{{Cite web| date = 2 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/pacyarpelyya-z-pinsku-zastayucca-u-lyakarnyah-u-cyazhkim-stane| archive-url = https://archive.today/20111121140300/http://old.euroradio.fm/by/1386/news/55903/| archive-date = 30 верасня 2014| title = Пацярпелыя з Пінску застаюцца ў лякарнях у цяжкім стане| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пра стан яшчэ трох чалавек, якія знаходзіліся ў Брэсцкім абласным шпіталі паведаміў намеснік галоўнага лекара Тадэвуш Гарасімчык, адзначыўшы, што «пакуль іх становішча застаецца цяжкім»<ref name=asdf/>. Па стане на 3 лістапада становішча шасці пацярпелых ад выбуху было па-ранейшаму стабільна цяжкае<ref name=hos>{{Cite web| date = 3 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/pacyarpelyya-ad-vybuhu-u-pinsku-znahodzyacca-u-stabilna-cyazhkim-stane| title = Пацярпелыя ад выбуху ў Пінску знаходзяцца ў стабільна цяжкім стане| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Трое з іх, якія знаходзіліся ў Рэспубліканскім апёкавым цэнтры ў Мінску былі пераведзеныя з рэанімацыі ў саматычнае апёкавае аддзяленне<ref name=hos/>. Яшчэ трое мужчын, якія знаходзіліся ў рэанімацыі Брэсцкага абласнога шпіталя, раніцай 3 лістапада 2010 году былі падлучаныя да апаратаў штучнай вентыляцыі лёгкіх<ref name=hos/>. Па стане на 5 лістапада ў становішчы двух пацярпелых, якія ляжаць у Брэсцкім абласным шпіталі назіраюцца заўважныя паляпшэнні<ref name=pal>{{Cite web| date = 5 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/u-dvuh-pacyarpelyh-pinchukou-zauvazhnyya-palyapshenni| archive-url = https://archive.today/20111121135832/http://old.euroradio.fm/by/1389/news/56090/| archive-date = 30 верасня 2014| title = У двух пацярпелых пінчукоў заўважныя паляпшэнні| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Намеснік галоўнага лекара Брэсцкага абласнога шпіталя Тадэвуш Гарасімчык паведаміў: <blockquote> Пакуль стан стабільна цяжкі. Працягваецца штучная вентыляцыя лёгкіх, але ў дваіх ужо ў дапаможным рэжыме — яны самі дыхаюць і апарат... Гэта станоўчая дынаміка<ref name=pal/>. </blockquote> Па стане на 6 лістапада становішча траіх пінчукоў, якія знаходзіліся ў Брэсцкім абласным шпіталі заставалася стабільна цяжкім<ref name=ref06>{{Cite web| date = 6 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/stan-troh-pinchukou-pacyarpelyh-ad-vybuhu-zastaecca-cyazhkim| archive-url = https://archive.today/20111121140232/http://old.euroradio.fm/by/1390/news/56147/| archive-date = 30 верасня 2014| title = Стан трох пінчукоў, пацярпелых ад выбуху, застаецца цяжкім| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Стан траіх пацярпелых, якія знаходзіліся ў Рэспубліканскім апёкавым цэнтры ў Мінску, паводле слоў галоўнага лекара Гарадскога клінічнага шпіталю хуткай медычнай дапамогі Віктара Сірэнкі, ацэньваўся як стабільны, сярэдняй ступені цяжкасці<ref name=ref06/>. Па стане на раніцу 8 лістапада становішча траіх пацярпелых ад выбуху на «Пінскдрэве», якія знаходзяцца ў Брэсцкім абласным шпіталі заставалася стабільна цяжкім<ref name=ref08>{{Cite web| date = 8 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/stan-pinchukou-yakiya-lyazhac-u-bresce-zastaecca-stabilna-cyazhkim| title = Стан пінчукоў, якія ляжаць у Брэсце, застаецца стабільна цяжкім| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 13 красавіка 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле слоў лекара, адзін з іх ужо дыхае самастойна і адключаны ад апарата штучнай вентыляцыі лёгкіх, а другі пацыент практыкуецца дыхаць самастойна і пераведзены на дапаможны рэжым штучнай вентыляцыі лёгкіх<ref name=ref08/>. 9 лістапада 2010 году адзін з траіх пацярпелых ад выбуху быў выпісаны з Рэспубліканскага апёкавага цэнтру ў Мінску; у той час двое астатніх пацярпелых засталіся ў апёкавым аддзяленні<ref name=asda1>{{Cite web| date = 10 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/u-minskay-lyakarni-zastalisya-tolki-dvoe-pacyarpelyh-pinchukou| archive-url = https://archive.today/20111121135049/http://old.euroradio.fm/by/1394/news/56319/| archive-date = 30 верасня 2014| title = У мінскай лякарні засталіся толькі двое пацярпелых пінчукоў| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Як паведаміў намеснік галоўнага лекара Ігар Грыгор’еў: <blockquote> Адна асоба была ўжо выпісаная. Стан двух іншых чалавек паляпшаецца. Але ў іх такія апёкі, пры якіх патрабуецца плястыка скуры, касмэтычныя аперацыі. Таму ім патрэбна яшчэ лячэнне<ref name=asda1/>. </blockquote> Паводле слоў намесніка галоўнага лекара Брэсцкага абласнога шпіталю па стане на 22 лістапада работнікі «Пінскдрэва», якія ляжаць у рэанімацыі з апёкамі скуры і дыхальных шляхоў, пачалі дыхаць самастойна<ref>{{Cite web| date = 22 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/u-bresckay-lyakarni-pacyarpelyya-ad-vybuhu-na-pinskdreve-uzho-dyhayuc-sami| title = У брэсцкай лякарні пацярпелыя ад выбуху на «Пінскдрэве» ўжо дыхаюць самі| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле слоў намесніка галоўнага лекара Брэсцкага абласнога шпіталю Юрыя Хваля па стане на 29 лістапада работнікі «Пінскдрэва» ўжо самастойна прымаюць ежу<ref>{{Cite web| author = Яўген Бяласін| date = 29 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/rabotniki-pinskdreva-shpitalizavanyya-u-bresce-samastoyna-prymayuc-ezhu| archive-url = https://archive.today/20111121134941/http://old.euroradio.fm/by/1413/news/57216/| archive-date = 30 верасня 2014| title = Работнікі «Пінскдрэва», шпіталізаваныя ў Брэсце, самастойна прымаюць ежу| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 30 лістапада стан тых пацярпелых, якія знаходзіліся ў агульным апёкавым аддзяленні мінскага шпіталю хуткай дапамогі стаў «блізкім да задавальняючага», пра што паведаміў намеснік галоўнага лекара Мінскага шпіталю хуткай дапамогі Ігар Шыманскі<ref>{{Cite web| author = Арцём Мартыновіч| date = 30 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/stan-dvuh-pinchukou-pacyarpelyh-ad-vybuhu-blizki-da-zdavalnyayuchaga| title = Стан двух пінчукоў, пацярпелых ад выбуху, блізкі да здавальняючага| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Прычыны == === Перадумовы === Паводле афіцыйнага сайту ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» знос эксплуатаванага з 1965 году асноўнага абсталявання СТАА «Пінскдрэў-ДСП» складаў 100%<ref name=int/>. Разам з тым ступень зносу будынка галоўнага корпуса, у якім адбыўся выбух, складала 54%<ref name=int>{{Cite web| date = 30 кастрычніка 2010| url = http://m.euroradio.fm/na-fabrycy-pinskdreu-dsp-abstalyavanne-bylo-znoshana-na-100| title = На фабрыцы «Пінскдрэў ДСП» абсталяванне было зношана на 100%| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Генеральны дырэктар «Пінскдрэва» Лоран Арыніч пракаментаваў гэта наступным чынам: <blockquote> Вытворчасць драўняна-стружкавай пліты працавала ў штатным рэжыме 45 гадоў, і за ўвесь гэты час, з улікам правядзення штогадовых капітальных рамонтаў тэхнікі і ўкаранення розных удасканаленняў, працавала стабільна і без НЗ. Вытворчасць драўняна-паліўных гранул праектавалася найвядомейшай у Еўропе і СНД нямецкай фірмай "Мюнч", яна ж пастаўляла ўсё абсталяванне і вырабляла яго шэф-мантаж. Запуск першых 2-х камплектаў абсталявання для атрымання драўняна-паліўных гранул (пелет) адбыўся 3 гады таму. А ў пачатку бягучага года дадалі, па нямецкім праекце, яшчэ 2-я камплекты. {{арыгінальны тэкст|ru|Производство древесностружечной плиты работало в штатном режиме 45 лет, и за все это время, с учетом проведения ежегодных капитальных ремонтов техники и внедрения различных усовершенствований, работало стабильно и без ЧП. Производство древесно-топливных гранул проектировалось известнейшей в Европе и СНГ немецкой фирмой «Мюнч», она же поставляла все оборудование и производила его шеф-монтаж. Запуск первых 2-х комплектов оборудования для получения древесно-топливных гранул (пеллет) произошел 3 года назад. А в начале текущего года добавили, по немецкому проекту, еще 2-а комплекта}}<ref name=koms>{{Cite web| author = Катерина Борисевич| author-link = Кацярына Барысевіч| date = 4 лістапада 2010| url = http://kp.by/online/news/770643/| title = Гендиректор «Пинскдрева»: «Для пострадавших мы купим любое лекарство и зарубежное оборудование»| publisher = Комсомольская правда в Белоруссии| access-date = 4 лістапада 2010| language = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. </blockquote> Міністар па надзвычайных справах Беларусі [[Энвер Барыеў]] паведаміў, што, паводле папярэдніх даных, прычынай пажару стаў пылавы выбух<ref>{{ Cite web | date = 29 кастрычніка 2010| url = http://www.tvr.by/bel/newsprint.asp?id=37843| title = Лік загінуўшых у выніку выбуху і пажару на прадпрыемстве "Пінскдрэў" дасягнуў пяці чалавек| publisher = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]]| access-date = 3 лістапада 2010 }}</ref>. Паводле заявы прэс-службы [[МНС РБ]], адкладанні пылу, якія сталі прычынай выбуху, з’явіліся ў выніку парушэння рэжыму эксплуатацыі абсталявання па вытворчасці драўняна-паліўных гранулаў<ref name=red1/>. === Расследаванне === Па факце выбуху справы па расследаванні прычын трагедыі распачалі: пракуратура, дзяржаўная камісія ды камісія кампаніі. Спачуванні сваякам ахвяраў выказалі ўлады выканаўчага камітэту вобласці ды гарадскія ўлады Пінска<ref name="naviny.by"/>. У сувязі з маштабам дадзенага здарэння 3 лістапада 2010 году крымінальную справу па факце выбуху на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» прыняла на распрацоўку [[Генеральная пракуратура Беларусі]]<ref name=kr>{{Cite web| author = Вячаслаў Будкевіч| date = 3 лістапада 2010| url = http://by.belapan.by/archive/2010/11/03/423606_423615/| title = Крымінальная справа па факце выбуху на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» перададзена ў Генпракуратуру| work = Грамадства| publisher = БелаПАН| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-date = 5 сакавіка 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20160305042950/http://by.belapan.by/archive/2010/11/03/423606_423615/| url-status = dead}}</ref>. Кіраўнік прэс-службы Генпракуратуры Пётар Кісялёў паведаміў: <blockquote> Вельмі вялікі маштаб гэтага здарэння, таму для нашай невялікай краіны гэта рэзанансная падзея. З гэтай прычыны расследаванне павінна праводзіць Генпракуратура, каб ніякіх недаказанасцяў не было<ref>{{Cite web| date = 3 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/vybuham-na-pinskdreve-zoymecca-genprakuratura-praz-mashtab-spravy| archive-url = https://archive.today/20111121135826/http://old.euroradio.fm/by/1387/news/55984/| archive-date = 30 верасня 2014| title = Выбухам на «Пінскдрэве» зоймецца Генпракуратура. Праз маштаб справы| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. </blockquote> На прэс-канферэнцыі 10 лістапада 2010 году першы намеснік начальніка Мінскага гарадскога ўпраўлення па надзвычайных сітуацыях Руслан Ліхаманаў паведаміў, што на сталічных прадпрыемствах будуць праведзеныя дадатковыя мерапрыемствы па праверцы стану бяспекі эксплуатацыі аб’ектаў у сувязі з выбухам і пажарам на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»<ref>{{Cite web| author = Марына Носава| date = 10 лістапада 2010| url = http://news.tut.by/society/204199.html| publisher = [[TUT.BY]]| language = ru| title = На взрыво- и пожароопасных предприятиях проведут дополнительные проверки безопасности| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812204017/http://news.tut.by/society/204199.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>. На ўзроўні Савета бяспекі Беларусі была створаная камісія па расследаванні прычын НП, якая 15 лістапада павінна далажыць аб выніках праведзенага расследавання<ref name=kr/>. 11 лістапада 2010 году падчас он-лайн канферэнцыі «Заканадаўства аб ахове працы: практычныя пытанні прымянення» намеснік міністра працы і сацыяльнай аховы Валяр’ян Кароль адзначыў, што адмысловае расследаванне праводзіцца галоўным дзяржаўным інспэктарам труда Беларусі Анатолем Садоўнічым<ref>{{Cite web| author = Таццяна Каравянкова| date = 11 лістапада 2010| url = http://by.belapan.by/archive/2010/11/11/425635_425666/| title = Канчатковую выснову аб забеспячэнні бяспекі працы ў СТАА «Пінскдрэў-ДСП» можна будзе зрабіць пасля спецыяльнага расследавання| work = Грамадства| publisher = БелаПАН| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-date = 6 сакавіка 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20160306175523/http://by.belapan.by/archive/2010/11/11/425635_425666| url-status = dead}}</ref>. 25 лістапада 2010 году генеральны пракурор [[Рыгор Васілевіч]] на прэс-канферэнцыі ў Пінскім райвыканкаме паведаміў, што маштабы трагедыі сведчаць пра грубыя парушэнні тэхналагічнай дысцыпліны, неналежным забеспячэнні тэхнічнай бяспекі, аховы працы<ref name=nvn>{{ Cite web | author = Вольга Кабяк| date = 25 лістапада 2010| url = http://news.belta.by/by/print?id=596564| title = Вінаватыя ў трагедыі на «Пінскдрэў-ДСП» будуць пакараны - Р.Васілевіч| work = Грамадства| publisher = Беларускае тэлеграфнае агенцтва }}</ref>. <blockquote> Ужо цяпер мы бачым, што былі парушэнні пажарнай бяспекі: неаднаразова здараліся пажары, якія тушыліся ўласнымі сіламі. Гэта былі званкі, да якіх трэба было прыслухацца і прыняць меры<ref name=nvn/>. </blockquote> Па справе праходзяць галоўны інжынер холдынгу Уладзімір Шастакоў, дырэктар прадпрыемства «Пінскдрэў-ДСП» Леанід Логвін, галоўны інжынер «Пінскдрэў-ДСП» Ігар Логвін і былы генеральны дырэктар «Пінскдрэва» Ларан Арыніч, які знаходзіцца ў вышуку. Па стане на 25 кастрычніка 2011 году крымінальная справа налічвае 56 тамоў<ref>{{ Cite web | date = 25 кастрычніка 2011| url = http://www.svaboda.org/content/article/24370521.html| title = 25 кастрычніка — год ад выбуху на "Пінскдрэве"| publisher = [[Радыё Свабода]] }}</ref>. === Вынікі расследавання === 9 лістапада 2010 году генеральная пракуратура праінфармавала [[Прэм’ер-міністр]]а [[Беларусь|Беларусі]] [[Сяргей Сідорскі|Сяргея Сідорскага]] пра стан законнасці ў сферы забеспячэння грамадскай бяспекі<ref name=0909a>{{Cite web| author = Максім Трапезнікаў| date = 10 лістапада 2010| url = http://pda.nn.by/artykul/45780.html| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| title = Да выбуху «Пінскдрэў» гарэў шэсць разоў| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812211742/http://pda.nn.by/artykul/45780.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>. Паводле звестак інтэрнэт-газеты Naviny.by, большая частка гэтага дакумента тычыцца сітуацыі, якая папярэднічала трагедыі на СТАА «Пінскдрэў-ДСП»<ref name=0909a/>. У дакуменце пазначаецца, што падчас правядзення першапачатковых следчых дзеянняў выяўлена, што 25 кастрычніка: <blockquote> Каля 13 гадзін з прычыны дапушчаных парушэнняў вытворча-тэхнічнай дысцыпліны, правілаў бяспекі на выбуханебяспечным прадпрыемстве — адбыўся аб’ёмны выбух, які пацягнуў за сабой узнікненне пажару, у выніку якога 2 работнікі загінулі на месцы і дваццаці работнікам прычыненыя цялесныя пашкоджанні ў выглядзе тэрмічных апёкаў<ref name=0909a/> </blockquote> Таксама праверкай былі выяўленыя факты шасці ўзгаранняў, якія папярэднічалі выбуху: <blockquote> На дадзеным прадпрыемстве неаднаразова (у студзені, лютым, сакавіку, траўні, чэрвені і ліпені 2010 г.) адзначаліся ўзгаранні і іскрэнне на адным з [[млын]]оў участка па вытворчасці драўняна-паліўных гранул, увесь час назіраўся павышаны ўзровень пылу<ref name=0909a/> </blockquote> У паведамленні галаве ўраду называецца імя кіраўніка, паводле загада якога ў гэтым вытворчым падраздзяленні «прыкладна за тыдзень да адбыўшыхся падзей быў адключаны насценны вентылятар» (гэты чалавек памёр у шпіталі 1 лістапада)<ref name=0909a/>. Паводле даных Генеральнай пракуратуры на прадпрыемстве сістэматычна ігнараваліся прадпісанні органаў пажарнага нагляду і «патрабаванні па абсталяванню памяшканняў устаноўкамі аўтаматычнага пажаратушэння і аўтаматычнай пажарнай сігналізацыяў» не выконваліся з 2000 году<ref name=0909a/>. Акрамя таго, «у СТАА «Пінскдрэў-ДСП» самавольна, без адпаведных узгадненняў санітарнай службы, пажарнага нагляду, была выяўленая другая лінія па вытворчасці драўняна-паліўных гранул<ref name=0909a/>». ==== Справаздача кіраўніцтва «Пінскдрэў-ДСП» ==== 18 лістапада 2010 году на афіцыйным сайце ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» была размешчаная заява кіраўніцтва кампаніі наконт прычын выбуху на СТАА «Пінскдрэў-ДСП»<ref>{{Cite web| date = 19 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/kiraunictva-holdyngu-pinkdreu-raspavyalo-pra-prychyny-vybuhu| archive-url = https://archive.today/20111121135617/http://old.euroradio.fm/by/1403/news/56808/| archive-date = 30 верасня 2014| title = Кіраўніцтва холдынгу "Пінкдрэў" распавяло пра прычыны выбуху| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Створаная кіраўніцтвам холдынгу камісія па расследаванні прычын НЗ з тэхнічных і лінейных спецыялістаў зрабіла выснову, што ў гэтым выпадку прычынай стала «парушэнне рэгламенту правядзення рамонтных работаў»<ref name=adq>{{Cite web| author = Марына Носава| date = 19 лістапада 2010| url = http://by.belapan.by/archive/2010/11/19/427925_427969/| title = Камісія «Пінскдрэва» па расследаванні прычын НЗ лічыць, што пажар і выбух адбыліся з-за парушэння рэгламенту рамонтных работ| work = Грамадства| publisher = БелаПАН| access-date = 22 лістапада 2010| archive-date = 12 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812212411/http://by.belapan.by/archive/2010/11/19/427925_427969/| url-status = dead}}</ref>. Афіцыйнае абгрунтаванне прычын выбуху на заводзе кіраўніцтва падае на афіцыйным сайце кампаніі: <blockquote> Абсталяванне на вытворчасці пелетаў да абеду таго трагічнага дня знаходзілася на прафілактыцы, і не былі завершаны ўсе рэгламентаваныя працы. Штотыдзень, па панядзелках, у першай змене, на ўчастку ДТГ, згодна з распараджэннем па заводзе, з 07 гадзін да 11 гадзін праводзілася ўборка ўчастка ад стружкі і пылу, якая сабралася на абсталяванні і высока размешчаных канструкцыях, і прафілактыка абсталявання. Для гэтага на ўчастку адключаецца ўсё абсталяванне, робіцца яго чыстка, агляд, з наступнай вільготнай уборкай палка памяшкання. Пры неабходнасці ў гэты час праводзяцца працы на абсталяванні, якое патрабуе рамонту. Да завяршэння ўсіх работ абсталяванне ўчастка не павінна працаваць. Без захавання паслядоўнасці было ўключана абсталяванне, што прывяло да выкіду рэчыва, які складаецца з дробнаразмолатай драўнянай сыравіны, што пацягнула ўзгаранне і выбух. Хоць для гэтага неабходна крыніца агню. Прычыны здарэння ў цяперашні час устанаўліваюць следчыя органы. {{арыгінальны тэкст|ru|Оборудование на производстве пеллет до обеда того трагического дня находилось на профилактике, и не были завершены все регламентированные работы. Еженедельно, по понедельникам, в первой смене, на участке ДТГ, согласно распоряжению по заводу, с 07 часов до 11 часов проводилась уборка участка от собравшейся на оборудовании и высоко расположенных конструкциях стружки и пыли и профилактика оборудования. Для этого на участке отключается все оборудование, производится его чистка, осмотр, с последующей влажной уборкой полка помещения. При необходимости в это время проводятся работы на оборудовании, требующим ремонта. До завершения всех работ оборудование участка не должно работать. Без соблюдения последовательности было включено оборудование, что привело к выбросу вещества, состоящего из мелкоразмолотого древесного сырья, что повлекло возгорание и взрыв. Хотя для этого необходим источник огня. Причины произошедшего в настоящее время устанавливают следственные органы.}}<ref>{{Cite web| date = 18 лістапада 2010| url = http://www.pinskdrev.by/news.php?item=241| title = Новые факты о ЧП на СООО "Пинскдрев-ДСП"| publisher = Афіцыйны сайт ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў»| access-date = 22 лістапада 2010| language = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. </blockquote> == Наступствы == === Ліквідацыя наступстваў надзвычайнага здарэння === Па стане на 10 снежня 2010 году работы па ліквідацыі наступстваў надзвычайнага здарэння былі скончаныя. Яны праводзіліся сіламі Пінскага дзяржаўнага пажарнага аварыйна-выратавальнага заснавання «Рэспубліканскі атрад адмысловага прызначэння», Брэсцкага абласнога ўпраўлення МНС, прыватнага будаўнічага ўнітарнага прадпрыемства «Пінскдрэў-Рамбудмантаж», прыватнага транспартнага ўнітарнага прадпрыемтсва «Пінскдрэў-Аўтапарк» і прыватнага рамонтнага ўнітарнага прадпрыемства «Пінскдрэў-Тэхэнэргасэрвіс». На аварыйным прадпрыемстве выкананы дэмантаж 252 пліт перакрыцця цэху і 1560 мэтраў аварыйных участкаў знадворных канструкцыяў, якія агароджвалі завод ДСП, а таксама металічных элементаў канструкцый дахоўкі цэху на плошчы 70 квадратных мэтраў<ref name=likb>{{ Cite web | author = Вольга Кабяк| date = 10 снежня 2010| url = http://www.belta.by/ru/all_news/society/Generalnyj-direktor-Pinskdreva-podal-v-otstavku-v-svjazi-s-gibelju-sotrudnikov_i_535092.html| title = Генеральный директор "Пинскдрева" подал в отставку в связи с гибелью сотрудников| publisher = Беларускае тэлеграфнае агенцтва| access-date = 11 снежня 2010 | language = ru}}</ref>. === Грашовыя кампенсацыі === Кампанія абяцала выплаціць грашовыя дапамогі сем’ям загінуўшых у памеры 10 мільёнаў рублёў, пацярпелым — па тры мільёны<ref>{{ Cite web | date = 1 лістапада 2010| url = http://www.svaboda.org/content/article/2207302.html| title = Рабочыя паміраюць. Кіраўнікі рыхтуюцца да юбілею | work = Грамадзтва| publisher = Радыё «Свабода»| access-date = 2 лістапада 2010 }}</ref>, а таксама заплаціць кошты псіхалагічнай дапамогі ды пахаванні<ref name="naviny.by"/><ref>{{ Cite web | author = Вольга Кабяк| date = 27 кастрычніка 2010| url = http://www.belta.by/ru/all_news/society/Semji-pogibshix-i-postradavshie-pri-vzryve-v-Pinske-poluchat-denezhnye-kompensatsii_i_529212.html| title = Семьи погибших и пострадавшие при взрыве в Пинске получат денежные компенсации| publisher = Беларускае тэлеграфнае агенцтва| access-date = 13 красавіка 2011 | language = ru}}</ref>. Паводле афіцыйнага сайту кампаніі 1 лістапада 2010 году кіраўніцтва «Пінскдрэва» прыняла рашэнне аб выплаце дадатковай грашовай дапамогі сем’ям загінуўшых і пацярпелых: сем’ям загінуўшых — па 30 млн рублёў, пацярпелым — па 20 млн<ref name=asd>{{Cite web| author = Таццяна Дарашчонак| date = 2 лістапада 2010| url = http://by.belapan.by/archive/2010/11/02/423360_423373/| title = Кіраўніцтва «Пінскдрэва» прыняло рашэнне аб дадатковых выплатах сем’ям загінуўшых і пацярпелых ад выбуху на заводзе ДСП| work = Грамадства| publisher = БелаПАН| access-date = 3 лістапада 2010| archive-date = 12 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812204047/http://by.belapan.by/archive/2010/11/02/423360_423373/| url-status = dead}}</ref>. Акрамя таго, усім пацярпелым будуць выдаткаваныя страхавыя сумы ад 9,5 да 19 млн рублёў у залежнасці ад сярэднямесячнага заробку<ref name=rere/>. У цэлым выплаты сем’ям загінуўшых складуць па 100 млн рублёў кожнай, пацярпелым — па 50 млн<ref name=asd/>. Кіраўнік службы сувязяў з грамадскасцю «Пінскдрэва» Дзмітрый Кірыковіч паведаміў: <blockquote> На савеце дырэктараў было прынятае рашэнне, што выплаты сем’ям загінуўшых складуць па 100 мільёнаў [[Беларускі рубель|рублёў]], а сем’ям пацярпелых у аварыі - па 50 мільёнаў рублёў. Наша кіраўніцтва прыязджае на кожныя пахаванні і бачыць вочы і гора кожнай сям’і<ref>{{Cite web| date = 2 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/semyam-zaginulyh-na-pinskdreve-vyplacyac-pa-100-milyonau-rublyou| title = Сем’ям загінуўшых на «Пінскдрэве» выплацяць па 100 мільёнаў рублёў| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. </blockquote> 11 лістапада 2010 году галоўны [[бухгалтар]] «Пінскдрэву» Таццяна Бойка паведаміла, што сем’і пацярпелых будуць абавязаныя выплаціць падаходны падатак у 12% ад сумы ў Br50 млн (грошы для сем’яў загінуўшых падаткам абкладацца не будуць)<ref name=011a>{{Cite web| date = 11 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/padatkaviki-z-dapamogi-pacyarpelym-ad-vybuhu-pinchukam-nelga-brac-padatak| archive-url = https://archive.today/20111121134727/http://old.euroradio.fm/by/1395/news/56371/| archive-date = 30 верасня 2014| title = Падаткавікі: З дапамогі пацярпелым ад выбуху пінчукам нельга браць падатак| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аднак у той жа дзень начальнік аддзела інфармацыйна-тлумачальнай работы [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]] Сяргей Шкут заявіў, што паводле ўказу прэзідэнта № 565 арт. 1.6 «матэрыяльная дапамога, якая аказваецца сем’ям загінуўшых і пацярпелых, не абкладаецца падаходным падаткам. Бухгалтэрыя не павінна збіраць падатак<ref>{{Cite web| date = 11 лістапада 2010| url = http://news.tut.by/society/204339.html| publisher = [[TUT.BY]]| language = ru| title = ЗМНС: Бухгалтерия "Пинскдрева" не должна облагать налогом помощь пострадавшим от взрыва| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812212211/http://news.tut.by/society/204339.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>». Таксама для тых, хто застаўся ў жывых і знаходзіцца ў шпіталях, паводле слоў генеральнага дырэктара «Пінскдрэва» Лорана Арыніч, прапануецца любая дапамога па набыццю ўсяго неабходнага: лекаў ды існага за мяжой медычнага абсталявання<ref name=koms/>. 8 лістапада 2010 году ў Брэсцкі абласны шпіталь былі дастаўленыя дзве рэанімацыйныя перасовачныя ўстаноўкі «Пэлікан» для гаення тэрмічных апёкаў у хворых, прафінансаваныя ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў»<ref name=dasd>{{Cite web| url = http://naviny.by/rubrics/zdorovie/2010/11/08/ic_news_292_355005/| title = «Пинскдрев» купил для Брестской областной больницы две установки для лечения ожогов| publisher = naviny.by| date = 8 лістапада 2010| language = ru| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-date = 28 студзеня 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20110128023543/http://naviny.by/rubrics/zdorovie/2010/11/08/ic_news_292_355005/| url-status = dead}}</ref>. Адразу пасля закупкі медычнага абсталявання ўстаноўкі пачалі выкарыстоўвацца для лячэння пацярпелых супрацоўнікаў СТАА «Пінскдрэў-ДСП»<ref name=dasd/>. Пінская епархія сумесна з гарадскім саветам дэпутатаў адкрылі дабрачынны рахунак<ref>{{Cite web| date = 1 лістапада 2010| url = http://pda.nn.by/artykul/45396.html| work = Карысная інфа| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| title = Сем’ям ахвяраў на «Пінскдрэве» можна дапамагчы грашыма| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812212729/http://pda.nn.by/artykul/45396.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>. Па стане на 8 лістапада 2010 году жыхары Беларусі пералічылі на яго больш за 11 мільёнаў рублёў<ref name=churchfund/>. Кіраваць рахункам было даручана прыходу Святой пакутніцы Варвары<ref name=churchfund>{{Cite web| date = 8 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/na-dabrachynny-rahunak-pacyarpelym-pinchukam-peralichana-bolsh-za-11-mln-rublyou| title = На дабрачынны рахунак пацярпелым пінчукам пералічана больш за 11 млн рублёў| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 4 лістапада 2010 году [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў указ №565 «Аб аказанні матэрыяльнай дапамогі сем’ям (блізкім сваякам) загінуўшых (памерлых) і асобам, якія пацярпелі ў выніку надзвычайнага здарэння ў сумесным таварыстве з агульнай адказнасцю «Пінскдрэў-ДСП», паводле якога прадугледжваецца выплаціць: 1500 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]] (Br52,5 млн.) — аднаму з членаў сям’і ці блізкіх сваякоў загінуўшага (памерлага); 600 базавых велічынь (Br21 млн.) — людзям, якія атрымалі цяжкія цялесныя пашкоджанні; 300 базавых велічынь (Br10,5 млн.) — людзям, якія атрымалі менш цяжкія цялесныя пашкоджанні<ref>{{ Cite web | date = 4 лістапада 2010| url = http://news.belta.by/by/print?id=592012| title = А.Лукашэнка падпісаў указ аб аказанні дапамогі пацярпелым пры выбуху на «Пінскдрэў-ДСП»| publisher = Беларускае тэлеграфнае агенцтва| access-date = 5 лістапада 2010 }}</ref>. === Спачуванні і грамадская падтрымка === 27 кастрычніка, у дзень пахаванняў траіх загінуўшых, у Пінску была абвешчаная жалоба<ref name=tut/>. Паводле адмысловага распараджэння старшыні аблвыканкама Канстанціна Сумара на Берасцейшчыне з 3 па 4 лістапада абвешчаная жалоба па ахвярах «Пінскдрэва»<ref>{{Cite web| date = 2 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/na-brestchyne-3-i-4-listapada-abveshchanaya-zhaloba| archive-url = https://archive.today/20111121140147/http://old.euroradio.fm/by/1386/news/55933/| archive-date = 30 верасня 2014| title = На Брэстчыне 3 і 4 лістапада абвешчаная жалоба| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сувязі з трагедыяй у Пінску [[Аляксандр Мілінкевіч]] заклікаў абвясціць нацыянальную жалобу. Гэтую прапанову падтрымалі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэтэндэнты на пасаду прэзідэнта]] [[Андрэй Саннікаў]] і [[Алесь Міхалевіч]]<ref>{{Cite web| date = 1 лістапада 2010| url = http://pda.nn.by/artykul/45395.html| work = Грамадства| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| title = Саннікаў і Міхалевіч падтрымалі заклік Мілінкевіча абвясціць дзень жалобы| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812212646/http://pda.nn.by/artykul/45395.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>. Лідар кампаніі «[[Гавары праўду!]]» і кандыдат у прэзідэнты [[Уладзімір Някляеў]] пералічыў частку свайго ганарару за кнігу вершаваных перакладаў на [[руская мова|рускую мову]] «Окно»<ref>{{Cite web| date = 3 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/yak-dapamoguc-palityki-pacyarpelym-pinchukam| title = Як дапамогуць палітыкі пацярпелым пінчукам?| work = Рэпартажы| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref> на рахунак дапамогі пацярпелым ад аварыі на «Пінскдрэве»<ref name=nk>{{ Cite web | date = 3 лістапада 2010| url = http://www.svaboda.org/content/article/2209409.html| title = Някляеў пералічыў ахвярам трагедыі ў Пінску 3 мільёны | work = Людзі і выбары| publisher = Радыё «Свабода»| access-date = 5 лістапада 2010 }}</ref>. Палітык і паэт адзначыў: <blockquote> Гэта кропля ў моры, але ўсё ж: я пералічваю на разліковы рахунак частку свайго ганарару за апошні зборнік вершаў. Я заклікаю ўсіх неабыякавых людзей дапамагчы па меры магчымасці пацярпелым у Пінску. Можа быць, наша грамадзянская салідарнасць стане прыкладам для тых, хто не палічыў патрэбным абвяшчаць нацыянальную жалобу<ref name=nk/>. </blockquote> З нагоды выбуху на фабрыцы «Пінскдрэў» беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў выступіў з заявай, у якой выказваліся шкадаванні сем’ям загінуўшых<ref>{{ Cite web | date = 1 лістапада 2010| url = http://m.charter97.org/be/news/2010/11/1/33449/| title = Незалежныя прафсаюзы: Беларусь стаіць на парозе тэхнагеннай катастрофы| publisher = [[Хартыя'97]]| access-date = 2 лістапада 2010 }}</ref>. [[Прэзідэнт Беларусі]] Аляксандр Лукашэнка выказаў спачуванні родным і блізкім работнікаў на прадпрыемстве «Пінскдрэў-ДСП» 3 лістапада 2010 году<ref>{{ Cite web | date = 3 лістапада 2010| url = http://www.nn.by/?c=ar&i=45499| title = Лукашэнка праз дзесяць дзён успомніў пра трагедыю ў Пінску| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] }}</ref>. 4 лістапада 2010 году генеральны дырэктар кампаніі Лоран Арыніч звярнуўся да работнікаў і грамадскасці з заявай, у якой ад імя ўсіх 33-х калектываў холдынга, дзе працуюць болей за шэсць тысяч чалавек, і ад сябе асабіста выказаў шкадаванні сям’я загінуўшых і пацярпелых: <blockquote> В этот скорбный час для родственников и близких людей погибших мы вместе с вами оплакиваем безвременно ушедших в иную жизнь наших товарищей, коллег и друзей. Для нас они были сильной опорой, надежными тылами и первоклассными специалистами, потеря которых невосполнима<ref name=rere>{{Cite web| author = Елена Спасюк.| date = 4 лістапада 2010| url = http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/11/04/ic_articles_124_171110/| title = В Пинске оплакивают «ушедших в иную жизнь»| publisher = naviny.by| access-date = 5 лістапада 2010| language = ru| archive-date = 12 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812205032/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/11/04/ic_articles_124_171110/| url-status = dead}}</ref>. </blockquote> === Кадравыя змены на «Пінскдрэў-ДСП» === ==== Змена складу работнікаў ==== 3 снежня 2010 году на афіцыйным сайце кампаніі была змешчаная інфармацыя, якая паведамляе пра прынятыя кіраўніцтвам меры па ліквідацыі наступстваў пажару і надзвычайнай сітуацыі на «Пінскдрэў-ДСП». З усіх існых работнікаў «Пінскдрэў-ДСП» на дату аварыі (колькасць якіх складала 182 чалавекі) адміністрацыя прадпрыемства размеркавала 130 чалавек у іншыя падраздзяленні холдынгавай кампаніі. Па стане на 3 снежня на адпачынку знаходзіліся 5 чалавек, пасля завяршэння якога былі таксама накіраваныя ў іншыя падраздзяленні кампаніі. Акрамя 5 пацярпелых ад аварыі, па стане на 3 снежня на бальнічным знаходзіліся яшчэ 5 чалавек (па прычынам не звязаным з тэхнагеннай аварыяй). Таксама, паводле выкладзенай інфармацыі на афіцыйным сайце «Пінскдрэва» пасля выбуху і пажару на прадпрыемстве былі праведзеныя некаторыя звальненні: 1 чалавек быў звольнены за з’яўленне на рабоце ў стане алкагольнага ап’янення, 2 чалавекі — у сувязі з адмовай ад працягу работы са змяненнем існых умоў працы, 20 чалавек — звольніліся па дамоўленасці бакоў<ref name=volya03>{{Cite web| author = Ольга Гриневицкая| date = 3 снежня 2010| url = http://nv-online.info/by/130/40/24418/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%C2%BB-%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D1%83%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.htm| publisher = [[Народная воля]]| language = ru| title = После пожара на «Пинскдреве» начались увольнения| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812215434/http://nv-online.info/by/130/40/24418/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%C2%BB-%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D1%83%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.htm| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>. ==== Змена дырэктара ==== 27 лістапада 2010 году генеральны дырэктар ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» Лоран Арыніч звярнуўся ў назіральны савет кампаніі з заявай аб скліканні сходу акцыянераў для разгляду пытання аб вызваленні з пасады, якую ён займае<ref name=tutby1>{{ Cite web | date = 6 студзеня 2011| url = http://news.belta.by/by/print?id=605382| title = «Беллеспаперапрам» прыняў рашэнне аб датэрміновым спыненні паўнамоцтваў гендырэктара «Пінскдрэў»| work = Эканоміка| publisher = Беларускае тэлеграфнае агенцтва }}</ref>. Рашэнне аб адстаўцы меркавалася разгледзіць на пазачарговым пасяджэнні акцыянераў. Сваім загадам ад 9 снежня 2010 году № 367-к Арыніч прыняў рашэнне, паводле якога ў сувязі са склаўшыміся абставінамі ў выніку надзвычайнага здарэння на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» і станам здароўя ён складвае свае паўнамоцтвы, прызначаючы з 10 снежня 2010 году генеральным дырэктарам Гінеля Яна Станіслававіча — дырэктара фабрыкі «Пінскдрэў-Адрыяна»<ref name=tutby1/>. Паводле інфармацыі Пінскага гарвыканкаму, на якую спасылалася газета «Вечерний Брест», заяву аб адыходзе 74-гадовы Арыніч напісаў па патрабаванні вышэйшага кіраўніцтва краіны<ref name=10s>{{Cite web| date = 10 снежня 2010| url = http://m.euroradio.fm/kiraunik-holdyngavay-kampanii-pinskdreu-padau-u-adstauku| title = Кіраўнік холдынгавай кампаніі «Пінскдрэў» падаў у адстаўку?| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аднак на самім прадпрыемстве гэтая інфармацыя з’яўлялася пацверджанай. Пра гэта 10 снежня заявіў старшыня назіральнай рады прадпрыемства Міхаіл Галавешкін: <blockquote> Даведаецеся ў свой час – падаў ці не падаў. Будзе абнародавана – значыць, будзеце ведаць. Не прыспешвайце падзеі<ref name=10s/> </blockquote> Затым, як адзначылі ў дзяржаўным [[канцэрн]]е «[[Беллеспаперапрам]]», лістом ад 22 снежня № 14126 Арыніч паведаміў пра адкліканне сваёй заявы аб адстаўцы «паводле рэкамендацыі вышэйстаячых органаў»<ref>{{ Cite web | author = Марына Носава| date = 5 студзеня 2011| url = http://www.svaboda.org/content/article/2267826.html| title = Генеральны дырэктар "Пінскдрэва" перадумаў звальняцца| work = Грамадзтва| publisher = Радыё «Свабода»| access-date = 6 студзеня 2011 }}</ref><ref>{{Cite web| author = Марына Носава| date = 5 студзеня 2011| url = http://news.tut.by/economics/210711.html| work = БелаПАН| publisher = Tut.by| language = ru| title = Гендиректор компании "Пинскдрев" отозвал свое заявление об отставке| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812203648/http://news.tut.by/economics/210711.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref> і аб тым, што ён па ачуньванні адразу прыступае да выканання абавязкаў генеральнага дырэктара кампаніі<ref name=tutby1/>, нягледзячы на тое, што дзяржаўны канцэрн «Беллеспаперапрам» неаднаразова настойваў у сваіх лістах ад 6-га, 21-га і 24 снежня на скліканні ўдзельнікаў назіральнага савету ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» па пытанні разрыву кантракту з Арынічам паводле патрабаванняў прэзідэнта краіны, якія былі выкладзеныя ў дырэктыве №1<ref name=tutby1/>. Аднак рэакцыяй назіральнага савету кампаніі стала рашэнне 27 снежня 2010 аб неабвяшчэнні склікання сходу акцыянераў па вышэйвыкладзеных пытаннях<ref name=tutby1/>. Сітуацыя рэзка змянілася з указам прэзідэнта № 2 «О некоторых вопросах холдинга «Холдинговая компания «Пинскдрев» ад 3 студзеня 2011 году, паводле першага пункта якога было загадана «прызначыць Беларускі вытворчы канцэрн лясной, дрэваапрацоўчай і цэлюлознай прамысловасці кіруючай кампаніяй холдынга «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў», зарэгістраванага 23 красавіка 2010 г.». Гэты ўказ надаў рашэнням дзяржаўнага канцэрну «Беллеспаперапрам» статус «абавязковых для выканання» ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў»<ref name=zakon>{{Cite web| date = 3 студзеня 2011| url = http://law.sb.by/1039/| publisher = [[Советская Белоруссия]]| language = ru| title = О некоторых вопросах холдинга «Холдинговая компания «Пинскдрев»| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20130610191950/http://law.sb.by/1039/| archive-date = 10 чэрвеня 2013| url-status = dead}}</ref>. <blockquote> Рашэнні кіруючай кампаніі прымаюцца органамі кіравання ўдзельнікаў гэтага холдынгу ў выглядзе асабістых рашэнняў в бясспрэчным парадку, то бок без права іх адхілення або скасавання, незалежна ад захавання ўмоў і парадку прыняцця такіх рашэнняў. {{арыгінальны тэкст|ru|Решения управляющей компании принимаются органами управления участников этого холдинга в виде собственных решений в бесспорном порядке, то есть без права их отклонения или отмены, независимо от соблюдения условий и порядка принятия таких решений.}}<ref name=ref154>{{Cite web| author = Марына Носава| date = 5 студзеня 2011| url = http://news.tut.by/economics/210647.html| work = БелаПАН| publisher = Tut.by| language = ru| title = В Беларуси возрожден институт "золотой акции"?| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812205701/http://news.tut.by/economics/210647.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref> </blockquote> Позна ўвечары 5 студзеня дзяржаўны канцэрн «Беллеспаперапрам» вырашыў звольніць гендырэктара прыватнага прадпрыемства «Пінскдрэў» Ларана Арыніча на карысць Аляксандра Судніка, які мусіць уступіць на сваю пасаду 10 студзеня 2011 году<ref name=ref29>{{Cite web| author = Зміцер Лукашук| date = 6 студзеня 2011| url = http://m.euroradio.fm/report/ekspert-de-fakta-adbyvaecca-nacyyanalizacyya-pryvatnaga-pradpryemstva-4939| title = Эксперт: Дэ-факта адбываецца нацыяналізацыя прыватнага прадпрыемства| work = Рэпартажы| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Інфармацыю пра тое, што Ларан Арыніч больш не з’яўляецца генеральным дырэктарам «Холдынгавай кампаніі «Пінскдрэў» у самім холдынгу назвалі не адпавядаючай рэчаіснасці<ref name=cyt1>{{Cite web| author = Зміцер Лукашук| date = 6 студзеня 2011| url = http://m.euroradio.fm/u-minsku-znyali-gendyrektara-kampanii-pinskdreu-u-pinsku-abvyargayuc| archive-url = https://archive.today/20111121135848/http://old.euroradio.fm/by/1451/news/59465/| archive-date = 30 верасня 2014| title = У Мінску знялі гендырэктара кампаніі «Пінскдрэў», у Пінску абвяргаюць| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пра гэта 6 студзеня 2011 году паведаміў кіраўнік дэпартаменту па абслугоўванні кліентаў і сувязям са [[СМІ]] Дзмітрый Яковіч: <blockquote> Дэ-юрэ генеральны дырэктар — Ларан Сцяпанавіч Арыніч. Як ён быў ім і да гэтага. Выконваў яго абавязкі на момант, калі ён падаў заяву аб адстаўцы да моманту адклікання заявы аб адстаўцы (снежань 2010 года — ЕРБ) Гінэль Ян Станіслававіч — дырэктар Камбіната мягкай мэблі, які таксама ўваходзіць у «Холдынгавую кампанію «Пінскдрэў». З моманту рашэння Ларана Сцяпанавіча адклікаць сваю заяву і да сённяшняга дня ён з’яўляецца генеральным дырэктарам усяго холдынга. Ніхто яго не здымаў, Савет акцыянераў не збіраўся, не зацвярджалі і не падтрымлівалі яго адстаўку. Таму на сённяшні дзень юрыдычна ён з’яўляецца генеральным дырэктарам<ref name=cyt1/>. </blockquote> === Водгукі на змену кіраўніцтва ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» === Падзеі, звязаныя з указам прэзідэнта № 2 ад 3 студзеня 2011 і зменай гендырэктара прыватнай холдынгавай кампаніі «Пінскдрэў» атрымалі шырокі розгалас у электронных сродках масавай інфармацыі. Некаторымі эканамістамі гэтае дзяржрашэнне было параўнанае з вяртаннем інстытуту «залатой акцыі». ==== Водгукі прадстаўнікоў ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» ==== Як адзначыў кіраўнік дэпартаменту па абслугоўванні кліентаў і сувязях са СМІ «Пінскдрэва» Дзмітрый Яковіч, у холдынгавай кампаніі ставяць пад сумнеў рашэнне мінскіх чыноўнікаў аб звальненні генеральнага дырэктара прыватнага холдынгу Ларана Арыніча:<ref name=ref29/> <blockquote> Генеральны дырэктар быў абраны Саветам акцыянераў на пэўны тэрмін — гэты тэрмін яшчэ не скончыўся. І зняць генеральнага дырэктара можа толькі той жа самы Савет акцыянераў. Не «Беллеспаперапрам», які і раней спрабаваў рабіць нейкія намаганні ў гэтым пляне, а менавіта Савет акцыянераў. Альбо можа Назіральны савет падтрымаць асабістае прашэнне аб адстаўцы<ref name=ref29/>. </blockquote> Дзмітрый Яковіч нагадаў, што дзяржава не мае ніводнай акцыі ў холдынгу. У склад канцэрна «Пінскдрэў» некалі ўвайшоў з уласнай ініцыятывы і працягваў самастойна вырашаць усю сваю эканамічную, вытворчую, інвестыцыйную і кадравую палітыку<ref name=ref29/>. Каментуючы ўскладненую сітуацыю з указам № 2, паводле якога дзяржаўны «Беллеспаперапрам» будзе кіраваць прыватным холдынгам ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў», Дзмітрый Яковіч адзначыў: <blockquote> У адпаведнасці з Указам №2 мы зараз бясспрэчна падпарадкоўваемся кожнаму загаду канцэрна: як у кадравай палітыцы, так і ў камерцыйнай палітыцы. І калі мы кажам пра інвестыцыйныя праекты, пра замежныя інвестыцыі — то ў дадзеным выпадку як можна казаць аб прыцягненні інвестыцый, калі прыватны бізнес не застрахаваны ад умяшання дзяржавы? Прычым у гэтым дакуменце амаль слова ў слова паўтараецца адменены ў 2008 годзе ўказ аб «залатой акцыі». </blockquote> ==== Водгукі афіцыйных прадстаўнікоў ураду ==== 9 студзеня 2011 году ў праграме «Контуры» тэлеканала «[[АНТ]]» намеснік [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|міністра эканомікі]] [[Андрэй Тур]] заявіў, што змена кіраўніцтва ў ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» не азначае якога-небудзь пераразмеркавання ўласнасці на гэтым прадпрыемстве<ref name=dzj>{{ Cite web | date = 10 студзеня 2011| url = http://news.belta.by/by/print?id=605604| title = Змена кіраўніцтва на «Пінскдрэве» не азначае якога-небудзь пераразмеркавання ўласнасці - А.Тур| work = Эканоміка| publisher = Беларускае тэлеграфнае агенцтва| access-date = 11 студзеня 2011 }}</ref>: <blockquote> Ніякага пераразмеркавання ўласнасці не адбываецца, ніякая «залатая акцыя» там не ўведзена<ref name=dzj/> </blockquote> Намеснік міністра адзначыў, што прадпрыемства перадаецца канцэрну «Беллеспаперапрам» у «аператыўнае кіраванне», якое «ніколі не было звязана ўшчамленнем якіх-небудзь правоў уласнасці ці маёмасці»<ref name=dzj/>. Прычым аператыўнае кіраванне кампаніяй азначае, што гэта часовая мера: <blockquote> У самім слове «аператыўнае» пацвярджаецца часовы, абмежаваны характар кіравання. Таму, я думаю, што ў рамках прыняцця рашэнняў гэта часовая мера і яна сама па сабе напрошвалася. Але ні аб якім вяртанні «залатой акцыі» размовы не ідзе<ref name=dzj/> </blockquote> ==== Водгукі прадстаўнікоў недзяржаўных арганізацый ==== Кіроўны партнёр юрыдычнай кампаніі «Міхель, Уласава і партнёры» Канстанцін Міхель, каментуючы дзяржаўнае рашэнне аб прызначэнні канцэрна «Беллеспаперапрам» кіроўнай кампаніяй ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў» заявіў, што ў Беларусі дэ-факта адроджаны скасаваны ў сакавіку 2008 году інстытут «залатой акцыі» дзяржавы на кіраванне гаспадарчымі таварыствамі<ref name=inter1>{{Cite web| date = 5 студзеня 2011| url = http://www.interfax.by/news/belarus/85838| title = В Беларуси де-факто возрожден институт "золотой акции" - эксперты| work = [[Interfax]].by| access-date = 11 студзеня 2011| language = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>: <blockquote> Фармулёўкі ва ўказе па «Пінскдрэве» практычна ідэнтычныя фармулёўкам са скасаванага ўказа аб «залатой акцыі». Па сутнасці, прынятае рашэнне сумежнае з інстытутам «залатой акцыі». Гэта прэцэдэнт<ref name=nivainter>{{ Cite web | author = Interfax.by| date = 6 студзеня 2011| url = http://www.nn.by/?c=ar&i=48638| title = У Беларусі дэ-факта адроджаны інстытут «залатой акцыі»| work = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 11 студзеня 2011 }}</ref>. </blockquote> Старшыня праўлення Бізнес-саюза прадпрымальнікаў і наймальнікаў імя Куняўскага (БСПН) Георгі Бадзей таксама бачыць у гэтым дзяржрашэнні вяртанне да механізму «залатой акцыі»<ref name=nivainter/>. Пры гэтым Г. Бадзей лічыць, што гэтае рашэнне «не адпавядае» выдадзенай дырэктыве прэзідэнта N4 «Аб развіцці прадпрымальніцкай ініцыятывы і стымуляванні дзелавой актыўнасці»<ref name=nivainter/>. Эксперт таксама бачыць парушэнне прынцыпу недатыкальнасці прыватнай уласнасці: <blockquote> Там прыватная ўласнасць. Як можна прызначыць у прыватную ўласнасць кіроўную кампанію — дзяржаўны орган? — кажа ён. — Тут наўпрост парушаныя правы прыватнай уласнасці, гарантыі недатыкальнасці, прэзідэнт можа ўсталёўваць асаблівасці стварэння і дзейнасці холдынгаў, але толькі калі гаворка ідзе аб дзяржаўнай уласнасці. Гэта ніхто не падвяргае сумневу<ref name=nivainter/>. </blockquote> 10 студзеня 2011 году Бізнес-саюз прадпрымальнікаў і наймальнікаў ім. Куняўскага накіраваў ва ўрад і [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыю прэыдэнта Рэспублікі Беларусь]] ліст, у якім прапанаваў скасаваць загад канцэрна «Беллеспаперапрам», які тычыцца дзейнасці ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў». У гэтым лісце БСПН ім. Куняўскага таксама просіць хадайнічаць перад прэзідэнтам аб прыпыненні дзеяння ўказу, які прызначыў канцэрн «Беллеспаперапрам» кіруючай кампаніяй холдынгу «Пінскдрэў» да разглядання ўсіх пытанняў на сходзе акцыянераў холдынгу. Паводле слоў Георгія Бадзея, да ліста было прыкладзена заключэнне юрыстаў пра тое, што і загад канцэрна, і ўказ прэзідэнта супярэчаць [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Беларусі]] і [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Дэкларацыі аб правах чалавека]], у тым ліку на прыватную ўласнасць<ref name=asd1>{{Cite web| author = Марына Носава| date = 11 студзеня 2011| url = http://news.tut.by/economics/211162.html| work = БелаПАН| publisher = Tut.by| language = ru| title = БСПН им. Кунявского призывает отменить приказ "Беллесбумпрома" в отношении холдинга "Пинскдрев"| access-date = 30 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20140812205337/http://news.tut.by/economics/211162.html| archive-date = 12 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref>. Паводле слоў кіраўніка прадстаўніцтва [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця|Еўрапейскага банку рэканструкцыі і развіцця]] ў Беларусі Валдаса Віткаўскаса, ЕБРР мае намер ацаніць уплыў на дзейнасць «Пінскдрэву» ўказа аб прызначэнні кіруючай кампаніяй канцэрна «Беллеспаперапрам»<ref>{{ Cite web | date = 5 студзеня 2011| url = http://www.interfax.by/news/belarus/85842| title = ЕБРР анализирует госрешение о введении внешнего госуправления на "Пинскдреве"| work = [[Interfax]].by| access-date = 11 студзеня 2011 | language = ru}}</ref>. Ён дадаў: <blockquote> Мы будзем ацэньваць гэтае рашэнне з двух пунктаў гледжання: мы з’яўляемся крэдыторам «Пінскдрэву», але не акцыянерамі, і другі аспэкт – гэта абарона правоў прыватных уладальнікаў прадпрыемства<ref>{{ Cite web | date = 5 студзеня 2011| url = http://www.svaboda.org/content/article/2267979.html| title = Вяртанне «залатой акцыі»?| work = Эканоміка| publisher = Радыё «Свабода»| access-date = 11 студзеня 2011 }}</ref>. </blockquote> ==== Меркаванні незалежных эканамістаў ==== На думку эканаміста Сяргея Чалага рашэнне па «Пінскдрэве» супярэчыць асноўнай логіцы Дырэктывы №4 аб лібералізацыі эканомікі: <blockquote> Фактычна, гэта нават не вяртанне да інстытута «залатой акцыі», а нават яшчэ горш: прыкрываючыся інтарэсамі выканання працоўнага заканадаўства, дэ-факта адбываецца нацыяналізацыя прадпрыемства. Альбо — прызначэнне адміністрацыі. А яна ўжо далей зможа рабіць што заўгодна, што несумненна супярэчыць асноўнай логіцы Дырэктывы №4 у пункце абароны правоў уласніка<ref name=ref29/>. </blockquote> На думку эканаміста Леаніда Злотнікава «дадзенае рашэнне з’яўляецца фактычна вяртаннем да права «залатой акцыі», паколькі «Пінскдрэў» — прыватная кампанія, а канцэрн — дзяржаўны орган кіравання». Акрамя таго, як лічыць эканаміст, «гэтае рашэнне ідзе ў разрэз з нядаўна прынятай дырэктывай № 4 аб развіцці прадпрымальніцкай ініцыятывы і стымуляванні дзелавой актыўнасці»<ref name=ref154/>. == Іншае == * 7 лістапада на адрас Пінскага гарвыканкаму і савету дэпутатаў удзельнікамі мітынгу ў гонар 93-х угодак [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] была дасланая прапанова наконт абвяшчэння 25 кастрычніка Днём памяці загінуўшых на «Пінскдрэве»<ref name= f08>{{Cite web| date = 8 лістапада 2010| url = http://m.euroradio.fm/25-kastrychnika-moguc-abvescic-dnyom-pamyaci-zaginulyh-na-pinskdreve| archive-url = https://archive.today/20111121134928/http://old.euroradio.fm/by/1392/news/56203/| archive-date = 30 верасня 2014| title = 25 кастрычніка могуць абвесціць Днём памяці загінуўшых на «Пінскдрэве»| publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі| access-date = 4 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама мітынгоўцы даручылі кіраўніцтву кампаніі ўсталяваць памятны знак на месцы зруйнаванага цэху, а саму вытворчасць ДСП і паліўных гранулаў вынесці за межы гораду<ref name= f08/>. == Спіс памерлых == ; Спіс памерлых на ЗАТ «Холдынгавая кампанія «Пінскдрэў»<ref name=nn.1/> * Жукоўскі Віктар Канстанцінавіч (1955 г.н.) * Казюр Генадзь Фёдаравіч (1964 г.н.) * Калодзіч Аляксандр Сяргеевіч (1987 г.н.) * Квашалі Алег Юр’евіч (1962 г.н.)<ref>{{ Cite web | date = 5 лістапада 2010| url = http://www.nn.by/?c=ar&i=45577| title = Трагедыя ў Пінску: чалавек з шакуючага відэа памёр у шпіталі| work = Грамадства| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 13 красавіка 2011 }}</ref> * Мароз Аляксандр Міхайлавіч (1987 г.н.) * Міхаевіч Аляксандр Міхайлавіч (1976 г.н.) * Муга Ігар Афінагенавіч (1971 г.н.) * Рапута Яўген Валер’евіч (1984 г.н.) * Саковіч Кацярына Сяргееўна (1986 г.н.) * Старадуб Міхаіл Іванавіч (1958 г.н.) * Тарэлка Сяргей Мікалаевіч (1985 г.н.) * Хамлюк Аляксандр Мікалаевіч (1959 г.н.) * Шаўчук Мікалай Аляксандравіч (1950 г.н.) * Шынкарук Аляксандр Анатолевіч (1974 г.н.) Паводле слоў супрацоўнікаў прадпрыемства, калі яны прапанавалі кіраўніцтву холдынгу ўшанаваць памяць загінуўшых хвілінай маўчання, адказам сталі пагрозы, што, калі ў кагосьці спыніцца станок ці хтосьці проста спыніць працу, той ён будзе неадкладна звольнены<ref name="by24">{{Cite web |url=http://by24.org/2018/03/10/workers_riot_at_the_pinskdrev_holding/ |title=На «Пинскдреве» бунт: рабочие записали ВИДЕО |access-date=11 сакавіка 2018 |archive-date=25 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030829/http://by24.org/2018/03/10/workers_riot_at_the_pinskdrev_holding/ |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org/content/transcript/2208571.html Трагедыя ў Пінску: імёны і лёсы] — цыкл рэпартэрскіх матэрыялаў з сем’яў ахвяраў пінскай трагедыі {{Катастрофы ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Падзеі 25 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2010 года]] [[Катэгорыя:Тэхнагенныя катастрофы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2010 года]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]] s8efjqsal2725ozfslptzzxmsihqv3b 0 67159 5177024 4622105 2026-08-07T11:23:15Z Bahusia 150630 дапаўненне 5177024 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Абухава |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = 90 |шырыня сцяга = 160 |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 37|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 24|lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет2 = Высокаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 156 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 216<ref>[http://www.beltelecom.by/info/citynumber/ Белтэлекам]</ref> |паштовы індэкс = 211018<ref>[http://zip.belpost.by/raion/%D0%9E%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Белпошта]</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243041891 }} {{значэнні|Абухава}} '''Абу́хава''' — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]]. У пачатку 20 стагоддзя ў Высоцкай воласці Аршанскага павета, 39 двароў, 267 жыхароў. Вёсцы належалі 303 дзесяціны зямлі. У 1923 годзе — 257 жыхароў. Існавала працоўная школа 1-й ступені, у якой настауніца М.К. Мартусевіч вучыла 20 дзяцей. Пры школе была бібліятка з 47 кніг. У 1930 г. арганізаваны калгас «Чырвоны меліяратар». Працавала кузня. У 1969 г. 72 двары, 320 жыхароў<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 488.</ref>. На 1.1.1998 г. 138 двароў, 348 жыхарой. У 2019 г. 221 чалавек. Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шапкаўскі сельсавет|Шапкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>, да 1972 года — у склад Высокаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 21 верасня 1987 года — у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923)</ref>. Размешчана за 8 км на поўнач ад [[Орша|Оршы]]. Побач вёсцы праходзіць аўтадарога [[Корк]] — [[Омск]] (у межах Беларусі — магістраль [[Магістраль М1|M1]]). == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.{{зноскі}} {{Высокаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] rd9gchzhvevia7gcx97rmnlgpubifud 5177025 5177024 2026-08-07T11:23:58Z Bahusia 150630 5177025 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Абухава |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = 90 |шырыня сцяга = 160 |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 37|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 24|lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет2 = Высокаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 156 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 216<ref>[http://www.beltelecom.by/info/citynumber/ Белтэлекам]</ref> |паштовы індэкс = 211018<ref>[http://zip.belpost.by/raion/%D0%9E%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Белпошта]</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243041891 }} {{значэнні|Абухава}} '''Абу́хава''' — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]]. У пачатку 20 стагоддзя ў Высоцкай воласці Аршанскага павета, 39 двароў, 267 жыхароў. Вёсцы належалі 303 дзесяціны зямлі. У 1923 годзе — 257 жыхароў. Існавала працоўная школа 1-й ступені, у якой настауніца М.К. Мартусевіч вучыла 20 дзяцей. Пры школе была бібліятка з 47 кніг. У 1930 г. арганізаваны калгас «Чырвоны меліяратар». Працавала кузня. У 1969 г. 72 двары, 320 жыхароў<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 488.</ref>. На 1.1.1998 г. 138 двароў, 348 жыхароў. У 2019 г. 221 чалавек. Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шапкаўскі сельсавет|Шапкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>, да 1972 года — у склад Высокаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 21 верасня 1987 года — у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923)</ref>. Размешчана за 8 км на поўнач ад [[Орша|Оршы]]. Побач вёсцы праходзіць аўтадарога [[Корк]] — [[Омск]] (у межах Беларусі — магістраль [[Магістраль М1|M1]]). == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.{{зноскі}} {{Высокаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] rxzt9i3j8ncw9o13ho6op66qj4aixas 0 67183 5177009 5071025 2026-08-07T11:11:45Z Scourge9025 171031 /* */ вікіфікацыя 5177009 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Жывёлы |parent = Zootoca |rang = Від |latin = Zootoca vivipara |author = Lichtenstein, 1823 |syn = {{btname|Lacerta vivipara|[[Jacquin]], 1787}} |typus = |range map = Mapa Zootoca vivipara.png |range map caption = |range map width = |range legend = |children name = |children = |wikispecies = Zootoca vivipara }} '''Яшчарка жывародная''', жывародка (''Zootoca vivipara, Lacerta vivipara'') — [[від (біялогія)|від]] [[Паўзуны|паўзуноў]] сямейства [[Сапраўдныя яшчаркі|сапраўдных яшчарак]]. == Апісанне == Даўжыня цела 4-7 см, разам з хвастом 10-16 см, маса 2-7 г. Колькасць лусак вакол сярэдзіны тулава 30-40. Колькасць папярочных радоў брушных шчыткоў 21-39, сцегнавых пор 7-14. Цемянны і верхні завочныя шчыткі падзелены швом. Маладыя асобіны зверху пафарбаваны ў чорны, цёмна-карычневы або карычнева-бронзавы колер. З узростам цёмны фон святлее і з'яўляецца характэрны малюнак — цёмная (нярэдка перарывістая, разбітая на асобныя плямы) паласа ўздоўж хрыбта, а таксама дзве светлыя палоскі на спіне і цёмныя, адносна шырокія палоскі па баках тулава. Малюнак даволі зменлівы. Характэрная рыса афарбоўкі — ярка-аранжавы або цагельна-чырвоны колер са шматлікімі дробнымі цёмнымі плямкамі на брушку ў самцоў. У самак брушка белаватае, жаўтаватае або злёгку зеленаватае, без плям. == Распаўсюджанне == [[Файл:Stamp of Belarus - 2018 - Colnect 802503 - Viviparous Lizard Zootoca vivipara.jpeg|thumb|left|Паштовая марка Беларусі.]] Жывародная яшчарка вызначаецца шырокім [[арэал]]ам. Трапляецца ад Пірынейскага паўвострава, Ірландыі і Англіі да Калымы і Шантарскіх астравоў і Сахаліна. У [[Еўропа|Еўропе]] пашырана да паўночных узбярэжжаў, у Азіі (у [[Сібір]]ы) паўночная мяжа заходзіць за Палярны круг (да ніжняга цячэння Енісея), далей на ўсход апускаецца да 63° пн.ш. На поўдні жыве толькі ў лясной зоне. У Беларусі трапляецца па ўсёй тэрыторыі, аднак даволі нераўнамерна. Перш за ўсё яе можна сустрэць на вярховых балотах. Насяляюць жывародныя яшчаркі таксама лісцевыя, хваёвыя і мяшаныя лясы (галоўным чынам узлескі), зарастаючыя высечкі, прасекі, хмызнякі па берагах вадаёмаў. Вельмі часта сустракаюцца на пойменных лугах побач з лесам, у маладых алешніках, а таксама на ўчастках паміж вільготнымі і сухімі лясамі, паміж лясамі і лугамі. Трапляецца жывародная яшчарка і паблізу населеных пунктаў, уздоўж дарог. == Асаблівасці біялогіі == Актыўны перыяд жывароднай яшчаркі пры добрым сонечным надвор'і працягваецца прыкладна з 9-10 да 18-19 гадзін. Звычайна яна выходзіць са сховішча ў добрае цёплае надвор'е. Жывародная яшчарка не рые нор, а выкарыстоўвае для жылля або часовага сховішча норы мышападобных грызуноў, трухлявыя пні, кучы ламачча, мохавыя купіны, тоўсты лясны подсціл, расколы і дуплы дрэў. Яна добра плавае, можа ныраць, перасоўвацца па дне і нават можа закапацца ў глей сярод травы. Корміцца насякомымі і іншымі беспазваночнымі. Найчасцей яна паядае жукоў, павукоў, цыкадак, мурашак, вусеняў. Акрамя таго, яна корміцца малюскамі, землянымі чарвякамі, мнаганожкамі. Палюе як на зямлі, так і на ствалах дрэў. Жывародная яшчарка паядае вялікую колькасць расліннаедных і іншых беспазваночных, але і сама служыць кормам для многіх відаў млекакормячых і птушак. На зімоўку ідзе ў кастрычніку. Зімуе ў сховішчах. Вясной з'яўляецца, калі ў лесе яшчэ месцамі ляжыць снег, гэта значыць намнога раней за большасць рэптылій. Пасля выхаду з зімоўкі пачынаецца шлюбны перыяд. У адрозненне ад усіх астатніх відаў свайго роду гэта яшчарка не адкладвае яйкі ў зямлю, а носіць іх у сабе. Пасля кладкі яек дзіцяняты, якія сфармаваліся ў іх, прарываюць пергаментападобную яйкавую абалонку і выходзяць вонкі. Колькасць дзіцянят, што прыносіць адна самка, ад 2 да 12. Палавой спеласці маладыя яшчаркі дасягаюць у двухгадовым узросце. == Літаратура == * Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6 == Спасылкі == * http://slounik.org/149668.html {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сапраўдныя яшчаркі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1787 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1823 годзе]] al9pucl08jry9jbbya7y6ef6akd65cw 0 67752 5176678 5168157 2026-08-06T16:11:28Z Monarchist1636 103323 5176678 wikitext text/x-wiki [[Выява:Circuit Monaco.svg|thumb]] '''Гран-пры Манака''' (фр. Grand Prix de Monaco) — гонка [[Формула-1|Формулы-1]] на гарадскі трасе [[Монтэ-Карла]] ў княстве [[Манака]]. Праводзіцца з першага чэмпіянату свету [[1950]] года па цяперашні час (не было ўключана ў чэмпіянат 1951-1954 гадоў). З 1929 па 1948 гады да ўзнікнення Формулы-1 Гран-пры Манака па аўтагонках праводзіліся як незалежныя спартыўныя спаборніцтвы. Гран-пры Манака лічыцца адной з самых прэстыжных гонак у чэмпіянаце Формулы-1 і ў свеце - адзіны Гран-пры, дзе гонкі праводзяцца не на адмыслова пабудаванай трасе, а прама на вуліцах горада. {{Гран-пры Формулы-1}}{{DEFAULTSORT:Манака}} [[Катэгорыя:Манака]] [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры]] tqxaaqnbma2r4fizu5zyks0lrfqg6bs 0 73542 5176916 5126936 2026-08-07T07:59:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176916 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Татур}} {{Навуковец}} '''Ге́нрык Франц Та́тур''' ({{ДН|17|09|1846}}, [[Слонім]]<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130330|title=Татур Генрых Хрыстафоравіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yasynvash.by/ru/articles/5/|title=Татуры герба «Дамброва»|author=Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|website=yasynvash.by|access-date=2026-03-06}}</ref> — [[Май|травень]] {{ДС|||1907}}, [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://fbc.pionier.net.pl/publication/99e05eb207b66bdb4995|title=Gazeta Lwowska. 1907, nr 108 - Federacja Bibliotek Cyfrowych|website=fbc.pionier.net.pl|access-date=2026-03-06}}</ref>) — беларускі гісторык, археолаг, краязнавец, калекцыянер. == Біяграфія == [[Файл:Henryk Tatur. Генрык Татур (2).jpg|міні|злева|Фотаздымак Г. Татура з даспехамі рыцара. Прадметы з калекцыі яго музея.]] Нарадзіўся ў сям’і дзяржаўнага служачага [[Хрызастом Татур|Хрызастома Татура]] (1811—1876) і Антаніны з Ярашэўскіх. Дробны чыноўнік [[Мінскі губернскі статыстычны камітэт|Мінскага губернскага статыстычнага камітэта]]. Ён жа ўпарадкаваў археалагічна-этнаграфічны музей пры гэтым камітэце{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. З 1874 года вёў археалагічныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], склаў яе археалагічную карту з апісаннем помнікаў. Быў арганізатарам прыватнага музея ў [[Беразіно|Бярэзіне]] (у 1884—1885 гадах), а потым у [[Мінск]]у{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. У 1890 годзе правёў раскопкі 120 [[курган]]оў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і [[Няюнішчы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], 1892 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Станькава]], у 1893 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. Аўтар кнігі «Археалагічнае значэнне Мінскай губерні» (1878), «Нарыса археалагічных помнікаў на прасторы Мінскай губерні і яе археалагічнага значэння» (1892). У выніку паездак Міншчынай падрыхтаваў вялікі альбом археалагічных помнікаў (1893). Стварыў у Мінску багаты прыватны музей аб гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі і ўнікальную бібліятэку. Ва ўладанні Генрыка Татура былі кніжныя зборы зачыненага ўладамі [[Мінскі кляштар бенедыкцінак|кляштара мінскіх бенедыкцінак]], у тым ліку [[Біблія Францыска Скарыны]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], а таксама кнігі з [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэкі Радзівілаў]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Музей і бібліятэка знаходзіліся ў старых драўляных будынках на [[Лагойскі завулак (Мінск)|Лагойскім завулку]], 8{{sfn|Іванова|2022|с=193}} (паводле іншых звестак, бібліятэка была па адрасе [[Даўгабродскі завулак (Мінск)|Даўгабродскі завулак]], 6<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Spravochnai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_kniga_dli%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_russ/Wc0d6qBlJ5kC?hl=be&gbpv=1&dq=%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A&pg=PA108&printsec=frontcover|аўтар=Е. А. Шуманский|загаловак=Справочная книга для русских библиофилов и коллекционеров|год=1905|выдавецтва=|старонак=238}}</ref>). Сярод экспанатаў яго музея фігураваў «аграмадны рыцар на кані, закаваны ў панцыр з гербам Радзівілаў на грудзёх», так званы «Хлеб Бога» (прыгожа шліфаваны чорны камень у форме акрайчыка хлеба), гравёрская медная бляха з выявай [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] з надпісам, зробленым рукой самога Генрыка Татура, [[плашчаніца]], [[пакравец]] і іншыя рэчы XVI — пачатку XVIII стагоддзя з жаночага манастыра пад [[Віцебск]]ам, не менш за 10 [[Слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]] і іх фрагментаў, а таксама вядомы партрэт мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Веніяміна Руцкага]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Падтрымліваў сувязі з мінскімі гімназістамі. Паводле сведчання [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], Генрык Татур аказаў моцны ўплыў на станаўленне асобы і планы [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]: ''«Мы хлопцамі разам з [[Карусь Каганец|Кастравіцкім [Карусём Каганцом]]] сядзелі ў музеі Татура, сотні разоў расказвалі яму свае „беларускія“ пляны... Седзячы кружком у сумеркі ў яго музеі, заваленым кольчугамі, мечамі, старымі кнігамі, дакументамі, мэбэлью, абразамі, ён выслухіваў нашы „даклады“... Ад Татура веяла на нас духам [[Гедзімін|Гедыміна]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], [[Князі менскія|князёў Менскіх]], [[Князі слуцкія|Слуцкіх]] і ўсіх фундатараў і страіцеляў Беларускай мінуўшчыны»''{{sfn|Уласаў|1918|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Уласаў таксама ўспамінаў яго так: ''«Сядзелі мы гадзінамі ў кватэры-музеі старога дзівака, падобнага да [[Елісей (прарок)|прарока Елісея]], — лысага, з рудой барадой»''{{sfn|Уласаў|1924|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Некалькі прац захавалася ў рукапісах, сярод іх «Гістарычны нарыс мястэчка Турава, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя», падрыхтаваў праект адкрыцця публічнай бібліятэкі ў Мінску. Пераклаў на беларускую мову верш «[[Праснічка|Прадкі]]» Яна Чачота. Памёр у Мінску ў пачатку траўня 1907 года<ref name=":0" />. Пасля смерці навукоўца яго зборы былі часткова прададзеныя за мяжу. Адна частка збораў трапіла да [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у маёнтак [[Чырвоны Двор (Вільня)|Чырвоны Бор]] пад [[Вільня|Вільняй]], а другая — да мітрапаліта [[Андрэй Шаптыцкі|Андрэя Шэптыцкага]] ў Львоўскі музей. Перадачай калекцый Генрыка Татура ў [[Львоў]] на працягу 1907—1912 гадоў займаўся Іван Луцкевіч, мэтай якога было максімальна захаваць цэласнасць калекцыі, хаця ніякага дачынення ні да Львова, ні да [[Уніяцтва|ўніяцтва]] яна не мела{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Фотаздымкі экспанатаў яго музея і фатаграфічны партрэт самога Генрыка Татура захоўваліся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], куды былі перададзены ксяндзом [[Уладзіслаў Талочка|Уладзіславам Талочкам]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=БДАМЛМ|фонд=3|вопіс=3|справа=90|ref=БДАМЛМ}}</ref>, а цяпер захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]] і [[Літоўскі нацыянальны музей|Літоўскім нацыянальным музеі]]{{sfn|Іванова|2022|с=192, 194}}. Архівы зберагаюцца ў [[Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|457}} * {{Літаратура/Памяць/Мінск|1}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]|512}} * ''[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]]''[http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html Мінскі антыквар і археолаг Генрых Татур ва ўспамінах і ліставанні] // Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст. / Інстытут Польскі ў Мінску. — Мн.: Выдавец [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Віктар Хурсік]], 2011. — С. 178—183. — Эл.рэсурс [[pawet.net]] * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|Статкевіч-Чабаганаў А.]]|частка = |загаловак = Я — сын Ваш : Статкевічы, Сацкевічы-Статкевічы герба «Касцеша». Карафа-Корбуты герба «Корчак»|арыгінал = |спасылка = http://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Роднае слова|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = 592|серыя = |isbn = 978-985-90254-1-9|тыраж = |ref = |archive-date = 10 жніўня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220810000039/https://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf}} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Фотаархіў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2022 |выпуск=6 |старонкі=187—204 |ref=Іванова}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=К. Кастравіцкі і Г. Татур |выданне=Беларускі шлях |год=1918 |нумар=51 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=Успаміны |выданне=Сын беларуса |год=1924 |нумар=29 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Татур Генрык}} [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Татуры|Генрых Хрыстафоравіч]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] sn8cyyd74jtebq1e0b00sn0950t373c 0 76189 5177044 4731380 2026-08-07T11:52:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177044 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Герхарт Ёган Роберт Гаўптман'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.5., Мн., 1997, С.89.</ref> ({{lang-de|Gerhart Johann Robert Hauptmann}}; {{ДН|16|11|1862}} — {{ДС|6|6|1946}}) — нямецкі [[драматург]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1912). Прэмія прысуджана «найперш у прызнанне плённага, шматстайнага і выдатнага ўнёску ў вобласць драматычнага мастацтва»<ref>{{артыкул|аўтар=Лявонава Е.|загаловак=Прызнаны найлепшымі: Нобелеўская прэмія, яе гісторыя і лаўрэаты|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2001|выпуск=|том=|нумар=6|старонкі=98—102|isbn=}}</ref>. == Творы == === Раманы === * Юродзівы Эмануэль Квінт (1910) * Атлантыда (1912) * Прывід (1923) * Ванда, дэман (1926) * Востраў вялікай Маці (1928) === Навелы === * Карнавал ({{lang-de|Fasching|скарочана}}, 1887) === П’есы === * «Перад захадам сонца» ({{lang-de|Vor Sonnenaufgang|скарочана}}, 1889) * «Затанулы звон» == Пераклады на беларускую == Драму «Затанулы звон» (у аўтарскім перакладзе "Затонуты звон") на беларускую пераклала [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]<ref>{{Кніга|загаловак=Урачыстасьць у садзе|месца=Менск|год=2007|выдавецтва=Мэдысонт|isbn=985-6730-89-9|спасылка=http://kamunikat.org/download.php?item=6191-6.pdf&pubref=6191|частка=Гэргарт Гаўптман. Затонуты звон. Пераклад Натальлі Арсеньневай|archive-date=8 красавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090408225345/http://kamunikat.org/download.php?item=6191-6.pdf&pubref=6191}}</ref>. {{зноскі}} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаўптман}} [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Драматургі Германіі]] atfqk8o92hc52cwje9i01shwapdqkf5 10 78614 5176735 4947410 2026-08-06T19:23:16Z DobryBrat 5701 стыль 5176735 wikitext text/x-wiki {{канфлікт |назва = [[Аперацыя «Баграціён»]] |колер = lightsteelblue |бітвы = <center>{{nobr|[[Віцебска-Аршанская наступальная аперацыя|Віцебск-Орша]] •}} {{nobr|[[Магілёўская аперацыя|Магілёў]] •}} {{nobr|[[Бабруйская аперацыя|Бабруйск]] •}} {{nobr|[[Дэсант у Здудзічах|Здудзічы]] •}} {{nobr|[[Дэсант у раёне Скрыгалава—Конкавічы|Скрыгалаў-Конкавічы]] •}} {{nobr|[[Петрыкаўскі дэсант|Петрыкаў]] •}} {{nobr|[[Дарашэвічынскі дэсант|Дарашэвічы]] •}} {{nobr|[[Мінская аперацыя|Мінск]] •}} {{nobr|[[Полацкая аперацыя|Полацк]] •}} {{nobr|[[Боркінскі дэсант|Боркі]] •}} {{nobr|[[Пінскі дэсант|Пінск]] •}} {{nobr|[[Віленская франтавая наступальная аперацыя (1944)|Вільня]] •}} {{nobr|[[Беластоцкая аперацыя|Беласток]] •}} {{nobr|[[Шавельская аперацыя|Шаўлі]] •}} {{nobr|[[Люблін-Брэсцкая аперацыя|Люблін-Брэст]] •}} {{nobr|[[Ковенская аперацыя|Коўна]]}}</center> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Другая сусветная вайна|{{PAGENAME}}]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Вялікая Айчынная вайна|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qn467796wqc98vze29eoh9ju14vri50 0 78778 5176934 5062178 2026-08-07T08:25:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176934 wikitext text/x-wiki [[File:Ribbon of Saint George.svg|thumb|100x|Георгіеўская стужка]] '''Георгіеўская стужка''' ({{lang-ru|Георгиевская лента}}) — двухколерная стужка ў выглядзе палоскі з трыма [[чорны колер|чорнымі]] і двума [[жоўты]]мі (пазней [[аранжавы]]мі) палосамі. [[Геральдыка|Геральдычны]] элемент, які выкарыстоўваўся ў сістэме дзяржаўных узнагарод [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў. [[Ордэн, узнагарода|Ордэнская]] стужка, атрыбут вышэйшай [[ваенная ўзнагарода|ваеннай узнагароды]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] — [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Святога Георгія]]<ref name="istpravda">{{cite web |url = http://www.istpravda.com.ua/columns/2011/06/2/41536/ |title = Георгіївська стрічка: поваги — нуль, максимум пропаганди |last = Ігор Федик |date = 2.06.2011 |work = [[Українська правда|Історична правда]] |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Yz8SRcLU?url=http://www.istpravda.com.ua/columns/2011/06/2/41536/ |archivedate = 2 чэрвеня 2015 |accessdate = 24.05.2015 |url-status = live }}</ref>. [[Жоўты колер]] сімвалізаваў расійскую імперскую карону, а [[Чорны колер|чорны]] — [[герб Расіі|двухгаловага арла]]<ref>Елена Якжик. [http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=22011&sn_cat=35 Власти оскандалились с «георгиевскими» ленточками]{{ref-ru}} // [[Салідарнасць]], 18.06.2009</ref><ref name="Наша Ніва">[http://nn.by/?c=ar&i=38180 Ці належыць беларусам чапляць георгіеўскія стужкі?] // Наша Ніва, 06.05.2010</ref>. Пасля 1917 года «георгіеўскія» знакі адрознення спынілі афіцыйнае існаванне, у далейшым стужка да іх выкарыстоўвалася ў знаках адрозненнях у [[Белая армія|белагвардзейскага руху]] і ў расійскіх падраздзяленнях [[Вермахт]]а падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]<ref name="gordonua">{{cite web |url = http://gordonua.com/news/society/Georgievskaya-lenta-79228.html |title = Я помню? Я горжусь? Как возникла и во что превратилась георгиевская лента |last = Николай Горохов |date = 9.05.2015 |work = [[gordonua.com]] |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Yz8shGlF?url=http://gordonua.com/news/society/Georgievskaya-lenta-79228.html |archivedate = 2 чэрвеня 2015 |accessdate = 24.05.2015 |url-status = live }}</ref><ref name="Gvozdyk">{{cite web |url = http://www.memory.gov.ua/news/georgiivska-strichka-shcho-vona-oznachae |title = «Георгіївська стрічка» — що вона означає? |last = В.С. Гвоздик,Ю.П. Князьков,О.Ф. Штейнле. |work = Офіційний веб-сайт Українського інституту національної пам'яті |archiveurl = https://www.webcitation.org/6YzANxosR?url=http://eukraina.com/news/georgijivska_strichka_shho_vona_oznachae/2014-05-07-18897 |archivedate = 2 чэрвеня 2015 |accessdate = 24.05.2015 |url-status = live }}</ref>. Лічыцца таксама, што яна стала прататыпам [[Дзяржаўныя ўзнагароды СССР|савецкіх узнагарод]] — [[Ордэн Славы|ордэна Славы]] і [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»|медаля «За перамогу над Германіяй»]], а таксама [[Гвардзейская стужка|гвардзейскай стужкі]]<ref name="mid.ru">{{cite web |url = http://slovakia.mid.ru/k-70-letiu-pobedy |title = Георгиевская ленточка |date = 9.05.2015 |work = Пасольства РФ у Славакіі |publisher = Афіцыйная інфармацыя [[Міністэрства замежных спраў Расіі|МЗС РФ]] |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Yz9sZW3p?url=http://slovakia.mid.ru/k-70-letiu-pobedy |archivedate = 2 чэрвеня 2015 |accessdate = 24.05.2015 |url-status = dead }}</ref>. [[8 жніўня]] [[2000]] года [[Георгіеўскі Крыж, Расійская Федэрацыя|ордэн Святога Георгія]], элементам якога з'яўляецца стужка, адноўлены ў якасці вышэйшай ваеннай узнагароды [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?660823 Указ Президента Российской Федерации №&nbsp;1463 от 8 августа 2000 года «Об утверждении Статута ордена Святого Георгия, Положения о знаке отличия&nbsp;— Георгиевском Кресте и их описаний»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524135857/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?660823 |date=24 мая 2015 }}{{ref-ru}}</ref>. Як асобны [[сімвал]] атрымала вядомасць у 2005—2007 гадах, падчас распачатай у Расіі [[РІА Навіны|дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «Навіны»]] і РГАСПМ «[[Студэнцкая грамада]]» акцыі «[[Георгіеўскі стужка, акцыя|Георгіеўскі стужка]]» па распаўсюджванні сярод насельніцтва ў [[Дзень Перамогі]] невялікіх адрэзкаў стужак, па форме і колеру падобных да георгіеўскай стужкі. Мэтай акцыі былі задэклараваны «стварэнне сімвала свята Перамогі», «выраз павагі да ветэранаў, даніна памяці загінулым на полі бою, удзячнасці людзям, якія аддалі ўсё для фронту»<ref name="za-lentu">{{cite web |url = http://www.za-lentu.ru/ |title = Что такое «Георгиевская ленточка»? |last = |first = |date = |work = |publisher = «Я помню? Я горжусь?» Сайт в защиту Георгиеской ленты |accessdate = 24.05.2015 |archive-date = 25 мая 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200525230838/http://za-lentu.ru/ |url-status = dead }}</ref>. Праз відавочную падмену паняццяў і адкрытую [[Прапаганда|прапагандысцкую]] накіраванасць акцыі, стужка стала ўспрымацца як знак прыналежнасці да расійскай імперскай прасторы<ref>{{cite web |url = http://tarnopol.in.ua/articles/stars/koloradska-strichka-znak-zvira-arhiyepyskop-igor-isichenko/ |title = Колорадська стрічка — знак звіра |last = Архієпископ Ігор (Ісіченко) |work = tarnopol.in.ua |accessdate = 24.05.2015 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150524153917/http://tarnopol.in.ua/articles/stars/koloradska-strichka-znak-zvira-arhiyepyskop-igor-isichenko/ |archivedate = 24 мая 2015 |url-status = dead }}</ref>. Сярод скептыкаў, за падабенства з афарбоўкай [[каларадскі жук|вядомага сельскагаспадарчага шкодніка]], стужка атрымала [[пеяратыў]]ную назву «'''[[Каларады|каларадская]]'''». == Эксплуатацыя вобразу == [[Файл:2014-05-09. День Победы в Донецке 353.jpg|thumb|злева| 200пкс|Стужка як элемент уніформы прарасійскіх сепаратыстаў на [[Данбас]]е]] На момант запуску акцыі «[[Георгіеўская стужка, акцыя|Георгіеўская стужка]]» стужка, паводле фармулёўкі арганізатараў, называлася «гвардзейскай стужкай» і сімвалізавала «гонар за Перамогу Расіі ў Другой сусветнай вайне»<ref name="fakeoff"/>. Але па ходзе акцыі расійскія [[сродкі масавай інфармацыі]] савецкую «гвардзейскую стужку» сталі называць «георгіеўскай», падмяняючы пры гэтым паняцці<ref name="коб">{{cite web |url = http://xn----9sbwagvd2ajbal.com.ua/index.php/joomlaorg/statya-1/stati-2-go-prioriteta/588-georgievskaya-lenta-i-gvardejskaya-lenta-v-chjom-otlichie |title = Георгиевская лента и гвардейская лента. В чём отличие |date = 10.02.2014 |publisher = Сайт Расійскага інстытута глабальнага і рэгіянальнага кіравання |accessdate = 24.05.2015 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180705032713/http://xn----9sbwagvd2ajbal.com.ua/index.php/joomlaorg/statya-1/stati-2-go-prioriteta/588-georgievskaya-lenta-i-gvardejskaya-lenta-v-chjom-otlichie |archivedate = 5 ліпеня 2018 |url-status = dead }}</ref>. [[Сэнс]] «георгіеўскай стужачкі» як знака памяці пра вайну паступова саступіў месца сэнсу сімвала расійскай [[Экспансія|экспансіі]]<ref name="gordonua"/>. Аналітыкі канстатуюць, што стужка ордэна Святога Георгія, стала выкарыстоўвацца з мэтай спекуляцыі на пачуццях грамадзян, сем'і кожнага з якіх зведалі на сабе ўсе жахі вайны. Арганізатары дасягнулі папулярызацыі чарговай глабальнай ідэі «адраджэння [[Трэці Рым|Масквы — Трэцяга Рыма]]». Сімвал «Гвардыі Крамля» стаў звышпапулярным ва ўсіх радыкальных расійскіх арганізацыях, як [[ультралевыя|левага]], так і [[Ультраправыя|правага]] толку<ref name="fakeoff">{{cite web |url = http://fakeoff.org/history/georgievskaya-lenta-simvol-tretego-rima |title = Георгиевская лента — символ Третьего Рима |last = Олег Чеславский |date = 22.02.2015 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6YzB7YB31?url=http://fakeoff.org/history/georgievskaya-lenta-simvol-tretego-rima |archivedate = 2 чэрвеня 2015 |accessdate = 24.05.2015 |url-status = live }}</ref>. Менавіта гэтая стужка стала адным з атрыбутаў [[Сепаратызм|сепаратыстаў]] [[Анексія Крыма Расіяй|у Крыме]] і [[Данецкая народная рэспубліка|на ўсходзе Украіны]], якія начэпліваюць яе без асацыяцый з Днём Перамогі, але для ідэнтыфікацыі сябе як прыхільнікаў «[[Рускі свет|рускага свету]]»<ref name="gordonua"/>. З [[2008]] года стужку выкарыстоўваюць прарасійскія арганізацыі па-за межамі Расіі як сімвал расійскай мілітарыстычных магутнасці, славы імперыі і савецкага мінулага<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2014/5/4/ic_news_112_435554/ «За Свободу» призывает власти запретить раздачу «георгиевских» лент в общественных местах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150207171951/http://naviny.by/rubrics/politic/2014/5/4/ic_news_112_435554/ |date=7 лютага 2015 }}{{ref-ru}}</ref><ref name="bel_hunt">[http://by24.org/2014/09/22/no_colorado_ribbons_in_belarus-2/ В Беларуси объявили охоту на георгиевские ленты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150315045212/http://by24.org/2014/09/22/no_colorado_ribbons_in_belarus-2/ |date=15 сакавіка 2015 }}{{ref-ru}}</ref>. З [[2014]] года стужка выкарыстоўвалася [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|так званымі «сіламі самаабароны Крыма»]]<ref>[http://tsn.ua/ukrayina/kubanski-kozaki-ne-v-kursi-vid-kogo-zahischayut-krimchan-mozhe-i-vid-samih-sebe-339773.html Кубанські козаки не в курсі, від кого захищають кримчан: «Може, і від самих себе»]. ТСН. 1+1. 14.03.2014</ref> і прарасійску настроенымі [[Расійская дыверсійная дзейнасць ва Украіне, 2014| сепаратыстамі]] на тэрыторыі Украіны<ref>{{cite web|url=http://censor.net.ua/video_news/284413/georgievskaya_lenta_chujda_nam_i_opozorena_rossiyiskoyi_propagandoyi_v_ukraine_otkazyvayutsya_ot_sovetskoyi|title=Георгиевская лента чужда нам и опозорена российской пропагандой"|publisher=Цензор.НЕТ}}</ref> і стала сімвалам [[Сепаратызм ва ўсходняй Украіне|сепаратызму]] ва Украіне<ref name="gordonua1">{{cite web |url = http://pohlyad.com/istoria/n/47342 |title = Чому георгіївська стрічка увійшла у моду сепаратистів |last = Христина Гоголь |date = 8.05.2014 |work = «Новий погляд» |accessdate = 24.05.2015 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150525024446/http://pohlyad.com/istoria/n/47342 |archivedate = 25 мая 2015 |url-status = dead }}</ref>. Гісторыя георгіеўскай стужкі — наглядны прыклад таго, як [[сімвал]] ам мінулага можна надаць цалкам новыя [[сэнс]]ы з дапамогай [[Прапаганда|прапагандысцкіх]] [[Тэхналогія|тэхналогій]]<ref name="gordonua"/>. Але як і ўсе [[Псіхалагічная аперацыя|псіхалагічныя аперацыі]] яны эфектыўныя толькі ў кароткатэрміновай і сярэднетэрміновыя перспектыве. Былыя савецкія рэспублікі адыходзяць ад выкарыстання гэтага сімвала: у [[Казахстан]]е і [[Беларусь|Беларусі]] ў [[2014]] года на [[Дзень Перамогі]] выкарыстоўвалі сімволіку ў колерах дзяржаўных сцягоў, у 2015 годзе ад георгіеўскай стужкі на карысць нацыянальных колераў таксама адмовіўся [[Кыргызстан]]<ref>{{cite web |url = http://naviny.by/rubrics/society/2015/4/28/ic_articles_116_188768/ |title = Беларусь отказалась от георгиевских ленточек. Всех оденут в красно-зеленые бутоньерки |last = Адарья Гуштын |date = 28.04.2015 |accessdate = 25.05.2015 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150525184132/http://naviny.by/rubrics/society/2015/4/28/ic_articles_116_188768/ |archivedate = 25 мая 2015 |url-status = dead }}</ref>. == Галерэя == <center><gallery widths="120px" heights="180px" perrow="4"> Файл:Order of St. George, 1st class with star and sash 4.jpg|[[Ордэн Святога Георгія]] ([[Расійская імперыя]]) Файл:Cross of St George 3rd class.jpg|[[Георгіеўскі крыж]] (Расійская імперыя) Файл:St George Medal III 22255.jpg|[[Георгіеўскі медаль]] (Расійская імперыя) Файл:Za Sibirskii poxod.jpg|Знак «За Вялікі Сібірскі паход» ([[Белая армія]]) Файл:OrderOfGlory1stClass.png|[[Ордэн Славы]] ([[СССР]]) Файл:Za pobedu nad germaniej.jpg|Медаль «[[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»| За перамогу над Германіяй]]» ([[СССР]]) Файл:Order of St. George, 4th class RF.jpg|[[Ордэн Святога Георгія, Расійская Федэрацыя| Ордэн Святога Георгія]] ([[РФ]]) </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенныя ўзнагароды]] c8fbwrciyrfqqadprpsr7xl216r73w4 10 84958 5176958 4889199 2026-08-07T09:32:34Z Ueschar 151377 Абнаўленне TemplateData 5176958 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Такса-картка |імя = |стыль_цела = width:275px; |назва = |стыль_назвы = background:{{Таксон/Колер|regnum={{{regnum}}} }};font-size:130%; |уверсе = {{#if: {{{Вымер|}}}|{{Вымер}}&nbsp;|}}{{#if: {{{name|}}}|{{{name}}}|{{#ifeq: {{PAGENAME}}|{{wikidata|p225|{{{latin|{{{commons|{{{wikispecies|}}}}}}}}}|plain=true}}|''{{PAGENAME}}''|{{PAGENAME}} }} }} |стыль_уверсе = background:{{Таксон/Колер|regnum={{{regnum}}} }};font-size:130%; |уверсе2 = |стыль_уверсе2 = |выява = {{#if:{{{images_set|}}} | {{{images_set}}} | {{wikidata|p18|{{{image file|}}}|size={{#if:{{{image width|}}}|{{{image width|}}}|265}}px|{{{image title|}}}}} }} |стыль_выявы = |подпіс = {{{image descr|}}} |стыль_подпісу = |стыль_загалоўкаў = background:{{Таксон/Колер|regnum={{{regnum}}} }};font-size:110%; |стыль_тэксту = font-size:110%; |загаловак1 = [[Біялагічная сістэматыка|Навуковая класіфікацыя]]{{#if: {{{ref|}}}|{{#tag:ref|{{{ref|}}} }} }} |latin = {{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}} |parent = {{{parent|}}} |name = {{#if: {{{name|}}}|{{{name|}}}|{{#switch:{{PAGENAME}}|{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|{{{wikispecies|}}}|{{{commons|}}} = ''{{PAGENAME}}''|{{PAGENAME}}}} }} |rang = {{{rang|}}} |Вымер = {{{Вымер|}}} |загаловак3 = Міжнародная навуковая назва |тэкст4 = {{#if:{{{latin|}}}{{{author|}}}|{{Таксон/latin|latin={{{latin|}}}|author={{{author|}}}}}|{{if-wikidata|p225||{{wikidata|p225}}|<div style{{eq}}"background-color:Gainsboro;font-size:85%;color:Dimgray">ПАВЕДАМЛЕННЕ ПРА ПАМЫЛКУ<br />Не запоўнены параметр '''<big>latin</big>'''</div>}}}} |загаловак5 = {{#if: {{{syn|}}}|[[Сінонім, таксанамія|Сінонімы]]|}} |тэкст6 = {{#if: {{{syn|}}}|<div align=left> {{{syn|}}}</div>|}} <!-- Тыпавы прадстаўнік --> |загаловак7 = {{#if: {{{typus|}}}|{{#switch: {{{rang|{{{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|4}}}}} |Надсямейства|Сямейства|Падсямейства|Трыба|Падтрыба = [[Тыпавы род]] |Род|Падрод|Секцыя = [[Тыпавы від]] |[[Наменклатурны тып]] }}|}} |тэкст8 = {{#if: {{{typus|}}}|<div align=center>{{{typus|}}}</div>|}} <!-- Падтаксоны --> |загаловак9 = {{#if: {{{children|}}}|{{#if: {{{children name|}}}|{{{children name|}}}|Даччыныя таксоны}}|}} |тэкст10 = {{#if: {{{children|}}}|<div align=left> {{{children|}}}</div>|}} <!-- Арэал --> |загаловак11 = {{#if: {{{range map|}}}{{{range legend|}}}|{{#if: {{{range map caption}}}|{{{range map caption|Арэал}}}|[[Арэал]]}}|}} |тэкст12 = {{#if: {{{range map|}}}|[[Выява:{{{range map}}}{{!}}{{#if: {{{range map width}}}|{{{range map width|250px}}}|250px}}{{!}}выява]]|}}{{#if: {{{range legend|}}}|<div align="left"> {{{range legend}}}</div>|}} |загаловак13 = {{#if: {{{iucnstatus|}}}|[[Ахоўны статус]]|}} |тэкст14 = {{#if: {{{iucnstatus|}}}|<div align=center>{{Таксон/IUCN|{{{iucnstatus|}}}|{{#iferror:{{#invoke:Wikibase|struc|claims|P141|1|references|1|snaks|P627|1|datavalue|value}}|{{{iucn|}}}|{{#invoke:Wikibase|struc|claims|P141|1|references|1|snaks|P627|1|datavalue|value}} }} }}</div>|}} |загаловак15 = {{#if: {{{Baltimore group|}}}|[[Класіфікацыя вірусаў паводле Балтымара|Група паводле Балтымара]]|}} |тэкст16 = {{#if: {{{Baltimore group|}}}|{{#switch: {{{Baltimore group|}}} | 1 | I = '''I: [[Вірусы, якія змяшчаюць двухланцужковую ДНК|длДНК-вірусы]]''' | 2 | II = '''II: [[Вірусы, якія змяшчаюць адналанцужковую ДНК|алДНК-вірусы]]''' | 3 | III = '''III: [[Вірусы, якія змяшчаюць двухланцужковую РНК|длРНК-вірусы]]''' | 4 | IV = '''IV: [[Вірусы, якія змяшчаюць адналанцужковую (+)РНК|(+)алРНК-вірусы]]''' | 5 | V = '''V: [[Вірусы, якія змяшчаюць адналанцужковую (-)РНК|(-)алРНК-вірусы]]''' | 6 | VI = '''VI: [[Вірусы, якія змяшчаюць адналанцужковую (+)РНК, якія рэпліцыруюцца праз стадыю ДНК|алРНК-АТ-вірусы]]''' | 7 | VII = '''VII: [[Вірусы, якія змяшчаюць двухланцужковую ДНК, якія рэпліцыруюцца праз стадыю адналанцужковай РНК|длДНК-АТ-вірусы]]''' | {{Слаба|няслушнае значэнне параметру <br />''Baltimore group''}} }}|}} |загаловак17 = {{#if:{{{Узнік|}}}{{{Вымер|}}}|{{Таксон/Геахраналогія|Узнік={{{Узнік|}}}|Вымер={{{Вымер|}}}|rang={{{rang|}}} }}|}} |refgroup = {{{refgroup|}}} |стыль_унізе = background:{{Таксон/Колер|regnum={{{regnum}}} }};font-size:80%;line-height:140%; |унізе = <table width=100% class="plainlinksneverexpand" cellspacing=0 cellpadding=4><tr><!-- Адмалёўка спасылак Wikispecies --><td style="vertical-align:middle">{{#if: {{{wikispecies|}}}|[[Выява:Wikispecies-logo.svg|17px|link={{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies|}}}|uselang=be}}]]<br />[{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=be}} Сістэматыка<br />на Віківідах]|}}</td><!-- Адмалёўка спасылак Commons --><td style="vertical-align:middle">[[Выява:Commons-logo.svg|15px|link={{fullurl:commons:{{#if:{{{commons|}}}|{{{commons}}}|{{#if:{{wikidata|p935}}|{{wikidata|p935|plain=true}}|{{#if:{{wikidata|p373}}|Category:{{wikidata|p373|plain=true}}|Special:Search/{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}}}}}|uselang=be}}}}]]<br />[{{fullurl:commons:{{#if:{{{commons|}}}|{{{commons}}}|{{#if:{{wikidata|p935}}|{{wikidata|p935|plain=true}}|{{#if:{{wikidata|p373}}|Category:{{wikidata|p373|plain=true}}|Special:Search/{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}}}}}|uselang=be}}}} {{#if:{{wikidata|p373|{{wikidata|p935|{{{commons|}}}}}}}|Выявы|Пошук выяў}}<br />на Вікісховішчы]</td><!-- Адмалёўка спасылак ITIS, NCBI, EOL, GRIN, IPNI, TPL і MB (MycoBank) --><td><table width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background:transparent; color:inherit;"> {{if-wikidata|p815|{{{itis|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[Аб'яднаная таксанамічная інфармацыйная служба{{!}}ITIS]]&nbsp;&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left">{{wikidata/link|p815|{{{itis|}}}}}</td></tr>|}}<!-- -->{{if-wikidata|p685|{{{ncbi|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі{{!}}NCBI]]&nbsp;&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left">{{wikidata/link|p685|{{{ncbi|}}}}}</td></tr>|}}<!-- -->{{if-wikidata|p830|{{{eol|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[Энцыклапедыя жыцця{{!}}EOL]]&nbsp;&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left">{{wikidata/link|p830|{{{eol|}}}}}</td></tr>|}}<!-- -->{{#ifeq:{{{regnum}}}|Расліны|<!-- спасылкі для раслін GRIN, IPNI, TPL -->{{#if:{{{grin|}}}|<tr><td align="right" width="40%">[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]&nbsp;</td><td class="plainlinksneverexpand" align="left">&nbsp;[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomy{{#switch:{{{rang|{{{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|4}}}}}|Падрод|Секцыя|Падсекцыя|Род=genus|Сямейства|Падсямейства|Трыба|Падтрыба=family|detail}}.aspx?id{{eq}}{{{grin|}}} {{#switch:{{{rang|{{{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|4}}}}}|Род|Падрод|Секцыя|Падсекцыя=g:|Сямейства|Падсямейства|Трыба|Падтрыба=f:|t:}}{{{grin|}}}]</td></tr>|}}<!-- -->{{if-wikidata|p961|{{{ipni|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[International Plant Names Index{{!}}IPNI]]&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left">&nbsp;{{wikidata/link|p961|{{{ipni|}}}}}</td>|{{#if: {{{noipni|}}}{{{Вымер|}}}||{{IPNI+|rang={{{rang|{{#if:{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|{{{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|4}}}}}}}|latin={{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}} }} }}</tr>}}<!-- -->{{if-wikidata|p1070|{{{tpl|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[The Plant List{{!}}TPL]]&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left">&nbsp;{{wikidata/link|p1070|{{{tpl|}}}}}</td></tr>|{{#if: {{{notpl|}}}||{{#ifeq:{{{rang}}}|Від|<tr><td align="right" width="40%">[[The Plant List|TPL]]&nbsp;</td><td class="plainlinksneverexpand" align="left">&nbsp;[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q={{urlencode:{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}} }} ???]</td></tr> }} }} }}<!-- -->|}}<!-- для грыбоў -->{{if-wikidata|p962|{{{mycobank|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[MycoBank{{!}}MB]]&nbsp;&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left">{{wikidata/link|p962|{{{mycobank|}}}|}}</td></tr>|<!-- -->}}<!-- апошняя для выкапняў -->{{if-wikidata|p842|{{{fw|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[Fossilworks{{!}}FW]]&nbsp;&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left">{{wikidata/link|p842|{{{fw|}}}}}</td></tr>|{{#if: {{{nofw|}}}||{{#if: {{{Вымер|}}}|<tr><td align{{eq}}"right" width{{eq}}"40%">[[Fossilworks{{!}}FW]]&nbsp;&nbsp;</td><td class{{eq}}"plainlinksneverexpand" align{{eq}}"left"> [http://fossilworks.org/bridge.pl?action=taxonInfo&taxon_no= ???]</td></tr>}}}}}}</table></td></tr></table>}}<!-- </table></td></tr></table>}}<!-- Катэгорыі для артыкулаў -->{{#if: {{{regnum|}}}|{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:{{{regnum}}} паводле алфавіта]]}}}}}}<!-- -->{{#if: {{wikidata|P18|{{{image file|}}}}}||{{#if: {{{images_set|}}}||{{Няма выявы}}}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{image file}}}|no image available.svg|{{Няма выявы}}|}}<!-- -->{{#ifeq:{{{image file}}}|No-image-available-rectangle.svg|{{Няма выявы}}|}}<!-- -->{{#if:{{wikidata|p373|{{wikidata|p935|{{{commons|}}}}}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Вікіпедыя:Артыкулы пра арганізмы без ілюстрацый на Вікісховішчы}}}}<!-- -->{{#if:{{{wikispecies|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы без спасылкі на Віківіды}}}}<!-- -->{{if-wikidata|p815|{{{itis|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Біялагічныя артыкулы без ITIS}}}}<!-- -->{{if-wikidata|p685|{{{ncbi|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Біялагічныя артыкулы без NCBI}}}}<!-- -->{{if-wikidata|p830|{{{eol|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Біялагічныя артыкулы без EOL}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{regnum}}}|Расліны|{{#switch: {{{rang|{{{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|4}}}}}|Сямейства|Род|Від = {{#if:{{{grin|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы пра расліны без GRIN}}}}}}|}}<!-- -->{{#ifeq:{{{regnum}}}|Расліны|{{#switch: {{{rang|{{{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|4}}}}}|Род|Від = {{if-wikidata|p961|{{{ipni|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы пра расліны без IPNI}}}}}}|}}<!-- -->{{#ifeq:{{{regnum}}}|Расліны|{{#switch: {{{rang}}}|Від = {{if-wikidata|p1070|{{{tpl|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы пра расліны без TPL}}}}}}|}}<!-- -->{{#ifeq:{{{regnum}}}|Грыбы|{{if-wikidata|p962|{{{mycobank|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы пра грыбы без MycoBank}}}}|}}<!-- -->{{#if:{{{nofw|}}}||{{#if:{{{Вымер|}}}|{{if-wikidata|p842|{{{fw|}}}||{{катэгорыя толькі ў артыкулах|Артыкулы пра вымерлыя таксоны без Fossilworks}} }} }} }}<!-- загаловак курсівам, калі назва артыкула супадае з лацінскай назвай гэтага таксона -->{{#switch:{{{rang}}}|Падвід|Разнавіднасць|Варыетэт|Форма|Сорт|Штам =|{{#switch:{{PAGENAME}}|{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}|{{{wikispecies|}}}|{{{commons|}}} = {{Загаловак курсівам}}|}}}}<!-- няма перанакіравання з лацінскай назвы -->{{#ifexist:{{wikidata|p225|{{{latin|}}}|plain=true}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Біялагічныя артыкулы, дзе адсутнічае перанакіраванне з лацінскай назвы таксона]]}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}} <templatedata> { "params": { "name": { "label": "Назва", "description": "Назва таксона, якая паказваецца ў верхняй частцы карткі. Калі параметр не зададзены, выкарыстоўваецца назва старонкі або навуковая назва.", "type": "string" }, "regnum": { "label": "Царства", "description": "Царства, да якога належыць таксон. Выкарыстоўваецца таксама для афарбоўкі карткі і аўтаматычнай катэгарызацыі.", "example": "Жывёлы", "type": "string", "required": true }, "rang": { "label": "Ранг", "description": "Таксанамічны ранг таксона.", "example": "Від", "type": "string", "suggested": true }, "latin": { "label": "Навуковая назва", "description": "Міжнародная навуковая назва таксона. Калі параметр не зададзены, шаблон спрабуе атрымаць яе з Вікіданых.", "example": "Panthera leo", "type": "string", "suggested": true }, "author": { "label": "Аўтар назвы", "description": "Аўтар і, пры патрэбе, год апублікавання навуковай назвы таксона.", "example": "Linnaeus, 1758", "type": "string", "suggested": true }, "parent": { "label": "Бацькоўскі таксон", "description": "Вышэйшы таксон, да якога непасрэдна належыць гэты таксон.", "type": "string", "suggested": true }, "ref": { "label": "Крыніца класіфікацыі", "description": "Спасылка на крыніцу, якая пацвярджае навуковую класіфікацыю.", "type": "content" }, "image file": { "label": "Выява", "description": "Назва файла выявы на Вікісховішчы без прэфікса «Файл:». Калі не зададзена, шаблон спрабуе атрымаць выяву з Вікіданых.", "example": "Lion waiting in Namibia.jpg", "type": "wiki-file-name", "suggested": true }, "image width": { "label": "Шырыня выявы", "description": "Шырыня асноўнай выявы ў пікселях.", "example": "265", "type": "number" }, "image title": { "label": "Альтэрнатыўны тэкст выявы", "description": "Кароткае апісанне або альтэрнатыўны тэкст асноўнай выявы.", "type": "string" }, "image descr": { "label": "Подпіс да выявы", "description": "Подпіс, які паказваецца пад асноўнай выявай.", "type": "content", "suggested": true }, "images_set": { "label": "Набор выяў", "description": "Гатовая вікіразметка з некалькімі выявамі замест адной асноўнай выявы.", "type": "content" }, "syn": { "label": "Сінонімы", "description": "Таксанамічныя сінонімы. Можна выкарыстоўваць вікіразметку і спіс.", "type": "content" }, "typus": { "label": "Наменклатурны тып", "description": "Тыпавы від, тыпавы род або іншы наменклатурны тып у залежнасці ад рангу таксона.", "type": "content" }, "children": { "label": "Даччыныя таксоны", "description": "Спіс таксонаў ніжэйшага рангу, якія ўваходзяць у склад гэтага таксона.", "type": "content" }, "children name": { "label": "Загаловак даччыных таксонаў", "description": "Уласны загаловак для раздзела са спісам даччыных таксонаў. Стандартна выкарыстоўваецца «Даччыныя таксоны».", "type": "string" }, "range map": { "label": "Карта арэала", "description": "Назва файла з картай распаўсюджання таксона без прэфікса «Файл:».", "type": "wiki-file-name" }, "range map width": { "label": "Шырыня карты арэала", "description": "Шырыня карты арэала.", "example": "250px", "type": "string" }, "range map caption": { "label": "Загаловак карты арэала", "description": "Загаловак раздзела з картай распаўсюджання. Калі не зададзены, выкарыстоўваецца «Арэал».", "type": "string" }, "range legend": { "label": "Легенда карты арэала", "description": "Тлумачэнне абазначэнняў або дадатковы тэкст пад картай арэала.", "type": "content" }, "iucnstatus": { "label": "Ахоўны статус IUCN", "description": "Катэгорыя ахоўнага статусу паводле Чырвонага спіса МСАП.", "example": "LC", "type": "string" }, "iucn": { "label": "Ідэнтыфікатар IUCN", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў Чырвоным спісе МСАП. Выкарыстоўваецца, калі яго немагчыма атрымаць з Вікіданых.", "type": "string" }, "Baltimore group": { "label": "Група паводле Балтымара", "description": "Група віруса паводле класіфікацыі Балтымара. Дапушчальныя значэнні: I—VII або 1—7.", "example": "IV", "type": "string" }, "Узнік": { "label": "Час узнікнення", "description": "Геалагічны час узнікнення таксона; выкарыстоўваецца для геахраналагічнай шкалы.", "type": "string" }, "Вымер": { "label": "Час вымірання", "description": "Геалагічны час вымірання таксона. Наяўнасць значэння таксама пазначае таксон як вымерлы.", "type": "string" }, "wikispecies": { "label": "Віківіды", "description": "Назва адпаведнай старонкі ў Віківідах.", "type": "string" }, "commons": { "label": "Вікісховішча", "description": "Назва старонкі або катэгорыі на Вікісховішчы.", "type": "string" }, "itis": { "label": "ITIS", "description": "Таксанамічны серыйны нумар (TSN) у базе ITIS. Калі не зададзены, шаблон можа атрымаць яго з Вікіданых.", "type": "string" }, "ncbi": { "label": "NCBI", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў NCBI Taxonomy. Калі не зададзены, шаблон можа атрымаць яго з Вікіданых.", "type": "string" }, "eol": { "label": "EOL", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў Encyclopedia of Life. Калі не зададзены, шаблон можа атрымаць яго з Вікіданых.", "type": "string" }, "grin": { "label": "GRIN", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў Germplasm Resources Information Network. Выкарыстоўваецца для раслін.", "type": "string" }, "ipni": { "label": "IPNI", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў International Plant Names Index. Калі не зададзены, шаблон можа атрымаць яго з Вікіданых.", "type": "string" }, "noipni": { "label": "Не паказваць IPNI", "description": "Адключае аўтаматычнае стварэнне спасылкі або пошуку ў IPNI.", "type": "boolean" }, "tpl": { "label": "The Plant List", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў The Plant List. Калі не зададзены, шаблон можа атрымаць яго з Вікіданых.", "type": "string" }, "notpl": { "label": "Не паказваць The Plant List", "description": "Адключае аўтаматычную спасылку або пошук у The Plant List.", "type": "boolean" }, "mycobank": { "label": "MycoBank", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў MycoBank. Выкарыстоўваецца пераважна для грыбоў.", "type": "string" }, "fw": { "label": "Fossilworks", "description": "Ідэнтыфікатар таксона ў Fossilworks. Выкарыстоўваецца пераважна для вымерлых таксонаў.", "type": "string" }, "nofw": { "label": "Не паказваць Fossilworks", "description": "Адключае аўтаматычную спасылку або пошук у Fossilworks.", "type": "boolean" }, "nocat": { "label": "Без катэгарызацыі", "description": "Адключае аўтаматычнае даданне артыкула ў катэгорыю паводле царства.", "type": "boolean" }, "refgroup": { "label": "Група зносак", "description": "Група зносак, якая перадаецца ў базавую картку.", "type": "string" } }, "paramOrder": [ "name", "regnum", "rang", "latin", "author", "parent", "ref", "image file", "image width", "image title", "image descr", "images_set", "syn", "typus", "children", "children name", "range map", "range map width", "range map caption", "range legend", "iucnstatus", "iucn", "Baltimore group", "Узнік", "Вымер", "wikispecies", "commons", "itis", "ncbi", "eol", "grin", "ipni", "noipni", "tpl", "notpl", "mycobank", "fw", "nofw", "nocat", "refgroup" ], "description": "Паказвае навуковую класіфікацыю, назву і аўтара таксона, выяву, сінонімы, даччыныя таксоны, арэал, ахоўны статус і спасылкі на таксанамічныя базы даных. Частка значэнняў можа аўтаматычна падцягвацца з Вікіданых.", "format": "block" } </templatedata> </noinclude> hku4m3dtcz79ha77p7jzfizln1vf0su 0 89060 5176854 4719718 2026-08-07T04:19:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176854 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Ганс Слоан |Арыгінал імя = {{lang-en|Sir Hans Sloane, 1st Baronet}} |Фота = Hans Sloane.jpg |Подпіс = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Месца працы = |Навуковая сфера = [[медыцына]], [[біялогія]], [[фізіялогія]], [[батаніка]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс= }} {{Сістэматык | Шырыня = | Далінееўскі батанік= Sloane | IPNI = 12871 | Заўв_батанік = | Заолаг = | wikispecies = | commons = Category:Hans Sloane }} '''Ганс Слоан''' (часам згадваецца як '''Ганс Слоўн''') ({{lang-en|Sir Hans Sloane, 1st Baronet}}, [[16 красавіка]] [[1660]] — [[11 студзеня]] [[1753]]) — англійскі медык, [[натураліст]], [[калекцыянер]], член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]], з 1727 па 1741 год яго прэзідэнт. На падставе яго калекцыі кніг, манускрыптаў, гістарычных знаходак быў створаны [[Брытанскі музей]]. Вынайшаў напой «гарачы шакалад». Яго імем названы Плошча Слоан ў [[Лондан]]е і Плошча сэра Ганса Слоана ў яго родным мястэчку Кілілей. == Працы == * [http://www.botanicus.org/title/b12077926 ''Catalogus plantarum quae in insula Jamaica''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140809163648/http://www.botanicus.org/title/b12077926 |date=9 жніўня 2014 }}, London 1696 * ''Voyage to the Islands Madera, Barbadoes, Nieves, St. Christophers and Jamaica'' [http://www.botanicus.org/title/b12082429 Vol.1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140227133942/http://www.botanicus.org/title/b12082429 |date=27 лютага 2014 }} [http://www.botanicus.org/item/31753000820115 Vol.2], London {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peoples.ru/science/naturalist/hans_sloane/ Ганс Слоун, первый баронет (Sir Hans Sloane, 1st Baronet)] * [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/sloane-herbarium/hanssloane.htm Natural History Museum: About Hans Sloane] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131227112954/http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/sloane-herbarium/hanssloane.htm |date=27 снежня 2013 }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Слоан}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Прыродазнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства]] 1nxaxddfvjq16bpt22ptslcphyzfj5u 0 89623 5176791 4887947 2026-08-06T21:59:23Z Rotondus 11765 абнаўленне звестак 5176791 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Гады = [[1990]] — цяпер | Гурты = [[Ляпис Трубецкой]]<br />[[Саша і Сірожа]]<br />[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] }} '''Сяргей Міхалок''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі спявак, аўтар музыкі і тэкстаў, акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24183586.html|title=Сяргей Міхалок: "Прысьпеў час казаць па-іншаму"|last=Будкін|first=Сяргей|author-link=Сяргей Будкін|date=2011-05-23|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410112849/https://www.svaboda.org/a/24183586.html|archive-date=10 красавіка 2020|access-date=2020-04-10|url-status=live}}</ref>. Заслужаны артыст Украіны (2020). == Біяграфія == З сям’і ваенных. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускі інстытут культуры]]. У [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] стаў ініцыятарам стварэння гурта «[[Ляпис Трубецкой]]», у сярэдзіне [[1990-я|1990-х]] супрацоўнічаў з тэатрам «[[Бамбукі]]» як [[рэжысёр]], [[сцэнарыст]] і акцёр, пазней працаваў таксама арт-дырэктарам у гурце «[[Аддис Абеба]]» ў [[Мінск]]у. З [[2000 год у гісторыі музыкі|2000]] года — удзельнік комік-дуэта «[[Саша і Сірожа]]», у гэтым жа годзе стаў адным з заснавальнікаў творчага аб’яднання «[[Дети солнца]]». У [[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] пачаў супрацоўніцтва з гуртам «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]». З [[1 верасня]] [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] года і па сённяшні час — вакаліст гурта [[Brutto (гурт)|Brutto]]; З [[19 лютага]] [[2018]] года і па сённяшні час — заснавальнік праекту [[Drezden]]. 24 жніўня 2020 года атрымаў званне [[Заслужаны артыст Украіны]]. У 2025 годзе [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] аб’явіла Міхалка ў вышук па абвінавачанні ў абразе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], пазней спевака таксама абвінавацілі ў «распальванні сацыяльнай варожасці». Летам 2026 года Сяргея Міхалка завочна прыгаварылі па гэтых двух артыкулах да чатырох гадоў пазбаўлення волі. Па заяве пракуратуры, падставай для крымінальнай справы паслужыла негатыўная ацэнка Лукашэнкі, праваахоўных органаў і вайскоўцаў (у тым ліку відэазварот Міхалка пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]]) у відэароліках, апублікаваных на інтэрнэт-старонках праекту Brutto<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/94688268/prysud-mihalku|title=Сяргея Міхалка завочна прысудзілі да чатырох гадоў калоніі|work=[[Белсат]]}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = МІХАЛОК СЯРГЕЙ (Михалок Сергей, Mihalok Siarhey) |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |старонкі = 185–186 |старонак = 368 |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж = 2000 |мова=be }} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Сяргей Міхалок|Сяргея Міхалка}} * [http://who.bdg.by/obj.php?&kod=686 Інфармацыя на сайце «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111007111812/http://who.bdg.by/obj.php?&kod=686 |date=7 кастрычніка 2011 }}{{ref-ru}} * [http://www.lyapis.com Афіцыйны сайт гурта Ляпис Трубецкой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170628070502/http://www.lyapis.com/ |date=28 чэрвеня 2017 }} * [http://www.lyapis.narod.ru Фан-сайт гурта Ляпис Трубецкой] * [http://www.krambambulya.com Афіцыйны сайт гурта «Крамбамбуля»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203112703/http://krambambulya.com/ |date=3 снежня 2020 }} {{Ляпіс Трубяцкі}} {{Brutto}} {{Drezden}} {{Саша и Сирожа}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Міхалок Сяргей Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Ляпіс Трубяцкі]] [[Катэгорыя:Крамбамбуля]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]] tsp77hnv0xrtsbtag2pavvgfmymio8u 10 94060 5176579 4503824 2026-08-06T13:38:17Z Ueschar 151377 Абнаўленне і аўтаматызацыя шаблона. Мусіць быць сумяшчальны з мінулымі. 5176579 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Хімічны элемент|main}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Хімія]] </noinclude> 8jv31fj79qdpjy9o57gm6o5l9elezrx 5176923 5176579 2026-08-07T08:09:11Z Ueschar 151377 Даддзена TemplateData 5176923 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Хімічны элемент|main}}</includeonly><noinclude> {{doc}} <templatedata> { "params": { "выява": { "label": "Выява", "description": "Выява простага рэчыва. Калі параметр не зададзены, выява падцягваецца з Вікіданых. Каб прымусова не паказваць выяву, увядзіце «-».", "type": "wiki-file-name", "aliases": [ "малюнак", "image", "image file" ] }, "подпіс выявы": { "label": "Подпіс выявы", "description": "Подпіс пад выявай простага рэчыва.", "type": "content", "aliases": [ "подпіс", "caption" ] }, "вонкавы выгляд": { "label": "Вонкавы выгляд", "description": "Кароткае апісанне вонкавага выгляду простага рэчыва.", "type": "content", "aliases": [ "вонкавы від" ] }, "атамная маса": { "label": "Атамная маса", "description": "Атамная маса элемента ў а. а. м. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "example": "55,845", "type": "line", "aliases": [ "атамная вага" ] }, "электронная канфігурацыя": { "label": "Электронная канфігурацыя", "description": "Электронная канфігурацыя атама. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": [ "канфігурацыя" ] }, "электроны па абалонках": { "label": "Электроны па абалонках", "description": "Колькасць электронаў на электронных абалонках. Звычайна вылічваецца аўтаматычна з электроннай канфігурацыі.", "example": "2, 8, 14, 2", "type": "line", "aliases": [ "электронная абалонка" ] }, "радыус атама": { "label": "Радыус атама", "description": "Радыус атама ў пікаметрах. Адзінку вымярэння ўводзіць не трэба.", "example": "126", "type": "line", "aliases": [ "атамны радыус" ] }, "кавалентны радыус": { "label": "Кавалентны радыус", "description": "Кавалентны радыус у пікаметрах. Адзінку вымярэння ўводзіць не трэба.", "example": "132", "type": "line" }, "радыус Ван-дэр-Ваальса": { "label": "Радыус Ван-дэр-Ваальса", "description": "Радыус Ван-дэр-Ваальса ў пікаметрах. Адзінку вымярэння ўводзіць не трэба.", "type": "line", "aliases": [ "радыус ван дэр Ваальса" ] }, "іонны радыус": { "label": "Іонны радыус", "description": "Іонны радыус у пікаметрах. Пры неабходнасці ўкажыце зарад іона і іншыя істотныя ўмовы.", "type": "content", "aliases": [ "іённы радыус", "радыус іона" ] }, "электраадмоўнасць": { "label": "Электраадмоўнасць", "description": "Электраадмоўнасць, звычайна паводле шкалы Полінга. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "example": "1,83", "type": "line" }, "электродны патэнцыял": { "label": "Электродны патэнцыял", "description": "Стандартны электродны патэнцыял. Укажыце таксама патрэбныя ўмовы або рэакцыю, калі гэта неабходна.", "type": "content", "aliases": [ "электронны патэнцыял" ] }, "ступені акіслення": { "label": "Ступені акіслення", "description": "Характэрныя ступені акіслення элемента. Калі параметр не зададзены, значэнні падцягваюцца з Вікіданых.", "example": "−2, −1, 0, +1", "type": "line", "aliases": [ "ступень акіслення" ] }, "энергія іанізацыі1": { "label": "Першая энергія іанізацыі", "description": "Першая энергія іанізацыі. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": [ "энергія іанізацыі 1", "энэргія іанізацыі 1", "энергія іанізацыі" ] }, "энергія іанізацыі2": { "label": "Другая энергія іанізацыі", "description": "Другая энергія іанізацыі. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": [ "энергія іанізацыі 2", "энэргія іанізацыі 2" ] }, "энергія іанізацыі3": { "label": "Трэцяя энергія іанізацыі", "description": "Трэцяя энергія іанізацыі. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": [ "энергія іанізацыі 3", "энэргія іанізацыі 3" ] }, "фаза": { "label": "Агрэгатны стан", "description": "Агрэгатны стан простага рэчыва пры зададзеных умовах.", "example": "газ", "type": "line", "aliases": [ "агрэгатны стан" ] }, "шчыльнасць": { "label": "Шчыльнасць", "description": "Шчыльнасць простага рэчыва. Можна ўказваць адзінку і ўмовы вымярэння. Калі параметр не зададзены і ў Вікіданых ёсць адназначнае значэнне, яно падцягваецца аўтаматычна.", "example": "7,874", "type": "content" }, "шчыльнасць пры плаўленні": { "label": "Шчыльнасць пры тэмпературы плаўлення", "description": "Шчыльнасць пры тэмпературы плаўлення, у г/см³, калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": [ "шчыльнасць тп" ] }, "тэмпература плаўлення": { "label": "Тэмпература плаўлення", "description": "Тэмпература плаўлення. Калі ўведзена толькі лікавае значэнне, шаблон дадае K. Калі параметр не зададзены, можа быць выкарыстана адназначнае значэнне з Вікіданых.", "example": "1811", "type": "content" }, "тэмпература кіпення": { "label": "Тэмпература кіпення", "description": "Тэмпература кіпення. Калі ўведзена толькі лікавае значэнне, шаблон дадае K. Калі параметр не зададзены, можа быць выкарыстана адназначнае значэнне з Вікіданых.", "example": "3134", "type": "content" }, "патройны пункт": { "label": "Патройны пункт", "description": "Тэмпература і ціск патройнага пункта. Калі параметр не зададзены і адпаведныя даныя ёсць у Вікіданых, яны падцягваюцца аўтаматычна.", "example": "13,8033 K; 7,041 кПа", "type": "content" }, "крытычны пункт": { "label": "Крытычны пункт", "description": "Тэмпература і ціск крытычнага пункта. Калі параметр не зададзены і адпаведныя даныя ёсць у Вікіданых, яны падцягваюцца аўтаматычна.", "type": "content" }, "цеплыня плаўлення": { "label": "Цеплыня плаўлення", "description": "Малярная цеплыня плаўлення ў кДж/моль, калі не пазначана іншае.", "example": "13,81", "type": "content", "aliases": [ "цеплата плаўлення" ] }, "цеплыня выпарэння": { "label": "Цеплыня выпарэння", "description": "Малярная цеплыня выпарэння ў кДж/моль, калі не пазначана іншае.", "example": "340", "type": "content", "aliases": [ "цеплата выпарвання" ] }, "цеплаёмістасць": { "label": "Малярная цеплаёмістасць", "description": "Малярная цеплаёмістасць у Дж/(К·моль), калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": [ "малярная цеплаёмістасць" ] }, "малярны аб’ём": { "label": "Малярны аб’ём", "description": "Малярны аб’ём у см³/моль, калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": [ "малярны аб'ём" ] }, "структура рашоткі": { "label": "Структура крышталічнай рашоткі", "description": "Тып крышталічнай структуры простага рэчыва.", "type": "content", "aliases": [ "крышталічная структура" ] }, "параметры рашоткі": { "label": "Параметры рашоткі", "description": "Параметры элементарнай ячэйкі. Калі падаюцца толькі лікавыя значэнні, стандартная адзінка — ангстрэм.", "type": "content" }, "суадносіны c/a": { "label": "Суадносіны c/a", "description": "Суадносіны параметраў крышталічнай рашоткі c/a.", "type": "line", "aliases": [ "Суадносіны c/a", "стаўленне c/a" ] }, "тэмпература Дэбая": { "label": "Тэмпература Дэбая", "description": "Тэмпература Дэбая ў K, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "магнітная структура": { "label": "Магнітная структура", "description": "Характар магнітных уласцівасцей простага рэчыва.", "example": "ферамагнетык", "type": "content" }, "удзельнае супраціўленне": { "label": "Удзельнае электрычнае супраціўленне", "description": "Удзельнае электрычнае супраціўленне ў Ом·м, калі не пазначана іншае. Пры патрэбе ўкажыце тэмпературу.", "type": "content" }, "цеплаправоднасць": { "label": "Цеплаправоднасць", "description": "Цеплаправоднасць у Вт/(м·К), калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "тэмператураправоднасць": { "label": "Тэмператураправоднасць", "description": "Тэмператураправоднасць у мм²/с, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "цеплавое пашырэнне": { "label": "Цеплавое пашырэнне", "description": "Каэфіцыент цеплавога пашырэння. Укажыце адзінку і тэмпературу, калі гэта неабходна.", "type": "content" }, "хуткасць гуку": { "label": "Хуткасць гуку", "description": "Хуткасць гуку ў простым рэчыве ў м/с, калі не пазначана іншае. Пры патрэбе ўкажыце тэмпературу і фазу.", "type": "content" }, "модуль Юнга": { "label": "Модуль Юнга", "description": "Модуль Юнга ў ГПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "модуль зруху": { "label": "Модуль зруху", "description": "Модуль зруху ў ГПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "модуль аб’ёмнай пругкасці": { "label": "Модуль аб’ёмнай пругкасці", "description": "Модуль аб’ёмнай пругкасці ў ГПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": [ "модуль аб'ёмнай пругкасці", "модуль аб’ёмнай пруткасці", "модуль аб'ёмнай пруткасці" ] }, "каэфіцыент Пуасона": { "label": "Каэфіцыент Пуасона", "description": "Каэфіцыент Пуасона.", "type": "line" }, "цвёрдасць Моаса": { "label": "Цвёрдасць паводле Моаса", "description": "Цвёрдасць простага рэчыва паводле шкалы Моаса.", "type": "line", "aliases": [ "цвёрдасць Мооса" ] }, "цвёрдасць Вікерса": { "label": "Цвёрдасць паводле Вікерса", "description": "Цвёрдасць паводле Вікерса ў МПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "цвёрдасць Брынеля": { "label": "Цвёрдасць паводле Брынеля", "description": "Цвёрдасць паводле Брынеля ў МПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "нумар CAS": { "label": "Нумар CAS", "description": "Рэгістрацыйны нумар CAS. Для элемента і простага рэчыва нумары могуць адрознівацца, таму параметр запаўняецца ўручную.", "type": "line", "aliases": [ "CAS", "рэгістрацыйны нумар CAS", "регістрацыйны нумар CAS" ] }, "забароненая зона": { "label": "Шырыня забароненай зоны", "description": "Шырыня забароненай зоны ў эВ, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "ізатопы": { "label": "Ізатопы", "description": "Радкі табліцы найбольш даўгавечных або найбольш значных ізатопаў у вікі-разметцы.", "type": "content" }, "ізатопы каментар": { "label": "Каментар да ізатопаў", "description": "Заўвага, якая выводзіцца пад табліцай ізатопаў.", "type": "content" }, "тып": { "label": "Тып элемента", "description": "Ручное ўдакладненне катэгорыі элемента. Звычайна вызначаецца аўтаматычна паводле атамнага нумара. Выкарыстоўвайце толькі ў спрэчных або выключных выпадках.", "type": "line", "suggestedvalues": [ "Шчолачныя металы", "Шчолачназямельныя металы", "Лантаноіды", "Актыноіды", "Пераходныя металы", "Постпераходныя металы", "Паўметалы", "Неметалы", "Галагены", "Інертныя газы" ] } }, "paramOrder": [ "выява", "подпіс выявы", "вонкавы выгляд", "атамная маса", "электронная канфігурацыя", "электроны па абалонках", "радыус атама", "кавалентны радыус", "радыус Ван-дэр-Ваальса", "іонны радыус", "электраадмоўнасць", "электродны патэнцыял", "ступені акіслення", "энергія іанізацыі1", "энергія іанізацыі2", "энергія іанізацыі3", "фаза", "шчыльнасць", "шчыльнасць пры плаўленні", "тэмпература плаўлення", "тэмпература кіпення", "патройны пункт", "крытычны пункт", "цеплыня плаўлення", "цеплыня выпарэння", "цеплаёмістасць", "малярны аб’ём", "структура рашоткі", "параметры рашоткі", "суадносіны c/a", "тэмпература Дэбая", "магнітная структура", "удзельнае супраціўленне", "цеплаправоднасць", "тэмператураправоднасць", "цеплавое пашырэнне", "хуткасць гуку", "модуль Юнга", "модуль зруху", "модуль аб’ёмнай пругкасці", "каэфіцыент Пуасона", "цвёрдасць Моаса", "цвёрдасць Вікерса", "цвёрдасць Брынеля", "нумар CAS", "забароненая зона", "ізатопы", "ізатопы каментар", "тып" ], "description": "Картка для артыкулаў пра хімічныя элементы. Атамны нумар, сімвал, група, перыяд і блок вызначаюцца аўтаматычна. Шэраг іншых параметраў пры адсутнасці ручнога значэння падцягваецца з Вікіданых.", "format": "block" } </templatedata> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Хімія]] </noinclude> l5odhp0o3nillbqmkalp98tf5zhertp 10 94062 5176940 4736773 2026-08-07T08:42:19Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5176940 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |1=[[Вадарод]] |2=[[Гелій]] |3=[[Літый]] |4=[[Берылій]] |5=[[Бор (хімічны элемент)|Бор]] |6=[[Вуглярод]] |7=[[Азот]] |8=[[Кісларод]] |9=[[Фтор]] |10=[[Неон]] |11=[[Натрый]] |12=[[Магній]] |13=[[Алюміній]] |14=[[Крэмній]] |15=[[Фосфар]] |16=[[Сера]] |17=[[Хлор]] |18=[[Аргон]] |19=[[Калій]] |20=[[Кальцый]] |21=[[Скандый]] |22=[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]] |23=[[Ванадый]] |24=[[Хром]] |25=[[Марганец]] |26=[[Жалеза]] |27=[[Кобальт]] |28=[[Нікель]] |29=[[Медзь]] |30=[[Цынк]] |31=[[Галій]] |32=[[Германій]] |33=[[Мыш’як]] |34=[[Селен]] |35=[[Бром]] |36=[[Крыптон]] |37=[[Рубідый]] |38=[[Стронцый]] |39=[[Ітрый]] |40=[[Цырконій]] |41=[[Ніобій]] |42=[[Малібдэн]] |43=[[Тэхнецый]] |44=[[Рутэній]] |45=[[Родый]] |46=[[Паладый]] |47=[[Серабро]] |48=[[Кадмій]] |49=[[Індый]] |50=[[Волава]] |51=[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]] |52=[[Тэлур]] |53=[[Ёд]] |54=[[Ксенон]] |55=[[Цэзій]] |56=[[Барый]] |57=[[Лантан]] |58=[[Цэрый]] |59=[[Празеадым]] |60=[[Неадым]] |61=[[Праметый]] |62=[[Самарый]] |63=[[Еўропій]] |64=[[Гадаліній]] |65=[[Тэрбій]] |66=[[Дыспрозій]] |67=[[Гольмій]] |68=[[Эрбій]] |69=[[Тулій]] |70=[[Ітэрбій]] |71=[[Лютэцый]] |72=[[Гафній]] |73=[[Тантал]] |74=[[Вальфрам]] |75=[[Рэній]] |76=[[Осмій]] |77=[[Ірыдый]] |78=[[[Плаціна(хімічны элемент)|Плаціна]] |79=[[Золата]] |80=[[Ртуць]] |81=[[Талій]] |82=[[Свінец]] |83=[[Вісмут]] |84=[[Палоній]] |85=[[Астат]] |86=[[Радон]] |87=[[Францый]] |88=[[Радый]] |89=[[Актыній]] |90=[[Торый]] |91=[[Пратактыній]] |92=[[Уран (хімічны элемент)|Уран]] |93=[[Нептуній]] |94=[[Плутоній]] |95=[[Амерыцый]] |96=[[Кюрый]] |97=[[Берклій]] |98=[[Каліфорній]] |99=[[Эйнштэйній]] |100=[[Фермій]] |101=[[Мендзялевій]] |102=[[Набелій]] |103=[[Лаўрэнсій]] |104=[[Рэзерфордый]] |105=[[Дубній]] |106=[[Сіборгій]] |107=[[Борый]] |108=[[Хасій]] |109=[[Майтнерый]] |110=[[Дармштатый]] |111=[[Рэнтгеній]] |112=[[Каперніцый]] |113=[[Ніхоній]] |114=[[Флеровій]] |115=[[Масковій]] |116=[[Ліверморый]] |117=[[Тэнэсін]] |118=[[Аганесон]] |119=[[Унуненій]] |120=[[Унбінілій]] |121=[[Унбіўній]] |122=[[Унбібій]] |123=[[Унбітрый]] |124=[[Унбіквадый]] |125=[[Унбіпентый]] |126=[[Унбігексій]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Падстаронкі шаблонаў|Хімічны элемент]] </noinclude> e7e04t12lbdbcth5n90jnnm5b48ppr3 5176941 5176940 2026-08-07T08:44:07Z Ueschar 151377 5176941 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |1=[[Вадарод]] |2=[[Гелій]] |3=[[Літый]] |4=[[Берылій]] |5=[[Бор (хімічны элемент)|Бор]] |6=[[Вуглярод]] |7=[[Азот]] |8=[[Кісларод]] |9=[[Фтор]] |10=[[Неон]] |11=[[Натрый]] |12=[[Магній]] |13=[[Алюміній]] |14=[[Крэмній]] |15=[[Фосфар]] |16=[[Сера]] |17=[[Хлор]] |18=[[Аргон]] |19=[[Калій]] |20=[[Кальцый]] |21=[[Скандый]] |22=[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]] |23=[[Ванадый]] |24=[[Хром]] |25=[[Марганец]] |26=[[Жалеза]] |27=[[Кобальт]] |28=[[Нікель]] |29=[[Медзь]] |30=[[Цынк]] |31=[[Галій]] |32=[[Германій]] |33=[[Мыш’як]] |34=[[Селен]] |35=[[Бром]] |36=[[Крыптон]] |37=[[Рубідый]] |38=[[Стронцый]] |39=[[Ітрый]] |40=[[Цырконій]] |41=[[Ніобій]] |42=[[Малібдэн]] |43=[[Тэхнецый]] |44=[[Рутэній]] |45=[[Родый]] |46=[[Паладый]] |47=[[Серабро]] |48=[[Кадмій]] |49=[[Індый]] |50=[[Волава]] |51=[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]] |52=[[Тэлур]] |53=[[Ёд]] |54=[[Ксенон]] |55=[[Цэзій]] |56=[[Барый]] |57=[[Лантан]] |58=[[Цэрый]] |59=[[Празеадым]] |60=[[Неадым]] |61=[[Праметый]] |62=[[Самарый]] |63=[[Еўропій]] |64=[[Гадаліній]] |65=[[Тэрбій]] |66=[[Дыспрозій]] |67=[[Гольмій]] |68=[[Эрбій]] |69=[[Тулій]] |70=[[Ітэрбій]] |71=[[Лютэцый]] |72=[[Гафній]] |73=[[Тантал]] |74=[[Вальфрам]] |75=[[Рэній]] |76=[[Осмій]] |77=[[Ірыдый]] |78=[[[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]] |79=[[Золата]] |80=[[Ртуць]] |81=[[Талій]] |82=[[Свінец]] |83=[[Вісмут]] |84=[[Палоній]] |85=[[Астат]] |86=[[Радон]] |87=[[Францый]] |88=[[Радый]] |89=[[Актыній]] |90=[[Торый]] |91=[[Пратактыній]] |92=[[Уран (хімічны элемент)|Уран]] |93=[[Нептуній]] |94=[[Плутоній]] |95=[[Амерыцый]] |96=[[Кюрый]] |97=[[Берклій]] |98=[[Каліфорній]] |99=[[Эйнштэйній]] |100=[[Фермій]] |101=[[Мендзялевій]] |102=[[Набелій]] |103=[[Лаўрэнсій]] |104=[[Рэзерфордый]] |105=[[Дубній]] |106=[[Сіборгій]] |107=[[Борый]] |108=[[Хасій]] |109=[[Майтнерый]] |110=[[Дармштатый]] |111=[[Рэнтгеній]] |112=[[Каперніцый]] |113=[[Ніхоній]] |114=[[Флеровій]] |115=[[Масковій]] |116=[[Ліверморый]] |117=[[Тэнэсін]] |118=[[Аганесон]] |119=[[Унуненій]] |120=[[Унбінілій]] |121=[[Унбіўній]] |122=[[Унбібій]] |123=[[Унбітрый]] |124=[[Унбіквадый]] |125=[[Унбіпентый]] |126=[[Унбігексій]] }}<noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Падстаронкі шаблонаў|Хімічны элемент]] </noinclude> htkwj2afod1s0qng38x9u7jsjr8utsz 5176942 5176941 2026-08-07T08:45:01Z Ueschar 151377 5176942 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |1=[[Вадарод]] |2=[[Гелій]] |3=[[Літый]] |4=[[Берылій]] |5=[[Бор (хімічны элемент)|Бор]] |6=[[Вуглярод]] |7=[[Азот]] |8=[[Кісларод]] |9=[[Фтор]] |10=[[Неон]] |11=[[Натрый]] |12=[[Магній]] |13=[[Алюміній]] |14=[[Крэмній]] |15=[[Фосфар]] |16=[[Сера]] |17=[[Хлор]] |18=[[Аргон]] |19=[[Калій]] |20=[[Кальцый]] |21=[[Скандый]] |22=[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]] |23=[[Ванадый]] |24=[[Хром]] |25=[[Марганец]] |26=[[Жалеза]] |27=[[Кобальт]] |28=[[Нікель]] |29=[[Медзь]] |30=[[Цынк]] |31=[[Галій]] |32=[[Германій]] |33=[[Мыш’як]] |34=[[Селен]] |35=[[Бром]] |36=[[Крыптон]] |37=[[Рубідый]] |38=[[Стронцый]] |39=[[Ітрый]] |40=[[Цырконій]] |41=[[Ніобій]] |42=[[Малібдэн]] |43=[[Тэхнецый]] |44=[[Рутэній]] |45=[[Родый]] |46=[[Паладый]] |47=[[Серабро]] |48=[[Кадмій]] |49=[[Індый]] |50=[[Волава]] |51=[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]] |52=[[Тэлур]] |53=[[Ёд]] |54=[[Ксенон]] |55=[[Цэзій]] |56=[[Барый]] |57=[[Лантан]] |58=[[Цэрый]] |59=[[Празеадым]] |60=[[Неадым]] |61=[[Праметый]] |62=[[Самарый]] |63=[[Еўропій]] |64=[[Гадаліній]] |65=[[Тэрбій]] |66=[[Дыспрозій]] |67=[[Гольмій]] |68=[[Эрбій]] |69=[[Тулій]] |70=[[Ітэрбій]] |71=[[Лютэцый]] |72=[[Гафній]] |73=[[Тантал]] |74=[[Вальфрам]] |75=[[Рэній]] |76=[[Осмій]] |77=[[Ірыдый]] |78=[[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]] |79=[[Золата]] |80=[[Ртуць]] |81=[[Талій]] |82=[[Свінец]] |83=[[Вісмут]] |84=[[Палоній]] |85=[[Астат]] |86=[[Радон]] |87=[[Францый]] |88=[[Радый]] |89=[[Актыній]] |90=[[Торый]] |91=[[Пратактыній]] |92=[[Уран (хімічны элемент)|Уран]] |93=[[Нептуній]] |94=[[Плутоній]] |95=[[Амерыцый]] |96=[[Кюрый]] |97=[[Берклій]] |98=[[Каліфорній]] |99=[[Эйнштэйній]] |100=[[Фермій]] |101=[[Мендзялевій]] |102=[[Набелій]] |103=[[Лаўрэнсій]] |104=[[Рэзерфордый]] |105=[[Дубній]] |106=[[Сіборгій]] |107=[[Борый]] |108=[[Хасій]] |109=[[Майтнерый]] |110=[[Дармштатый]] |111=[[Рэнтгеній]] |112=[[Каперніцый]] |113=[[Ніхоній]] |114=[[Флеровій]] |115=[[Масковій]] |116=[[Ліверморый]] |117=[[Тэнэсін]] |118=[[Аганесон]] |119=[[Унуненій]] |120=[[Унбінілій]] |121=[[Унбіўній]] |122=[[Унбібій]] |123=[[Унбітрый]] |124=[[Унбіквадый]] |125=[[Унбіпентый]] |126=[[Унбігексій]] }}<noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Падстаронкі шаблонаў|Хімічны элемент]] </noinclude> 1svkrjhnocrvk30epeb3lqrsiwxss9w 0 95564 5176495 3249246 2026-08-06T12:42:01Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176495 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Wikiraz.jpg|thumb|Сучасныя брытвы]] '''Брытва'''<ref name=pr>Напісанне ў адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.95.</ref> — прылада для [[галенне|галення]]. == Віды брытваў == * [[Небяспечная брытва|Небяспечныя]] (клінковыя) * бяспечныя ** звычайныя (брытвавы станок) ** электрычныя (электрабрытва) *** ротарныя, сеткавыя ** механічныя == Гісторыя == Першыя брытвы з’явіліся ў шумераў і егіпцян, для галення яны выкарыстоўвалі крэмневыя нажы. У другім тысячагоддзі да н. э. былі распаўсюджаныя бронзавыя брытвы, у 1-м тыс. да н. э. — жалезныя. Першапачаткова ўсе брытвы былі дугападобныя, у рымлян з’яўляюцца прамыя брытвы. У пачатку XX стагоддзя з’яўляюцца бяспечныя брытвы. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:Razors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] lgvur3kkckqygw6tg3ymfgabu126y3g 0 96935 5177028 4881750 2026-08-07T11:32:54Z Autumndancer 168015 5177028 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Пак Чон Xі''' ({{lang-ko|박정희, 朴正熙}}, {{IPA|[paktɕ͈ʌŋhi]}}; {{ДН|30|9|1917}}, в. Сангмары, прав. [[Паўночны Кёнсан]], [[генерал-губернатарства Карэя|Карэя]], [[Японская імперыя|Японія]] — {{ДС|26|10|1979}}, {{Месца смерці|Сеул}}, [[Паўднёвая Карэя]]) — ваенны і дзяржаўны дзеяч [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]]. Генерал-маёр (1961). == Біяграфія == Скончыў настаўніцкае вучылішча ў г. [[Тэгу]] і ваенную школу ў Токіа (1944). У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] афіцэр японскай [[Квантуанская армія|Квантунскай арміі]]. 3 1946 у паўднёвакарэйскіх узброеных сілах. Удзельнік [[Карэйская вайна|карэйскай вайны 1950—1953 гадоў]]. Узначаліў [[Ваенны пераварот Карэі (1961)|ваенны пераварот 16 мая 1961 года]]. У 1961—1963 гадах старшыня Вярхоўнай рады нацыянальнай рэканстрўкцыі. У кастрычніку 1963 выбраны [[Прэзідэнт Рэспублікі Карэя|прэзідэнтам Рэспублікі Карэя]]. Ініцыіраваў эканамічныя рэформы, якія спрыялі хуткаму эканамічнаму росту краіны, ператварэнню яе ў індустрыяльную дзяржаву. У [[1971]] увёў у краіне надзвычайнае становішча, дамогся прыняцця новай канстытуцыі, якая скасавала прамыя прэзідэнцкія выбары. Забіты адным з паплечнікаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пак Чжон Хі||}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20040821054032/http://vestnik.tripod.com/articles/park-jong-hee.html Палітычная біяграфія Пак Чон Хі] {{Прэзідэнты Паўднёвай Карэі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенныя Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Забітыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Карэі]] sf3lzgs985n60cz97urs4x9qy6fp3gp 0 102556 5176645 4998765 2026-08-06T15:02:38Z Pabojnia 135280 /* Раннія гады і святарства */ 5176645 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гапон}} {{Палітык |Імя = Георгій Апалонавіч Гапон |Асноўныя ідэі = [[Прафесійны саюз|трэд-юніянізм]], {{нп3|Рэвалюцыйны сіндыкалізм|сіндыкалізм|ru|Революционный синдикализм}}<ref name="В защиту">{{артыкул|аўтар =Рабочие.|загаловак =В защиту Гапона|выданне =Новая Русь|месца =СПб.|год =1909|нумар =8 (9 января)|старонкі =3}}</ref> }} '''Гео́ргій Апало́навіч Гапо́н''' ({{СС2|17|лютага|1870|5}}, сяло [[Білыкы]], {{нп3|Кабелякскі павет|Кабелякскі павет|ru|Кобелякский уезд}}, [[Палтаўская губерня]] — {{OldStyleDate|10|красавіка|1906|28|сакавіка}}, Азяркі, [[Санкт-Пецярбургская губерня]]) — [[святар]] Рускай праваслаўнай царквы, палітычны дзеяч і [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] {{нп3|лідарства|лідар|ru|Лидерство}}, выбітны прамоўца і прапаведнік. Стваральнік і нязменны кіраўнік працоўнай арганізацыі «[[Сход рускіх фабрычна-завадскіх рабочых г. Санкт-Пецярбурга]]», арганізатар студзеньскай працоўнай [[Забастоўка|забастоўкі]] і масавага {{нп3|Шэсце|шэсця|ru|Шествие}} рабочых да цара {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года, што скончылася [[Крывавая нядзеля|расстрэлам рабочых]] і паклала пачатак [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі]]. Пасля 9 студзеня 1905 года — дзеяч рускай рэвалюцыйнай эміграцыі, арганізатар {{нп3|Жэнеўская канферэнцыя 1905 года|Жэнеўскай міжпартыйнай канферэнцыі 1905 года|ru|Женевская конференция 1905 года}}, удзельнік няўдалай падрыхтоўкі ўзброенага [[Паўстанне|паўстання]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у з дапамогай зброі з парахода «{{нп3|Джон Графтан|Джон Графтан|ru|Джон Графтон}}», заснавальнік рэвалюцыйнай арганізацыі «Усерасійскі працоўны саюз». Пасля вяртання ў Расію ў кастрычніку-лістападзе 1905 года — кіраўнік адроджанага «Сходу рускіх фабрычна-завадскіх рабочых г. Санкт-Пецярбурга», саюзнік [[Сяргей Юльевіч Вітэ|графа Вітэ]], прыхільнік {{нп3|Рэформа|рэформаў|ru|Реформа}}, абвешчаных [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфестам 17 кастрычніка]], праціўнік узброеных метадаў змагання. У сакавіку 1906 года забіты ў Азярках групай баевікоў-[[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]] па вінавачанні ў супрацы з уладамі і {{нп3|Здрада|здрадзе|ru|Предательство}} [[Рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. == Біяграфія ў 1870—1903 гадах == === Раннія гады і святарства === Георгій Гапон нарадзіўся ў [[1870]] годзе ў сяле Білыкы Кабяляцкага павета [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. Прозвішча Гапон паходзіць ад украінскага варыянту хрысціянскага імя {{нп3|Імя Агафон|Агафон|ru|Агафон}}<ref>[http://mirimen.com/co_fam/Gaponov-BCE.html Тайны и истории фамилий: Гапонов.]</ref>. Паводле сямейнага падання, продкамі Гапона па мужчынскай лініі былі [[запарожскія казакі]]. Бацька Гапона, Апалон Фёдаравіч, быў заможным селянінам, карыстаўся вялікай павагай аднавяскоўцаў і на працягу 35 гадоў абіраўся валасным пісарам. Маці была простай непісьменнай сялянкай<ref name="История">{{кніга|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =История моей жизни|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_g/gapon00.html|месца =М.|выдавецтва =«Книга»|год =1990|старонак =64}}</ref>. Дзяцінства Гапона прайшло ў родным сяле, дзе ён займаўся сялянскай працай і, дапамагаючы бацькам, пас авечак, цялят і свінняў. У дзяцінстве Гапон быў вельмі рэлігійным і адрозніваўся схільнасцю да містыкі; любіў слухаць аповеды пра жыццё святых і марыў, як яны, здзяйсняць дзівы. Найбольшае ўражанне на яго зрабіў аповед пра святога [[Іаан Наўгародскі|Іаана Наўгародскага]], якому атрымалася засядлаць {{нп3|Нячысцік|нячысціка|ru|Бес}} і з’ездзіць на ім у [[Іерусалім]]. Гапон стаў марыць пра той дзень, калі і яму з’явіцца нагода «злавіць [[чорт]]а»<ref name="История" />. Ва ўзросце 7 гадоў быў аддадзены ў пачатковую школу, дзе выявіў вялікія здольнасці да навукі. Па радзе сельскага святара бацькі вырашылі аддаць сына на навучанне ў духоўнае вучылішча. Паспяхова здаўшы ўступны экзамен, Гапон паступіў у другі клас Палтаўскага духоўнага вучылішча. У вучылішчы адрозніваўся дапытлівасцю і быў адным з лепшых вучняў. Выкладчык вучылішча {{нп3|Іван Міхайлавіч Трэгубаў|Іван Трэгубаў|ru|Трегубов, Иван Михайлович}}, былы вядомым [[Талстоўства|талстоўцам]], даваў Гапону забароненыя складанні [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]], якія зрабілі на яго вялікі ўплыў<ref>{{артыкул|аўтар =И. М. Трегубов.|загаловак =[[s:ru:Георгий Гапон и всеобщая стачка (Трегубов)|Георгий Гапон и всеобщая стачка]]|выданне =Освобождение|месца =[[Парыж|Париж]]|год =1905|нумар =66|старонкі =264}}</ref>. [[Файл:Ilarion Yushenov1.jpg|thumb|180px|left|{{нп3|Іларыён (Юшэнаў)|Біскуп Іларыён|ru|Иларион (Юшенов)}}.]] Па сканчэнні духоўнага вучылішча Гапон паступіў у {{нп3|Палтаўская духоўная семінарыя|Палтаўскую духоўную семінарыю|ru|Полтавская духовная семинария}}. Падчас навукі ў семінарыі апынуўся пад уплывам іншага талстоўца — {{нп3|Ісаак Барысавіч Фейнерман|Ісаака Фейнермана|ru|Фейнерман, Исаак Борисович}}, які прыйшоў з Яснай Паляны. Працягваючы навуку ў семінарыі, Гапон стаў адкрыта выказваць талстоўскія ідэі, што прывяло яго да канфлікту з семінарскім начальствам. Яго прыстрашылі пазбаўленнем стыпендыі, у адказ на што ён заявіў, што сам адмаўляецца ад стыпендыі, і стаў падзарабляць прыватнымі ўрокамі. У [[1893]] годзе паспяхова скончыў семінарыю, аднак з-за канфлікту з семінарскім начальствам не атрымаў дыплома першай ступені, што даваў права на паступленне ў Томскі ўніверсітэт. Па сканчэнні семінарыі ўладкаваўся працаваць у земскай статыстыцы і працягваў падзарабляць прыватнымі ўрокамі<ref name="История" />. У [[1894]] годзе Гапон жаніўся з купецкай дачкой і паводле яе парады вырашыў прыняць духоўны сан. Пра свой намер ён расказаў палтаўскаму біскупу [[Іларыён (Юшэнаў)|Іларыёну]], і той абяцаў яму заступацца, сказаўшы, што яму патрэбныя такія людзі, як Гапон. У тым жа годзе Гапон быў пасвечаны спачатку ў [[дыякан]]ы, а потым і ў святары. Па развязку біскупа Іларыёна атрымаў пасаду святара ў беспрыходнай царквы Усіх Святых пры палтаўскіх могілках. У якасці святара Гапон выявіў выдатны талент прапаведніка, і на яго казанні стала сцякацца мноства народа. Імкнучыся ўзгадняць сваё жыццё з хрысціянскай навукай, Гапон дапамагаў беднякам і згаджаўся бязвыплатна здзяйсняць духоўныя адправы для бедных вернікаў з суседніх цэркваў. У свабодны ад набажэнстваў час Гапон уладкоўваў сумоўі на рэлігійныя тэмы, якія збіралі мноства слухачоў, хоць яго царква і была беспрыходнай<ref name="СПДА">{{артыкул|аўтар =Н. Авидонов.|загаловак =Гапон в духовной академии. По неизданным материалам|спасылка =|выданне =Былое|нумар =1|месца =СПб.|год =1925|старонкі =46—50}}</ref>. Папулярнасць маладога святара прывяла да яго канфлікту са святарамі суседніх прыходаў, якія сталі казаць, што ён выкрадае ў іх паству. Гапон, са свайго боку, вінаваціў іх у фарысействе і крывадушнасці<ref name="История" />. У [[1898]] годзе ад раптоўнай хваробы памерла маладая жонка Гапона. Засталіся двое маленькіх дзяцей — Марыя і Аляксей<ref name="РМ">{{артыкул|загаловак =Письма Гапона|спасылка =|выданне =Русская мысль|нумар =5|месца =М.|год =1907|старонкі =104—116}}</ref>. Гэта падзея стала паваротным момантам у жыцці Гапона. Каб пазбыцца цяжкіх думак, ён паехаў у Санкт-Пецярбург паступаць у [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|духоўную акадэмію]]. Хоць дыплом другой ступені не даваў яму права на паступленне ў акадэмію, Гапон здолеў заручыцца падтрымкай біскупа Іларыёна, які знаходзіўся ў сяброўскіх адносінах з обер-пракурорам Сінода [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Канстанцінам Пабеданосцавым]]. Атрымаўшы рэкамендацыйны ліст ад Іларыёна, Гапон з’явіўся да Пабеданосцава і па яго пратэкцыі і пратэкцыі таварыша обер-пракурора — {{нп3|Уладзімір Карлавіч Саблер|Уладзіміра Саблера|ru|Саблер, Владимир Карлович}} паступіў на 1-ы курс акадэміі<ref name="История" />. [[Файл:Sergiy Stragorodskiy.jpg|thumb|180px|[[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергій Страгародскі]].]] Аднак навука ў духоўнай акадэміі хутка расчаравала Гапона. У выкладаных прадметах ён бачыў толькі мёртвую схаластыку, якая не давала яму адказу на пытанне пра сэнс жыцця. Пазбавіўшыся душэўнай раўнавагі, Гапон закінуў навуку і ўлетку [[1899]] года з’ехаў папраўляць здароўе ў [[Крым]]. У Крыме ён наведваў мясцовыя манастыры, разважаючы, ці не пайсці яму ў манахі, аднак вырашыў, што жыццё ў манастыры несумяшчальнае са служэннем народу. Вялікі ўплыў на Гапона зрабіла знаёмства з мастаком {{нп3|Васіль Васільевіч Верашчагін|Васілём Верашчагіным|ru|Верещагин, Василий Васильевич}}, які раіў яму скінуць рызу і працаваць на выгоду народа<ref name="История" />, і ліберальным армянскім публіцыстам {{нп3|Рыгор Аветавіч Джаншыеў|Рыгорам Джаншыевым|ru|Джаншиев, Григорий Аветович}}<ref name="РМ" />. === Пачатак грамадскай дзейнасці === [[Файл:Church of Our Lady the Merciful before 1917.jpg|thumb|left|180px|{{нп3|Царква Мілавальнай Божай Маці, Санкт-Пецярбург|Царква Мілальванай Божай Маці|ru|Церковь Милующей Божией Матери (Санкт-Петербург)}}.]] Вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург, Гапон пачаў браць удзел у дабрачынных місіях, што займаліся хрысціянскай пропаведдзю сярод працоўных. У гэты час у Санкт-Пецярбургу дзеяла Таварыства рэлігійна-маральнай асветы, якое ў той час узначальваў протаіерэй {{нп3|Філосаф Мікалаевіч Арнацкі|Філосаф Арнацкі|ru|Орнатский, Философ Николаевич}}, і Гапону было прапанавана ўзяць удзел у яго працы. У [[1899]] годзе Гапон пачаў выступаць у якасці прапаведніка ў Царкве Мілальванай Божай Маці, у Галернай Гавані на Васільеўскай выспе. Старастам гэтай царквы ў той час быў Уладзімір Саблер. Пропаведзі Гапона збіралі мноства людзей, і нярэдка царква не мясціла ў сябе ўсіх слухачоў, лік якіх дасягаў 2000<ref name="История" />. Галерная Гавань была месцам рассялення піцерскай басаты, і Гапон нярэдка праводзіў цэлыя дні, маючы зносіны з насельнікамі горкаўскага «дна». У сваіх пропаведзях ён выходзіў з той думкі, што праца ёсць аснова і сэнс жыцця<ref name="РМ" />, і імкнуўся абудзіць у слухачах усведамленне сваёй чалавечай годнасці<ref name="Послание">{{кніга|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =Послание к русскому крестьянскому и рабочему народу|месца =|год =1905|старонак =24}}</ref>. Аднак Гапон не быў задаволены сваёй дзейнасцю прапаведніка. Маючы зносіны з беднякамі, ён стаў задавацца думкай, як рэальна дапамагчы гэтым людзям вярнуцца да чалавечага жыцця<ref name="История" />. [[Файл:Ioann Kronshtadtskiy.jpg|thumb|left|180px|[[Іаан Кранштацкі]].]] У гэты час Гапон склаў свой першы праект таварыства ўзаемадапамогі. Таварыства меркавалася назваць «Таварыствам змагароў разумнага-хрысціянскага правядзення святочных дзён», і яно павінна было згуртаваць вернікаў у падабенства хрысціянскага [[Царкоўнае брацтва|брацтва]]<ref name="РМ" />. Напісаны Гапонам статут гэтага таварыства змяшчаў параграф пра матэрыяльную ўзаемадапамогу яго членаў. Аднак статут не быў зацверджаны царкоўным начальствам, і тады Гапон пайшоў з Таварыства протаіерэя Арнацкага. У [[1900]] годзе Гапон быў прызначаны на пасаду настаяцеля сірочага прытулку святой Вольгі, а таксама законавучыцеля і святара прытулку Сіняга Крыжа. Гэтыя прытулкі ўтрымваліся на ахвяраванні багатых людзей, і неўзабаве малады святар набыў папулярнасць у пецярбургскіх прыдворных колах. Паводле слоў Гапона, асаблівы ўплыў ён меў на прыдворных дам, якія бачылі ў ім ледзь не прарока, закліканага абвясціць новыя праўды і раскрыць таемны сэнс навукі Хрыста<ref name="Сизов">{{артыкул|аўтар =М. И. Сизов.|загаловак =Мои встречи с Георгием Гапоном|выданне =Исторический вестник|нумар =2|месца =СПб.|год =1912|старонкі =543—582}}</ref>. Некалькі разоў Гапон запрашаўся служыць на ўрачыстых святах разам са святым [[Іаан Кранштацкі|Іаанам Кранштацкім]], які зрабіў на яго моцнае ўражанне<ref name="История" />. У іншы час Гапон служыў літургію з рэктарам духоўнай акадэміі, будучым патрыярхам [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергіем (Страгародскім)]]<ref name="РМ" />. Ён таксама нярэдка наведваў {{нп3|Рэлігійна-філасофскія сходы|Рэлігійна-філасофскія сходы|ru|Религиозно-философские собрания}}, якія праходзілі пад старшынствам Сергія ў Пецярбургу. Адначасна Гапон працягваў працаваць у асяроддзі піцерскіх рабочых і беднякоў, сярод якіх ён хутка набыў велізарную папулярнасць. Яму нярэдка здаралася бараніць беднага чалавека ад розных несправядлівасцей, чым ён выклікаў да сябе непрыхільнасць і варожасць з боку ўлады. Сутыкаючыся з супраціўленнем урадоўцаў, Гапон казаў: «Да цара дайду, а свайго дамагуся»<ref name="Симбирский">{{кніга|аўтар =Н. Симбирский (Н. В. Насакин).|загаловак =Правда о Гапоне и 9-м января|месца =СПб.|выдавецтва =«Электропечатня» Я. Кровицкого|год =1906|старонак =226}}</ref>. [[Файл:Antoniy Vadkovskiy.jpg|right|180px|thumb|{{нп3|Антоній (Вадкоўскі)|Антоній Вадкоўскі|pl|Antoni (Wadkowski)}}.]] У [[1902]] годзе Гапон склаў новы праект сістэмы дабрачынных устаноў. Праект прадугледжваў стварэнне працоўных калоній для рэабілітацыі беспрацоўных галётнікаў, узорам для якіх паслужыла Кранштацкі Дом працавітасці<ref>{{артыкул|аўтар =Василий Секачёв.|загаловак =Гапон: от церковно-социальной деятельности к революции|спасылка =http://www.miloserdie.ru/index.php?ss=2&s=12&id=285|выданне =Нескучный Сад|нумар =8|месца =|год =2004}}</ref>. На гэту тэму Гапонам быў напісаны даклад для падачы імператрыцы [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўне]]. Даклад быў ухвалены кіраўніком горада [[Мікалай Васільевіч Клейгельс|Мікалаем Клейгельсам]], аднак не атрымаў далейшага ходу<ref name="История" />. Летам 1902 года з-за канфлікту з апякунскім саветам Гапон быў адхілены ад пасады настаяцеля прытулку Сіняга Крыжа. Падчас канфлікту Гапон настроіў сваю шматлікую паству супраць апякунскага савета. Паводле сведчання калегі Гапона святара Міхала (Папова), ужо тады Гапон славіўся ўменнем кіраваць натоўпам. У адрас апекуноў сталі паступаць пагрозы, а на вуліцы ў іх сталі кідаць камяні<ref name="Бухбиндер">{{артыкул|аўтар =Н. А. Бухбиндер.|загаловак =Из жизни Г. Гапона (по неизданным материалам)|спасылка =|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =101—105}}</ref>. Сыходзячы з прытулку, Гапон забраў з сабой выхаванку Аляксандру Уздалёву, якую пазней зрабіў сваёй грамадзянскай жонкай (па канонах праваслаўнай царквы заўдавелы святар не мае права на паўторны шлюб). У тым жа годзе ён быў адлічаны з 3-га курса акадэміі, прытым прычынай выключэння была няздача Гапонам пераходных экзаменаў<ref name="СПДА" />. Старшыня апякунскага савета {{нп3|Мікалай Міліевіч Анічкаў|Мікалай Анічкаў|ru|Аничков, Николай Милиевич}} напісаў на Гапона данос у Ахоўнае аддзяленне, і Гапон быў выкліканы туды на допыт<ref name="История" />. Гэта падзея паслужыла нагодай для яго знаёмства з {{нп3|Дэпартамент паліцыі|Дэпартаментам паліцыі|ru|Департамент полиции}}. Восенню 1902 года Гапон быў адноўлены ў духоўнай акадэміі па пратэкцыі мітрапаліта [[Антоній (Вадкоўскі)|Антонія (Вадкоўскага)]], які аказваў яму заступніцтва. Ёсць звесткі, што ў аднаўленні Гапона ў акадэміі згуляў сваю ролю Дэпартамент паліцыі<ref name="Спиридович">{{кніга|аўтар =А. И. Спиридович.|загаловак =Записки жандарма|спасылка =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|месца =Харьков|выдавецтва =«Пролетарий»|год =1928|старонак =205}}</ref>. У 1903 годзе Гапон паспяхова скончыў акадэмію, напісаўшы дыпломную працу на тэму «Сучаснае становішча прыходу ў праваслаўных цэрквах, грэчаскай і рускай», і атрымаў пасаду святара пры турэмнай царкве святога Міхаіла Чарнігаўскага Гарадской перасыльнай турмы<ref name="СПДА" />. === Адносіны з Дэпартаментам паліцыі === {{also|Зубатаўшчына}} [[Файл:Sergey Vasilievich Zubatov.jpg|thumb|left|180px|{{нп3|Сяргей Васільевіч Зубатаў|Сяргей Зубатаў|ru|Зубатов, Сергей Васильевич}}.]] Восенню 1902 года Гапон быў пазнаёмлены з начальнікам Асаблівага аддзела Дэпартамента паліцыі [[Сяргей Васільевіч Зубатаў|Сяргеем Зубатавым]]<ref name="История" />. Зубатаў займаўся стварэннем падкантрольных паліцыі працоўных саюаў, і Гапону было прапанавана ўзяць удзел у гэтай працы. Мэта Зубатава складалася ў тым, каб стварэннем легальных працоўных арганізацый паралізаваць уплыў, які здзяйсняла на працоўных рэвалюцыйная прапаганда. Зубатаву атрымалася стварыць паспяхова дзейныя арганізацыі ў Маскве, [[Мінск]]у і [[Адэса|Адэсе]], а ў 1902 годзе ён паспрабаваў перанесці свой досвед у Пецярбург, дзе было заснавана Таварыства ўзаемнай дапамогі працоўных механічнай вытворчасці<ref name="Варнашёв">{{артыкул|аўтар =Н. М. Варнашёв.|загаловак =От начала до конца с гапоновской организацией|выданне =Историко-революционный сборник|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_we/varnashev.php|месца =Л.|год =1924|том =1|старонкі =177—208}}</ref>. Гапон быў прыцягнуты да справы арганізацыі як папулярны ў працоўным асяроддзі святар<ref name="Герасимов">{{кніга|аўтар =А. В. Герасимов.|загаловак =На лезвии с террористами|месца =М.|выдавецтва =Товарищество Русских художников|год =1991|старонак =208}}</ref>. Паводле некаторых дадзеных, Гапон карыстаўся заступніцтвам пецярбургскага кіраўніка горада [[Мікалай Васільевіч Клейгельс|Мікалая Клейгельса]], у якога быў на добрым рахунку і лічыўся сваім чалавекам<ref name="Варнашёв" />. Па ініцыятыве кіраўніка горада Гапону было даручана вывучыць пагляды Зубатава на працоўнае пытанне і пастаноўку справы ў зубатаўскіх арганізацыях<ref name="Зубатов">{{артыкул|аўтар =С. В. Зубатов.|загаловак =Зубатовщина|спасылка =|выданне =Былое|нумар =4|месца =СПб.|год =1917|старонкі =157—178}}</ref>. Зімой 1902—1903 гадоў Гапон наведваў сходы зубатаўскага таварыства, гутарыў з Зубатавым і яго вучнем І. С. Сакаловым, а потым здзейсніў падарожжа ў Маскву, дзе азнаёміўся з дзейнасцю маскоўскай зубатаўскай арганізацыі. Паводле вынікаў гэтага падарожжа Гапон напісаў даклад, копіі якога былі пададзены кіраўніку горада Клейгельсу, мітрапаліту Антонію і самому Зубатаву. У дакладзе Гапон паддаваў крытыцы існыя зубатаўскія арганізацыі і прапанаваў заснаваць новае працоўнае таварыства на ўзор незалежных англійскіх [[Прафесійны саюз|прафсаюзаў]]<ref name="История" />. Галоўная ідэя Гапона складалася ў тым, што зубатаўскія таварыствы занадта цесна звязаныя з паліцыяй, што кампраметуе іх у вачах працоўных і паралізуе працоўную самадзейнасць<ref name="Кобяков" />. Паводле слоў Гапона, тэзы яго даклада былі ўхвалены мітрапалітам і кіраўніком горада, але не знайшлі водгуку ў Зубатава. З пункту гледжання Зубатава, пагляды Гапона на працоўнае пытанне з’яўляліся «небяспечнай ерассю»<ref name="Зубатов" />. Гапон і Зубатаў горача спрачаліся па гэтым пытанні, але не прыходзілі да адзінай думкі<ref name="Варнашёв" />. [[Файл:Aleksey Aleksandrovich Lopukhin.jpg|180px|thumb|{{нп3|Аляксей Аляксандравіч Лапухін, 1864|Аляксей Лапухін|ru|Лопухин, Алексей Александрович (1864)}}.]] [[Файл:Yevstrat Pavlovich Mednikov.jpg|thumb|left|180px|{{нп3|Яўстрацій Паўлавіч Меднікаў|Яўстрацій Меднікаў|ru|Медников, Евстратий Павлович}}.]] У жніўні [[1903]] года Зубатаў з-за асабістай сваркі з міністрам унутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|Вячаславам Плевэ]] быў адпраўлены ў адстаўку і высланы з Пецярбурга. Гапон быў адным з нешматлікіх людзей, якія прыехалі на вакзал развітацца з Зубатавым<ref name="Зубатов" />. Паводле слоў Гапона, Зубатаў са слязьмі на вачах прасіў яго не кідаць працоўную арганізацыю<ref name="Варнашёв" />. Пасля ад’езду Зубатава пецярбургская арганізацыя засталася ў падвешаным стане, і Гапон апынуўся яго натуральным наступнікам. У гэты час пецярбургскае працоўнае таварыства было вельмі малалікім і вяло жаласнае існаванне<ref name="Варнашёв" />. Восенню таго ж года Гапон узяўся за ўзнаўленне арганізацыі ў адпаведнасці са сваімі ідэямі. З гэтай мэтай ім быў напісаны новы статут таварыства, што рэзка абмяжоўваў ўмяшанне паліцыі ў яго ўнутраныя справы. Згодна з новым статутам, увесь кантроль над дзейнасцю арганізацыі ўжыццяўляўся яе ''прадстаўніком'', роля якога адводзілася самому Гапону<ref name="Святловский">{{кніга|аўтар =В. В. Святловский.|загаловак =Профессиональное движение в России|месца =СПб.|выдавецтва =Изд-е М. В. Пирожкова|год =1907|старонак =406}}</ref>. Гэта рабіла яго адзіным пасярэднікам паміж працоўным таварыствам і адміністрацыяй. У дакладзе на імя дырэктара Дэпартамента паліцыі [[Аляксей Аляксандравіч Лапухін, 1864|Аляксея Лапухіна]] Гапон пісаў, што не справа паліцыі — займацца стварэннем працоўных арганізацый, «калі ў яе і сваёй справы па завязку», і паказваў на няўдалыя досведы такога роду ў Маскве, Адэсе і Санкт-Пецярбургу. Далей Гапон паказваў, што «ў таварыстве існуе воблака прадузятасцей супраць паліцыі», і таму паліцыя павінна «як бы адысці ўбок і саступіць месца грамадскай самадзейнасці»<ref name="Кобяков">{{артыкул|аўтар =Р. Кобяков.|загаловак =Гапон и охранное отделение до 1905 г|выданне =Былое|нумар =1|месца =Л.|год =1925|старонкі =28—45}}</ref>. Закладам поспеху новай арганізацыі Гапон лічыў прынцып працоўнай ''самадзейнасці'', калі справа вядзецца не чынамі паліцыі, а кружком працоўных, якія прасякнуліся ўсведамленнем уласных інтарэсаў<ref name="Кобяков" />. Даклад Гапона быў спачувальна сустрэты ў міністэрстве ўнутраных спраў, і 15 лютага 1904 года новы статут таварыства быў зацверджаны намеснікам міністра [[Пётр Мікалаевіч Дурнаво|Пятром Дурнаво]]<ref name="КЛ">{{артыкул|загаловак =К истории «Собрания русских фабрично-заводских рабочих С.-Петербурга». Архивные документы|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =288—329}}</ref>. Ствараючы новае таварыства, Гапон не парываў адносін з адстаўленым Зубатавым і некаторы час падтрымваў з ім ліставанне. У канцы 1903 года ў лісце да Зубатава Гапон паведамляў, што працоўныя помняць яго, як свайго настаўніка, і расказваў пра поспехі новай арганізацыі. У той жа час Гапон падкрэсліваў, што новае таварыства ўладкавана на новых пачатках<ref name="Зубатов" />: {{пачатак цытаты}}''Не хаваем, што ідэя адмысловага працоўнага руху — Ваша ідэя, але падкрэсліваем, што зараз сувязь з паліцыяй парвана (так яно насамрэч і ёсць), што наша справа правая, адкрытая, што паліцыя толькі можа кантраляваць нас, але не трымаць на прывязі.''{{канец цытаты|крыніца=С. В. Зубатов. Зубатовщина // Былое. — СПб.: 1917. — № 4. — С. 170.}} Сам Зубатаў, як бачна з яго ўспамінаў, ставіўся да навін Гапона скептычна, але паўплываць на становішча спраў ужо не мог. На думку Зубатава, далейшы лёс арганізацыі быў наканаваны лжывай пастаноўкай справы, якую надалі яму Гапон і яго апекуны. «Здаўшы працоўную справу на рукі Гапону і зрабіўшы яго тым самым адказнай асобай, мясцовая ўлада лічыла, што ёю ўсё меры прыняты, што справа працоўных не яе справа і… спачыла на лаўрах. Гапон жа, аддаліўшы ад працоўных уладу ў інтарэсах асабістай ганарыстасці, пазбавіўся апоры пры нападах на яго працоўных з боку прадпрымальнікаў… Кепская пастаноўка дзела, натуральна, прывяла да такіх жа вынікаў». «Такім чынам, не быўшы маім шчырым прыхільнікам, Гапон не мог быць маім натуральным прадаўжальнікам», — складаў Зубатаў<ref name="Зубатов" />. == Біяграфія ў 1903—1905 гадах == === На чале «Сходу рускіх фабрычна-завадскіх працоўных» === [[Файл:Gapon and Fullon.jpg|thumb|left|280px|''Г. А. Гапон і {{нп3|Іван Аляксандравіч Фулон|І. А. Фулон|ru|Фуллон, Иван Александрович}} на адкрыцці Каломенскага аддзела «Сходу Рускіх фабрычна-завадскіх працоўных г. Санкт-Пецярбурга». Восень 1904 года''.]] У жніўні 1903 года, пасля адстаўкі Зубатава, Гапон прыняўся за ўзнаўленне зубатаўскай арганізацыі на новых пачатках. Сабраўшы групу ініцыятыўных працоўных, Гапон прапанаваў ім «кінуць форму маскоўскай арганізацыі, вызваліцца ад апекі адміністрацыйных нянек і стварыць матэрыяльную незалежнасць»<ref name="Варнашёв" />. Прапанова была падтрымана працоўнымі, і 30 жніўня 1903 года на {{нп3|Выбаргскі бок|Выбаргскаму боку|ru|Выборгская сторона}} на грошы працоўных<ref name="Павлов">{{артыкул|аўтар =И. И. Павлов.|загаловак =Из воспоминаний о «Рабочем Союзе» и священнике Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_p/pvlv00.php|выданне =Минувшие годы|месца =СПб.|год =1908|нумар =3—4|старонкі =21—57 (3), 79—107 (4)}}</ref> была адкрыта першая чайная-клуб, якая стала цэнтрам новага таварыства<ref name="КЛ" />. Устаўшы на чале арганізацыі, Гапон хутка выдаліў з яе стаўленікаў Зубатава і прызначыў на ўсе адказныя пасты сваіх людзей. У лютым 1904 года міністэрства ўнутраных спраў зацвердзіла напісаны Гапонам статут прафсаюзу, і неўзабаве ён быў урачыста адкрыты пад назвай «[[Сход рускіх фабрычна-завадскіх працоўных г. Санкт-Пецярбурга]]». Трэба заўважыць, што з 8 студзеня [[1904]] года па 12 студзеня [[1905]] года святар Гапон Г. А. з’яўляўся настаяцелем царквы Св. Благавернага князя Міхаіла Чарнігаўскага пры Санкт-Пецярбургскай гарадской перасыльнай турме. Апынуўшыся на чале працоўнага Сходу, Гапон разгарнуў актыўную дзейнасць. Фармальна Сход займаўся арганізацыяй узаемнай дапамогі і асветніцтвам, аднак Гапон надаў яму іншы кірунак. З ліку дакладных працоўных Гапон арганізаваў асаблівы кружок, які зваў «таемным камітэтам» і які збіраўся на яго кватэры<ref name="История" />. Найбліжэйшымі паплечнікамі Гапона па «таемным камітэце» былі працоўныя І. В. Васільеў і {{нп3|Мікалай Міхайлавіч Варнашоў|М. М. Варнашоў|ru|Варнашёв, Николай Михайлович}}. На сходах кружка чыталася нелегальная літаратура, вывучалася гісторыя рэвалюцыйнага руху і абмяркоўваліся планы будучага змагання працоўных за свае правы<ref name="Варнашёв" />. Задума Гапона складалася ў тым, каб з’яднаць шырокія працоўныя масы і падняць іх на змаганне за свае чалавечыя правы, за свае эканамічныя і палітычныя інтарэсы<ref name="Гуревич">{{артыкул|аўтар =Л. Я. Гуревич.|загаловак =[[s:ru:Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г. (Гуревич)|Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г.]]|выданне =Былое|месца =СПб.|год =1906|нумар =1|старонкі =195—223}}</ref>. Першыя часы справа арганізацыі прасоўвалася туга, і да вясны 1904 года колькасць людзей у Сходзе не перавышала некалькіх сот чалавек<ref name="История" />. Імкнучыся пашырыць сваю арганізацыю, Гапон стаў шукаць сувязей з уплывовымі працоўнымі, якія маглі б прывесці ў Сход новых членаў. Восенню 1903 года яму атрымалася прыцягнуць да працы ў Сходзе ўплывовую групу працоўных з [[Васільеўская выспа|Васільеўскай выспы]], вядомую пад назвай ''групы Карэліна''. Вядучую ролю ў гэтай групе гулялі {{нп3|Аляксей Ягоравіч Карэлін|Аляксей|ru|Карелин, Алексей Егорович}} і {{нп3|Вера Маркаўна Карэліна|Вера Карэліна|ru|Карелина, Вера Марковна}}. У большасці гэта былі людзі, якія прайшлі праз [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычныя]] кружкі, але мелі тактычныя разыходжанні з {{нп3|Расійская сацыял-дэмакратычная працоўная партыя|сацыял-дэмакратычнай партыяй|ru|Российская социал-демократическая рабочая партия}}. Іх яднала нялюбасць да партыйнай інтэлігенцы<ref name="Святловский" /> і імкненне знайсці шляхі для адкрытай дзейнасці ў працоўных масах<ref name="Павлов" />. [[Файл:Aleksey Yegorovich Karelin.jpg|thumb|right|180px|[[Аляксей Ягоравіч Карэлін|Аляксей Карэлін]].]] Апроч Карэліных, у групу ўваходзілі {{нп3|Дзмітрый Васільевіч Кузін|Д. В. Кузін|ru|Кузин, Дмитрий Васильевич}}, І. М. Харытонаў, Я. І. Іваноў, Г. З. Усанаў, В. А. Князеў, К. В. Бялоў і іншыя<ref name="Варнашёв" />. Адразу прадстаўнікі групы адносіліся да гапонаўскага таварыства з бояззю, падазраючы ў ім чарговы прыклад «зубатаўшчыны» і «правакацыю». Аднак пасля шэрага сустрэч і перамоў з Гапонам яны пераканаліся, што «Гапон — сумленны чалавек», і пагадзіліся з ім супрацоўнічаць. Гапон адкрыў ім сваю ''задуму'', якая складалася ў тым, каб паступова аб’яднаць працоўных усёй краіны. «Калі мы, — казаў ён, — уладкуем такія клубы, як у Пецярбургу, у Маскве, Харкаве, Кіеве, Растове-на-Доне, Іванаве, то пакрыем паступова такой сеткай усю Расію. Аб’яднаем працоўных усёй Расіі. Можа быць выбліск, усеагульны, эканамічны, а мы падамо вымогі палітычныя». У лістападзе 1903 года А. Я. Карэлін паведамляў свайму знаёмаму І. І. Паўлаву: {{пачатак цытаты}}— ''Гапон па сваёй унутранай прыродзе — не толькі не правакатар, але, мабыць, такі жарсны рэвалюцыянер, што, можа, яго палкасць у гэтым дачыненні трохі залішняя. Ён безумоўна захоплены ідэяй вызвалення працоўнага класа, але паколькі падпольную партыйную дзейнасць ён не знаходзіць дамэтнай, то ён лічыць няўхільна патрэбным адкрытую арганізацыю працоўных мас па вядомым плане і спадзяецца на паспяховасць свайго задання, калі асобныя групы свядомых працоўных будуць каля яго і дадуць яму сваю падтрымку. Такім чынам ён думае арганізаваць, ведучы справу магчыма асцярожней, працоўнае таварыства, у якое павінен увайсці магчыма большы лік членаў. Налічваючы ў таварыстве некалькі дзясяткаў, а, можа, і сотняў тысяч, можна арганізаваць такое пралетарскае войска, з якой урэшце ўраду і капіталістам давядзецца лічыцца ў сілу патрэбы… Вось план Гапона, і мы мяркуем, што план гэты мае будучыню''.{{канец цытаты|крыніца=И. И. Павлов. Из воспоминаний о «Рабочем Союзе» и священнике Гапоне // Минувшие годы. — СПб.: 1908. — № 3. — С. 26—27.}} [[Файл:Vera Markovna Karelina.jpg|thumb|left|180px|[[Вера Маркаўна Карэліна|Вера Карэліна]].]] На думку некаторых даследчыкаў, задума Гапона ўзыходзіла да ідэі ''усеагульнай мірнай стачкі'', высунутай яго настаўнікам-талстоўцам [[Іван Міхайлавіч Трэгубаў|І. М. Трэгубавым]]<ref>{{артыкул|аўтар =И. А. Гордеева.|загаловак =Георгий Гапон, Иван Трегубов и идея всеобщей мирной стачки: к интеллектуальной истории политических проектов религиозной общественности|выданне=Тень Люциферова крыла. Революционаризм в России: символы и цвета революции|месца =М.|выдавецтва=РГГУ|год =2005}}</ref>. У канцы 1903 года працоўныя з групы Карэліна ўступілі ў «Сход» і занялі ў ім кіроўныя пасты. Карэлін і яго найблізкія таварышы ўвайшлі таксама ў склад «таемнага камітэта», ці «штаба», і ўзялі ўдзел у выпрацаванні далейшай тактыкі арганізацыі. У сакавіку 1904 года Г. А. Гапонам і працоўнымі І. В. Васільевым, М. М. Варнашовым, Д. У. Кузіным і А. Я. Карэліным была прынята так званая «праграма пяці», што стала таемнай праграмай арганізацыі<ref name="Варнашёв" />. Праграма, што змяшчала ў сабе як эканамічныя, так і палітычныя вымогі, пазней цалкам увайшла ў змест петыцыі, з якой працоўныя ішлі да цара 9 студзеня 1905 года<ref name="Шилов">{{артыкул|аўтар =А. А. Шилов.|загаловак =К документальной истории петиции 9 января 1905 г|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_sh/shilov1905.php|выданне =Красная летопись|нумар =2|месца =Л.|год =1925|старонкі =19—36}}</ref>. «Шырце гэтыя думкі, імкніцеся да заваявання гэтых вымогаў, але не кажыце, адкуль яны», — наказваў працоўным Гапон. Уступ у «Сход» групы Карэліна прывёў да хуткага ўзросту колькасці ўдзельнікаў арганізацыі<ref name="Варнашёв" />. Карэлінцы павялі сярод працоўных агітацыю за ўступ у «Сход», пераконваючы іх, што справа Гапона — справа чыстая і не мае нічога агульнага з паліцэйскай задумай Зубатава. «Кожны, паверыўшы ў Гапона і справу, увесь аддаваўся ёй і дзясяткамі даваў такіх членаў, якія самі па сабе ўяўлялі сілу, цалкам падрыхтаваную і апрацаваную для прапаганды і агітацыі», — успамінаў М. М. Варнашоў<ref name="Варнашёв" />. З вясны 1904 года працоўныя сталі ўступаць у «Сход» масамі, і колькасць удзельнікаў «Схода» за кароткі час узрасла да некалькіх тысяч. Група Карэліна зрабіла вырашальны ўплыў на далейшы кірунак дзейнасці «Сходу». Усярэдзіне кіраўніцтва «Сходу» карэлінцы ўтварылі свайго роду [[апазіцыя|апазіцыю]], якая змушала Гапона лічыцца з яе вымогамі. Паводле думкі І. І. Паўлава, апазіцыя гуляла ў «Сходзе» нават важнейшую ролю, чым сам Гапон: «Гапон быў патрэбен, як шырма, і рыза яго гэтаму спрыяла. Але калі б не было Гапона, той рух усё адно высунуў бы каго-небудзь іншага, у якога замест рызы знайшлося б што-небудзь іншае. У гэтым руху брала ўдзел сама працоўная маса, што высунула наперад, у выглядзе авангарда, асобную групу, якая прыняла, усмактала ў сябе Гапона, і, увесь час падштурхоўваючы яго ў пажаданым групе кірунку, прымусіла яго зрабіць тое, што ён павінен быў зрабіць»<ref name="Павлов" />. [[Файл:Ivan Mikhaylovich Kharitonov.jpg|thumb|right|180px|Іван Харытонаў.]] З мая 1904 года пачалося адкрыццё новых аддзелаў «Сходу» ў розных частках горада. Усяго да канца года было адкрыта 11 аддзелаў. Адкрыццё аддзелаў не было агадана статутам, але Гапон дасягаў свайго, дзеючы «нахабствам»: наймаў памяшканне і запрашаў на асвячэнне кіраўніка горада, пасля чаго паліцэйскія ўлады ўжо не ўмешваліся і выдавалі дазвол<ref name="Z">{{артыкул|аўтар =Z.|загаловак =К биографии Гапона. Из женевского архива Бунда|спасылка =|выданне =Минувшие годы|нумар =7|месца =СПб.|год =1908|старонкі =39—44}}</ref>. Так атрымалася пашырыць дзейнасць «Сходу» па ўсім Пецярбургу. Улетку 1904 года Гапон у парушэнне статута паспрабаваў пашырыць дзейнасць «Сходу» на іншыя гарады Расіі. З гэтай мэтай ён здзейсніў падарожжа ў [[Масква|Маскву]], [[Кіеў]], [[Харкаў]] і Палтаву. У Маскве і Кіеве Гапон наведваў мясцовыя зубатаўскія арганізацыі і пры працоўных крытыкаваў іх дзейнасць, ставячы ў прыклад поспехі сваёй працоўнай арганізацыі ў Пецярбургу. Пры гэтым ён пераконваў працоўных адмовіцца ад сувязей з адміністрацыяй і арганізавацца на пачатках самадзейнасці, абяцаючы сваё спрыянне пры правядзенні новага статута<ref name="КЛ" />. Пра гэту дзейнасць Гапона стала вядома мясцовай адміністрацыі. Па дырэктыве маскоўскага генерал-губернатара {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча|ru|Сергей Александрович}} Гапон быў арыштаваны і высланы з Масквы, і на яго быў напісаны данос міністру ўнутраных спраў, які абвінавачваў яго ў нестатутнай дзейнасці<ref name="Спиридович" />. Аднак у гэты час міністр У. К. Плевэ быў забіты бомбай тэрарыста, і данос застаўся без наступстваў. Падобная гісторыя адбылася ў Кіеве, дзе генерал-губернатарам быў стары знаёмы Гапона [[Мікалай Васільевіч Клейгельс|М. В. Клейгельс]]. У Кіеве Гапон заявіў, што дзейнічае з дазволу дырэктара Дэпартамента паліцыі А. А. Лапухіна. Аднак начальнік мясцовага ахоўнага аддзялення [[Аляксандр Іванавіч Спірыдовіч|А. І. Спірыдовіч]] быў супраць стварэння ў горадзе працоўных арганізацый і выехаў у Пецярбург, дзе паведаміў пра свае сумневы Лапухіну. Паводле слоў Спірыдовіча, Лапухін абураўся нахабствам і хлуснёй Гапона, які дзейнічаў без яго ведама. Гапону было забаронена выходзіць за рамкі Пецярбурга<ref name="Спиридович" />. Увосень 1904 гады па ініцыятыве ліберальнага «[[Саюз вызвалення|Саюзу вызвалення]]» у краіне пачалася кампанія земскіх {{нп3|петыцыя|петыцый|ru|Петиция}}. У земскіх петыцыях і ў левым друку высоўваліся вымогі [[канстытуцыя|канстытуцыі]] і [[парламент|народнага прадстаўніцтва]]. У пачатку лістапада 1904 года Гапон па сваёй ініцыятыве ўсталяваў сувязь з прадстаўнікамі «Саюзу вызвалення» і запрасіў іх на пасяджэнне свайго «таемнага камітэта»<ref name="Гуревич" />. Па запрашэнні Гапона на сустрэчу прыбыткі {{нп3|Кацярына Дзмітрыеўна Кускова|К. Д. Кускова|ru|Кускова, Екатерина Дмитриевна}}, {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Пракаповіч|С. М. Пракаповіч|ru|Прокопович, Сергей Николаевич}} і {{нп3|Васіль Якаўлевіч Якаўлеў-Багучарскі|В. Я. Якаўлеў-Багучарскі|ru|Богучарский-Яковлев, Василий Яковлевич}}. Лібералы прапанавалі працоўным далучыцца да земскай кампаніі і звярнуцца да ўлад з такой жа петыцыяй, з якімі выступалі земскія дзеячы<ref>{{кніга|аўтар =И. П. Белоконский.|загаловак =Земское движение|месца =М.|выдавецтва =«Задруга»|год =1914|старонак =397}}</ref>. Гапон, са свайго боку, азнаёміў іх са сваёй сакавіцкай «праграмай пяці»<ref name="Шилов" />. [[Файл:Gerasim Sergeyevich Usanov.jpg|thumb|left|180px|Герасім Усанаў.]] 28 лістапада 1904 года прапанова выступіць з працоўнай петыцыяй было высунута Гапонам на сходзе старшыняў аддзелаў «Сходу». Прапанова была прынята большасцю галасоў, прытым рашэнне пра ўтрыманне і спосаб падачы петыцыі пакідалася на меркаванне Гапона<ref name="Варнашёв" />. З гэтага моманту кіраўнікі «Сходу» павялі ў масах агітацыю за падачу петыцыі пра працоўныя патрэбы. Перад кіраўнікамі аддзелаў была пастаўлена заданне ўвязваць у сваіх выступах эканамічныя патрэбы працоўных з іх палітычным бяспраўем. Па дамоўленасці з «Саюзам вызвалення» ў аддзелах сталі шырыцца ліберальныя газеты «Наша жыццё» і «Нашы дні» («Сын бацькаўшчыны»). Газеты чыталіся на працоўных сходах, а кіраўнікі аддзелаў давалі ім адпаведнае тлумачэнне. «Газетная тактыка» прывяла да рэзкай палітызацыі «Сходу», што выявілася ў хуткім узросце колькасці яго ўдзельнікаў<ref name="Павлов" />. У снежні 1904 года ён налічваў ужо 9000 членаў, а ў пачатку студзеня 1905 года ўзрос да 20000<ref name="Павлов" />. У снежні 1904 года пытанне пра падачу петыцыі прывяло да расколу ў кіраўніцтве «Сходу». Штабная апазіцыя (А. Я. Карэлін, В. М. Карэліна) настойвалі на неадкладнай падачы петыцыі, тады як Гапон і яго прыхільнікі лічылі яе заўчаснай. Гапон меркаваў, што падача петыцыі, не падмацаваная паўстаннем масы, прывядзе толькі да арышту кіраўніцтва «Сходу» і зачынення яго аддзелаў<ref name="Z" />. Таму ён лічыў патрэбным як след падрыхтаваць працоўную масу да выступлення<ref name="Гуревич" />. У гэты час у Гапона склаўся план стварыць па ўсёй Расіі сетка {{нп3|спажывецкі кааператыў|спажывецкіх кааператываў|ru|Потребительский кооператив}}, з дапамогай якіх ён вылічваў сарганізаваць працоўных іншых гарадоў, а таксама сялян. Ён нават склаў на гэты конт дамову з купцом А. Е. Міхайлавым, які абавязаўся падаць пазыковы капітал. Аднак апазіцыя меркавала, што менавіта зараз наступіў той самы момант, калі працоўныя павінны выступіць са сваімі вымогамі, і што іншага выпадку можа не быць. Бачачы, што Гапон адкладае петыцыю на нявызначаную будучыню, апазіцыя стала рыхтаваць глебу для скідання яго з пастамента працоўнага правадыра<ref name="Павлов" />. Адносіны бакоў абвастрыліся. У гэты самы час адбыўся інцыдэнт са звальненнем чатырох працоўных з Пуцілаўскага завода, які надаў падзеям новы зварот. === На чале студзеньскага працоўнага страйку 1905 года === [[Файл:Ivan Alexandrovich Fullon by Bulla's Studio (~1904).jpg|thumb|180px|[[Іван Аляксандравіч Фулон|Іван Фулон]].]] Напачатку снежня 1904 года з {{нп3|Кіраўскі завод|Пуцілаўскага завода|ru|Кировский завод}} паводле рашэння майстра Цяцяўкіна былі звольнены чацвёра працоўных — членаў «Сходу»: Сяргунін, Субоцін, Уколаў і Фёдараў. Паводле сцвярджэння адміністрацыі, яны былі звольнены на законнай падставе. Аднак у асяроддзі працоўных пашырылася чутка, што яны звольнены за прыналежнасць да гапонаўскага «Схода». Па інфармацыі І. І. Паўлава, кіраўнікі Пуцілаўскага завода былі занепакоены імклівым узростам Нарвскага аддзела «Сходу», які пагражаў увабраць у сябе ўсіх працоўных завода<ref name="Павлов" />. Інцыдэнт са звальненнем працоўных разглядаўся ў Нарвскім аддзеле, і там было вырашана, што яны звольнены незаконна, пра што было сказана Гапону<ref name="КЛ" />. Вярнуўшыся з Нарвскага аддзела, Гапон заявіў сваім супрацоўнікам, што бачыць у звальненні выклік, кінуты «Сходу» з боку капіталістаў. Гапон сказаў, што «Сход» павінен уступіцца за сваіх членаў і што ў адваротным выпадку ён нічога не каштуе і ён сам з яго выйдзе<ref name="Z" />. 27 снежня адбылося пасяджэнне кіраўнікоў аддзелаў «Сходу» на [[Васільеўская выспа|Васільеўскай выспе]], на якім абмяркоўвалася пытанне пра пуцілаўскі інцыдэнт. Паводле вынікаў пасяджэння было прынята рашэнне паслаць тры дэпутацыі: адну — да дырэктара завода С. І. Смірнова, іншую — да фабрычнага інспектара С. П. Чыжова і трэцюю — да кіраўніка горада І. А. Фулона. У прынятай рэзалюцыі ад заводчыкаў патрабавалі аднавіць на сваіх месцах звольненых працоўных і звольніць майстра Цяцяўкіна. У выпадку адмовы ў выкананні вымогаў працоўныя заяўлялі, што не ручаюцца за захаванне ў горадзе парадку. Пасля прыняцця рэзалюцыі ў вузейшым коле кіраўнікоў «Сходу» было паднята пытанне пра петыцыю. Гапон і на гэтым пасяджэнні быў супраць петыцыі, пераконваючы працоўных весці толькі стачку. «Я чалавек практычны і думаю, як бы не выйшла з гэтага горш, — казаў Гапон. — Я глыбока перакананы, што стачку мы выйграем, а петыцыя — недарэчнасць цяпер». Апазіцыя ж лічыла, што менавіта цяпер наступіў самы зручны момант. Паводле ўспамінаў [[Аляксей Ягоравіч Карэлін|А. я. Карэліна]], вынік справы вырашыў яго выступ: «Выйшла так, што пры галасаванні падзяліліся амаль пароўну і вырашальным павінен быў быць голас Гапона: як ён скажа, так і будзе. Моцна верылі ў яго. Тады я і сказаў: „Таварышы! Нас завуць зубатаўцамі. Але зубатаўцы апраўдалі сябе тым рухам, што быў ад іх у Адэсе, а мы апраўдаем сябе падачай петыцыі“. Мае словы і былі як быццам бы апошняй кропляй. Гапон сказаў: „Хочаце сарваць стачку, ну, зрывайце!“ — і галасаваў за выступленне. Гэта і вырашыла справу, бо большасць галасавала за Гапонам». [[Файл:Vladimir Nikolayevich Kokovtsov.jpg|180px|left|thumb|[[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзімір Какоўцаў]].]] Паводле вынікаў галасавання было прынята рашэнне: у выпадку невыканання вымогаў працоўных абвясціць страйк на Пуцілаўскім заводзе і падаць адміністрацыі шырэйшыя эканамічныя вымогі; калі і тады вымогі не будуць выкананы, пашырыць страйк яшчэ на некалькі заводаў і падаць яшчэ шырэйшыя вымогі; калі ж і гэтым разам заводчыкі не саступяць, звярнуць страйк ва ўсеагульны і выкарыстаць яго для падачы петыцыі<ref name="Варнашёв" /><ref name="Павлов" />. 28 снежня дэпутацыі ад працоўных з’явіліся да дырэктара Смірнова і фабрычнага інспектара Чыжова, і тыя адмовілі ім ва ўсіх вымогах. Пры гэтым дырэктар Смірноў скончыў сваю прамову вінавачаннямі ў адрас Гапона, сказаўшы, што ён і ёсць галоўны вораг працоўных<ref name="Павлов" />. Кіраўнік горада Фулон, наадварот, прыняў дэпутацыю ветліва і абяцаў зрабіць спрыянне. У наступныя дні Гапон вёў аднаасобныя перамовы са Смірновым і Чыжовым, пераконваючы іх пайсці на саступкі, аднак тыя засталіся непахіснымі. Паводле сцвярджэння інспектара Чыжова, падчас гутаркі Гапон прапанаваў яму перайсці на бок «Сходы», пагражаючы ў адваротным выпадку пусціць супраць яго ўсе сродкі: суд, друк і раздражненне 6000 працоўных. Калі ж Чыжоў спытаў, ці азначае «раздражненне 6000 працоўных», што яго могуць забіць, Гапон адказаў, што так<ref name="Романов">{{артыкул|аўтар =Б. Романов.|загаловак =К характеристике Гапона. (Некоторые данные о забастовке на Путиловском заводе в 1905 году)|выданне =Красная летопись|нумар =2|месца =Л.|год =1925|старонкі =37—48}}</ref>. Аднак Чыжоў не паддаўся на пагрозу. Пасля Чыжоў пісаў: «Атрымаўшы адпор ад дырэктара С. І. Смірнова, святар Гапон убачыў сябе ў становішчы чалавека, якому ўжо нельга спыняцца на паўдарозе: ускалыхнутая частка працоўных не прабачыла б яму чаканняў, якія не спраўдзіліся, і ён пусціў у ход усё, каб падтрымаць свой аўтарытэт»<ref name="Романов" />. Нягледзячы на адмову адміністрацыі і фабрычнай інспекцыі, Гапон да апошняга моманту спадзяваўся на мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Напярэдадні Новага года ў гутарцы з І. І. Паўлавым Гапон выказаў упэўненасць, што ўрад, апавешчаны пра вымогі працоўных, зробіць ціск на адміністрацыю завода. «Мне здаецца, што наверсе паспеюць зразумець сапраўднае становішча справы і не дадуць завярнуцца падзеям — пойдуць на саступкі, то бок зробяць пуцілаўскай адміністрацыі выкліканне, і яна задаволіць нашы пакуль мізэрныя вымогі», — казаў Гапон<ref name="Павлов" />. [[Файл:Peotr Dmitriyevich Sviatopolk-Mirskiy1.jpg|180px|thumb|[[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Пётр Святаполк-Мірскі]].]] Гапон ускладаў свае надзеі на Фулона, які вёў перамовы пра аднаўленне працоўных з [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]]<ref name="История" />. Аднак насуперак чаканням Гапона, вымогі так і не былі здаволены. 2 студзеня на сходзе ў Нарвскім аддзеле было прынята рашэнне пра пачатак страйку, і 3 студзеня Пуцілаўскі завод устаў. Адначасова гапонаўскія працоўныя пачалі друкаваць і шырыць па заводах Пецярбурга спісы шырокіх эканамічных вымогаў да адміністрацыі<ref name="Записки">{{артыкул|загаловак =Записки прокурора Петербургской судебной палаты министру юстиции 4—9 января 1905 г|спасылка =http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/190501proku.php|выданне =Красный архив|нумар =1|месца =Л.|год =1935|старонкі =41—51}}</ref>. 3 студзеня ў міністра фінансаў [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|У. М. Какоўцава]] адбылася нарада заводчыкаў і фабрыкантаў, на якой абмяркоўваліся меры па спыненні працоўнага страйку. Паводле вынікаў гэтай нарады Какоўцаў напісаў даклад на імя імператара, які быў пададзены яму 5 студзеня. У дакладзе Какоўцаў сцвярджаў, што вымогі працоўных незаконныя і невыканальныя для прамыслоўцаў, а выкананне некаторых з іх магло б вырабіць цяжкую шкоду расійскай прамысловасці. У прыватнасці, усталяванне 8-гадзіннага працоўнага дня на Пуцілаўскім заводзе, што выконваў адказны заказ для Маньчжурскай арміі, магло б прывесці да непапраўных наступстваў на ваенным фронце і таму зусім недазволена. Какоўцаў таксама звяртаў увагу цара на тое, што страйкам кіруе дапушчаны ўладамі «Сход» на чале са святаром Гапонам і паведамляў, што звярнуўся па гэтай нагодзе ў Дэпартамент паліцыі. Цар азнаёміўся з дакладам<ref>{{кніга|загаловак =Начало первой русской революции. Январь-март 1905 года. Документы и материалы|адказны=Под ред. Н. С. Трусовой|месца =М.|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год =1955|старонак =960}}</ref>. 4 студзеня Гапон на чале дэпутацыі з’явіўся да дырэктара Пуцілаўскага завода Смірнова і зачытаў яму спіс эканамічных вымогаў. З нагоды кожнага пункта вымогаў Гапон даваў тлумачэнні і пярэчыў на заўвагі, што рабіліся дырэктарам, прытым неаднаразова звяртаўся да суправаджалых яго працоўных са словамі: «Ці не так, таварышы?»<ref name="Записки" />. Смірноў у чарговы раз адмовіў у задавальненні вымогаў, паказаўшы падставы, чаму яны невыканальныя. На наступны дзень страйк быў пашыраны на іншыя заводы Пецярбурга, і ім былі таксама паданы шырокія эканамічныя вымогі. 5 студзеня Гапон хадзіў з дэпутацыяй у кіраванне акцыянераў Пуцілаўскага завода і пераканаўся, што вымогі працоўных не будуць задаволены<ref name="КЛ" />. 6 студзеня ён адправіўся да міністра ўнутраных спраў [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|П. Д. Святаполк-Мірскага]], але той адмовіўся яго прыняць<ref name="КЛ" />. Пасля таго, як стала ясна, што ўсе эканамічныя сродкі змагання вычарпаны, Гапон вырашыў перайсці на шлях палітыкі і звярнуцца непасрэдна да [[Мікалай II (імператар расійскі)|цара]]. У сваіх успамінах Гапон пісаў: «Усведамляючы, што са свайго боку я зрабіў усё, каб захаваць мір, я вырашыў, што іншага выніку не было, як усеагульны страйк, а бо страйк гэты, без сумневу, выкліча зачыненне майго саюзу, то я і паспяшаўся са складаннем петыцыі і апошнімі гатаваннямі»<ref name="История" />. === Шэсце да цара і «Крывавая нядзеля» === {{also|Крывавая нядзеля}} 6 студзеня Гапон прыехаў у Нарвскі аддзел «Сходу» і прамовіў запальную прамову, у якой заклікаў працоўных звярнуцца са сваімі патрэбамі непасрэдна да цара. Сутнасць прамовы складалася ў тым, што на працоўнага не зважаюць, не лічаць яго за чалавека, праўды нідзе нельга дамагчыся, усе законы патаптаны, і працоўныя павінны ''паставіць сябе'' у такое становішча, каб з імі лічыліся, як з людзьмі<ref name="КЛ" />. Пры гэтым Гапон заклікаў усіх працоўных, з жонкамі і дзецьмі, ісці 9 студзеня ў 2 гадзіны дня да [[Зімовы палац|Зімовага палаца]]. У той жа дзень Гапон на падставе прапанаваных яму накідаў склаў тэкст петыцыі на імя цара. У грунт петыцыі была пакладзена сакавіцкая «праграма пяці», да якой Гапон дадаў вялізную прадмову і кароткую выснову<ref name="Шилов" />. Прадмова, напісаная ў стылі царкоўнага красамоўства, утрымлівала зварот да цара, апісанне бядотнага становішча і бяспраўя працоўных і вымогу неадкладнага склікання [[Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]. «Не адмоў у дапамозе Твайму народу, выведзі яго з магілы бяспраўя, галечы і невуцтва, дай яму магчымасць самому чыніць свой лёс, скінь з яго невыносны прыгнёт урадоўцаў. Разбуры сцяну паміж Табой і тваім народам, і хай ён кіруе краінай разам з Табой», — пісаў цару Гапон<ref>[[:ru:s:Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петыцыя працоўных Санкт-Пецярбурга для падачы цару Мікалаю II]]</ref>. У кароткай выснове Гапон ад імя працоўных выяўляў гатовасць памерці ля сцен царскага палаца, калі просьба не будзе выканана: {{пачатак цытаты}}''Вось, Гасудар, нашы галоўныя патрэбы, з якімі мы прыйшлі да Цябе! Загадай і пакляніся выканаць іх, і Ты зробіш Расію шчаслівай і слаўнай, а імя сваё захаваеш у сэрцах нашых і нашых нашчадкаў на вечныя часы. А не загадаеш, не адгукнешся на наша маленне, — мы памром тут, на гэтым пляцы, прад Тваім палацам. Нам няма куды больш ісці і няма чаго! У нас толькі два шляхі: — ці да волі і шчасця, ці ў магілу. Пакажы, Гасудар, любы з іх, мы пойдзем па ім беспярэчна, хоць бы гэта і быў шлях да смерці. Хай наша жыццё будзе ахвярай для змучанай Расіі! Нам не шкада гэтай ахвяры, мы ахвотна прыносім яе!''''{{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II // Красная летопись. — Л.: 1925. — № 2. — С. 1.}} Ідэя шэсця да палаца «ўсей грамадай» паўстала 6 студзеня і прыналежала самому Гапону<ref name="Шилов" />. Сутнасць ідэі была простай: петыцыю, пададзеную дэпутацыяй ад працоўных, можна пакласці пад сукно, але петыцыю, прынесеную дзясяткамі тысяч працоўных, нельга пакласці пад сукно<ref name="Симбирский" /><ref name="Варнашёв" />. Цар так ці інакш павінен будзе адказаць на гэту просьбу, і з гэтага адказу стане ясна, з кім ён — з народам ці супраць народа<ref name="Варнашёв" />. 6, 7 і 8 студзеня тэкст петыцыі чытаўся ва ўсіх аддзелах «Сходу», і пад ім збіраліся тысячы подпісаў. Паводле падліку гісторыка [[Васіль Якаўлевіч Багучарскі-Якаўлеў|В. Я. Багучарскага]], толькі 6 студзеня пад петыцыяй былі сабраны не менш 7 тысяч подпісаў<ref>{{артыкул|аўтар =В. Я. Богучарский.|загаловак =Примечание к «Воспоминаниям» И. И. Павлова|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_p/pvlv05.php|выданне =Минувшие годы|месца =СПб.|год =1908|нумар =4|старонкі =92}}</ref>. Паводле падліку журналіста Н. Сімбірскага, усяго былі сабраны не менш 40 тысяч подпісаў<ref name="Симбирский" />, а паводле ацэнкі самога Гапона, подпісаў было больш 100 тысяч<ref name="История" />. Гапон раз’язджаў па аддзелах «Сходу», зачытваў петыцыю і даваў ёй тлумачэнне. Казаў Гапон проста і шчыра і лёгка авалодваў аўдыторыяй. Сакрэт прамоўніцкага талента Гапона складаўся ў тым, што ён гаварыў з працоўнымі на адной мове і выяўляў іх уласныя пачуцці і жаданні<ref name="Мандельберг">{{кніга|аўтар =В. Е. Мандельберг.|загаловак =Из пережитого|месца =Давос|выдавецтва=«За рубежом»|год =1910|старонак =145}}</ref>. Пасля кожнага пункта петыцыі Гапон даваў яму кароткае тлумачэнне і звяртаўся да натоўпу з пытаннем: «Ці трэба вам гэта, таварышы?» — «Трэба, трэба!» — адзіным уздыхам адказваў натоўп. Пад канец прамовы Гапон патрабаваў ад працоўных паклясціся, што яны з’явяцца ў нядзелю на плошчу і не адступяцца ад сваіх вымогаў, нават калі ім будзе пагражаць смерць. Паводле сведчанняў сведак, натоўп, наэлектрызаваны Гапонам, знаходзіўся ў стане рэлігійнай экзальтацыі<ref name="Зеликсон-Бобровская">{{кніга|загаловак =Первая русская революция в Петербурге 1905 г.|адказны=Под ред. Ц. С. Зеликсон-Бобровской|месца=Л.-М.|выдавецтва=Госиздат|год =1925|том =1|старонак=170}}</ref>. Людзі плакалі, тупалі нагамі, стукалі крэсламі, біліся кулакамі ў сцены і кляліся, як адзін, з’явіцца на плошчу і памерці за праўду і волю<ref name="Гуревич" />. У «Сходзе» панавала атмасфера містычнага экстазу. Людзі складалі пальцы крыжыкамі, паказваючы, што гэтыя вымогі для іх святыя і іх клятва раўназначная прысязе на крыжы<ref name="Гуревич" />. Сведка падзей {{нп3|Любоў Якаўлеўна Гурэвіч|Л. Я. Гурэвіч|ru|Гуревич, Любовь Яковлевна}} пісала: «Можа, ніколі і нідзе яшчэ рэвалюцыйны ўздым велізарных народных мас — гатовасць памерці за волю і абнаўленне жыцця — не злучаўся з такім урачыстым, можна сказаць, народна-рэлігійным настроем»<ref name="Гуревич" />. Папулярнасць самага Гапона ў гэтыя дні дасягнула небывалых памераў. Многія бачылі ў ім [[прарок]]а, пасланага Богам для вызвалення працоўнага народа. Кабеты падносілі да яго для дабраславення сваіх дзяцей. Людзі бачылі, з якой лёгкасцю спыняліся велізарныя фабрыкі і заводы, і прыпісвалі гэта «сіле» Гапона. Пракурор Пецярбургскай судовай палаты пісаў у запісцы на імя міністра юстыцыі: {{пачатак цытаты}}''Названы святар набыў надзвычайнае значэнне ў вачах народа. Большасць лічыць яго прарокам, які з’явіўся ад Бога для абароны працоўнага люду. Да гэтага ўжо дадаюцца легенды пра яго непаражальнасць, няўлоўнасць і да т.п. Кабеты гавораць пра яго са слязьмі на вачах. Абапіраючыся на рэлігійнасць велізарнай большасці працоўных, Гапон захапіў усю масу фабрычных і рамеснікаў, так што ў наш час у руху бярэ ўдзел каля 200 000 чалавек. Скарыстаўшы менавіта гэты бок маральнай сілы рускага прастачыны, Гапон, па выразе адной асобы, «даў аплявуху» рэвалюцыянерам, якія страцілі любое значэнне ў гэтых хваляваннях, выдаўшы ўсяго 3 пракламацыі ў нязначнай колькасці. На загад а. Гапона працоўныя гоняць ад сябе агітатараў і знішчаюць лісткі, слепа ідуць за сваім духоўным бацькам. Пры такім кірунку складу думак натоўпу ён, без сумневу, цвёрды і пераканана верыць у правасць свайго жадання падаць чалабітную цару і мець ад яго адказ, лічачы, што калі пераследуюць студэнтаў за іх прапаганду і дэманстрацыі, той напад на натоўп, што ідзе да цара з крыжам і святаром, будзе выяўным довадам немагчымасці для падданых цара прасіць яго пра свае патрэбы.''{{канец цытаты|крыніца=Записки прокурора Петербургской судебной палаты министру юстиции 4—9 января 1905 г. // Красный архив. — Л.: 1935. — № 1. — С. 48.}} [[Файл:Gapon i rabochiye2.jpg|left|thumb|280px|''Георгій Гапон з групай працоўных напярэдадні <br />9-га студзеня 1905 г. Сядзяць: Іназемцаў, Гапон, Філіпаў. Стаяць: Янаў і Клімаў''.]] 6 студзеня Гапон абвясціў пра пачатак усеагульнага страйку, і да 7 чысла ўсе заводы і фабрыкі Пецярбурга застрайкавалі. Гапонаўскія працоўныя праходзілі па прадпрыемствах і лёгка здымалі людзей з працы. Апошнім спыніўся {{нп3|Імператарскі парцалянавы завод|Імператарскі парцалянавы завод|ru|Императорский фарфоровый завод}}. Дэлегат ад завода паведаміў Гапону, што іх працоўныя не жадаюць страйкаваць. «Скажы працоўным парцалянавага завода, — адказаў Гапон, — калі яны заўтра пад паўдня ўсе не кінуць працу, я дашлю туды тысячу чалавек, якія прымусяць іх зрабіць гэта». На іншы дзень казённы завод устаў, як адзін чалавек<ref name="Симбирский" />. Каб забяспечыць мірны характар руху, Гапон уступіў у перамовы з прадстаўнікамі рэвалюцыйных партый. 6 і 7 студзеня ён сустракаўся з сацыял-дэмакратамі і эсэрамі і прасіў іх не ўносіць разлад у народны рух. «Пойдзем пад адным сцягам, агульным і мірным, да нашай святой мэты», — казаў Гапон<ref name="Гуревич" />. 7 студзеня Гапон уладкаваў сустрэчу з прадстаўнікамі рэвалюцыйных партый за {{нп3|Неўская застава|Неўскай заставай|ru|Невская застава}}. На сустрэчы ён пераконваў іх далучыцца да мірнага шэсця, не звяртацца да гвалту, не выкідваць чырвоных сцягоў і не крычаць «далоў самадзяржаўе». Паводле сведчанняў удзельнікаў сустрэчы, Гапон выяўляў упэўненасць у поспеху руху і меркаваў, што цар выйдзе да народа і прыме петыцыю. Гапон ахвотна развіваў свой план дзеянняў. У выпадку, калі цар прыме петыцыю, ён возьме з яго клятву неадкладна падпісаць указ пра ўсеагульную [[амністыя|амністыю]] і пра скліканне ўсенароднага [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. Пасля гэтага ён выйдзе да народа і махне белай хусткай, — і пачнецца ўсенароднае свята. Калі ж цар адмовіцца прыняць петыцыю і не падпіша ўказ, ён выйдзе да народа і махне чырвонай хусткай, — і пачнецца ўсенароднае паўстанне. У апошнім выпадку ўсім разбуральным сілам, да якіх Гапон прылічаў і рэвалюцыянераў, падавалася поўная свабода дзеянняў<ref name="Сомов">{{артыкул|аўтар =С. И. Сомов.|загаловак =[[:ru:s:Из истории социал-демократического движения в Петербурге в 1905 году (Сомов)|Из истории социал-демократического движения в Петербурге в 1905 году (личные воспоминания)]]|спасылка =|выданне =Былое|нумар =4|месца =СПб.|год =1907|старонкі =30—43}}</ref>. «Тады выкідвайце чырвоныя сцягі і рабіце ўсё, што знойдзеце разумным», — казаў Гапон. Такім чынам Гапону атрымалася прыцягнуць рэвалюцыянераў на свой бок, і яны цалкам падпарадкаваліся агульнаму руху<ref name="Сомов" />. Пачынаючы з 6 студзеня, партыйным прамоўцам падаваўся свабодны доступ ва ўсе аддзелы «Сходу». Яны выступалі перад працоўнымі, заклікалі іх ісці да Зімовага палаца і зачытвалі гапонаўскую петыцыю. Бальшавік Д. Д. Гімер паражаўся арганізатарскай волі Гапона, які гэтак падпарадкаваў сабе партыйных працаўнікоў, што, выступаючы ў аддзелах, яны ва ўсім капіявалі Гапона і нават гаварылі з яго ўкраінскім акцэнтам<ref name="Гимер">{{артыкул|аўтар =Д. Д. Гиммер.|загаловак =9-е января 1905 года в Спб. Воспоминания|спасылка =|выданне =Былое|нумар =1|месца =Л.|год =1925|старонкі =3—14}}</ref>. 7 студзеня Гапон хадзіў на прыём да міністра юстыцыі {{нп3|Мікалай Валяр'янавіч Мураўёў|М. В. Мураўёва|ru|Муравьёв, Николай Валерианович}} і пераконваў яго зрабіць уплыў на цара і ўгаварыць яго прыняць петыцыю. «Упадзіце яму ў ногі, — казаў Гапон, — і маліце яго, дзеля яго самога, прыняць дэпутацыю, і тады ўдзячная Расія занясе ваша імя ў летапісы краіны»<ref name="История" />. Мураўёў, падумаўшы, адказаў, што ў яго ёсць свой абавязак, якому ён застанецца верны. На наступны дзень Мураўёў расказаў пра сваю сустрэчу з Гапонам іншым міністрам. Гапон, паводле слоў Мураўёва, — «перакананы да фанатызму сацыяліст; кажа, што яго абавязак — пакласці жывот за „сябру свая“, і кажа, што, уласна, працоўнае пытанне — дробязі, што яны толькі прычапіліся да гэтага, а галоўнае — [палітыка]»<ref>{{артыкул|аўтар =Е. А. Святополк-Мирская.|загаловак =Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 гг.|спасылка =|выданне =Исторические записки|нумар =77|месца =М.|год =1965|старонкі =273—277}}</ref>. Гэта думка была даведзена да імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], які запісаў у сваім {{нп3|Дзённік Мікалая II|Дзённіку|ru|Дневник Николая II}} 8 студзеня: «З учорашняга дня ў Пецярбургу застрайкавалі ўсе заводы і фабрыкі… На чале працоўнага саюзу — нейкі ''святар-сацыяліст'' Гапон»<ref>[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html Дневники императора Николая II. 1905 г.]</ref>. [[Файл:Gapon u Narvskoy zastavy1.jpg|thumb|right|280px|Гапон ля Нарвскай заставы. Карціна невядомага мастака.]] Каб не даць уладам нагоды ўжыць сілу, Гапон вырашыў надаць руху максімальна мірны характар<ref name="Варнашёв" />. Было вырашана, што народ пойдзе да цара абсалютна бяззбройным і не дапусціць ніякіх хваляванняў. Гэту думку Гапон настойліва ўнушаў працоўным у сваіх выступах. Паводле слоў сведкі, Гапон «грозна, падобна [[Джыралама Саванарола|Саванароле]], патрабаваў і замаўляў — і ўвесь народ голасна паўтараў услед за ім у сходах гэту клятву — не датыкацца да спіртных напояў, не мець пры сабе зброі, нават складаных нажоў, і не ўжываць грубай сілы пры сутыкненні з уладамі»<ref name="Филиппов">{{кніга|аўтар =А. Филиппов.|загаловак =Странички минувшего. О Гапоне|месца =СПб.|выдавецтва =Типография тов-ва «Наш век»|год =1913|старонак =36}}</ref>. Прадбачачы, што цар не захоча выйсці да народа з боязі за сваё жыццё, Гапон запатрабаваў ад кіроўнага кружка працоўных паклясціся, што яны гарантуюць бяспеку цара цаной свайго ўласнага жыцця. «Калі што-небудзь здарыцца з царом, я першы скончу з сабой на вашых вачах, — казаў Гапон. — Вы ведаеце, што я ўмею трымаць слова, а ў гэтым я клянуся вам»<ref name="Симбирский" />. Па дырэктыве Гапона з усіх аддзелаў былі вылучаны асаблівыя дружыны, якія павінны былі забяспечыць ахову цара. Такіх было да 1000 чалавек, і яны павінны былі назіраць за парадкам падчас мірнага шэсця<ref name="Симбирский" />. Напярэдадні выступлення Гапон накіраваў ліста міністру ўнутраных спраў [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|П. Д. Святаполк-Мірскаму]]<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[:ru:s:Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому (Гапон)|Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13—14}}</ref> і цару [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]] з заклікам унікнуць кровапраліцця<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[:ru:s:Письмо к царю Николаю II (Гапон)|Письмо к царю Николаю II]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13}}</ref>. У сваім лісце да цара Гапон пісаў: {{пачатак цытаты}}''Гасудар, баюся, што Твае міністры не сказалі Табе ўсёй праўды пра сапраўдны стан рэчаў у сталіцы. Ведай, што працоўныя і жыхары г. Пецярбурга, верачы ў Цябе, беззваротна вырашылі з’явіцца заўтра ў 2 гадзіны папаўдні да Зімовага палаца, каб прадставіць Табе свае патрэбы і патрэбы ўсяго рускага народа. Калі Ты, вагаючыся душой, не явішся народу і калі разальецца нявінная кроў, то падзярэцца тая маральная сувязь, якая дагэтуль яшчэ існуе паміж Табой і Тваім народам. Давер, які ён сілкуе да Цябе, назаўжды знікне. З’явіся ж заўтра з мужным сэрцам прад Тваім народам і прымі з адкрытай душой нашу пакорлівую петыцыю. Я, прадстаўнік працоўных, і мае мужныя таварышы цаной свайго ўласнага жыцця гарантуем недатыкальнасць Тваёй асобы.''{{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Письмо к царю Николаю II // Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание. — 1905. — С. 13.}} 8 студзеня таварышам міністра ўнутраных спраў К. Н. Рыдзеўскім быў падпісаны ордар на арышт Гапона. Аднак арыштаваць яго не атрымалася, бо Гапон быў аточаны шчыльным натоўпам працоўных і для яго арышту запатрабавалася б прынесці ў ахвяру не менш 10 чалавек паліцыі<ref>{{кніга|аўтар =А. А. Мосолов.|загаловак =При Дворе Императора|месца =Рига|выдавецтва=«Филин»|год =1937|старонак =}}</ref>. 8 студзеня, выступаючы перад працоўнымі, Гапон ужо выказваў думку, што цар можа не выйсці да народа і выслаць супраць яго войскі. У такіх выпадках ён сканчаў сваю прамову словамі: «І тады ў нас больш няма цара!» — і ўвесь натоўп адказваў хорам: «Няма цара…»<ref name="Гуревич" />. Напярэдадні шэсця важакі руху ўжо не верылі, што цар прыме петыцыю. Паводле слоў А. Я. Карэліна, «ні ў Гапона, ні ў кіроўнай групы не было веры ў тое, што цар прыме працоўных і што нават іх пусцяць дайсці да плошчы. Усё добра ведалі, што працоўных расстраляюць». [[Файл:Rasstrel rabochego shestviya3.jpg|thumb|left|280px|Расстрэл працоўнага шэсця 9 студзеня 1905 года. Фатаграфія {{нп3|Карл Карлавіч Була|Карла Булы|ru|Булла, Карл Карлович}}.]] А паводле словах М. М. Варнашёва, «усё ясна ўсведамлялі маральную адказнасць за будучыя ахвяры, бо ні ў каго не было сумневаў у хуткай крывавай расправе ўрада з народам»<ref name="Варнашёв" />. Але спыніць рух ужо было немагчыма, бо ён прыняў стыхійны характар<ref name="Симбирский" />. Важакі вырашылі, што яны давядуць чысціню і сумленнасць сваіх намераў, калі, ідучы на чале сваіх аддзелаў, бяззбройныя, без гоману падзеляць агульны лёс<ref name="Варнашёв" />. У адной з апошніх прамоў напярэдадні шэсці Гапон казаў: «Тут можа разліцца кроў. Помніце — гэта будзе святая кроў. Кроў мучанікаў ніколі не знікае — яна дае парасткі свабоды…»<ref name="Симбирский" />. Вечарам 8 студзеня Гапон і кіраўнікі «Сходу» паехалі ў фатаграфію і зняліся «на развітанне», пасля чаго раз’ехаліся па сваіх аддзелах<ref name="КЛ" />. Раніцай 9 студзеня Гапон на чале Нарвскага аддзела «Сходу» рушыў у кірунку Зімовага палаца. З ім ішлі не менш 50 000 чалавек<ref name="Павлов" />. Іншыя працоўныя ішлі ад сваіх аддзелаў, вылічваючы злучыцца на [[Дварцовая плошча (Санкт-Пецярбург)|Палацавай плошчы]]. Перад выступам Гапон звярнуўся да натоўпу са словамі: «Калі цар не выканае нашу просьбу, значыць, у нас няма цара»<ref name="КЛ" />. У апошні момант было вырашана надаць працэсіі характар [[хросны ход|хроснага ходу]]. З найбліжэйшай капліцы былі ўзяты чатыры харугвы, абразы і святарская [[епітрахіль]], у якую апрануўся Гапон. Наперадзе шэсці неслі партрэты цара і вялікі белы сцяг з надпісам: «Салдаты! Не страляйце ў народ!» Калі натоўп наблізіўся да [[Нарвская застава|Нарвскай заставе]], яго атакаваў атрад кавалерыі. Гапон закамандаваў: «''Наперад, таварышы! Ці смерць, ці свабода!''» — пасля чаго натоўп стуліў шэрагі і працягваў рух<ref name="История" />. «Наэлектрызаваныя агітацыяй, натоўпы працоўных, не паддаючыся ўплыву звычайных агульна-паліцэйскіх мер і нават атакам кавалерыі, зацята імкнуліся да Зімовага палаца», — гаварылася ва ўрадавым дакладзе. У гэты час па натоўпе былі здзейсненыя ружэйныя залпы, і першыя шэрагі паваліліся на зямлю. Залпамі былі забіты найбліжэйшыя паплечнікі Гапона — працоўны Іван Васільеў і целаахоўнік М. Філіпаў, якія ішлі каля яго. Сам Гапон атрымаў лёгкае раненне ў руку і быў павалены на зямлю агульным напорам натоўпу<ref name="Гуревич" />. Пасля апошняга залпа заднія шэрагі пусціліся наўцёкі, і шэсце было рассеяна. Гэты дзень увайшоў у гісторыю пад назвай «[[Крывавая нядзеля|Крывавай нядзелі]]». == Біяграфія ў 1905—1906 гадах == === Уцёкі за мяжу і дзейнасць у эміграцыі === {{also|Жэнеўская канферэнцыя 1905 года}} Пасля расстрэлу дэманстрацыі Гапона адвёў з плошчы эсэр {{нп3|Пётр Майсеевіч Рутэнберг|П. М. Рутэнберг|ru|Рутенберг, Пётр Моисеевич}}. Па дарозе Гапона падстрыглі, пераапранулі ў свецкае адзенне, аддадзенае адным з працоўных, а потым прывялі на кватэру пісьменніка [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]. Убачыўшы Гапона, Горкі абняў яго, заплакаў і сказаў, што зараз «трэба ісці да канца»<ref name="Рутенберг" />. На кватэры Горкага Гапон напісаў ліст да працоўных, у якім заклікаў іх да ўзброенай барацьбы супраць самадзяржаўя<ref>{{артыкул|аўтар =М. Горький.|загаловак =[[s:ru:Письмо Е. П. Пешковой 9 января 1905 г. (Горький)|Письмо Е. П. Пешковой 9 января 1905 г.]]|аўтар выдання =М. Горький.|выданне =Полное собрание сочинений. Письма в 24 томах|месца =М.|выдавецтва =«Наука»|год =1999|том =5, Письма 1905—1906|старонкі =8—10}}</ref>. У сваім лісце Гапон пісаў: «Родныя таварышы-працоўныя! Такім чынам, у нас больш няма цара! Нявінная кроў лягла паміж ім і народам. Жыве ж пачатак народнай барацьбы за свабоду!»<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Первое послание к рабочим (Гапон)|Первое послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14}}</ref>. Вечарам таго ж дня Гапон разам з Горкім прыйшоў на сход левай інтэлігенцыі ў {{нп3|Вольнае эканамічнае таварыства|Вольным эканамічным таварыстве|ru|Императорское Вольное экономическое общество}}. Выступаючы перад сабранымі, Гапон заклікаў іх падтрымаць народнае паўстанне і дапамагчы працоўным здабыць зброю. Падчас выступу ён зачытваў дакументы, з якіх было зразумела, што ініцыятарамі расстрэлу шэсця былі дзядзькі цара — {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч||ru|Владимир Александрович}} і {{нп3|Сяргей Аляксандравіч||ru|Сергей Александрович}}<ref name="Гимер" />. Пасля выступлення Гапона адвялі і схавалі на кватэры літаратара {{нп3|Фёдар Дзмітрыевіч Бацюшкоў|Ф. Д. Бацюшкова|ru|Батюшков, Фёдор Дмитриевич}}. Тут ён напісаў яшчэ некалькі лістоў да працоўных з заклікам да паўстання. У адным з лістоў Гапон пісаў: {{пачатак цытаты}}Родныя, кроўю злітаваныя браты, таварышы-працоўныя! Мы мірна шлі 9-га да цара за праўдай. Мы папярэдзілі пра гэта яго апрычнікаў-міністраў, прасілі прыбраць войскі, не замінаць нам ісці да нашага цара. Самому цару я паслаў 8-га ліст у Царскае Сяло, прасіў яго выйсці да свайго народа са шляхетным сэрцам, з мужнай душой. Цаной уласнага жыцця мы гарантавалі яму недатыкальнасць яго асобы. І што ж? Нявінная кроў усё-такі разлілася. Звер-цар, яго службоўцы-казнакрады і рабаўнікі рускага народа свядома хацелі быць і зрабіліся забойцамі няўзброеных нашых братоў, жонак і дзяцей. Кулі царскіх салдатаў, якія забілі за Нарвскай заставай працоўных, якія неслі царскія партрэты, прастрэльвалі гэтыя партрэты і забілі нашу веру ў цара. Так адпомсцім жа, браты, праклятаму народам цару, усяму яго змяінаму царскаму вырадку, яго міністрам і ўсім рабаўнікам няшчаснай рускай зямлі! Смерць ім усім!{{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Третье послание к рабочим // Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание. — 1905. — С. 14—15.}} У першыя дні пасля расстрэлу шэсця Гапон сур’ёзна разлічваў на масавае народнае паўстанне. У сваіх успамінах ён пісаў: «Я думаў, што паўстанне магчыма і, вядома, лічыў сваім абавязкам стаць на чале руху. Я арганізаваў і павёў народ на мірную дэманстрацыю, тым больш маім абавязкам было весці яго тым адзіным шляхам, які нам заставаўся»<ref name="История" />. Аднак, насуперак чаканням Гапона, масавага паўстання не адбылося, а ў горадзе прайшлі толькі асобныя хваляванні. Лідары гапонаўскага «Сходу» былі арыштаваны і пасаджаны ў турму, і ён страціў любую сувязь са сваімі працоўнымі<ref name="История" />. Па патрабаванні эсэраў Гапон вырашыў выехаць з Пецярбурга, а праз некалькі дзён было вырашана пераправіць яго за мяжу<ref name="Рутенберг" />. Рутэнберг даў яму адрасы і паролі для пераходу праз мяжу і для яўкі за мяжой. Аднак па дарозе Гапон размінуўся з людзьмі, якія яго чакалі, і перайшоў мяжу самастойна. Прыбыўшы ў пагранічны раён, Гапон склаў угоду з мясцовымі [[кантрабандыст]]амі, і пад канец студзеня адзін, без дакументаў перайшоў руска-германскую мяжу блізу [[Таўрогі|Таўрагена]]. Пры пераходзе граніцы ў Гапона страляў салдат-пагранічнік, але прамахнуўся<ref name="История" />. [[Файл:Georgiy Valentinovich Plekhanov.jpg|thumb|left|200px|[[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Георгій Пляханаў]].]] Напачатку лютага 1905 года Гапон прыбыў у [[Жэнева|Жэневу]] — галоўны цэнтр замежнай дзейнасці рускіх рэвалюцыянераў. Тым часам пра святара-рэвалюцыянера пісалі ўсе еўрапейскія газеты, і імя яго было ва ўсіх на слыху. У кароткі час Гапон прыдбаў за мяжой такую славу, якой у мінулым не было ў ніводнага рускага рэвалюцыянера<ref name="Дейч">{{артыкул|аўтар =Л. Г. Дейч.|загаловак =Священник Георгий Гапон|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_d/deich00.php|аўтар выдання =Л. Г. Дейч.|выданне =Провокаторы и террор|месца =Тула|год =1926|старонкі =40—80|archivedate =2011-10-14|archiveurl =https://web.archive.org/web/20111014204949/http://hrono.ru/libris/lib_d/deich00.php}}</ref>. Не ведаючы замежных моў, Гапон зайшоў у Жэневе ў рускую бібліятэку і назваў сваё імя бібліятэкару. Бібліятэкар, які аказаўся сацыял-дэмакратам, неадкладна адвёў яго на кватэру [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханава]]. Пляханаў сустрэў Гапона з распасцёртымі абдымкамі і ўладкаваў яму ганараванне, на якое былі запрошаны галоўныя лідары [[РСДРП|сацыял-дэмакратычнай партыі]] — [[Вера Іванаўна Засуліч|В. І. Засуліч]], {{нп3|Павел Барысавіч Аксельрод|П. Б. Аксельрод|ru|Аксельрод, Павел Борисович}}, {{нп3|Любоў Ісаакаўна Аксельрод|Л. І. Аксельрод|ru|Аксельрод, Любовь Исааковна}}, {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Патрэсаў|А. М. Патрэсаў|ru|Потресов, Александр Николаевич}}, {{нп3|Фёдар Ільіч Дан|Ф. І. Дан|ru|Дан, Фёдор Ильич}} і іншыя<ref name="Дейч" />. Тут, паводле слоў Гапона, яго «ўзялі ў палон» і некалькі дзён паддавалі апрацоўцы, спрабуючы звярнуць у прававернага сацыял-дэмакрата<ref name="Раппопорт" />. У гутарцы Гапон выказаў сваю сімпатыю да сацыял-дэмакратычнай навукі, і на наступны дзень у газетах з’явілася паведамленне, што Гапон абвясціў сябе сацыял-дэмакратам<ref name="Симбирский" />. Па словах [[Леў Рыгоравіч Дэйч|Л. Р. Дэйча]], сацыял-дэмакраты, сапраўды, «не супраць былі мець яго ў сваіх шэрагах, але пры ўмове, што ён засвоіць марксісцкі светапогляд і не будзе прэтэндаваць на ролю большую той, на якую дадуць яму права яго веды і здольнасці»<ref name="Дейч" />. Аднак Гапон не выявіў імкнення да тэарэтычных ведаў, і неўзабаве зблізіўся з эсэрамі, якіх лічыў «практычнымі» людзьмі. Пераехаўшы да эсэраў, Гапон пасяліўся на кватэры {{нп3|Леанід Эмануілавіч Шышко|Л. Э. Шышко|ru|Шишко, Леонид Эммануилович}}. Тут з ім пазнаёміліся галоўныя дзеячы [[эсэры|партыі эсэраў]] — [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарноў]], [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Б. В. Савінкаў]], [[Кацярына Канстанцінаўна Брэшка-Брашкоўская|К. К. Брэшка-Брашкоўская]], {{нп3|Міхаіл Рафаілавіч Гоц|М. Р. Гоц|ru|Гоц, Михаил Рафаилович}}, [[Еўна Фішалевіч Азеф|Е. Ф. Азеф]], {{нп3|Мікалай Сяргеевіч Русанаў|М. С. Русанаў|ru|Русанов, Николай Сергеевич}} і іншыя. Эсэры атачылі Гапона шанаваннем, за ўсё хвалілі і пазнаёмілі з бачнымі французскімі палітыкамі — [[Жан Жарэс|Ж. Жарэсам]] і [[Жорж Клемансо|Ж. Клемансо]]. Тым часам Гапон актыўна рыхтаваўся да новага рэвалюцыйнага выступлення, у якім меркаваў згуляць галоўную ролю. Рыхтуючыся ўстаць на чале паўстання, Гапон вучыўся яздзе конна, стральбе з пісталета і мастацтву вырабу бомб<ref name="Дейч" />. Гаворка яго тым часам стракацела адборнай лаянкай у адрас царскіх улад і вялікай колькасцю словаў, вытворных ад слова «кроў»<ref name="Раппопорт" />. У гутарках з эсэрамі Гапон гаварыў, што пакляўся адпомсціць за 9 студзеня і гатовы выкарыстаць для гэтага любыя сродкі<ref name="Чернов">{{артыкул|аўтар =В. М. Чернов.|загаловак =Личные воспоминания о Г. Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_ch/cher_gapon.html|выданне =За кулисами охранного отделения. Сборник|месца =Berlin|год =1910|старонкі =142—173|archivedate =2011-10-13|archiveurl =https://web.archive.org/web/20111013032000/http://hrono.ru/libris/lib_ch/cher_gapon.html}}</ref>. Каб падрыхтаваць народ да паўстання, Гапон пісаў рэвалюцыйныя заклікі, якія друкаваліся эсэрамі і нелегальна ўвозіліся на тэрыторыю Расіі. У сваіх закліках ён заклікаў да самых крайніх метадаў барацьбы з самадзяржаўем. Так, у ''«Закліку да ўсяго сялянскага люду»''<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Воззвание ко всему крестьянскому люду (Гапон)|Воззвание ко всему крестьянскому люду]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =1—12}}</ref> ён пісаў: {{пачатак цытаты}}Наперад, браты, не азіраючыся назад, не сумняваючыся ў слабых духам. Героям-героям не павінна быць звароту. Наперад, працягваць! Надыходзіць суд, страшны суд, страшны суд над усімі саграшыўшымі нашымі, за ўсе нашы слёзы, стогны, вядомыя і невядомыя. Разарві кайданы, прымі сваё рабства. Разарвіце павуцінне, у якім мы, бяспраўныя, ваюем! Давайце раздушым, растопчам нашых крыважэрных двухногіх павукоў! Пранесемся па ўсёй Рускай зямлі шырокай плынню ўзброенага народнага паўстання, змяцем усё зло, усе смуродныя гады, вашых подлых прыгнятальнікаў і ўзурпатараў. Давайце разнясём дашчэнту ўрадавы насос самадзяржаўя — насос, які выпампоўвае нашу кроў з нашых жыл, пампуе яе, разводзіць вадой, корміць нашых злыдняў уволю. Няхай жыве ўзброенае паўстанне народа за зямлю і свабоду! Няхай жыве будучая свабода для ўсіх вас, о Руская краіна, з усімі народамі! Няхай жыве ўвесь орган улады працоўных (Устаноўчы сход)! І ўся кроў, якая павінна праліцца, — на галаву цара-ката і на галовы яго сваякоў! {{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Воззвание ко всему крестьянскому люду // Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание. — 1905. — С. 12.}} == Забойства Георгія Гапона == {{Main|Забойства Георгія Гапона}} 28 сакавіка [[1906]] года Георгіq Гапон выехаў з Пецярбурга па {{нп3|Чыгунка Рыйхімякі — Санкт-Пецярбург|Фінляндскай чыгунцы|ru|Железная дорога Рийхимяки — Санкт-Петербург}} і не вярнуўся назад. Паводле звестак працоўных, ён адпраўляўся на дзелавую сустрэчу з прадстаўніком партыі эсэраў<ref>{{артыкул|аўтар =|загаловак =К убийству Гапона|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1906|нумар =10812 (21 апреля)|старонкі =1}}</ref>. З’язджаючы, Гапон не ўзяў з сабой ні рэчаў, ні зброі, і абяцаў да вечара вярнуцца. Працоўныя занепакоіліся, ці не здарылася з ім якой-небудзь бяды<ref name="Z" />. У сярэдзіне красавіка ў газетах з’явіліся паведамленні, што Гапон забіты членам партыі эсэраў {{нп3|Пётр Майсеевіч Рутэнберг|Пятром Рутэнбергам|ru|Рутенберг, Пётр Моисеевич}}<ref>{{артыкул|аўтар =Маска (И. Ф. Манасевич-Мануйлов).|загаловак =К убийству о. Гапона|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1906|нумар =10807 (16 апреля)|старонкі =}}</ref>. Паведамлялася, што Гапон быў задушаны вяроўкай і яго труп вісіць на адной з пуставалых дач пад Пецярбургам. Паведамленні пацвердзіліся. 30 красавіка на дачы Звяржынскай у Азёрках было выяўлена цела забітага чалавека, па ўсіх азнаках падобнага на Гапона. Працоўныя гапонаўскіх арганізацый пацвердзілі, што забіты з’яўляецца Георгіем Гапонам<ref>{{артыкул|аўтар =|загаловак =Убийство Георгия Гапона|выданне =Биржевые ведомости, 2-е издание|месца =СПб.|год =1906|нумар =115 (3 мая)|старонкі =6—7}}</ref>. Выкрыццё паказала, што смерць наступіла ад [[Асфіксія|задушвання]]. Паводле папярэдніх дадзеных, Гапон быў запрошаны на дачу добра знаёмым яму чалавекам, падпаў пад напад групы асоб, быў задушаны [[трос|вяроўкай]] і падвешаны на ўбіты ў сцяну крук<ref>{{артыкул|аўтар =Борей (В. А. Шуф).|загаловак =Гапон найден|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1906|нумар =10822 (1 мая)|старонкі =1}}</ref>. У забойстве бралі ўдзел каля 3—4 чалавек. Чалавек, які наймаў дачу, быў апазнаны дворнікам па фатаграфіі. Ім апынуўся інжынер Пётр Рутэнберг. Г. А. Гапон быў пахаваны на Успенскіх (цяпер — Паўночных) могілках Санкт-Пецярбурга<ref name="Молин">{{артыкул|аўтар=Молин Ю. А.|загаловак=Смерть Георгия Гапона. Судебно-медицинские аспекты|спасылка=http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/58/history_spb_58_12-40.pdf|выданне=История Петербурга|месца=СПб.|выдавецтва=Издательство «Полторак»|год=2010|нумар=6 (58)|старонкі=31-35|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502225933/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/58/history_spb_58_12-40.pdf|archivedate=2 мая 2014}}</ref>. == Асоба Георгія Гапона == === Выгляд === [[Файл:Georgiy Apollonovich Gapon5.jpg|180px|left|thumb|Георгій Гапон.]] Паводле сведчанняў сучаснікаў, Гапон меў яркую, прыгожую і запамінальны выгляд. Людзі, якія бачылі яго адзін раз, беспамылкова пазнавалі яго праз шмат гадоў. Гапон меў паўднёвы тып твару, з асмуглай скурай, буйным носам, чорнымі, як смоль, валасамі, барадой «колеру крумкачынага крыла» і чорнымі вачамі<ref name="РМ" />. Паводле розных ацэнак, ён быў падобны на [[цыганы|цыгана]]<ref name="Павлов" />, прадстаўніка горных рас, паўднёвага італьянца, яўрэя ці армяніна. У рызе святара, з доўгімі павойнымі валасамі і барадой ён здзяйсняў асабліва моцнае ўражанне. Некаторыя адзначалі, што ён падобны на [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Асаблівае ўражанне на сучаснікаў рабілі яго вочы. Гапон валодаў магнетычным паглядам, які было цяжка вытрымаць, мог гадзінамі, не адрываючыся, глядзець на суразмоўцу. Паводле сведчання [[Аляксей Ягоравіч Карэлін|А. Я. Карэліна]], вочы Гапона «дакладна зазіралі ў душу, у самую глыбіню душы, будзілі сумленне чалавечае». Гапон ведаў сілу сваіх вачэй і пры патрэбе ёй карыстаўся. Узросту ён быў сярэдняга, меў стройны, хударлявы, амаль жаночы целасклад, слабое здароўе<ref name="Павлов" />, пры гэтым валодаў вялікай фізічнай сілай<ref name="РМ" />. Адрозніваўся надзвычайнай рухомасцю, ніколі не сядзеў на месцы, валодаў нярвовымі, імпэтнымі рухамі. «Актыўнасць і рухомасць у якім б там ні было кірунку складалі характэрную асаблівасць самой натуры Гапона», — успамінаў А. Філіпаў<ref name="Филиппов" />. Многія адзначалі вялікія асабістыя чары, таварыскасць, уменне завязваць адносіны і ўплываць на людзей. Гапон лёгка ўваходзіў у давер да незнаёмых людзей і знаходзіў з імі агульную мову. Не ведаючы ніводнай замежнай мовы, ён мог паразумецца з людзьмі любой нацыянальнасці. Ён таксама быў добрым [[акцёр]]ам і ўмеў вырабляць на суразмоўцу эмацыйнае ўражанне. «На сустраканых з ім першым разам Гапон вырабляў, калі яму трэба было, самае лепшае ўражанне, а на кабет — чароўнае», — успамінаў І. І. Паўлаў<ref name="Павлов" />. Паводле слоў [[Лёў Рыгоравіч Дэйч|Л. Р. Дэйча]], з першага позірку ён рабіў уражанне жорсткага, сухога і падазронага чалавека. «Але сімпатычная ўсмешка, якая з’яўлялася ў гутарцы на яго твары, рэзка змяняла ўражанне: тады здавалася, што гутарыш з чалавекам цалкам шчырым». На працоўных яго чары дзеялі асабліва моцна. Сярод іх ён хутка заваяваў усеагульныя сімпатыі, асабліва сярод так званых «масавікоў», якія даверліва ставіліся да тых, у кому яны адчувалі аднаго са сваіх. Гапон падкупляў працоўных прастатой звароту, дэмакратызмам і гатовасцю дапамагчы кожнаму, хто меў патрэбу ў радзе ці ў грашах<ref name="Варнашёв" />. Працоўныя яго вельмі любілі, а калі нехта з партыйных агітатараў спрабаваў выступіць супраць святара з асабістымі нападкамі, яго маглі прыстойна пабіць<ref>{{артыкул|аўтар =Людвиг Г-б.|загаловак =Гапоновские дни. Личные воспоминания участника|спасылка =|выданне =Новое Русское Слово|нумар =10594 (22 февраля)|месца =Нью-Йорк|год =1942|старонкі =}}</ref>. === Валявыя і лідарскія якасці === Паводле шматлікіх сведчанняў, Гапон меў моцную [[Воля (псіхалогія)|волю]], вялікую энергію і «шалёны» {{нп3|тэмперамент||ru|Темперамент}}. Так, паводле слоў {{нп3|Марыя Вульфаўна Вільбушэвіч-Шахат|Марыі Вільбушэвіч|ru|Вильбушевич-Шохат, Мария Вульфовна}}, у Гапона быў «моцны, як крамень, характар»<ref name="Хазан">{{кніга|аўтар =В. Хазан.|загаловак =Пинхас Рутенберг: от террориста к сионисту (в двух томах)|спасылка =|месца =Иерусалим|выдавецтва =«Гешарим»|год =2008|старонак =976}}</ref>, а М. Сімбірскі пісаў: «У гэтага чалавека сталёвая воля — яна гнецца, але не ломіцца»<ref name="Симбирский" />. Пра моцную волю, настойлівасць і энергію пісалі і людзі, якія мелі зносіны з былым святаром за мяжой<ref name="Раппопорт" /><ref name="Бройдо">{{кніга|аўтар =Е. Л. Бройдо.|загаловак =В рядах РСДРП|месца =М.|выдавецтва =Изд-во Всесоюзного общества политкаторжан и ссыльнопоселенцев|год =1928|старонак =123}}</ref>. Фінскія рэвалюцыянеры клікалі яго «агнявым чалавекам»<ref name="Поссе" />. З ранніх гадоў Гапон адрозніваўся зацятасцю і ''настойлівасцю ў дасягненні мэт''. Часамі гэтыя якасці пераходзілі ва ўпартасць і нахабства. Для дасягнення сваіх мэт ён не баяўся звяртацца да пагроз, ціску і шантажу. Гэта ўвесь час прыводзіла яго да канфліктаў з атачэннем. Сканчаючы семінарыю, Гапон заявіў выкладніку, што, калі той не паставіць яму добрай ацэнкі, патрэбнай для паступлення ва ўніверсітэт, ён загубіць сябе і яго<ref name="СПДА" />. Фабрычнаму інспектару Чыжову ён сказаў, што, калі той не пойдзе насустрач паданым вымогам, ён скіруе супраць яго раздражненне 6000 працоўных, якія могуць яго забіць<ref name="Романов" />. У петыцыі цару Гапон пісаў, што, калі цар не выйдзе і не прыме петыцыі працоўных, яны памруць тут, на плошчы, перад яго палацам. І на сходах патрабаваў ад працоўных паклясціся, што яны памруць. Жывучы за мяжой, паставіў перад сабой мэту: прывесці да пагаднення ўсе партыі і аб’яднаць іх для ўзброенага паўстання. «Трэба ўзяць іх за чубы і звесці разам», — казаў ён<ref name="Раппопорт" />. Калі ж сацыял-дэмакраты адмовіліся ўвайсці ў пагадненне, стаў пагражаць ім, што настроіць супраць іх працоўных<ref name="Дейч" />. У характары Гапона адсутнічалі гнуткасць і здольнасць да кампрамісу. Прыняўшы нейкае рашэнне, ён не супакойваўся, пакуль не прымушаў акружэнне пагадзіцца са сваёй думкай. Аказаўшыся ў меншасці пры абмеркаванні нейкага пытання ў працоўным «Сходзе», ён заяўляў: «Хоць вас і большасць, але я не жадаю гэтага і не дазволю, таму што ўсё гэта створана мною. Я практычны чалавек і ведаю больш вас, а вы фантазёры»<ref name="ВВ" />. З-за такіх паводзін некаторыя вінавацілі яго ў дыктатарстве. «Працоўным падавалася быць толькі сляпой прыладай у руках Гапона, а тая самадзейнасць працоўных, пра якую так крычаў Гапон, засталася пустым толькі гукам», — пісаў працоўны Н. Пятроў<ref name="Правда" />. Маючы такі характар, Гапон быў няздольны супрацоўнічаць з іншымі людзьмі як з роўнымі. М. Сімбірскі пісаў, што Гапон не цярпеў супярэчнасцей, а чалавека роўнай сабе сілы не пацярпеў бы поруч з сабой ніколі<ref name="Симбирский" />. А паводле слоў [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарнова]], любую арганізацыю ён мог сабе ўявіць толькі як надбудову над адным мацнейшым асабістым уплывам. «Ён павінен быў адзін стаяць у цэнтры, адзін усё ведаць, адзін засяроджваць у сваіх руках усе ніткі арганізацыі і тузаць імі моцна прывязаных на іх людзей як заманецца і калі заманецца»<ref name="Чернов" />. Уступіўшы ў партыю эсэраў, Гапон паспрабаваў падначаліць яе свайму ўплыву, а не дасягнуўшы ў гэтым поспеху, парваў з імі адносіны. Пры ўсім гэтым Гапон меў прыроджаны талента лідара. Ён умеў уплываць на людзей, падначальваць іх сваёй волі і весці за сабой. [[С. Ан-скі]] пісаў: «Што Гапон меў велізарны, захапляльны ўплыў на працоўных, што не спыняўся, збольшага, нават пасля ўсіх неспасціжных выхадак яго, па вяртанні ў Расію, — не падлягае ніякаму сумневу. За ім ішлі слепа, без развагі; па першым яго слове тысячы і дзясяткі тысяч працоўных гатовы былі ісці на смерць. Ён гэта добра ведаў, прымаў як належнае і патрабаваў такога ж дачынення да сябе і з боку інтэлігенцыі. І дзіўнае тое, што некаторыя інтэлігенты, старыя эмігранты, дасведчаныя рэвалюцыянеры, людзі не схільныя да захапленняў, цалкам падпадалі пад яго ўплыў»<ref name="Раппопорт" />. Паводле слоў Н. Пятрова, Гапон сапраўды мог падначаліць чалавека сваёй уладзе, асабліва натуру палкую, гарачую. «Фанатычней за ўсіх верылі ў Гапона жанчыны, якія жылі за мяжой. Некаторыя ездзілі з Жэневы ў Лондан, насілу адшуквалі яго там і прапанавалі яму свае паслугі на ўсё. Сярод жанчын ён дзеяў асабліва паспяхова, захапляў іх прыкладам Юдыфі і так зачароўваў, што палкія галовы кідаліся на ўсё»<ref name="ВВ" />. А {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Посэ|У. А. Посэ|ru|Поссе, Владимир Александрович}} ўспамінаў, што для Гапона былі характэрныя тая лёгкасць, з якой ён даваў даручэнні малазнаёмым людзям, і тая сіла выклікання, якой ён часова падначальваў іх сваёй волі<ref name="Поссе" />. Парваўшы ўсе сувязі з рэвалюцыйнымі партыямі, Гапон атачыў сябе невялікім лікам паслядоўнікаў, якія верылі ў яго фанатычна. «Яны былі абсалютна слухмянымі і сляпымі прыладамі ў яго руках і любілі яго бязмежна, — успамінаў В. М. Чарноў. — Іх ён умеў занявольваць і прыкоўваць да сябе нязломнымі кайданамі»<ref name="Чернов" />. === Інтэлектуальныя і прамоўніцкія якасці === Паводле агульнай думкі, Гапон быў разумны, кемлівы і меў вялікую долю {{нп3|цвярозы розум|цвярозага розуму|ru|Здравый смысл}}<ref name="Семёнов" />. Пры гэтым у яго быў не ''тэарэтычны'', а асабліва ''практычны'' склад розуму. Да адцягненых тэарэтычных ведаў ён не меў ніякай цікавасці. Навукі, што вывучаюцца ў Духоўнай акадэміі, здаваліся яму мёртвай ''схаластыкай'', а партыйных інтэлігентаў ён клікаў ''талмудыстамі'', якія набілі сабе галовы чужым розумам. Чытаць кнігі Гапон не любіў, мусібыць, лічачы гэта пустым марнаваннем часу, а за патрэбнымі ведамі аддаваў перавагу звяртацца да абазнаных людзей. Па думцы Л. Г. Дэйча, да прыезду за мяжу ён наўрад ці прачытаў хоць адну кнігу па палітычных пытаннях<ref name="Дейч" />, а В. М. Чарноў проста сцвярджаў, што Гапон і кніга — гэта было нешта несумяшчальнае<ref name="Чернов" />. Пры такім дачыненні да тэарэтычных ведаў Гапон вырабляў на адукаваных людзей уражанне цёмнага і невуцкага чалавека. Пакуль ён жыў у Расіі і круціўся сярод працоўных, гэта не так кідалася ў вочы. Меншавік С. І. Сомаў адзначаў, што Гапон быў «мала сапсаваны» лішнімі ведамі і звесткамі, а па сваім разумовым узроўні наўрад ці стаяў вышэй за развітых працоўных. «Гэта акалічнасць збліжала яго з масай, псіхалогіяй якой ён зусім прасякаўся: ён выдатна разумеў працоўных, як і яны яго»<ref name="Сомов" />. Але аказаўшыся за мяжой, у асяроддзі партыйных інтэлігентаў, ён адразу ж трапіў у чужое асяроддзе. Тут яго невуцтва і неадукаванасць кідаліся ў вочы і выклікалі кплівае дачыненне. Прадстаўнік Бунда пасля сустрэчы з Гапонам пісаў: «Чалавек ён зусім неадукаваны, невуцкі, які не разбіраецца ў пытаннях партыйнага жыцця. Гаворыць з моцным маларускім акцэнтам і дрэнна выкладае свае думкі, выпрабоўвае вялікую цяжкасць пры сутыкненні з замежнымі словамі… Адарваўшыся ад масы і трапіўшы ў нязвыклае для сябе спецыфічна інтэлігенцкае асяроддзе, ён устаў на шлях несумнеўнага авантурызму»<ref name="Z" />. Асабліва раздражняла партыйных інтэлігентаў тое, што ён зусім не разбіраўся ў партыйных праграмах і дагматычных нязгодах, якім яны надавалі першараднае значэнне<ref name="Бройдо" />. «Пра праграму партыі і яе тэарэтычныя асновы Гапон меў даволі-такі смутнае і павярхоўнае ўяўленне, — пісаў Ан-скі — Ён не толькі нічога гэтага не ведаў, але ўглыбіні душы зусім не цікавіўся гэтым, не імкнуўся разбірацца ў пытаннях, якія здаваліся яму лішнімі і непатрэбнымі для рэвалюцыі»<ref name="Раппопорт" />. Пазнаёміўшыся з Гапонам, [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханаў]], [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]] і іншыя партыйныя лідары настойліва раілі яму «павучыцца», але ён зусім не слухаў іх парады. Нядзіва, што партыйныя дзеячы хутка расчараваліся ў Гапоне, а сам ён, пачуваючыся за мяжой не ў сваёй талерцы, стаў імкнуцца ў Расію, да сваіх працоўных, з якімі гаварыў на адной мове<ref name="Сизов" />. Не быўшы інтэлектуалам, Гапон у той жа час меў выдатныя прамоўніцкія таленты, а некаторыя лічаць, што ён быў адным з лепшых прамоўцаў сваёй эпохі<ref>{{артыкул|аўтар =В. Л. Скуратовский.|загаловак =Отец Георгий Гапон — мифы и правда|спасылка =http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|выданне =Столичные новости|нумар =1—2 (149—150)|месца =|год =2001|archiveurl =https://web.archive.org/web/20080907064451/http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|archivedate =2008-09-07}}</ref>. [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Б. В. Савінкаў]] сцвярджаў, што ў яго быў «б’ючы ў вочы прамоўніцкі талент»<ref name="Савинков" />. Бальшавік Д. Д. Гімер уражаўся «вялізным дэмагагічным талентам» Гапона<ref name="Гимер" />, а французскі журналіст Э. Авенар пісаў, што ён валодае «дарам народнага, усёпераможнага красамоўства»<ref name="Авенар">{{кніга|аўтар =Э. Авенар.|загаловак =Кровавое воскресенье|спасылка =|месца =Харьков|выдавецтва =Гос. изд-во Украины|год =1925|старонак =148}}</ref>. Асаблівасцю прамоўніцкага талента Гапона было тое, што ён выяўляўся толькі ''перад вялікай аўдыторыяй''. У вузкім коле суразмоўцаў, асабліва інтэлігентаў, ён вырабляў зусім бездапаможнае ўражанне. Так, Чарноў успамінаў, што Гапон быў малацікавы як суразмоўца. «Ён гаварыў адрывіста, блытаўся, губляўся. Калі ён хацеў вас у чымсьці пераканаць, ён страшна паўтараўся, казаў адно і тое ж амаль даслоўна, як быццам хацеў проста загіпнатызаваць вас гэтым настойлівым, аднастайным паўторам»<ref name="Чернов" />. Паводле слоў А. Філіпава, «ён тлумачыўся так павольна і няўцямна, шукаючы выразаў і, відаць, не маючы пэўнай думкі, што было нудна»<ref name="Филиппов" />, а Ан-скі сцвярджаў, што ён літаральна не ўмеў звязаць двух словаў<ref name="Раппопорт" />. Затое на трыбуне, перад вялікай аўдыторыяй, Гапон даслоўна зменьваўся і мог без запінкі прамаўляць доўгія прамовы, вырабляючы моцнае ўражанне і прыкоўваючы да сябе ўсеагульную ўвагу. Усе сведкі адзначаюць здольнасць Гапона авалодваць аўдыторыяй і трымаць яе ў напрузе. Калі ён выступаў перад натоўпам, тысячы людзей слухалі, стаіўшы дыханне, захоўваючы поўную цішыню і імкнучыся ўлавіць кожнае слова прамоўцы<ref name="Зеликсон-Бобровская" />. Прамовы Гапона аказвалі [[магія|магічнае]] дзеянне на аўдыторыю. Не адрозніваючыся багаццем зместу, яны ўплывалі на эмоцыі людзей. На выступах Гапона людзі плакалі, западалі ў ашалеласць, некаторыя трацілі прытомнасць<ref name="Русанов">{{кніга|аўтар =Н. С. Русанов.|загаловак =В эмиграции|адказны =Под ред. И. А. Теодоровича|месца =М.|выдавецтва=Изд-во Всесоюзного общества политкаторжан и ссыльнопоселенцев|год =1929|старонак =312}}</ref>. Наэлектрызаваўшы натоўп, Гапон мог павесці яго куды заўгодна. Журналіст {{нп3|Пётр Майсеевіч Пільскі|П. М. Пільскі|ru|Пильский, Пётр Мосевич}} пісаў: «Не было больш гугнівага чалавека, чым Гапон, калі ён казаў у коле нешматлікіх. З інтэлігентамі ён гаварыць не ўмеў зусім. Словы гразлі, думкі блыталіся, мова была чужая і смешная. Але ніколі я яшчэ не чуў такога праўдзівага, усхваляванага, прыгожага, нечаканага прамоўцы, прамоўцы-князя, прамоўцы-бога, прамоўцы-музыканта, як ён, у тыя нешматлікія хвіліны, калі ён выступаў прад тысячнай аўдыторыяй зачараваных, узбуджаных, зачараваных людзей-дзяцей, якімі рабіліся яны пад нязгаснымі чарамі гапонаўскіх прамоў. І, прыўзняты гэтай агульнай узрушанасцю і гэтай верай, і гэтым агульным, быццам малітоўным, настроем, зменьваўся і сам Гапон»<ref name="Пильский">{{артыкул|аўтар =П. М. Пильский.|загаловак =Георгий Гапон|выданне =Одесские новости|нумар =8013 (12 января)|месца =Одесса|год =1910|старонкі =2}}</ref>. Сучаснікі па-рознаму тлумачылі сакрэт прамоўніцкага талента Гапона. Адны меркавалі, што Гапон, быўшы выхадцам з народа, гаварыў з ім на адной мове і таму быў яму такі блізкі, такі зразумелы і такі чароўны<ref name="Сомов" />. Іншыя лічылі, што, выступаючы перад натоўпам, Гапон умеў лавіць і адлюстроўваць думкі, пачуцці і настроі натоўпу, падначальваючыся яму і служачы яго рупарам<ref name="Мандельберг" />. Сам жа Гапон быў упэўнены, што сіла яго прамоў у тым, што яго вуснамі гаворыць Бог<ref name="Русанов" />. === Славалюбства і амбітнасць === [[Файл:Gapon preaching.jpg|220px|thumb|left|Гапон чытае {{нп3|Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|петыцыю|ru|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга 9 января 1905 года}} ў сходзе працоўных. Невядомы мастак.]] Паводле агульнай думкі, галоўнай рысай характару Гапона было ''велізарнае славалюбства''. «Гапон — гэта вар’яцкі, апантаны славалюб», — пісаў адзін з яго крытыкаў з ліку сацыял-дэмакратаў<ref name="Феликс" />. А па словах П. М. Пільскага, «у Гапоне жыло д’ябальскае, велізарнае, амаль нечалавечае славалюбства, упартае і агнявое, няўступлівае і злое»<ref name="Пильский" />. З ранніх гадоў Гапон быў перакананы, што яму наканавана згуляць вялікую ролю ў гісторыі. Яшчэ быўшы студэнтам Духоўнай акадэміі, ён любіў паўтараць: «Я буду або выбітным чалавекам, або катаржнікам»<ref name="Бухбиндер" />. {{нп3|Іван Паўлавіч Ювачоў|І. П. Ювачоў|ru|Ювачёв, Иван Павлович}}, які сустрэў Гапона ў 1902 годзе, успамінаў: «Аднойчы, пасля гарачай гаворкі, ён стукнуў рукою па стале і ўпэўнена заявіў: — Пачакайце! Пазнаюць потым, хто такі Гапон!.. — Сапраўды, праз тры гады даведаліся пра яго не толькі рускія, але і ўсе народы, увесь свет»<ref name="Ювачёв">{{артыкул|аўтар =И. П. Ювачёв.|загаловак =Могила Гапона|спасылка =|выданне =Исторический вестник|нумар =10|месца =СПб.|год =1909|старонкі =206—210}}</ref>. У 1903 годзе, ствараючы працоўную арганізацыю, Гапон казаў І. І. Паўлаву, што спадзяецца дасягнуць такіх вынікаў, што гісторыя потым разважыць<ref name="Павлов" />. Стаўшы на чале працоўнага «Сходу», ён свядома ствараў [[культ асобы|культ сваёй асобы]], выстаўляючы сябе адзіным абаронцам інтарэсаў працоўнага народа. Актывісты «Сходу» шырылі сярод працоўных яго партрэты і расказвалі, як ён, сын селяніна, з ранніх гадоў стаіць за просты народ<ref>{{кніга|загаловак =Великие незабываемые дни: Сборник воспоминаний участников революции 1905-1907 гг|месца =М.|выдавецтва =Политиздат|год =1970|старонак =320}}</ref>. «Адзін наш бацюшка такой, а то ўсе нягоднікі», — казалі працоўныя<ref name="Гуревич" />. У дні студзеньскага страйку 1905 гады Гапон пачуваўся некім кшталту прарока ці [[Месія|Месіі]]<ref>{{артыкул|аўтар =М. Потифорова, Ф. Девушев.|загаловак =Был ли Гапон провокатором?|выданне =Советский музей|нумар =4|месца =|год =1990}}</ref>, закліканага вывесці пакутны народ «з магілы бяспраўя, невуцтва і галечы». Такая ж думка пашырылася пра яго і ў народзе<ref name="Записки" />. У петыцыі 9 студзеня і ў сваіх лістах да цара ён, падобна [[прарок|біблейскім прарокам]], звяртаўся да цара на «Ты» і пагражаў, што, калі той не выйдзе да працоўных, паміж ім і яго народам знікне маральная сувязь. А. Філіпаў пісаў: «Напэўна, як і Жанна д’Арк, ён лічыў сябе таемным выбраннікам лёсу, і яму малявалася чароўная карціна шэсця на чале мас у кірунку да Зімовага палаца. Ён бачыў ажыццяўленне яго думак — адчуць удзячны поціск рукі Паўночнага Уладара і пачуць пераможнае „ура“ дзясяткаў тысяч працоўных, за якімі палілася б і інтэлігенцыя»<ref name="Филиппов" />. Аднойчы, ужо за мяжой, у Гапона спыталі, што б ён зрабіў, калі б цар прыняў петыцыю. «Я зваліўся б перад ім на калені і пераканаў бы яго пры мне ж напісаць указ пра амністыю ўсіх палітычных. Мы б выйшлі з царом на балкон, я прачытаў бы народу ўказ. Усеагульная весялосць. З гэтага моманту я — першы саветнік цара і фактычны ўладнік Расіі. Пачаў бы будаваць Царства Боскае на зямлі. — Ну, а калі б цар не пагадзіўся? — Тады было б тое ж, што і пры адмове прыняць дэлегацыю. Усеагульнае паўстанне, і я на чале яго»<ref name="Поссе" />. Прыбыўшы за мяжу, Гапон паставіў сваёй мэтай аб’яднаць усе рэвалюцыйныя партыі для ўзброенага паўстання. Не сумняваўся, што будзе прызнаны правадыром рэвалюцыі і ўсе партыі схіляць перад ім, як перад пераможцам, свае сцягі. У гутарках з партыйнымі дзеячамі выяўляў упэўненасць у блізкай перамозе рэвалюцыі, у якой меркаваў згуляць кіроўную ролю. Рыхтуючыся да рэвалюцыйнага выступлення, браў урокі язды конна, мяркуючы заехаць у Расію ''на белым кані''<ref name="Русанов" />. Аднойчы нехта жартам сказаў: «Вось, пастойце, пераможа рэвалюцыя — і вы будзеце мітрапалітам». Гапон сур’ёзна адказаў: «Што вы думаеце, што вы думаеце! Вось дайце толькі здабыць перамогу — тады ўбачыце!»<ref name="Раппопорт" />. Правадыр фінскай [[Чырвоная гвардыя (Фінляндыя)|Чырвонай гвардыі]], капітан Кок, неяк сказаў: «Быў у вас у Расіі Гапон, зараз вам патрэбен Напалеон». На што Гапон гэтак жа сур’ёзна адказаў: «Пачым вы ведаеце, можа, я буду Напалеонам»<ref name="Рутенберг" />. А ў гутарцы з У. А. Посэ ён казаў: «Чым дынастыя Готарпаў (Раманавых) лепш за дынастыю Гапонаў? Готарпы — дынастыя гольштынская, Гапоны — хахляцкая. Пара ў Расіі быць мужыцкаму цару, а ўва мне цячэ кроў чыста мужыцкая, прытым хахляцкая»<ref name="Поссе" />. Надмерныя амбіцыі Гапона і яго дамагання на першую ролю ў рэвалюцыі хутка адапхнулі ад яго прадстаўнікоў рэвалюцыйных партый. Партыйныя рэвалюцыянеры сталі казаць, што ён адводзіць сваёй персоне завялікае месца ў рэвалюцыйным руху, што не адпавядае яго заслугам і здольнасцям. Гапона сталі ўпікаць у завышанай ганарлівасці, клікалі «нахабным папом». Некаторыя проста казалі пра «ганарлівае вар’яцтва» і [[Мегаламанія|манію велічы]]<ref name="Чернов" />. Усе гэтыя гутаркі абражалі Гапона і білі па яго самалюбстве. Вярнуўшыся ў Расію, ён пачаў аднаўляць «Сход рускіх фабрычна-завадскіх працоўных», а ў гутарках выяўляў упэўненасць, што працоўныя масы пойдуць па ім, а не за партыйнымі рэвалюцыянерамі. Паводле некаторых дадзеных, Гапон верыў, што на ролю народнага правадыра ён абраны Боскім Провідам. У аўтабіяграфіі ён пісаў, што Провід мог абраць на гэту ролю і іншага чалавека, але абраў менавіта яго<ref name="История" />. Незадоўга да смерці ў гутарцы з адным журналістам Гапон казаў: «Я веру ў сваю зорку. Яна ў мяне асаблівая… Ёсць людзі, можа, маленькія, можа, нікчэмныя, на якіх ''ускладзена місія''. Я такі маленькі, а вось, можа стацца, я яшчэ што зраблю»<ref name="U" />. А сваім працоўным ён тады ж казаў: «І я давяду — мы яшчэ разам зробім вялікія справы»<ref name="Грибовский" />. === Прынцып «мэта апраўдвае сродкі» === [[Файл:Gapon Ozerki dom.jpg|thumb|270px|Дом у Азёрках, у якой быў забіты Гапон.]] Гапон свядома прытрымліваўся прынцыпу «мэта апраўдвае сродкі». Ён шчыра верыў, што калі яго мэта — ''вялікая'' і ''святая'', тое для яе дасягнення ''ўсе сродкі добрыя''. «Выпакутаваў я гэта ўласнай душой, гэта мае думкі, мая ідэя», — расказваў ён эмігранту М. І. Сізову<ref name="Сизов" />. А І. І. Паўлаў пісаў: «У яго панавала адна думка — служэнні прыгнечанаму люду, — пра ацэнку ж сродкаў ён не задумваўся: тут для яго нічога не было святога»<ref name="Павлов" />. Адным са звычайных сродкаў Гапона была ''хітрасць''. Па ўспамінах С. Ан-скага, «гэта была асаблівая хітрасць, падступная, хітрая, вераломная, і, у той жа час, наіўная па прыёмах. Яна пранікалала ва ўсю сутнасць гэтага чалавека, адлюстроўвалася ў яго вачах, адбівалася ў манеры гаварыць, у смеху, у рухах»<ref name="Раппопорт" />. У 1903 годзе, ствараючы сваю працоўную арганізацыю, у гутарцы з Паўлавым Гапон казаў: «Я ўбачыў, што звычайнымі шляхамі, ''то бок сумленнымі'', нічога не зробіш. Па-мойму, шлях, то бок тактыка нашых рэвалюцыйных партый занадта прамалінейная, занадта празрыстая, гэтак празрыстая, што праз яе ўсё бачна, як на далоні. Урад жа ў дасягненні сваіх мэт зусім не цырымоніцца і ніякімі сродкамі не грэбуе… Сілы далёка не роўныя, — іх трэба зраўнаваць». Па перакананні Паўлава, Гапон, «фанатычна адданы сваёй ідэі і ў той жа час нецырымонны ў сродках, хоць і не быўшы паслядоўнікам [[Ігнацій Лаёла|Ігнація Лаёлы]], вырашыў скарыстацца досведам айцоў-езуітаў…»<ref name="Павлов" />. Аказаўшыся за мяжой пасля 9 студзеня, Гапон і там працягнуў сваю палітыку хітрасці. Спрабуючы аб’яднаць рэвалюцыйныя партыі, вырашыў звярнуцца да простага прыёму: сацыял-дэмакратам казаў, што цалкам падзяляе іх праграму, а эсэрам — што ўва ўсім з імі згодзен. Ведучы перамовы з прадстаўнікамі Бунда, казаў, што яны — адзіныя сапраўдныя сацыял-дэмакраты ў Расіі, сапраўдныя працаўнікі. «Яго пахвалы Бунду, на якія ён не скупіўся, аддавалі грубай ліслівасцю», — паведамляў прадстаўнік гэтай арганізацыі<ref name="Z" />. Уступіўшы ў перагаворы з анарха-сацыялістам [[Уладзімір Аляксандравіч Посэ|У. Посэ]], таксама згаджаўся з усімі яго паглядамі. «Напэўна, ён згаджаўся таксама і з тым, хто знаходзіў мае пагляды ўтапічнымі ці папросту сварлівымі», — пісаў Посэ<ref name="Поссе" />. Паводле слоў С. Ан-скага, Гапон не саромеўся, калі яму здавалася патрэбным, звяртацца да самай грубай хлусні і ані не бянтэжыўся, калі яго выкрывалі. Калі яго абвінавачвалі ў змане, апраўдваў свае дзеянні тым, што гэта патрэбна для працоўнай справы. Аднойчы Гапона ўпікнулі ў тым, што ён сустракаецца з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніным]]. «Ды я яго і ў вочы не бачыў!» — адказаў Гапон. Калі ж адзін з прысутных заявіў, што сам бачыў, як Ленін учора выйшаў з яго пакоя, засмяяўся і, пляснуўшы яго рукой па калене, сказаў: «Нічога! Бачыўся — значыць, і трэба!»<ref name="Раппопорт" />. Вярнуўшыся пасля [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 17 кастрычніка]] ў Расію, Гапон і тут паспрабаваў скарыстаць хітрасць. Але ашукаць урад другі раз яму не атрымалася. «Правёў урад да 9 студзеня і зараз хацеў, — расказваў ён Рутэнбергу. — Сарвалася!»<ref name="Рутенберг" />. А І. І. Паўлаў пісаў: «Гапон уступіў у змаганне хітрасці з Вітэ (ці з кім іншым) і быў пакладзены на абедзве лапаткі…»<ref name="Павлов" />. Іншым дадаткам прынцыпу «мэта апраўдвае сродкі» была фінансавая палітыка Гапона. «Для любой справы, а асабліва рэвалюцыйнага, патрэбныя грошы, вялікія грошы», — казаў ён летам 1905 года<ref name="Поссе" />. Браць гэтыя грошы ён быў гатовы з любых крыніц. Звычайным метадам Гапона было атрыманне грошай ад рускага ўрада. Пачынаючы з 1902 года, Гапон атрымваў грашовыя сумы ад Дэпартамента паліцыі, а потым вытрачаў іх на рэвалюцыйную агітацыю. У выніку да канца 1904 года яму ўдалося на грошы ўрада стварыць па ўсім Пецярбургу «11 гнёздаў рэвалюцыі»<ref name="Потолов-98" />. Жывучы за мяжой, ён атрымваў грошы ад фінскага рэвалюцыянера {{нп3|Коні Цыліякус|К. Цыліякуса|ru|Циллиакус, Конни}}, разам з якім рыхтаваў у Пецярбургу ўзброенае паўстанне. Пасля апынулася, што гэтыя грошы мелі [[Японская імперыя|японскае]] паходжанне<ref name="Война" />. Вярнуўшыся ў Расію, Гапон склаў угоду з урадам Вітэ пра атрыманне 30 тысяч рублёў на патрэбы працоўнага «Сходу». Калі ж звесткі пра гэта пратачыліся ў друк, шчыра дзівіўся, чаму гэта выклікала такі скандал. «Вас уразілі мае адкрытыя зносіны з Вітэ і згода галодных працоўных арганізацый прыняць ад яго грошы?» — пісаў ён у адкрытым лісце<ref name="Русь" />. А ў гутарцы з Рутэнбергам ён проста казаў: «Грошы гэтыя народныя, і я лічу, што можна ўсімі сродкамі карыстацца для святой справы»<ref name="Рутенберг" />. Апошняй фінансавай аперацыяй Гапона была ўгода пра атрыманне 100 тысяч рублёў ад Дэпартамента паліцыі за інфармацыю пра тэрарыстычныя задумы партыі эсэраў. У гутарцы з Рутэнбергам Гапон пераконваў яго, што трэба ''глядзець на рэчы шырэй'' і ахвяраваць ''меншай справай'', каб потым на атрыманыя сродкі ўладкаваць ''яшчэ большае''. «Галоўнае, — казаў ён, — не трэба баяцца. Брудна там і іншае. Па мне хоць з чортам мець справу, не тое што з Рачкоўскім»<ref name="Рутенберг" />. Пасля гэту ўгоду ставілі ў віну Гапону, які быццам бы прадаў за грошы рэвалюцыю. Сам жа ён разглядаў гэта толькі як чарговы спосаб здабыць сродкі на рэвалюцыйныя мэты. Пасля смерці Гапона шмат хто ўспамінаў яго крылатую фразу: «Калі б мне давялося дзеля дасягнення маіх мэт і дзеля працоўных зрабіцца не толькі святаром ці службоўцам, а прастытуткай нават, я, ні хвіліны не задумваючыся, выйшаў бы на Неўскі». Каментуючы смерць Гапона, журналістка {{нп3|Арыядна Уладзіміраўна Тыркова-Вільямс|А. В. Тыркова-Вільямс|ru|Тыркова-Вильямс, Ариадна Владимировна}} пісала: «Для яго камунікаванне з ахоўным аддзяленнем і было той распустай, той прастытуцыяй, праз якую ён готаў быў пераступіць у інтарэсах працоўных»<ref name="Вергежский">{{артыкул|аўтар =А. Вергежский (А. В. Тыркова-Вильямс).|загаловак =Гапон|спасылка =|выданне =Реформа|нумар =от 1 мая|месца =СПб.|год =1906|старонкі =1}}</ref>. Відаць, для дасягнення сваёй мэты Гапон быў гатоў пераступаць і праз ''жыцці людзей''. І. І. Паўлаў успамінаў: «Гапон быў шчыра адданы працоўным, — з гэтай пазіцыі яго збіць не было магчымасці, — але каб утрымацца на гэтай пазіцыі, ён мог прынесці ў ахвяру што і каго хочаш. Тут для яго не грала б ролі ні сяброўства, ні сваяцтва, ні паняткі пра маральнасць і г. д. Ён не пасаромеўся б падвесці пад адказнасць ці зусім пад бяду і няшчасце самага блізкага чалавека, калі б бачыў, што ад гэтага яго думка пасунецца наперад хаця б на міліметр»<ref name="Павлов" />. Паводле некаторых дадзеных, Гапон аддаваў ''даручэнні забіваць'' людзей, якіх лічыў здраднікамі працоўнай справы. Так, летам 1905 года ён даручыў працоўнаму М. Пятрову забіць працоўнага А. Грыгор’ева, калі той зменіць яго арганізацыі, а зімой 1906 года даручыў забіць самога Пятрова, які выдаў таямніцу пра атрыманне 30 тысяч рублёў ад графа Вітэ<ref name="Рутенберг" />. Паводле сцвярджэння Пятрова, Гапон таксама падмаўляў яго забіць свайго канкурэнта М. А. Ушакова — былога [[зубатаўшчына|зубатаўца]] і стваральніка «Незалежнай працоўнай партыі»<ref name="ВВ" />. Аднак гэтыя даручэнні не выконваліся па розных прычынах. У жніўні—верасні 1905 года Гапон планаваў ''тэрарыстычныя акты'' супраць Вітэ і Трэпава, а ў лютым—сакавіку 1906 года — супраць Вітэ, Дурнаво, Герасімава і Рачкоўскага. Для забойства Вітэ ён рыхтаваў маладую дзяўчыну Мільду Хомзе<ref>{{кніга|загаловак =Gapon, das Schicksal einer russischen Revolutionärin: Bekenntnisse der Milda Chomse|месца =Berlin|выдавецтва =Ziemsen|год =1919|старонак =190}}</ref>, а калі У. Посэ заўважыў, што яна можа загінуць у выніку гэтага тэракту, Гапон спакойна адказваў: «Ну чтo жe… і загіне. Усе мы загінем»<ref name="Поссе" />. «Я тут толькі зразумеў, што Гапон ні перад чым не спыніцца», — успамінаў Посэ<ref name="ВВ" />. == Сачыненні == ''Аўтабіяграфія'' * {{кніга | аўтар = | загаловак = Записки Георгия Гапона (очерк рабочего движения в России 1900-х годов). | спасылка = http://library6.com/index.php/library6/item/308888 | адказны = | месца = М. | выдавецтва = | год = 1918 | том = | старонак = 104 | старонкі = | isbn = | ref = }} <small>Тэкст запісаны са слоў Гапона брытанскімі журналістамі і выдадзены на англійскай у 1906 годзе. У Расіі кніга ўпершыню была выдадзена ў зваротным перакладзе на рускую ў 1918 годзе.</small> ''Петыцыя, заклікі і лісты'' * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]|выданне =Красная летопись|месца =Л.|год =1925|нумар =2|старонкі =30—31}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]|выданне =Красная летопись|месца =Л.|год =1925|нумар =2|старонкі =33—35}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому (Гапон)|Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13—14}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к царю Николаю II (Гапон)|Письмо к царю Николаю II]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Первое послание к рабочим (Гапон)|Первое послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Второе послание к рабочим (Гапон)|Второе послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|арыгінал =|спасылка =|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14—15}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Послание к солдатам (Гапон)|Послание к солдатам]]|арыгінал =|спасылка =|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =15—16}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Воззвание ко всему крестьянскому люду (Гапон)|Воззвание ко всему крестьянскому люду]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =1—12}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Воззвание к петербургским рабочим и ко всему российскому пролетариату (Гапон)|Воззвание к петербургским рабочим и ко всему российскому пролетариату]]|выданне =Священник Гапон|месца =Берлин|год =1906|старонкі =40—46}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Открытое письмо к социалистическим партиям России (Гапон)|Открытое письмо к социалистическим партиям России]]|выданне =Священник Гапон|месца =Берлин|год =1906|старонкі =46—48}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к Николаю Романову, бывшему царю и настоящему душегубцу Российской империи (Гапон)|Письмо к Николаю Романову, бывшему царю и настоящему душегубцу Российской империи]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =16}} * {{кніга|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Послание к русскому крестьянскому и рабочему народу (Гапон)|Послание к русскому крестьянскому и рабочему народу]]|год =1905|старонак =24}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к членам «Собрания русских фабрично-заводских рабочих» (Гапон)|Письмо к членам «Собрания русских фабрично-заводских рабочих»]] |выданне =Молва|месца =СПб.|год =1905|нумар =16|старонкі =4}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо в газету «Юманите» (Гапон)|Письмо в газету «Юманите»]]|выданне =Н. Симбирский. Правда о Гапоне и 9-м января|месца =СПб.|год =1906|старонкі =187—189}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо в газету «Нью-Йорк Геральд» (Гапон)|Письмо в газету «Нью-Йорк Геральд»]]|выданне =Н. Симбирский. Правда о Гапоне и 9-м января |месца =СПб.|год =1906|старонкі =189—191}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к рабочим в годовщину 9-го января (Гапон)|Письмо к рабочим в годовщину 9-го января]]|выданне =Молва|месца =СПб.|год =1906|нумар =10|старонкі =2}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к министру внутренних дел П. Н. Дурново (Гапон)|Письмо к министру внутренних дел П. Н. Дурново]]|выданне =Красный архив|месца =М.-Л.|год =1925|нумар =2 (9)|старонкі =295—297}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Первое письмо в газету «Русь» (Гапон)|Первое письмо в газету «Русь»]]|выданне =Русь|месца =СПб.|год =1906|нумар =35|старонкі =4—5}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Второе письмо в газету «Русь» (Гапон)|Второе письмо в газету «Русь»]]|выданне =Русь|месца =СПб.|год =1906|нумар =55|старонкі =2}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Обращение к прокурору Санкт-Петербургской судебной палаты (Гапон)|Обращение к прокурору Санкт-Петербургской судебной палаты]]|выданне =Нижегородский листок|месца =Н.-Новгород|год =1906|нумар =78|старонкі =4}} == Кінаўвасабленні == {{Навігацыя}} * {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Салтыкоў|Мікалай Салтыкоў|ru|Салтыков, Николай Александрович}} («Святар Гапон», 1917) * {{нп3|Яўген Аляксандравіч Бараніхін|Яўген Бараніхін|ru|Боронихин, Евгений Александрович}} («9 студзеня», 1925) * [[Яфім Захаравіч Капелян|Яфім Капелян]] («{{нп3|Пралог (фільм)|Пралог|ru|Пролог (фильм)}}», 1956) * {{нп3|Джуліян Гловер||ru|Гловер, Джулиан}} («{{нп3|Мікалай і Аляксандра||ru|Николай и Александра}}», США, 1971) * [[Мікалай Пятровіч Карачанцаў|Мікалай Карачанцаў]] («{{нп3|Таварыш Інакенцій||ru|Товарищ Иннокентий}}», 1981) * {{нп3|Віктар Аляксандравіч Касцецкі|Віктар Касцецкі|ru|Костецкий, Виктор Александрович}} («{{нп3|Жыццё Кліма Самгіна (тэлесерыял)|Жыццё Кліма Самгіна|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}}», 1988) * Віктар Тэрэля («{{нп3|Раскол (фільм, 1993)|Раскол|ru|Раскол (фильм, 1993)}}», 1993) * {{нп3|Аляксандр Юр’евіч Дамагараў|Аляксандр Дамагараў|ru|Домогаров, Александр Юрьевич}} ({{нп3|Імперыя пад ударам||ru|Империя под ударом}}, 2000) == Заўвагі == {{reflist|2}} == Літаратура == {{refbegin}} {{Commonscat|George Gapon}} === Мемуары і ўспаміны === * {{артыкул|аўтар =И. М. Трегубов.|загаловак =[[s:ru:Георгий Гапон и всеобщая стачка (Трегубов)|Георгий Гапон и всеобщая стачка]]|выданне =Освобождение|месца =Париж|год =1905|нумар =66|старонкі =264}} * {{артыкул|аўтар =И. М. Трегубов.|загаловак =[[s:ru:Мои воспоминания о Гапоне (Трегубов)|Мои воспоминания о Гапоне]]|выданне =Новая Русь|месца = СПб.|год =1909|нумар =8 (9 января)|старонкі =2—3}} * {{артыкул|аўтар =А. Е. Карелин.|загаловак =Девятое января и Гапон. Воспоминания|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_k/krln_gpn.php|выданне =Красная летопись|месца =Л.|год =1922|нумар =1|старонкі =106—116}} * {{артыкул|аўтар =И. И. Павлов.|загаловак =Из воспоминаний о «Рабочем Союзе» и священнике Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_p/pvlv00.php|выданне =Минувшие годы|месца =СПб.|год =1908|нумар =3—4|старонкі =21—57 (3), 79—107 (4)}} * {{артыкул|аўтар =Н. М. Варнашёв.|загаловак =От начала до конца с гапоновской организацией|выданне =Историко-революционный сборник|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_we/varnashev.php|месца =Л.|год =1924|том =1|старонкі =177—208}} * {{артыкул|аўтар =В. В. Авчинникова.|загаловак =[[s:ru:Воспоминание (Авчинникова)|Воспоминание]]|спасылка =|выданне =Русский рабочий|месца =СПб.|год =1905|нумар =3 (25 октября)|старонкі =7—9}} * {{артыкул|аўтар =Л. Динин.|загаловак =[[s:ru:Гапон и 9-е января (Динин)|Гапон и 9-е января. (Из воспоминаний соц.-демократа)]]|спасылка =|выданне =Страна|месца =СПб.|год =1907|нумар =7 (9 января)|старонкі =2—3}} * {{артыкул|аўтар =И. М. (И. Ф. Манасевич-Мануйлов).|загаловак =[[s:ru:Страничка воспоминаний (к 9 января)|Страничка воспоминаний. (К 9 января)]]|спасылка =|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1910|нумар =от 9 января|старонкі =}} * {{артыкул|аўтар =Л. Я. Гуревич.|загаловак =[[s:ru:Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г. (Гуревич)|Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г.]]|выданне =Былое|месца =СПб.|год =1906|нумар =1|старонкі =195—223}} * {{артыкул|аўтар =С. А. Ан-ский.|загаловак =Моё знакомство с Г. Гапоном|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_r/anski_gap.php|аўтар выдання =С. А. Ан-ский.|выданне =Собрание сочинений|месца =СПб.|год =1913|том =5|старонкі =327—365}} * {{артыкул|аўтар =Л. Г. Дейч.|загаловак =Священник Георгий Гапон|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_d/deich00.php|аўтар выдання =Л. Г. Дейч.|выданне =Провокаторы и террор|месца =Тула|год =1926|старонкі =40—80}} * {{артыкул|аўтар =В. М. Чернов.|загаловак =Личные воспоминания о Г. Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_ch/cher_gapon.html|выданне =За кулисами охранного отделения. Сборник|месца =Berlin|год =1910|старонкі =142—173}} * {{кніга|аўтар =[[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Б. В. Савинков.]]|загаловак =Воспоминания террориста|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr00.html|месца =Харьков|выдавецтва =«Пролетарий»|год =1928}} [http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr13_02.html Часть I, глава III, II.][http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr13_08.html Часть I, глава III, XII.][http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr21_11.html Часть II, глава I, XI.] * {{кніга|аўтар =П. М. Рутенберг.|загаловак =Убийство Гапона|спасылка =http://www.hrono.info/libris/lib_r/rutgap00.html|месца =Л.|выдавецтва =«Былое»|год =1925}} * {{кніга|аўтар =Н. Симбирский (Н. В. Насакин).|загаловак =Правда о Гапоне и 9-м января|месца =СПб.|выдавецтва =«Электропечатня» Я. Кровицкого|год =1906|старонак =226}} * {{артыкул|аўтар =М. И. Сизов.|загаловак =Мои встречи с Георгием Гапоном|выданне =Исторический вестник|нумар =2|месца =СПб.|год =1912|старонкі =543—582}} * {{артыкул|аўтар =В. М. Грибовский.|загаловак =[[s:ru:Загадочные документы Гапона (Грибовский)|Загадочные документы Гапона]]|выданне =Исторический вестник|нумар =3|месца =СПб.|год =1912|старонкі =949—961}} * {{артыкул|аўтар =Н. П. Петров.|загаловак =Записки о Гапоне|выданне =Всемирный вестник|нумар =1—3|месца =СПб.|год =1907|старонкі =35—51 (1), 14—23 (2), 33—36 (3)}} * {{артыкул|аўтар =П. М. Пильский.|загаловак =[[s:ru:Гапон (Пильский)|Гапон]]|спасылка =|выданне =Современник|месца =М.|год =1906|нумар =23, 25|старонкі =1—2}} * {{артыкул|аўтар =Г. Е. Старцев.|загаловак =[[s:ru:Воспоминания о Гапоне (Старцев)|Воспоминания о Гапоне]]|спасылка =|выданне =Страна|месца =СПб.|год =1907|нумар =7 (9 января)|старонкі =2—3}} * {{артыкул|аўтар =С. Соломин (С. Я. Стечкин).|загаловак =[[s:ru:Рясы. Гапон (Стечкин)|Рясы]]|выданне =Мир|месца =СПб.|год =1909|нумар =2 (ноябрь)|старонкі =98—102}} === Артыкулы і даследаванні === * {{артыкул|аўтар =В. Л. Скуратовский.|загаловак =Отец Георгий Гапон — мифы и правда|спасылка =http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|выданне =Столичные новости|нумар =1—2 (149—150)|месца =|год =2001|archiveurl =https://web.archive.org/web/20080907064451/http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|archivedate =7 верасня 2008}} * {{артыкул|аўтар =Э. А. Хлысталов.|загаловак =Правда о священнике Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/statii/2002/gapon_hly.html|выданне =Слово|нумар =4|месца =|год =2002}} * {{артыкул|аўтар =Василий Секачёв.|загаловак =Гапон: от церковно-социальной деятельности к революции|спасылка =http://www.miloserdie.ru/index.php?ss=2&s=12&id=285|выданне =Нескучный Сад|нумар =8|месца =|год =2004}} * {{артыкул|аўтар =Константин (Горянов).|загаловак =Св. прав. Иоанн Кронштадтский и Георгий Гапон: к 100-летию первой русской революции|спасылка =http://halkidon2006.narod.ru/history/history_1/1032.htm|выданне =Всерусский Собор|нумар =1 (11)|месца =|год =2005|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100125095635/http://halkidon2006.narod.ru/history/history_1/1032.htm|archivedate =25 студзеня 2010}} * {{артыкул|аўтар =М. Потифорова, Ф. Девушев.|загаловак =Был ли Гапон провокатором?|выданне =Советский музей|нумар =4|месца =|год =1990}} * {{артыкул|аўтар =Б. А. Равдин.|загаловак =Репутация попа Гапона|выданне =Даугава|нумар =3—4|месца =Рига|год =1991}} * {{артыкул|аўтар =В. М. Шевырин.|загаловак =Священник Гапон и рабочие Петербурга в 1904-1905 гг|выданне =Рабочий класс капиталистической России|месца =М.|год =1992}} * {{артыкул|аўтар =С. И. Потолов.|загаловак =Георгий Гапон и либералы (новые документы)|выданне =Россия в XIX-XX вв. Сборник статей к 70-летию со дня рождения Р. Ш. Ганелина|месца =СПб.|год =1998}} * {{артыкул|аўтар =С. И. Потолов.|загаловак =Георгий Гапон и российские социал-демократы в 1905 году|выданне =Социал-демократия в российской и мировой истории|месца =М.|год =2009}} * {{кніга|аўтар =И. Н. Ксенофонтов.|загаловак =Георгий Гапон: вымысел и правда|спасылка =http://www.library6.com/index.php/2012-01-19-20-11-55/2012-08-18-13-44-01/item/ксенофонтов-ин-георгий-гапон-вымысел-и-правда|месца =М.|выдавецтва =РОССПЭН|год =1996|старонак =320|isbn =5-86004-053-9}} * {{кніга|аўтар =В. В. Каўтарин.|загаловак =Первый шаг к катастрофе|месца =Л.|выдавецтва =Лениздат|год =1992|старонак =428|isbn =5-289-00725-3}} * {{кніга|аўтар =М. С. Пазин.|загаловак =Кровавое воскресенье. За кулисами трагедии|месца =|выдавецтва =«Эксмо»|год =2009|старонак =384|isbn =978-5-699-34279-2}} * {{кніга|аўтар =В. Г. Джанибекян.|загаловак =Гапон. Революционер в рясе|месца =М.|выдавецтва =«Вече»|год =2006|старонак =480|isbn =5-9533-1462-0}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Гуманитарный%20словарь/Гапон%20Георг.%20Аполлонович/ Гапон Георг. Аполлонович]{{Недаступная спасылка}} // Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002. {{ref-ru}} == Кінаўвасабленні == * [[Яфім Захаравіч Капелян|Яфім Капелян]] (Пралог, 1956) * [[Мікалай Пятровіч Карачанцаў|Мікалай Карачанцаў]] (Таварыш Інакенцій, 1981) * {{нп3|Віктар Аляксандравіч Касцецкі|Віктар Касцецкі|ru|Костецкий, Виктор Александрович}} ({{нп3|Жыццё Кліма Самгіна, тэлесерыял|Жыццё Кліма Самгіна|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}}, 1988) * Віктар Тэрэля (Раскол, 1993) * {{нп3|Аляксандр Юр'евіч Дамагараў|Аляксандр Дамагараў|ru|Домогаров, Александр Юрьевич}} ({{нп3|Імперыя пад ударам|Імперыя пад ударам|ru|Империя под ударом}}, 2000) {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гапон Георгій Апалонавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Талстоўства]] 7p02zyrjwl6wo1oytr1vh26caweont6 5176646 5176645 2026-08-06T15:03:07Z Pabojnia 135280 /* На чале студзеньскага працоўнага страйку 1905 года */ 5176646 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гапон}} {{Палітык |Імя = Георгій Апалонавіч Гапон |Асноўныя ідэі = [[Прафесійны саюз|трэд-юніянізм]], {{нп3|Рэвалюцыйны сіндыкалізм|сіндыкалізм|ru|Революционный синдикализм}}<ref name="В защиту">{{артыкул|аўтар =Рабочие.|загаловак =В защиту Гапона|выданне =Новая Русь|месца =СПб.|год =1909|нумар =8 (9 января)|старонкі =3}}</ref> }} '''Гео́ргій Апало́навіч Гапо́н''' ({{СС2|17|лютага|1870|5}}, сяло [[Білыкы]], {{нп3|Кабелякскі павет|Кабелякскі павет|ru|Кобелякский уезд}}, [[Палтаўская губерня]] — {{OldStyleDate|10|красавіка|1906|28|сакавіка}}, Азяркі, [[Санкт-Пецярбургская губерня]]) — [[святар]] Рускай праваслаўнай царквы, палітычны дзеяч і [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] {{нп3|лідарства|лідар|ru|Лидерство}}, выбітны прамоўца і прапаведнік. Стваральнік і нязменны кіраўнік працоўнай арганізацыі «[[Сход рускіх фабрычна-завадскіх рабочых г. Санкт-Пецярбурга]]», арганізатар студзеньскай працоўнай [[Забастоўка|забастоўкі]] і масавага {{нп3|Шэсце|шэсця|ru|Шествие}} рабочых да цара {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года, што скончылася [[Крывавая нядзеля|расстрэлам рабочых]] і паклала пачатак [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі]]. Пасля 9 студзеня 1905 года — дзеяч рускай рэвалюцыйнай эміграцыі, арганізатар {{нп3|Жэнеўская канферэнцыя 1905 года|Жэнеўскай міжпартыйнай канферэнцыі 1905 года|ru|Женевская конференция 1905 года}}, удзельнік няўдалай падрыхтоўкі ўзброенага [[Паўстанне|паўстання]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у з дапамогай зброі з парахода «{{нп3|Джон Графтан|Джон Графтан|ru|Джон Графтон}}», заснавальнік рэвалюцыйнай арганізацыі «Усерасійскі працоўны саюз». Пасля вяртання ў Расію ў кастрычніку-лістападзе 1905 года — кіраўнік адроджанага «Сходу рускіх фабрычна-завадскіх рабочых г. Санкт-Пецярбурга», саюзнік [[Сяргей Юльевіч Вітэ|графа Вітэ]], прыхільнік {{нп3|Рэформа|рэформаў|ru|Реформа}}, абвешчаных [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфестам 17 кастрычніка]], праціўнік узброеных метадаў змагання. У сакавіку 1906 года забіты ў Азярках групай баевікоў-[[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]] па вінавачанні ў супрацы з уладамі і {{нп3|Здрада|здрадзе|ru|Предательство}} [[Рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. == Біяграфія ў 1870—1903 гадах == === Раннія гады і святарства === Георгій Гапон нарадзіўся ў [[1870]] годзе ў сяле Білыкы Кабяляцкага павета [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. Прозвішча Гапон паходзіць ад украінскага варыянту хрысціянскага імя {{нп3|Імя Агафон|Агафон|ru|Агафон}}<ref>[http://mirimen.com/co_fam/Gaponov-BCE.html Тайны и истории фамилий: Гапонов.]</ref>. Паводле сямейнага падання, продкамі Гапона па мужчынскай лініі былі [[запарожскія казакі]]. Бацька Гапона, Апалон Фёдаравіч, быў заможным селянінам, карыстаўся вялікай павагай аднавяскоўцаў і на працягу 35 гадоў абіраўся валасным пісарам. Маці была простай непісьменнай сялянкай<ref name="История">{{кніга|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =История моей жизни|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_g/gapon00.html|месца =М.|выдавецтва =«Книга»|год =1990|старонак =64}}</ref>. Дзяцінства Гапона прайшло ў родным сяле, дзе ён займаўся сялянскай працай і, дапамагаючы бацькам, пас авечак, цялят і свінняў. У дзяцінстве Гапон быў вельмі рэлігійным і адрозніваўся схільнасцю да містыкі; любіў слухаць аповеды пра жыццё святых і марыў, як яны, здзяйсняць дзівы. Найбольшае ўражанне на яго зрабіў аповед пра святога [[Іаан Наўгародскі|Іаана Наўгародскага]], якому атрымалася засядлаць {{нп3|Нячысцік|нячысціка|ru|Бес}} і з’ездзіць на ім у [[Іерусалім]]. Гапон стаў марыць пра той дзень, калі і яму з’явіцца нагода «злавіць [[чорт]]а»<ref name="История" />. Ва ўзросце 7 гадоў быў аддадзены ў пачатковую школу, дзе выявіў вялікія здольнасці да навукі. Па радзе сельскага святара бацькі вырашылі аддаць сына на навучанне ў духоўнае вучылішча. Паспяхова здаўшы ўступны экзамен, Гапон паступіў у другі клас Палтаўскага духоўнага вучылішча. У вучылішчы адрозніваўся дапытлівасцю і быў адным з лепшых вучняў. Выкладчык вучылішча {{нп3|Іван Міхайлавіч Трэгубаў|Іван Трэгубаў|ru|Трегубов, Иван Михайлович}}, былы вядомым [[Талстоўства|талстоўцам]], даваў Гапону забароненыя складанні [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]], якія зрабілі на яго вялікі ўплыў<ref>{{артыкул|аўтар =И. М. Трегубов.|загаловак =[[s:ru:Георгий Гапон и всеобщая стачка (Трегубов)|Георгий Гапон и всеобщая стачка]]|выданне =Освобождение|месца =[[Парыж|Париж]]|год =1905|нумар =66|старонкі =264}}</ref>. [[Файл:Ilarion Yushenov1.jpg|thumb|180px|left|{{нп3|Іларыён (Юшэнаў)|Біскуп Іларыён|ru|Иларион (Юшенов)}}.]] Па сканчэнні духоўнага вучылішча Гапон паступіў у {{нп3|Палтаўская духоўная семінарыя|Палтаўскую духоўную семінарыю|ru|Полтавская духовная семинария}}. Падчас навукі ў семінарыі апынуўся пад уплывам іншага талстоўца — {{нп3|Ісаак Барысавіч Фейнерман|Ісаака Фейнермана|ru|Фейнерман, Исаак Борисович}}, які прыйшоў з Яснай Паляны. Працягваючы навуку ў семінарыі, Гапон стаў адкрыта выказваць талстоўскія ідэі, што прывяло яго да канфлікту з семінарскім начальствам. Яго прыстрашылі пазбаўленнем стыпендыі, у адказ на што ён заявіў, што сам адмаўляецца ад стыпендыі, і стаў падзарабляць прыватнымі ўрокамі. У [[1893]] годзе паспяхова скончыў семінарыю, аднак з-за канфлікту з семінарскім начальствам не атрымаў дыплома першай ступені, што даваў права на паступленне ў Томскі ўніверсітэт. Па сканчэнні семінарыі ўладкаваўся працаваць у земскай статыстыцы і працягваў падзарабляць прыватнымі ўрокамі<ref name="История" />. У [[1894]] годзе Гапон жаніўся з купецкай дачкой і паводле яе парады вырашыў прыняць духоўны сан. Пра свой намер ён расказаў палтаўскаму біскупу [[Іларыён (Юшэнаў)|Іларыёну]], і той абяцаў яму заступацца, сказаўшы, што яму патрэбныя такія людзі, як Гапон. У тым жа годзе Гапон быў пасвечаны спачатку ў [[дыякан]]ы, а потым і ў святары. Па развязку біскупа Іларыёна атрымаў пасаду святара ў беспрыходнай царквы Усіх Святых пры палтаўскіх могілках. У якасці святара Гапон выявіў выдатны талент прапаведніка, і на яго казанні стала сцякацца мноства народа. Імкнучыся ўзгадняць сваё жыццё з хрысціянскай навукай, Гапон дапамагаў беднякам і згаджаўся бязвыплатна здзяйсняць духоўныя адправы для бедных вернікаў з суседніх цэркваў. У свабодны ад набажэнстваў час Гапон уладкоўваў сумоўі на рэлігійныя тэмы, якія збіралі мноства слухачоў, хоць яго царква і была беспрыходнай<ref name="СПДА">{{артыкул|аўтар =Н. Авидонов.|загаловак =Гапон в духовной академии. По неизданным материалам|спасылка =|выданне =Былое|нумар =1|месца =СПб.|год =1925|старонкі =46—50}}</ref>. Папулярнасць маладога святара прывяла да яго канфлікту са святарамі суседніх прыходаў, якія сталі казаць, што ён выкрадае ў іх паству. Гапон, са свайго боку, вінаваціў іх у фарысействе і крывадушнасці<ref name="История" />. У [[1898]] годзе ад раптоўнай хваробы памерла маладая жонка Гапона. Засталіся двое маленькіх дзяцей — Марыя і Аляксей<ref name="РМ">{{артыкул|загаловак =Письма Гапона|спасылка =|выданне =Русская мысль|нумар =5|месца =М.|год =1907|старонкі =104—116}}</ref>. Гэта падзея стала паваротным момантам у жыцці Гапона. Каб пазбыцца цяжкіх думак, ён паехаў у Санкт-Пецярбург паступаць у [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|духоўную акадэмію]]. Хоць дыплом другой ступені не даваў яму права на паступленне ў акадэмію, Гапон здолеў заручыцца падтрымкай біскупа Іларыёна, які знаходзіўся ў сяброўскіх адносінах з обер-пракурорам Сінода [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Канстанцінам Пабеданосцавым]]. Атрымаўшы рэкамендацыйны ліст ад Іларыёна, Гапон з’явіўся да Пабеданосцава і па яго пратэкцыі і пратэкцыі таварыша обер-пракурора — {{нп3|Уладзімір Карлавіч Саблер|Уладзіміра Саблера|ru|Саблер, Владимир Карлович}} паступіў на 1-ы курс акадэміі<ref name="История" />. [[Файл:Sergiy Stragorodskiy.jpg|thumb|180px|[[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергій Страгародскі]].]] Аднак навука ў духоўнай акадэміі хутка расчаравала Гапона. У выкладаных прадметах ён бачыў толькі мёртвую схаластыку, якая не давала яму адказу на пытанне пра сэнс жыцця. Пазбавіўшыся душэўнай раўнавагі, Гапон закінуў навуку і ўлетку [[1899]] года з’ехаў папраўляць здароўе ў [[Крым]]. У Крыме ён наведваў мясцовыя манастыры, разважаючы, ці не пайсці яму ў манахі, аднак вырашыў, што жыццё ў манастыры несумяшчальнае са служэннем народу. Вялікі ўплыў на Гапона зрабіла знаёмства з мастаком {{нп3|Васіль Васільевіч Верашчагін|Васілём Верашчагіным|ru|Верещагин, Василий Васильевич}}, які раіў яму скінуць рызу і працаваць на выгоду народа<ref name="История" />, і ліберальным армянскім публіцыстам {{нп3|Рыгор Аветавіч Джаншыеў|Рыгорам Джаншыевым|ru|Джаншиев, Григорий Аветович}}<ref name="РМ" />. === Пачатак грамадскай дзейнасці === [[Файл:Church of Our Lady the Merciful before 1917.jpg|thumb|left|180px|{{нп3|Царква Мілавальнай Божай Маці, Санкт-Пецярбург|Царква Мілальванай Божай Маці|ru|Церковь Милующей Божией Матери (Санкт-Петербург)}}.]] Вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург, Гапон пачаў браць удзел у дабрачынных місіях, што займаліся хрысціянскай пропаведдзю сярод працоўных. У гэты час у Санкт-Пецярбургу дзеяла Таварыства рэлігійна-маральнай асветы, якое ў той час узначальваў протаіерэй {{нп3|Філосаф Мікалаевіч Арнацкі|Філосаф Арнацкі|ru|Орнатский, Философ Николаевич}}, і Гапону было прапанавана ўзяць удзел у яго працы. У [[1899]] годзе Гапон пачаў выступаць у якасці прапаведніка ў Царкве Мілальванай Божай Маці, у Галернай Гавані на Васільеўскай выспе. Старастам гэтай царквы ў той час быў Уладзімір Саблер. Пропаведзі Гапона збіралі мноства людзей, і нярэдка царква не мясціла ў сябе ўсіх слухачоў, лік якіх дасягаў 2000<ref name="История" />. Галерная Гавань была месцам рассялення піцерскай басаты, і Гапон нярэдка праводзіў цэлыя дні, маючы зносіны з насельнікамі горкаўскага «дна». У сваіх пропаведзях ён выходзіў з той думкі, што праца ёсць аснова і сэнс жыцця<ref name="РМ" />, і імкнуўся абудзіць у слухачах усведамленне сваёй чалавечай годнасці<ref name="Послание">{{кніга|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =Послание к русскому крестьянскому и рабочему народу|месца =|год =1905|старонак =24}}</ref>. Аднак Гапон не быў задаволены сваёй дзейнасцю прапаведніка. Маючы зносіны з беднякамі, ён стаў задавацца думкай, як рэальна дапамагчы гэтым людзям вярнуцца да чалавечага жыцця<ref name="История" />. [[Файл:Ioann Kronshtadtskiy.jpg|thumb|left|180px|[[Іаан Кранштацкі]].]] У гэты час Гапон склаў свой першы праект таварыства ўзаемадапамогі. Таварыства меркавалася назваць «Таварыствам змагароў разумнага-хрысціянскага правядзення святочных дзён», і яно павінна было згуртаваць вернікаў у падабенства хрысціянскага [[Царкоўнае брацтва|брацтва]]<ref name="РМ" />. Напісаны Гапонам статут гэтага таварыства змяшчаў параграф пра матэрыяльную ўзаемадапамогу яго членаў. Аднак статут не быў зацверджаны царкоўным начальствам, і тады Гапон пайшоў з Таварыства протаіерэя Арнацкага. У [[1900]] годзе Гапон быў прызначаны на пасаду настаяцеля сірочага прытулку святой Вольгі, а таксама законавучыцеля і святара прытулку Сіняга Крыжа. Гэтыя прытулкі ўтрымваліся на ахвяраванні багатых людзей, і неўзабаве малады святар набыў папулярнасць у пецярбургскіх прыдворных колах. Паводле слоў Гапона, асаблівы ўплыў ён меў на прыдворных дам, якія бачылі ў ім ледзь не прарока, закліканага абвясціць новыя праўды і раскрыць таемны сэнс навукі Хрыста<ref name="Сизов">{{артыкул|аўтар =М. И. Сизов.|загаловак =Мои встречи с Георгием Гапоном|выданне =Исторический вестник|нумар =2|месца =СПб.|год =1912|старонкі =543—582}}</ref>. Некалькі разоў Гапон запрашаўся служыць на ўрачыстых святах разам са святым [[Іаан Кранштацкі|Іаанам Кранштацкім]], які зрабіў на яго моцнае ўражанне<ref name="История" />. У іншы час Гапон служыў літургію з рэктарам духоўнай акадэміі, будучым патрыярхам [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергіем (Страгародскім)]]<ref name="РМ" />. Ён таксама нярэдка наведваў {{нп3|Рэлігійна-філасофскія сходы|Рэлігійна-філасофскія сходы|ru|Религиозно-философские собрания}}, якія праходзілі пад старшынствам Сергія ў Пецярбургу. Адначасна Гапон працягваў працаваць у асяроддзі піцерскіх рабочых і беднякоў, сярод якіх ён хутка набыў велізарную папулярнасць. Яму нярэдка здаралася бараніць беднага чалавека ад розных несправядлівасцей, чым ён выклікаў да сябе непрыхільнасць і варожасць з боку ўлады. Сутыкаючыся з супраціўленнем урадоўцаў, Гапон казаў: «Да цара дайду, а свайго дамагуся»<ref name="Симбирский">{{кніга|аўтар =Н. Симбирский (Н. В. Насакин).|загаловак =Правда о Гапоне и 9-м января|месца =СПб.|выдавецтва =«Электропечатня» Я. Кровицкого|год =1906|старонак =226}}</ref>. [[Файл:Antoniy Vadkovskiy.jpg|right|180px|thumb|{{нп3|Антоній (Вадкоўскі)|Антоній Вадкоўскі|pl|Antoni (Wadkowski)}}.]] У [[1902]] годзе Гапон склаў новы праект сістэмы дабрачынных устаноў. Праект прадугледжваў стварэнне працоўных калоній для рэабілітацыі беспрацоўных галётнікаў, узорам для якіх паслужыла Кранштацкі Дом працавітасці<ref>{{артыкул|аўтар =Василий Секачёв.|загаловак =Гапон: от церковно-социальной деятельности к революции|спасылка =http://www.miloserdie.ru/index.php?ss=2&s=12&id=285|выданне =Нескучный Сад|нумар =8|месца =|год =2004}}</ref>. На гэту тэму Гапонам быў напісаны даклад для падачы імператрыцы [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўне]]. Даклад быў ухвалены кіраўніком горада [[Мікалай Васільевіч Клейгельс|Мікалаем Клейгельсам]], аднак не атрымаў далейшага ходу<ref name="История" />. Летам 1902 года з-за канфлікту з апякунскім саветам Гапон быў адхілены ад пасады настаяцеля прытулку Сіняга Крыжа. Падчас канфлікту Гапон настроіў сваю шматлікую паству супраць апякунскага савета. Паводле сведчання калегі Гапона святара Міхала (Папова), ужо тады Гапон славіўся ўменнем кіраваць натоўпам. У адрас апекуноў сталі паступаць пагрозы, а на вуліцы ў іх сталі кідаць камяні<ref name="Бухбиндер">{{артыкул|аўтар =Н. А. Бухбиндер.|загаловак =Из жизни Г. Гапона (по неизданным материалам)|спасылка =|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =101—105}}</ref>. Сыходзячы з прытулку, Гапон забраў з сабой выхаванку Аляксандру Уздалёву, якую пазней зрабіў сваёй грамадзянскай жонкай (па канонах праваслаўнай царквы заўдавелы святар не мае права на паўторны шлюб). У тым жа годзе ён быў адлічаны з 3-га курса акадэміі, прытым прычынай выключэння была няздача Гапонам пераходных экзаменаў<ref name="СПДА" />. Старшыня апякунскага савета {{нп3|Мікалай Міліевіч Анічкаў|Мікалай Анічкаў|ru|Аничков, Николай Милиевич}} напісаў на Гапона данос у Ахоўнае аддзяленне, і Гапон быў выкліканы туды на допыт<ref name="История" />. Гэта падзея паслужыла нагодай для яго знаёмства з {{нп3|Дэпартамент паліцыі|Дэпартаментам паліцыі|ru|Департамент полиции}}. Восенню 1902 года Гапон быў адноўлены ў духоўнай акадэміі па пратэкцыі мітрапаліта [[Антоній (Вадкоўскі)|Антонія (Вадкоўскага)]], які аказваў яму заступніцтва. Ёсць звесткі, што ў аднаўленні Гапона ў акадэміі згуляў сваю ролю Дэпартамент паліцыі<ref name="Спиридович">{{кніга|аўтар =А. И. Спиридович.|загаловак =Записки жандарма|спасылка =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|месца =Харьков|выдавецтва =«Пролетарий»|год =1928|старонак =205}}</ref>. У 1903 годзе Гапон паспяхова скончыў акадэмію, напісаўшы дыпломную працу на тэму «Сучаснае становішча прыходу ў праваслаўных цэрквах, грэчаскай і рускай», і атрымаў пасаду святара пры турэмнай царкве святога Міхаіла Чарнігаўскага Гарадской перасыльнай турмы<ref name="СПДА" />. === Адносіны з Дэпартаментам паліцыі === {{also|Зубатаўшчына}} [[Файл:Sergey Vasilievich Zubatov.jpg|thumb|left|180px|{{нп3|Сяргей Васільевіч Зубатаў|Сяргей Зубатаў|ru|Зубатов, Сергей Васильевич}}.]] Восенню 1902 года Гапон быў пазнаёмлены з начальнікам Асаблівага аддзела Дэпартамента паліцыі [[Сяргей Васільевіч Зубатаў|Сяргеем Зубатавым]]<ref name="История" />. Зубатаў займаўся стварэннем падкантрольных паліцыі працоўных саюаў, і Гапону было прапанавана ўзяць удзел у гэтай працы. Мэта Зубатава складалася ў тым, каб стварэннем легальных працоўных арганізацый паралізаваць уплыў, які здзяйсняла на працоўных рэвалюцыйная прапаганда. Зубатаву атрымалася стварыць паспяхова дзейныя арганізацыі ў Маскве, [[Мінск]]у і [[Адэса|Адэсе]], а ў 1902 годзе ён паспрабаваў перанесці свой досвед у Пецярбург, дзе было заснавана Таварыства ўзаемнай дапамогі працоўных механічнай вытворчасці<ref name="Варнашёв">{{артыкул|аўтар =Н. М. Варнашёв.|загаловак =От начала до конца с гапоновской организацией|выданне =Историко-революционный сборник|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_we/varnashev.php|месца =Л.|год =1924|том =1|старонкі =177—208}}</ref>. Гапон быў прыцягнуты да справы арганізацыі як папулярны ў працоўным асяроддзі святар<ref name="Герасимов">{{кніга|аўтар =А. В. Герасимов.|загаловак =На лезвии с террористами|месца =М.|выдавецтва =Товарищество Русских художников|год =1991|старонак =208}}</ref>. Паводле некаторых дадзеных, Гапон карыстаўся заступніцтвам пецярбургскага кіраўніка горада [[Мікалай Васільевіч Клейгельс|Мікалая Клейгельса]], у якога быў на добрым рахунку і лічыўся сваім чалавекам<ref name="Варнашёв" />. Па ініцыятыве кіраўніка горада Гапону было даручана вывучыць пагляды Зубатава на працоўнае пытанне і пастаноўку справы ў зубатаўскіх арганізацыях<ref name="Зубатов">{{артыкул|аўтар =С. В. Зубатов.|загаловак =Зубатовщина|спасылка =|выданне =Былое|нумар =4|месца =СПб.|год =1917|старонкі =157—178}}</ref>. Зімой 1902—1903 гадоў Гапон наведваў сходы зубатаўскага таварыства, гутарыў з Зубатавым і яго вучнем І. С. Сакаловым, а потым здзейсніў падарожжа ў Маскву, дзе азнаёміўся з дзейнасцю маскоўскай зубатаўскай арганізацыі. Паводле вынікаў гэтага падарожжа Гапон напісаў даклад, копіі якога былі пададзены кіраўніку горада Клейгельсу, мітрапаліту Антонію і самому Зубатаву. У дакладзе Гапон паддаваў крытыцы існыя зубатаўскія арганізацыі і прапанаваў заснаваць новае працоўнае таварыства на ўзор незалежных англійскіх [[Прафесійны саюз|прафсаюзаў]]<ref name="История" />. Галоўная ідэя Гапона складалася ў тым, што зубатаўскія таварыствы занадта цесна звязаныя з паліцыяй, што кампраметуе іх у вачах працоўных і паралізуе працоўную самадзейнасць<ref name="Кобяков" />. Паводле слоў Гапона, тэзы яго даклада былі ўхвалены мітрапалітам і кіраўніком горада, але не знайшлі водгуку ў Зубатава. З пункту гледжання Зубатава, пагляды Гапона на працоўнае пытанне з’яўляліся «небяспечнай ерассю»<ref name="Зубатов" />. Гапон і Зубатаў горача спрачаліся па гэтым пытанні, але не прыходзілі да адзінай думкі<ref name="Варнашёв" />. [[Файл:Aleksey Aleksandrovich Lopukhin.jpg|180px|thumb|{{нп3|Аляксей Аляксандравіч Лапухін, 1864|Аляксей Лапухін|ru|Лопухин, Алексей Александрович (1864)}}.]] [[Файл:Yevstrat Pavlovich Mednikov.jpg|thumb|left|180px|{{нп3|Яўстрацій Паўлавіч Меднікаў|Яўстрацій Меднікаў|ru|Медников, Евстратий Павлович}}.]] У жніўні [[1903]] года Зубатаў з-за асабістай сваркі з міністрам унутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|Вячаславам Плевэ]] быў адпраўлены ў адстаўку і высланы з Пецярбурга. Гапон быў адным з нешматлікіх людзей, якія прыехалі на вакзал развітацца з Зубатавым<ref name="Зубатов" />. Паводле слоў Гапона, Зубатаў са слязьмі на вачах прасіў яго не кідаць працоўную арганізацыю<ref name="Варнашёв" />. Пасля ад’езду Зубатава пецярбургская арганізацыя засталася ў падвешаным стане, і Гапон апынуўся яго натуральным наступнікам. У гэты час пецярбургскае працоўнае таварыства было вельмі малалікім і вяло жаласнае існаванне<ref name="Варнашёв" />. Восенню таго ж года Гапон узяўся за ўзнаўленне арганізацыі ў адпаведнасці са сваімі ідэямі. З гэтай мэтай ім быў напісаны новы статут таварыства, што рэзка абмяжоўваў ўмяшанне паліцыі ў яго ўнутраныя справы. Згодна з новым статутам, увесь кантроль над дзейнасцю арганізацыі ўжыццяўляўся яе ''прадстаўніком'', роля якога адводзілася самому Гапону<ref name="Святловский">{{кніга|аўтар =В. В. Святловский.|загаловак =Профессиональное движение в России|месца =СПб.|выдавецтва =Изд-е М. В. Пирожкова|год =1907|старонак =406}}</ref>. Гэта рабіла яго адзіным пасярэднікам паміж працоўным таварыствам і адміністрацыяй. У дакладзе на імя дырэктара Дэпартамента паліцыі [[Аляксей Аляксандравіч Лапухін, 1864|Аляксея Лапухіна]] Гапон пісаў, што не справа паліцыі — займацца стварэннем працоўных арганізацый, «калі ў яе і сваёй справы па завязку», і паказваў на няўдалыя досведы такога роду ў Маскве, Адэсе і Санкт-Пецярбургу. Далей Гапон паказваў, што «ў таварыстве існуе воблака прадузятасцей супраць паліцыі», і таму паліцыя павінна «як бы адысці ўбок і саступіць месца грамадскай самадзейнасці»<ref name="Кобяков">{{артыкул|аўтар =Р. Кобяков.|загаловак =Гапон и охранное отделение до 1905 г|выданне =Былое|нумар =1|месца =Л.|год =1925|старонкі =28—45}}</ref>. Закладам поспеху новай арганізацыі Гапон лічыў прынцып працоўнай ''самадзейнасці'', калі справа вядзецца не чынамі паліцыі, а кружком працоўных, якія прасякнуліся ўсведамленнем уласных інтарэсаў<ref name="Кобяков" />. Даклад Гапона быў спачувальна сустрэты ў міністэрстве ўнутраных спраў, і 15 лютага 1904 года новы статут таварыства быў зацверджаны намеснікам міністра [[Пётр Мікалаевіч Дурнаво|Пятром Дурнаво]]<ref name="КЛ">{{артыкул|загаловак =К истории «Собрания русских фабрично-заводских рабочих С.-Петербурга». Архивные документы|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =288—329}}</ref>. Ствараючы новае таварыства, Гапон не парываў адносін з адстаўленым Зубатавым і некаторы час падтрымваў з ім ліставанне. У канцы 1903 года ў лісце да Зубатава Гапон паведамляў, што працоўныя помняць яго, як свайго настаўніка, і расказваў пра поспехі новай арганізацыі. У той жа час Гапон падкрэсліваў, што новае таварыства ўладкавана на новых пачатках<ref name="Зубатов" />: {{пачатак цытаты}}''Не хаваем, што ідэя адмысловага працоўнага руху — Ваша ідэя, але падкрэсліваем, што зараз сувязь з паліцыяй парвана (так яно насамрэч і ёсць), што наша справа правая, адкрытая, што паліцыя толькі можа кантраляваць нас, але не трымаць на прывязі.''{{канец цытаты|крыніца=С. В. Зубатов. Зубатовщина // Былое. — СПб.: 1917. — № 4. — С. 170.}} Сам Зубатаў, як бачна з яго ўспамінаў, ставіўся да навін Гапона скептычна, але паўплываць на становішча спраў ужо не мог. На думку Зубатава, далейшы лёс арганізацыі быў наканаваны лжывай пастаноўкай справы, якую надалі яму Гапон і яго апекуны. «Здаўшы працоўную справу на рукі Гапону і зрабіўшы яго тым самым адказнай асобай, мясцовая ўлада лічыла, што ёю ўсё меры прыняты, што справа працоўных не яе справа і… спачыла на лаўрах. Гапон жа, аддаліўшы ад працоўных уладу ў інтарэсах асабістай ганарыстасці, пазбавіўся апоры пры нападах на яго працоўных з боку прадпрымальнікаў… Кепская пастаноўка дзела, натуральна, прывяла да такіх жа вынікаў». «Такім чынам, не быўшы маім шчырым прыхільнікам, Гапон не мог быць маім натуральным прадаўжальнікам», — складаў Зубатаў<ref name="Зубатов" />. == Біяграфія ў 1903—1905 гадах == === На чале «Сходу рускіх фабрычна-завадскіх працоўных» === [[Файл:Gapon and Fullon.jpg|thumb|left|280px|''Г. А. Гапон і {{нп3|Іван Аляксандравіч Фулон|І. А. Фулон|ru|Фуллон, Иван Александрович}} на адкрыцці Каломенскага аддзела «Сходу Рускіх фабрычна-завадскіх працоўных г. Санкт-Пецярбурга». Восень 1904 года''.]] У жніўні 1903 года, пасля адстаўкі Зубатава, Гапон прыняўся за ўзнаўленне зубатаўскай арганізацыі на новых пачатках. Сабраўшы групу ініцыятыўных працоўных, Гапон прапанаваў ім «кінуць форму маскоўскай арганізацыі, вызваліцца ад апекі адміністрацыйных нянек і стварыць матэрыяльную незалежнасць»<ref name="Варнашёв" />. Прапанова была падтрымана працоўнымі, і 30 жніўня 1903 года на {{нп3|Выбаргскі бок|Выбаргскаму боку|ru|Выборгская сторона}} на грошы працоўных<ref name="Павлов">{{артыкул|аўтар =И. И. Павлов.|загаловак =Из воспоминаний о «Рабочем Союзе» и священнике Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_p/pvlv00.php|выданне =Минувшие годы|месца =СПб.|год =1908|нумар =3—4|старонкі =21—57 (3), 79—107 (4)}}</ref> была адкрыта першая чайная-клуб, якая стала цэнтрам новага таварыства<ref name="КЛ" />. Устаўшы на чале арганізацыі, Гапон хутка выдаліў з яе стаўленікаў Зубатава і прызначыў на ўсе адказныя пасты сваіх людзей. У лютым 1904 года міністэрства ўнутраных спраў зацвердзіла напісаны Гапонам статут прафсаюзу, і неўзабаве ён быў урачыста адкрыты пад назвай «[[Сход рускіх фабрычна-завадскіх працоўных г. Санкт-Пецярбурга]]». Трэба заўважыць, што з 8 студзеня [[1904]] года па 12 студзеня [[1905]] года святар Гапон Г. А. з’яўляўся настаяцелем царквы Св. Благавернага князя Міхаіла Чарнігаўскага пры Санкт-Пецярбургскай гарадской перасыльнай турме. Апынуўшыся на чале працоўнага Сходу, Гапон разгарнуў актыўную дзейнасць. Фармальна Сход займаўся арганізацыяй узаемнай дапамогі і асветніцтвам, аднак Гапон надаў яму іншы кірунак. З ліку дакладных працоўных Гапон арганізаваў асаблівы кружок, які зваў «таемным камітэтам» і які збіраўся на яго кватэры<ref name="История" />. Найбліжэйшымі паплечнікамі Гапона па «таемным камітэце» былі працоўныя І. В. Васільеў і {{нп3|Мікалай Міхайлавіч Варнашоў|М. М. Варнашоў|ru|Варнашёв, Николай Михайлович}}. На сходах кружка чыталася нелегальная літаратура, вывучалася гісторыя рэвалюцыйнага руху і абмяркоўваліся планы будучага змагання працоўных за свае правы<ref name="Варнашёв" />. Задума Гапона складалася ў тым, каб з’яднаць шырокія працоўныя масы і падняць іх на змаганне за свае чалавечыя правы, за свае эканамічныя і палітычныя інтарэсы<ref name="Гуревич">{{артыкул|аўтар =Л. Я. Гуревич.|загаловак =[[s:ru:Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г. (Гуревич)|Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г.]]|выданне =Былое|месца =СПб.|год =1906|нумар =1|старонкі =195—223}}</ref>. Першыя часы справа арганізацыі прасоўвалася туга, і да вясны 1904 года колькасць людзей у Сходзе не перавышала некалькіх сот чалавек<ref name="История" />. Імкнучыся пашырыць сваю арганізацыю, Гапон стаў шукаць сувязей з уплывовымі працоўнымі, якія маглі б прывесці ў Сход новых членаў. Восенню 1903 года яму атрымалася прыцягнуць да працы ў Сходзе ўплывовую групу працоўных з [[Васільеўская выспа|Васільеўскай выспы]], вядомую пад назвай ''групы Карэліна''. Вядучую ролю ў гэтай групе гулялі {{нп3|Аляксей Ягоравіч Карэлін|Аляксей|ru|Карелин, Алексей Егорович}} і {{нп3|Вера Маркаўна Карэліна|Вера Карэліна|ru|Карелина, Вера Марковна}}. У большасці гэта былі людзі, якія прайшлі праз [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычныя]] кружкі, але мелі тактычныя разыходжанні з {{нп3|Расійская сацыял-дэмакратычная працоўная партыя|сацыял-дэмакратычнай партыяй|ru|Российская социал-демократическая рабочая партия}}. Іх яднала нялюбасць да партыйнай інтэлігенцы<ref name="Святловский" /> і імкненне знайсці шляхі для адкрытай дзейнасці ў працоўных масах<ref name="Павлов" />. [[Файл:Aleksey Yegorovich Karelin.jpg|thumb|right|180px|[[Аляксей Ягоравіч Карэлін|Аляксей Карэлін]].]] Апроч Карэліных, у групу ўваходзілі {{нп3|Дзмітрый Васільевіч Кузін|Д. В. Кузін|ru|Кузин, Дмитрий Васильевич}}, І. М. Харытонаў, Я. І. Іваноў, Г. З. Усанаў, В. А. Князеў, К. В. Бялоў і іншыя<ref name="Варнашёв" />. Адразу прадстаўнікі групы адносіліся да гапонаўскага таварыства з бояззю, падазраючы ў ім чарговы прыклад «зубатаўшчыны» і «правакацыю». Аднак пасля шэрага сустрэч і перамоў з Гапонам яны пераканаліся, што «Гапон — сумленны чалавек», і пагадзіліся з ім супрацоўнічаць. Гапон адкрыў ім сваю ''задуму'', якая складалася ў тым, каб паступова аб’яднаць працоўных усёй краіны. «Калі мы, — казаў ён, — уладкуем такія клубы, як у Пецярбургу, у Маскве, Харкаве, Кіеве, Растове-на-Доне, Іванаве, то пакрыем паступова такой сеткай усю Расію. Аб’яднаем працоўных усёй Расіі. Можа быць выбліск, усеагульны, эканамічны, а мы падамо вымогі палітычныя». У лістападзе 1903 года А. Я. Карэлін паведамляў свайму знаёмаму І. І. Паўлаву: {{пачатак цытаты}}— ''Гапон па сваёй унутранай прыродзе — не толькі не правакатар, але, мабыць, такі жарсны рэвалюцыянер, што, можа, яго палкасць у гэтым дачыненні трохі залішняя. Ён безумоўна захоплены ідэяй вызвалення працоўнага класа, але паколькі падпольную партыйную дзейнасць ён не знаходзіць дамэтнай, то ён лічыць няўхільна патрэбным адкрытую арганізацыю працоўных мас па вядомым плане і спадзяецца на паспяховасць свайго задання, калі асобныя групы свядомых працоўных будуць каля яго і дадуць яму сваю падтрымку. Такім чынам ён думае арганізаваць, ведучы справу магчыма асцярожней, працоўнае таварыства, у якое павінен увайсці магчыма большы лік членаў. Налічваючы ў таварыстве некалькі дзясяткаў, а, можа, і сотняў тысяч, можна арганізаваць такое пралетарскае войска, з якой урэшце ўраду і капіталістам давядзецца лічыцца ў сілу патрэбы… Вось план Гапона, і мы мяркуем, што план гэты мае будучыню''.{{канец цытаты|крыніца=И. И. Павлов. Из воспоминаний о «Рабочем Союзе» и священнике Гапоне // Минувшие годы. — СПб.: 1908. — № 3. — С. 26—27.}} [[Файл:Vera Markovna Karelina.jpg|thumb|left|180px|[[Вера Маркаўна Карэліна|Вера Карэліна]].]] На думку некаторых даследчыкаў, задума Гапона ўзыходзіла да ідэі ''усеагульнай мірнай стачкі'', высунутай яго настаўнікам-талстоўцам [[Іван Міхайлавіч Трэгубаў|І. М. Трэгубавым]]<ref>{{артыкул|аўтар =И. А. Гордеева.|загаловак =Георгий Гапон, Иван Трегубов и идея всеобщей мирной стачки: к интеллектуальной истории политических проектов религиозной общественности|выданне=Тень Люциферова крыла. Революционаризм в России: символы и цвета революции|месца =М.|выдавецтва=РГГУ|год =2005}}</ref>. У канцы 1903 года працоўныя з групы Карэліна ўступілі ў «Сход» і занялі ў ім кіроўныя пасты. Карэлін і яго найблізкія таварышы ўвайшлі таксама ў склад «таемнага камітэта», ці «штаба», і ўзялі ўдзел у выпрацаванні далейшай тактыкі арганізацыі. У сакавіку 1904 года Г. А. Гапонам і працоўнымі І. В. Васільевым, М. М. Варнашовым, Д. У. Кузіным і А. Я. Карэліным была прынята так званая «праграма пяці», што стала таемнай праграмай арганізацыі<ref name="Варнашёв" />. Праграма, што змяшчала ў сабе як эканамічныя, так і палітычныя вымогі, пазней цалкам увайшла ў змест петыцыі, з якой працоўныя ішлі да цара 9 студзеня 1905 года<ref name="Шилов">{{артыкул|аўтар =А. А. Шилов.|загаловак =К документальной истории петиции 9 января 1905 г|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_sh/shilov1905.php|выданне =Красная летопись|нумар =2|месца =Л.|год =1925|старонкі =19—36}}</ref>. «Шырце гэтыя думкі, імкніцеся да заваявання гэтых вымогаў, але не кажыце, адкуль яны», — наказваў працоўным Гапон. Уступ у «Сход» групы Карэліна прывёў да хуткага ўзросту колькасці ўдзельнікаў арганізацыі<ref name="Варнашёв" />. Карэлінцы павялі сярод працоўных агітацыю за ўступ у «Сход», пераконваючы іх, што справа Гапона — справа чыстая і не мае нічога агульнага з паліцэйскай задумай Зубатава. «Кожны, паверыўшы ў Гапона і справу, увесь аддаваўся ёй і дзясяткамі даваў такіх членаў, якія самі па сабе ўяўлялі сілу, цалкам падрыхтаваную і апрацаваную для прапаганды і агітацыі», — успамінаў М. М. Варнашоў<ref name="Варнашёв" />. З вясны 1904 года працоўныя сталі ўступаць у «Сход» масамі, і колькасць удзельнікаў «Схода» за кароткі час узрасла да некалькіх тысяч. Група Карэліна зрабіла вырашальны ўплыў на далейшы кірунак дзейнасці «Сходу». Усярэдзіне кіраўніцтва «Сходу» карэлінцы ўтварылі свайго роду [[апазіцыя|апазіцыю]], якая змушала Гапона лічыцца з яе вымогамі. Паводле думкі І. І. Паўлава, апазіцыя гуляла ў «Сходзе» нават важнейшую ролю, чым сам Гапон: «Гапон быў патрэбен, як шырма, і рыза яго гэтаму спрыяла. Але калі б не было Гапона, той рух усё адно высунуў бы каго-небудзь іншага, у якога замест рызы знайшлося б што-небудзь іншае. У гэтым руху брала ўдзел сама працоўная маса, што высунула наперад, у выглядзе авангарда, асобную групу, якая прыняла, усмактала ў сябе Гапона, і, увесь час падштурхоўваючы яго ў пажаданым групе кірунку, прымусіла яго зрабіць тое, што ён павінен быў зрабіць»<ref name="Павлов" />. [[Файл:Ivan Mikhaylovich Kharitonov.jpg|thumb|right|180px|Іван Харытонаў.]] З мая 1904 года пачалося адкрыццё новых аддзелаў «Сходу» ў розных частках горада. Усяго да канца года было адкрыта 11 аддзелаў. Адкрыццё аддзелаў не было агадана статутам, але Гапон дасягаў свайго, дзеючы «нахабствам»: наймаў памяшканне і запрашаў на асвячэнне кіраўніка горада, пасля чаго паліцэйскія ўлады ўжо не ўмешваліся і выдавалі дазвол<ref name="Z">{{артыкул|аўтар =Z.|загаловак =К биографии Гапона. Из женевского архива Бунда|спасылка =|выданне =Минувшие годы|нумар =7|месца =СПб.|год =1908|старонкі =39—44}}</ref>. Так атрымалася пашырыць дзейнасць «Сходу» па ўсім Пецярбургу. Улетку 1904 года Гапон у парушэнне статута паспрабаваў пашырыць дзейнасць «Сходу» на іншыя гарады Расіі. З гэтай мэтай ён здзейсніў падарожжа ў [[Масква|Маскву]], [[Кіеў]], [[Харкаў]] і Палтаву. У Маскве і Кіеве Гапон наведваў мясцовыя зубатаўскія арганізацыі і пры працоўных крытыкаваў іх дзейнасць, ставячы ў прыклад поспехі сваёй працоўнай арганізацыі ў Пецярбургу. Пры гэтым ён пераконваў працоўных адмовіцца ад сувязей з адміністрацыяй і арганізавацца на пачатках самадзейнасці, абяцаючы сваё спрыянне пры правядзенні новага статута<ref name="КЛ" />. Пра гэту дзейнасць Гапона стала вядома мясцовай адміністрацыі. Па дырэктыве маскоўскага генерал-губернатара {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча|ru|Сергей Александрович}} Гапон быў арыштаваны і высланы з Масквы, і на яго быў напісаны данос міністру ўнутраных спраў, які абвінавачваў яго ў нестатутнай дзейнасці<ref name="Спиридович" />. Аднак у гэты час міністр У. К. Плевэ быў забіты бомбай тэрарыста, і данос застаўся без наступстваў. Падобная гісторыя адбылася ў Кіеве, дзе генерал-губернатарам быў стары знаёмы Гапона [[Мікалай Васільевіч Клейгельс|М. В. Клейгельс]]. У Кіеве Гапон заявіў, што дзейнічае з дазволу дырэктара Дэпартамента паліцыі А. А. Лапухіна. Аднак начальнік мясцовага ахоўнага аддзялення [[Аляксандр Іванавіч Спірыдовіч|А. І. Спірыдовіч]] быў супраць стварэння ў горадзе працоўных арганізацый і выехаў у Пецярбург, дзе паведаміў пра свае сумневы Лапухіну. Паводле слоў Спірыдовіча, Лапухін абураўся нахабствам і хлуснёй Гапона, які дзейнічаў без яго ведама. Гапону было забаронена выходзіць за рамкі Пецярбурга<ref name="Спиридович" />. Увосень 1904 гады па ініцыятыве ліберальнага «[[Саюз вызвалення|Саюзу вызвалення]]» у краіне пачалася кампанія земскіх {{нп3|петыцыя|петыцый|ru|Петиция}}. У земскіх петыцыях і ў левым друку высоўваліся вымогі [[канстытуцыя|канстытуцыі]] і [[парламент|народнага прадстаўніцтва]]. У пачатку лістапада 1904 года Гапон па сваёй ініцыятыве ўсталяваў сувязь з прадстаўнікамі «Саюзу вызвалення» і запрасіў іх на пасяджэнне свайго «таемнага камітэта»<ref name="Гуревич" />. Па запрашэнні Гапона на сустрэчу прыбыткі {{нп3|Кацярына Дзмітрыеўна Кускова|К. Д. Кускова|ru|Кускова, Екатерина Дмитриевна}}, {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Пракаповіч|С. М. Пракаповіч|ru|Прокопович, Сергей Николаевич}} і {{нп3|Васіль Якаўлевіч Якаўлеў-Багучарскі|В. Я. Якаўлеў-Багучарскі|ru|Богучарский-Яковлев, Василий Яковлевич}}. Лібералы прапанавалі працоўным далучыцца да земскай кампаніі і звярнуцца да ўлад з такой жа петыцыяй, з якімі выступалі земскія дзеячы<ref>{{кніга|аўтар =И. П. Белоконский.|загаловак =Земское движение|месца =М.|выдавецтва =«Задруга»|год =1914|старонак =397}}</ref>. Гапон, са свайго боку, азнаёміў іх са сваёй сакавіцкай «праграмай пяці»<ref name="Шилов" />. [[Файл:Gerasim Sergeyevich Usanov.jpg|thumb|left|180px|Герасім Усанаў.]] 28 лістапада 1904 года прапанова выступіць з працоўнай петыцыяй было высунута Гапонам на сходзе старшыняў аддзелаў «Сходу». Прапанова была прынята большасцю галасоў, прытым рашэнне пра ўтрыманне і спосаб падачы петыцыі пакідалася на меркаванне Гапона<ref name="Варнашёв" />. З гэтага моманту кіраўнікі «Сходу» павялі ў масах агітацыю за падачу петыцыі пра працоўныя патрэбы. Перад кіраўнікамі аддзелаў была пастаўлена заданне ўвязваць у сваіх выступах эканамічныя патрэбы працоўных з іх палітычным бяспраўем. Па дамоўленасці з «Саюзам вызвалення» ў аддзелах сталі шырыцца ліберальныя газеты «Наша жыццё» і «Нашы дні» («Сын бацькаўшчыны»). Газеты чыталіся на працоўных сходах, а кіраўнікі аддзелаў давалі ім адпаведнае тлумачэнне. «Газетная тактыка» прывяла да рэзкай палітызацыі «Сходу», што выявілася ў хуткім узросце колькасці яго ўдзельнікаў<ref name="Павлов" />. У снежні 1904 года ён налічваў ужо 9000 членаў, а ў пачатку студзеня 1905 года ўзрос да 20000<ref name="Павлов" />. У снежні 1904 года пытанне пра падачу петыцыі прывяло да расколу ў кіраўніцтве «Сходу». Штабная апазіцыя (А. Я. Карэлін, В. М. Карэліна) настойвалі на неадкладнай падачы петыцыі, тады як Гапон і яго прыхільнікі лічылі яе заўчаснай. Гапон меркаваў, што падача петыцыі, не падмацаваная паўстаннем масы, прывядзе толькі да арышту кіраўніцтва «Сходу» і зачынення яго аддзелаў<ref name="Z" />. Таму ён лічыў патрэбным як след падрыхтаваць працоўную масу да выступлення<ref name="Гуревич" />. У гэты час у Гапона склаўся план стварыць па ўсёй Расіі сетка {{нп3|спажывецкі кааператыў|спажывецкіх кааператываў|ru|Потребительский кооператив}}, з дапамогай якіх ён вылічваў сарганізаваць працоўных іншых гарадоў, а таксама сялян. Ён нават склаў на гэты конт дамову з купцом А. Е. Міхайлавым, які абавязаўся падаць пазыковы капітал. Аднак апазіцыя меркавала, што менавіта зараз наступіў той самы момант, калі працоўныя павінны выступіць са сваімі вымогамі, і што іншага выпадку можа не быць. Бачачы, што Гапон адкладае петыцыю на нявызначаную будучыню, апазіцыя стала рыхтаваць глебу для скідання яго з пастамента працоўнага правадыра<ref name="Павлов" />. Адносіны бакоў абвастрыліся. У гэты самы час адбыўся інцыдэнт са звальненнем чатырох працоўных з Пуцілаўскага завода, які надаў падзеям новы зварот. === На чале студзеньскага працоўнага страйку 1905 года === [[Файл:Ivan Alexandrovich Fullon by Bulla's Studio (~1904).jpg|thumb|180px|[[Іван Аляксандравіч Фулон|Іван Фулон]].]] Напачатку снежня 1904 года з [[Кіраўскі завод|Пуцілаўскага завода]] паводле рашэння майстра Цяцяўкіна былі звольнены чацвёра працоўных — членаў «Сходу»: Сяргунін, Субоцін, Уколаў і Фёдараў. Паводле сцвярджэння адміністрацыі, яны былі звольнены на законнай падставе. Аднак у асяроддзі працоўных пашырылася чутка, што яны звольнены за прыналежнасць да гапонаўскага «Схода». Па інфармацыі І. І. Паўлава, кіраўнікі Пуцілаўскага завода былі занепакоены імклівым узростам Нарвскага аддзела «Сходу», які пагражаў увабраць у сябе ўсіх працоўных завода<ref name="Павлов" />. Інцыдэнт са звальненнем працоўных разглядаўся ў Нарвскім аддзеле, і там было вырашана, што яны звольнены незаконна, пра што было сказана Гапону<ref name="КЛ" />. Вярнуўшыся з Нарвскага аддзела, Гапон заявіў сваім супрацоўнікам, што бачыць у звальненні выклік, кінуты «Сходу» з боку капіталістаў. Гапон сказаў, што «Сход» павінен уступіцца за сваіх членаў і што ў адваротным выпадку ён нічога не каштуе і ён сам з яго выйдзе<ref name="Z" />. 27 снежня адбылося пасяджэнне кіраўнікоў аддзелаў «Сходу» на [[Васільеўская выспа|Васільеўскай выспе]], на якім абмяркоўвалася пытанне пра пуцілаўскі інцыдэнт. Паводле вынікаў пасяджэння было прынята рашэнне паслаць тры дэпутацыі: адну — да дырэктара завода С. І. Смірнова, іншую — да фабрычнага інспектара С. П. Чыжова і трэцюю — да кіраўніка горада І. А. Фулона. У прынятай рэзалюцыі ад заводчыкаў патрабавалі аднавіць на сваіх месцах звольненых працоўных і звольніць майстра Цяцяўкіна. У выпадку адмовы ў выкананні вымогаў працоўныя заяўлялі, што не ручаюцца за захаванне ў горадзе парадку. Пасля прыняцця рэзалюцыі ў вузейшым коле кіраўнікоў «Сходу» было паднята пытанне пра петыцыю. Гапон і на гэтым пасяджэнні быў супраць петыцыі, пераконваючы працоўных весці толькі стачку. «Я чалавек практычны і думаю, як бы не выйшла з гэтага горш, — казаў Гапон. — Я глыбока перакананы, што стачку мы выйграем, а петыцыя — недарэчнасць цяпер». Апазіцыя ж лічыла, што менавіта цяпер наступіў самы зручны момант. Паводле ўспамінаў [[Аляксей Ягоравіч Карэлін|А. я. Карэліна]], вынік справы вырашыў яго выступ: «Выйшла так, што пры галасаванні падзяліліся амаль пароўну і вырашальным павінен быў быць голас Гапона: як ён скажа, так і будзе. Моцна верылі ў яго. Тады я і сказаў: „Таварышы! Нас завуць зубатаўцамі. Але зубатаўцы апраўдалі сябе тым рухам, што быў ад іх у Адэсе, а мы апраўдаем сябе падачай петыцыі“. Мае словы і былі як быццам бы апошняй кропляй. Гапон сказаў: „Хочаце сарваць стачку, ну, зрывайце!“ — і галасаваў за выступленне. Гэта і вырашыла справу, бо большасць галасавала за Гапонам». [[Файл:Vladimir Nikolayevich Kokovtsov.jpg|180px|left|thumb|[[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзімір Какоўцаў]].]] Паводле вынікаў галасавання было прынята рашэнне: у выпадку невыканання вымогаў працоўных абвясціць страйк на Пуцілаўскім заводзе і падаць адміністрацыі шырэйшыя эканамічныя вымогі; калі і тады вымогі не будуць выкананы, пашырыць страйк яшчэ на некалькі заводаў і падаць яшчэ шырэйшыя вымогі; калі ж і гэтым разам заводчыкі не саступяць, звярнуць страйк ва ўсеагульны і выкарыстаць яго для падачы петыцыі<ref name="Варнашёв" /><ref name="Павлов" />. 28 снежня дэпутацыі ад працоўных з’явіліся да дырэктара Смірнова і фабрычнага інспектара Чыжова, і тыя адмовілі ім ва ўсіх вымогах. Пры гэтым дырэктар Смірноў скончыў сваю прамову вінавачаннямі ў адрас Гапона, сказаўшы, што ён і ёсць галоўны вораг працоўных<ref name="Павлов" />. Кіраўнік горада Фулон, наадварот, прыняў дэпутацыю ветліва і абяцаў зрабіць спрыянне. У наступныя дні Гапон вёў аднаасобныя перамовы са Смірновым і Чыжовым, пераконваючы іх пайсці на саступкі, аднак тыя засталіся непахіснымі. Паводле сцвярджэння інспектара Чыжова, падчас гутаркі Гапон прапанаваў яму перайсці на бок «Сходы», пагражаючы ў адваротным выпадку пусціць супраць яго ўсе сродкі: суд, друк і раздражненне 6000 працоўных. Калі ж Чыжоў спытаў, ці азначае «раздражненне 6000 працоўных», што яго могуць забіць, Гапон адказаў, што так<ref name="Романов">{{артыкул|аўтар =Б. Романов.|загаловак =К характеристике Гапона. (Некоторые данные о забастовке на Путиловском заводе в 1905 году)|выданне =Красная летопись|нумар =2|месца =Л.|год =1925|старонкі =37—48}}</ref>. Аднак Чыжоў не паддаўся на пагрозу. Пасля Чыжоў пісаў: «Атрымаўшы адпор ад дырэктара С. І. Смірнова, святар Гапон убачыў сябе ў становішчы чалавека, якому ўжо нельга спыняцца на паўдарозе: ускалыхнутая частка працоўных не прабачыла б яму чаканняў, якія не спраўдзіліся, і ён пусціў у ход усё, каб падтрымаць свой аўтарытэт»<ref name="Романов" />. Нягледзячы на адмову адміністрацыі і фабрычнай інспекцыі, Гапон да апошняга моманту спадзяваўся на мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Напярэдадні Новага года ў гутарцы з І. І. Паўлавым Гапон выказаў упэўненасць, што ўрад, апавешчаны пра вымогі працоўных, зробіць ціск на адміністрацыю завода. «Мне здаецца, што наверсе паспеюць зразумець сапраўднае становішча справы і не дадуць завярнуцца падзеям — пойдуць на саступкі, то бок зробяць пуцілаўскай адміністрацыі выкліканне, і яна задаволіць нашы пакуль мізэрныя вымогі», — казаў Гапон<ref name="Павлов" />. [[Файл:Peotr Dmitriyevich Sviatopolk-Mirskiy1.jpg|180px|thumb|[[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Пётр Святаполк-Мірскі]].]] Гапон ускладаў свае надзеі на Фулона, які вёў перамовы пра аднаўленне працоўных з [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]]<ref name="История" />. Аднак насуперак чаканням Гапона, вымогі так і не былі здаволены. 2 студзеня на сходзе ў Нарвскім аддзеле было прынята рашэнне пра пачатак страйку, і 3 студзеня Пуцілаўскі завод устаў. Адначасова гапонаўскія працоўныя пачалі друкаваць і шырыць па заводах Пецярбурга спісы шырокіх эканамічных вымогаў да адміністрацыі<ref name="Записки">{{артыкул|загаловак =Записки прокурора Петербургской судебной палаты министру юстиции 4—9 января 1905 г|спасылка =http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/190501proku.php|выданне =Красный архив|нумар =1|месца =Л.|год =1935|старонкі =41—51}}</ref>. 3 студзеня ў міністра фінансаў [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|У. М. Какоўцава]] адбылася нарада заводчыкаў і фабрыкантаў, на якой абмяркоўваліся меры па спыненні працоўнага страйку. Паводле вынікаў гэтай нарады Какоўцаў напісаў даклад на імя імператара, які быў пададзены яму 5 студзеня. У дакладзе Какоўцаў сцвярджаў, што вымогі працоўных незаконныя і невыканальныя для прамыслоўцаў, а выкананне некаторых з іх магло б вырабіць цяжкую шкоду расійскай прамысловасці. У прыватнасці, усталяванне 8-гадзіннага працоўнага дня на Пуцілаўскім заводзе, што выконваў адказны заказ для Маньчжурскай арміі, магло б прывесці да непапраўных наступстваў на ваенным фронце і таму зусім недазволена. Какоўцаў таксама звяртаў увагу цара на тое, што страйкам кіруе дапушчаны ўладамі «Сход» на чале са святаром Гапонам і паведамляў, што звярнуўся па гэтай нагодзе ў Дэпартамент паліцыі. Цар азнаёміўся з дакладам<ref>{{кніга|загаловак =Начало первой русской революции. Январь-март 1905 года. Документы и материалы|адказны=Под ред. Н. С. Трусовой|месца =М.|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год =1955|старонак =960}}</ref>. 4 студзеня Гапон на чале дэпутацыі з’явіўся да дырэктара Пуцілаўскага завода Смірнова і зачытаў яму спіс эканамічных вымогаў. З нагоды кожнага пункта вымогаў Гапон даваў тлумачэнні і пярэчыў на заўвагі, што рабіліся дырэктарам, прытым неаднаразова звяртаўся да суправаджалых яго працоўных са словамі: «Ці не так, таварышы?»<ref name="Записки" />. Смірноў у чарговы раз адмовіў у задавальненні вымогаў, паказаўшы падставы, чаму яны невыканальныя. На наступны дзень страйк быў пашыраны на іншыя заводы Пецярбурга, і ім былі таксама паданы шырокія эканамічныя вымогі. 5 студзеня Гапон хадзіў з дэпутацыяй у кіраванне акцыянераў Пуцілаўскага завода і пераканаўся, што вымогі працоўных не будуць задаволены<ref name="КЛ" />. 6 студзеня ён адправіўся да міністра ўнутраных спраў [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|П. Д. Святаполк-Мірскага]], але той адмовіўся яго прыняць<ref name="КЛ" />. Пасля таго, як стала ясна, што ўсе эканамічныя сродкі змагання вычарпаны, Гапон вырашыў перайсці на шлях палітыкі і звярнуцца непасрэдна да [[Мікалай II (імператар расійскі)|цара]]. У сваіх успамінах Гапон пісаў: «Усведамляючы, што са свайго боку я зрабіў усё, каб захаваць мір, я вырашыў, што іншага выніку не было, як усеагульны страйк, а бо страйк гэты, без сумневу, выкліча зачыненне майго саюзу, то я і паспяшаўся са складаннем петыцыі і апошнімі гатаваннямі»<ref name="История" />. === Шэсце да цара і «Крывавая нядзеля» === {{also|Крывавая нядзеля}} 6 студзеня Гапон прыехаў у Нарвскі аддзел «Сходу» і прамовіў запальную прамову, у якой заклікаў працоўных звярнуцца са сваімі патрэбамі непасрэдна да цара. Сутнасць прамовы складалася ў тым, што на працоўнага не зважаюць, не лічаць яго за чалавека, праўды нідзе нельга дамагчыся, усе законы патаптаны, і працоўныя павінны ''паставіць сябе'' у такое становішча, каб з імі лічыліся, як з людзьмі<ref name="КЛ" />. Пры гэтым Гапон заклікаў усіх працоўных, з жонкамі і дзецьмі, ісці 9 студзеня ў 2 гадзіны дня да [[Зімовы палац|Зімовага палаца]]. У той жа дзень Гапон на падставе прапанаваных яму накідаў склаў тэкст петыцыі на імя цара. У грунт петыцыі была пакладзена сакавіцкая «праграма пяці», да якой Гапон дадаў вялізную прадмову і кароткую выснову<ref name="Шилов" />. Прадмова, напісаная ў стылі царкоўнага красамоўства, утрымлівала зварот да цара, апісанне бядотнага становішча і бяспраўя працоўных і вымогу неадкладнага склікання [[Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]. «Не адмоў у дапамозе Твайму народу, выведзі яго з магілы бяспраўя, галечы і невуцтва, дай яму магчымасць самому чыніць свой лёс, скінь з яго невыносны прыгнёт урадоўцаў. Разбуры сцяну паміж Табой і тваім народам, і хай ён кіруе краінай разам з Табой», — пісаў цару Гапон<ref>[[:ru:s:Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петыцыя працоўных Санкт-Пецярбурга для падачы цару Мікалаю II]]</ref>. У кароткай выснове Гапон ад імя працоўных выяўляў гатовасць памерці ля сцен царскага палаца, калі просьба не будзе выканана: {{пачатак цытаты}}''Вось, Гасудар, нашы галоўныя патрэбы, з якімі мы прыйшлі да Цябе! Загадай і пакляніся выканаць іх, і Ты зробіш Расію шчаслівай і слаўнай, а імя сваё захаваеш у сэрцах нашых і нашых нашчадкаў на вечныя часы. А не загадаеш, не адгукнешся на наша маленне, — мы памром тут, на гэтым пляцы, прад Тваім палацам. Нам няма куды больш ісці і няма чаго! У нас толькі два шляхі: — ці да волі і шчасця, ці ў магілу. Пакажы, Гасудар, любы з іх, мы пойдзем па ім беспярэчна, хоць бы гэта і быў шлях да смерці. Хай наша жыццё будзе ахвярай для змучанай Расіі! Нам не шкада гэтай ахвяры, мы ахвотна прыносім яе!''''{{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II // Красная летопись. — Л.: 1925. — № 2. — С. 1.}} Ідэя шэсця да палаца «ўсей грамадай» паўстала 6 студзеня і прыналежала самому Гапону<ref name="Шилов" />. Сутнасць ідэі была простай: петыцыю, пададзеную дэпутацыяй ад працоўных, можна пакласці пад сукно, але петыцыю, прынесеную дзясяткамі тысяч працоўных, нельга пакласці пад сукно<ref name="Симбирский" /><ref name="Варнашёв" />. Цар так ці інакш павінен будзе адказаць на гэту просьбу, і з гэтага адказу стане ясна, з кім ён — з народам ці супраць народа<ref name="Варнашёв" />. 6, 7 і 8 студзеня тэкст петыцыі чытаўся ва ўсіх аддзелах «Сходу», і пад ім збіраліся тысячы подпісаў. Паводле падліку гісторыка [[Васіль Якаўлевіч Багучарскі-Якаўлеў|В. Я. Багучарскага]], толькі 6 студзеня пад петыцыяй былі сабраны не менш 7 тысяч подпісаў<ref>{{артыкул|аўтар =В. Я. Богучарский.|загаловак =Примечание к «Воспоминаниям» И. И. Павлова|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_p/pvlv05.php|выданне =Минувшие годы|месца =СПб.|год =1908|нумар =4|старонкі =92}}</ref>. Паводле падліку журналіста Н. Сімбірскага, усяго былі сабраны не менш 40 тысяч подпісаў<ref name="Симбирский" />, а паводле ацэнкі самога Гапона, подпісаў было больш 100 тысяч<ref name="История" />. Гапон раз’язджаў па аддзелах «Сходу», зачытваў петыцыю і даваў ёй тлумачэнне. Казаў Гапон проста і шчыра і лёгка авалодваў аўдыторыяй. Сакрэт прамоўніцкага талента Гапона складаўся ў тым, што ён гаварыў з працоўнымі на адной мове і выяўляў іх уласныя пачуцці і жаданні<ref name="Мандельберг">{{кніга|аўтар =В. Е. Мандельберг.|загаловак =Из пережитого|месца =Давос|выдавецтва=«За рубежом»|год =1910|старонак =145}}</ref>. Пасля кожнага пункта петыцыі Гапон даваў яму кароткае тлумачэнне і звяртаўся да натоўпу з пытаннем: «Ці трэба вам гэта, таварышы?» — «Трэба, трэба!» — адзіным уздыхам адказваў натоўп. Пад канец прамовы Гапон патрабаваў ад працоўных паклясціся, што яны з’явяцца ў нядзелю на плошчу і не адступяцца ад сваіх вымогаў, нават калі ім будзе пагражаць смерць. Паводле сведчанняў сведак, натоўп, наэлектрызаваны Гапонам, знаходзіўся ў стане рэлігійнай экзальтацыі<ref name="Зеликсон-Бобровская">{{кніга|загаловак =Первая русская революция в Петербурге 1905 г.|адказны=Под ред. Ц. С. Зеликсон-Бобровской|месца=Л.-М.|выдавецтва=Госиздат|год =1925|том =1|старонак=170}}</ref>. Людзі плакалі, тупалі нагамі, стукалі крэсламі, біліся кулакамі ў сцены і кляліся, як адзін, з’явіцца на плошчу і памерці за праўду і волю<ref name="Гуревич" />. У «Сходзе» панавала атмасфера містычнага экстазу. Людзі складалі пальцы крыжыкамі, паказваючы, што гэтыя вымогі для іх святыя і іх клятва раўназначная прысязе на крыжы<ref name="Гуревич" />. Сведка падзей {{нп3|Любоў Якаўлеўна Гурэвіч|Л. Я. Гурэвіч|ru|Гуревич, Любовь Яковлевна}} пісала: «Можа, ніколі і нідзе яшчэ рэвалюцыйны ўздым велізарных народных мас — гатовасць памерці за волю і абнаўленне жыцця — не злучаўся з такім урачыстым, можна сказаць, народна-рэлігійным настроем»<ref name="Гуревич" />. Папулярнасць самага Гапона ў гэтыя дні дасягнула небывалых памераў. Многія бачылі ў ім [[прарок]]а, пасланага Богам для вызвалення працоўнага народа. Кабеты падносілі да яго для дабраславення сваіх дзяцей. Людзі бачылі, з якой лёгкасцю спыняліся велізарныя фабрыкі і заводы, і прыпісвалі гэта «сіле» Гапона. Пракурор Пецярбургскай судовай палаты пісаў у запісцы на імя міністра юстыцыі: {{пачатак цытаты}}''Названы святар набыў надзвычайнае значэнне ў вачах народа. Большасць лічыць яго прарокам, які з’явіўся ад Бога для абароны працоўнага люду. Да гэтага ўжо дадаюцца легенды пра яго непаражальнасць, няўлоўнасць і да т.п. Кабеты гавораць пра яго са слязьмі на вачах. Абапіраючыся на рэлігійнасць велізарнай большасці працоўных, Гапон захапіў усю масу фабрычных і рамеснікаў, так што ў наш час у руху бярэ ўдзел каля 200 000 чалавек. Скарыстаўшы менавіта гэты бок маральнай сілы рускага прастачыны, Гапон, па выразе адной асобы, «даў аплявуху» рэвалюцыянерам, якія страцілі любое значэнне ў гэтых хваляваннях, выдаўшы ўсяго 3 пракламацыі ў нязначнай колькасці. На загад а. Гапона працоўныя гоняць ад сябе агітатараў і знішчаюць лісткі, слепа ідуць за сваім духоўным бацькам. Пры такім кірунку складу думак натоўпу ён, без сумневу, цвёрды і пераканана верыць у правасць свайго жадання падаць чалабітную цару і мець ад яго адказ, лічачы, што калі пераследуюць студэнтаў за іх прапаганду і дэманстрацыі, той напад на натоўп, што ідзе да цара з крыжам і святаром, будзе выяўным довадам немагчымасці для падданых цара прасіць яго пра свае патрэбы.''{{канец цытаты|крыніца=Записки прокурора Петербургской судебной палаты министру юстиции 4—9 января 1905 г. // Красный архив. — Л.: 1935. — № 1. — С. 48.}} [[Файл:Gapon i rabochiye2.jpg|left|thumb|280px|''Георгій Гапон з групай працоўных напярэдадні <br />9-га студзеня 1905 г. Сядзяць: Іназемцаў, Гапон, Філіпаў. Стаяць: Янаў і Клімаў''.]] 6 студзеня Гапон абвясціў пра пачатак усеагульнага страйку, і да 7 чысла ўсе заводы і фабрыкі Пецярбурга застрайкавалі. Гапонаўскія працоўныя праходзілі па прадпрыемствах і лёгка здымалі людзей з працы. Апошнім спыніўся {{нп3|Імператарскі парцалянавы завод|Імператарскі парцалянавы завод|ru|Императорский фарфоровый завод}}. Дэлегат ад завода паведаміў Гапону, што іх працоўныя не жадаюць страйкаваць. «Скажы працоўным парцалянавага завода, — адказаў Гапон, — калі яны заўтра пад паўдня ўсе не кінуць працу, я дашлю туды тысячу чалавек, якія прымусяць іх зрабіць гэта». На іншы дзень казённы завод устаў, як адзін чалавек<ref name="Симбирский" />. Каб забяспечыць мірны характар руху, Гапон уступіў у перамовы з прадстаўнікамі рэвалюцыйных партый. 6 і 7 студзеня ён сустракаўся з сацыял-дэмакратамі і эсэрамі і прасіў іх не ўносіць разлад у народны рух. «Пойдзем пад адным сцягам, агульным і мірным, да нашай святой мэты», — казаў Гапон<ref name="Гуревич" />. 7 студзеня Гапон уладкаваў сустрэчу з прадстаўнікамі рэвалюцыйных партый за {{нп3|Неўская застава|Неўскай заставай|ru|Невская застава}}. На сустрэчы ён пераконваў іх далучыцца да мірнага шэсця, не звяртацца да гвалту, не выкідваць чырвоных сцягоў і не крычаць «далоў самадзяржаўе». Паводле сведчанняў удзельнікаў сустрэчы, Гапон выяўляў упэўненасць у поспеху руху і меркаваў, што цар выйдзе да народа і прыме петыцыю. Гапон ахвотна развіваў свой план дзеянняў. У выпадку, калі цар прыме петыцыю, ён возьме з яго клятву неадкладна падпісаць указ пра ўсеагульную [[амністыя|амністыю]] і пра скліканне ўсенароднага [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. Пасля гэтага ён выйдзе да народа і махне белай хусткай, — і пачнецца ўсенароднае свята. Калі ж цар адмовіцца прыняць петыцыю і не падпіша ўказ, ён выйдзе да народа і махне чырвонай хусткай, — і пачнецца ўсенароднае паўстанне. У апошнім выпадку ўсім разбуральным сілам, да якіх Гапон прылічаў і рэвалюцыянераў, падавалася поўная свабода дзеянняў<ref name="Сомов">{{артыкул|аўтар =С. И. Сомов.|загаловак =[[:ru:s:Из истории социал-демократического движения в Петербурге в 1905 году (Сомов)|Из истории социал-демократического движения в Петербурге в 1905 году (личные воспоминания)]]|спасылка =|выданне =Былое|нумар =4|месца =СПб.|год =1907|старонкі =30—43}}</ref>. «Тады выкідвайце чырвоныя сцягі і рабіце ўсё, што знойдзеце разумным», — казаў Гапон. Такім чынам Гапону атрымалася прыцягнуць рэвалюцыянераў на свой бок, і яны цалкам падпарадкаваліся агульнаму руху<ref name="Сомов" />. Пачынаючы з 6 студзеня, партыйным прамоўцам падаваўся свабодны доступ ва ўсе аддзелы «Сходу». Яны выступалі перад працоўнымі, заклікалі іх ісці да Зімовага палаца і зачытвалі гапонаўскую петыцыю. Бальшавік Д. Д. Гімер паражаўся арганізатарскай волі Гапона, які гэтак падпарадкаваў сабе партыйных працаўнікоў, што, выступаючы ў аддзелах, яны ва ўсім капіявалі Гапона і нават гаварылі з яго ўкраінскім акцэнтам<ref name="Гимер">{{артыкул|аўтар =Д. Д. Гиммер.|загаловак =9-е января 1905 года в Спб. Воспоминания|спасылка =|выданне =Былое|нумар =1|месца =Л.|год =1925|старонкі =3—14}}</ref>. 7 студзеня Гапон хадзіў на прыём да міністра юстыцыі {{нп3|Мікалай Валяр'янавіч Мураўёў|М. В. Мураўёва|ru|Муравьёв, Николай Валерианович}} і пераконваў яго зрабіць уплыў на цара і ўгаварыць яго прыняць петыцыю. «Упадзіце яму ў ногі, — казаў Гапон, — і маліце яго, дзеля яго самога, прыняць дэпутацыю, і тады ўдзячная Расія занясе ваша імя ў летапісы краіны»<ref name="История" />. Мураўёў, падумаўшы, адказаў, што ў яго ёсць свой абавязак, якому ён застанецца верны. На наступны дзень Мураўёў расказаў пра сваю сустрэчу з Гапонам іншым міністрам. Гапон, паводле слоў Мураўёва, — «перакананы да фанатызму сацыяліст; кажа, што яго абавязак — пакласці жывот за „сябру свая“, і кажа, што, уласна, працоўнае пытанне — дробязі, што яны толькі прычапіліся да гэтага, а галоўнае — [палітыка]»<ref>{{артыкул|аўтар =Е. А. Святополк-Мирская.|загаловак =Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 гг.|спасылка =|выданне =Исторические записки|нумар =77|месца =М.|год =1965|старонкі =273—277}}</ref>. Гэта думка была даведзена да імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], які запісаў у сваім {{нп3|Дзённік Мікалая II|Дзённіку|ru|Дневник Николая II}} 8 студзеня: «З учорашняга дня ў Пецярбургу застрайкавалі ўсе заводы і фабрыкі… На чале працоўнага саюзу — нейкі ''святар-сацыяліст'' Гапон»<ref>[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html Дневники императора Николая II. 1905 г.]</ref>. [[Файл:Gapon u Narvskoy zastavy1.jpg|thumb|right|280px|Гапон ля Нарвскай заставы. Карціна невядомага мастака.]] Каб не даць уладам нагоды ўжыць сілу, Гапон вырашыў надаць руху максімальна мірны характар<ref name="Варнашёв" />. Было вырашана, што народ пойдзе да цара абсалютна бяззбройным і не дапусціць ніякіх хваляванняў. Гэту думку Гапон настойліва ўнушаў працоўным у сваіх выступах. Паводле слоў сведкі, Гапон «грозна, падобна [[Джыралама Саванарола|Саванароле]], патрабаваў і замаўляў — і ўвесь народ голасна паўтараў услед за ім у сходах гэту клятву — не датыкацца да спіртных напояў, не мець пры сабе зброі, нават складаных нажоў, і не ўжываць грубай сілы пры сутыкненні з уладамі»<ref name="Филиппов">{{кніга|аўтар =А. Филиппов.|загаловак =Странички минувшего. О Гапоне|месца =СПб.|выдавецтва =Типография тов-ва «Наш век»|год =1913|старонак =36}}</ref>. Прадбачачы, што цар не захоча выйсці да народа з боязі за сваё жыццё, Гапон запатрабаваў ад кіроўнага кружка працоўных паклясціся, што яны гарантуюць бяспеку цара цаной свайго ўласнага жыцця. «Калі што-небудзь здарыцца з царом, я першы скончу з сабой на вашых вачах, — казаў Гапон. — Вы ведаеце, што я ўмею трымаць слова, а ў гэтым я клянуся вам»<ref name="Симбирский" />. Па дырэктыве Гапона з усіх аддзелаў былі вылучаны асаблівыя дружыны, якія павінны былі забяспечыць ахову цара. Такіх было да 1000 чалавек, і яны павінны былі назіраць за парадкам падчас мірнага шэсця<ref name="Симбирский" />. Напярэдадні выступлення Гапон накіраваў ліста міністру ўнутраных спраў [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|П. Д. Святаполк-Мірскаму]]<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[:ru:s:Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому (Гапон)|Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13—14}}</ref> і цару [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]] з заклікам унікнуць кровапраліцця<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[:ru:s:Письмо к царю Николаю II (Гапон)|Письмо к царю Николаю II]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13}}</ref>. У сваім лісце да цара Гапон пісаў: {{пачатак цытаты}}''Гасудар, баюся, што Твае міністры не сказалі Табе ўсёй праўды пра сапраўдны стан рэчаў у сталіцы. Ведай, што працоўныя і жыхары г. Пецярбурга, верачы ў Цябе, беззваротна вырашылі з’явіцца заўтра ў 2 гадзіны папаўдні да Зімовага палаца, каб прадставіць Табе свае патрэбы і патрэбы ўсяго рускага народа. Калі Ты, вагаючыся душой, не явішся народу і калі разальецца нявінная кроў, то падзярэцца тая маральная сувязь, якая дагэтуль яшчэ існуе паміж Табой і Тваім народам. Давер, які ён сілкуе да Цябе, назаўжды знікне. З’явіся ж заўтра з мужным сэрцам прад Тваім народам і прымі з адкрытай душой нашу пакорлівую петыцыю. Я, прадстаўнік працоўных, і мае мужныя таварышы цаной свайго ўласнага жыцця гарантуем недатыкальнасць Тваёй асобы.''{{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Письмо к царю Николаю II // Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание. — 1905. — С. 13.}} 8 студзеня таварышам міністра ўнутраных спраў К. Н. Рыдзеўскім быў падпісаны ордар на арышт Гапона. Аднак арыштаваць яго не атрымалася, бо Гапон быў аточаны шчыльным натоўпам працоўных і для яго арышту запатрабавалася б прынесці ў ахвяру не менш 10 чалавек паліцыі<ref>{{кніга|аўтар =А. А. Мосолов.|загаловак =При Дворе Императора|месца =Рига|выдавецтва=«Филин»|год =1937|старонак =}}</ref>. 8 студзеня, выступаючы перад працоўнымі, Гапон ужо выказваў думку, што цар можа не выйсці да народа і выслаць супраць яго войскі. У такіх выпадках ён сканчаў сваю прамову словамі: «І тады ў нас больш няма цара!» — і ўвесь натоўп адказваў хорам: «Няма цара…»<ref name="Гуревич" />. Напярэдадні шэсця важакі руху ўжо не верылі, што цар прыме петыцыю. Паводле слоў А. Я. Карэліна, «ні ў Гапона, ні ў кіроўнай групы не было веры ў тое, што цар прыме працоўных і што нават іх пусцяць дайсці да плошчы. Усё добра ведалі, што працоўных расстраляюць». [[Файл:Rasstrel rabochego shestviya3.jpg|thumb|left|280px|Расстрэл працоўнага шэсця 9 студзеня 1905 года. Фатаграфія {{нп3|Карл Карлавіч Була|Карла Булы|ru|Булла, Карл Карлович}}.]] А паводле словах М. М. Варнашёва, «усё ясна ўсведамлялі маральную адказнасць за будучыя ахвяры, бо ні ў каго не было сумневаў у хуткай крывавай расправе ўрада з народам»<ref name="Варнашёв" />. Але спыніць рух ужо было немагчыма, бо ён прыняў стыхійны характар<ref name="Симбирский" />. Важакі вырашылі, што яны давядуць чысціню і сумленнасць сваіх намераў, калі, ідучы на чале сваіх аддзелаў, бяззбройныя, без гоману падзеляць агульны лёс<ref name="Варнашёв" />. У адной з апошніх прамоў напярэдадні шэсці Гапон казаў: «Тут можа разліцца кроў. Помніце — гэта будзе святая кроў. Кроў мучанікаў ніколі не знікае — яна дае парасткі свабоды…»<ref name="Симбирский" />. Вечарам 8 студзеня Гапон і кіраўнікі «Сходу» паехалі ў фатаграфію і зняліся «на развітанне», пасля чаго раз’ехаліся па сваіх аддзелах<ref name="КЛ" />. Раніцай 9 студзеня Гапон на чале Нарвскага аддзела «Сходу» рушыў у кірунку Зімовага палаца. З ім ішлі не менш 50 000 чалавек<ref name="Павлов" />. Іншыя працоўныя ішлі ад сваіх аддзелаў, вылічваючы злучыцца на [[Дварцовая плошча (Санкт-Пецярбург)|Палацавай плошчы]]. Перад выступам Гапон звярнуўся да натоўпу са словамі: «Калі цар не выканае нашу просьбу, значыць, у нас няма цара»<ref name="КЛ" />. У апошні момант было вырашана надаць працэсіі характар [[хросны ход|хроснага ходу]]. З найбліжэйшай капліцы былі ўзяты чатыры харугвы, абразы і святарская [[епітрахіль]], у якую апрануўся Гапон. Наперадзе шэсці неслі партрэты цара і вялікі белы сцяг з надпісам: «Салдаты! Не страляйце ў народ!» Калі натоўп наблізіўся да [[Нарвская застава|Нарвскай заставе]], яго атакаваў атрад кавалерыі. Гапон закамандаваў: «''Наперад, таварышы! Ці смерць, ці свабода!''» — пасля чаго натоўп стуліў шэрагі і працягваў рух<ref name="История" />. «Наэлектрызаваныя агітацыяй, натоўпы працоўных, не паддаючыся ўплыву звычайных агульна-паліцэйскіх мер і нават атакам кавалерыі, зацята імкнуліся да Зімовага палаца», — гаварылася ва ўрадавым дакладзе. У гэты час па натоўпе былі здзейсненыя ружэйныя залпы, і першыя шэрагі паваліліся на зямлю. Залпамі былі забіты найбліжэйшыя паплечнікі Гапона — працоўны Іван Васільеў і целаахоўнік М. Філіпаў, якія ішлі каля яго. Сам Гапон атрымаў лёгкае раненне ў руку і быў павалены на зямлю агульным напорам натоўпу<ref name="Гуревич" />. Пасля апошняга залпа заднія шэрагі пусціліся наўцёкі, і шэсце было рассеяна. Гэты дзень увайшоў у гісторыю пад назвай «[[Крывавая нядзеля|Крывавай нядзелі]]». == Біяграфія ў 1905—1906 гадах == === Уцёкі за мяжу і дзейнасць у эміграцыі === {{also|Жэнеўская канферэнцыя 1905 года}} Пасля расстрэлу дэманстрацыі Гапона адвёў з плошчы эсэр {{нп3|Пётр Майсеевіч Рутэнберг|П. М. Рутэнберг|ru|Рутенберг, Пётр Моисеевич}}. Па дарозе Гапона падстрыглі, пераапранулі ў свецкае адзенне, аддадзенае адным з працоўных, а потым прывялі на кватэру пісьменніка [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]. Убачыўшы Гапона, Горкі абняў яго, заплакаў і сказаў, што зараз «трэба ісці да канца»<ref name="Рутенберг" />. На кватэры Горкага Гапон напісаў ліст да працоўных, у якім заклікаў іх да ўзброенай барацьбы супраць самадзяржаўя<ref>{{артыкул|аўтар =М. Горький.|загаловак =[[s:ru:Письмо Е. П. Пешковой 9 января 1905 г. (Горький)|Письмо Е. П. Пешковой 9 января 1905 г.]]|аўтар выдання =М. Горький.|выданне =Полное собрание сочинений. Письма в 24 томах|месца =М.|выдавецтва =«Наука»|год =1999|том =5, Письма 1905—1906|старонкі =8—10}}</ref>. У сваім лісце Гапон пісаў: «Родныя таварышы-працоўныя! Такім чынам, у нас больш няма цара! Нявінная кроў лягла паміж ім і народам. Жыве ж пачатак народнай барацьбы за свабоду!»<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Первое послание к рабочим (Гапон)|Первое послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14}}</ref>. Вечарам таго ж дня Гапон разам з Горкім прыйшоў на сход левай інтэлігенцыі ў {{нп3|Вольнае эканамічнае таварыства|Вольным эканамічным таварыстве|ru|Императорское Вольное экономическое общество}}. Выступаючы перад сабранымі, Гапон заклікаў іх падтрымаць народнае паўстанне і дапамагчы працоўным здабыць зброю. Падчас выступу ён зачытваў дакументы, з якіх было зразумела, што ініцыятарамі расстрэлу шэсця былі дзядзькі цара — {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч||ru|Владимир Александрович}} і {{нп3|Сяргей Аляксандравіч||ru|Сергей Александрович}}<ref name="Гимер" />. Пасля выступлення Гапона адвялі і схавалі на кватэры літаратара {{нп3|Фёдар Дзмітрыевіч Бацюшкоў|Ф. Д. Бацюшкова|ru|Батюшков, Фёдор Дмитриевич}}. Тут ён напісаў яшчэ некалькі лістоў да працоўных з заклікам да паўстання. У адным з лістоў Гапон пісаў: {{пачатак цытаты}}Родныя, кроўю злітаваныя браты, таварышы-працоўныя! Мы мірна шлі 9-га да цара за праўдай. Мы папярэдзілі пра гэта яго апрычнікаў-міністраў, прасілі прыбраць войскі, не замінаць нам ісці да нашага цара. Самому цару я паслаў 8-га ліст у Царскае Сяло, прасіў яго выйсці да свайго народа са шляхетным сэрцам, з мужнай душой. Цаной уласнага жыцця мы гарантавалі яму недатыкальнасць яго асобы. І што ж? Нявінная кроў усё-такі разлілася. Звер-цар, яго службоўцы-казнакрады і рабаўнікі рускага народа свядома хацелі быць і зрабіліся забойцамі няўзброеных нашых братоў, жонак і дзяцей. Кулі царскіх салдатаў, якія забілі за Нарвскай заставай працоўных, якія неслі царскія партрэты, прастрэльвалі гэтыя партрэты і забілі нашу веру ў цара. Так адпомсцім жа, браты, праклятаму народам цару, усяму яго змяінаму царскаму вырадку, яго міністрам і ўсім рабаўнікам няшчаснай рускай зямлі! Смерць ім усім!{{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Третье послание к рабочим // Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание. — 1905. — С. 14—15.}} У першыя дні пасля расстрэлу шэсця Гапон сур’ёзна разлічваў на масавае народнае паўстанне. У сваіх успамінах ён пісаў: «Я думаў, што паўстанне магчыма і, вядома, лічыў сваім абавязкам стаць на чале руху. Я арганізаваў і павёў народ на мірную дэманстрацыю, тым больш маім абавязкам было весці яго тым адзіным шляхам, які нам заставаўся»<ref name="История" />. Аднак, насуперак чаканням Гапона, масавага паўстання не адбылося, а ў горадзе прайшлі толькі асобныя хваляванні. Лідары гапонаўскага «Сходу» былі арыштаваны і пасаджаны ў турму, і ён страціў любую сувязь са сваімі працоўнымі<ref name="История" />. Па патрабаванні эсэраў Гапон вырашыў выехаць з Пецярбурга, а праз некалькі дзён было вырашана пераправіць яго за мяжу<ref name="Рутенберг" />. Рутэнберг даў яму адрасы і паролі для пераходу праз мяжу і для яўкі за мяжой. Аднак па дарозе Гапон размінуўся з людзьмі, якія яго чакалі, і перайшоў мяжу самастойна. Прыбыўшы ў пагранічны раён, Гапон склаў угоду з мясцовымі [[кантрабандыст]]амі, і пад канец студзеня адзін, без дакументаў перайшоў руска-германскую мяжу блізу [[Таўрогі|Таўрагена]]. Пры пераходзе граніцы ў Гапона страляў салдат-пагранічнік, але прамахнуўся<ref name="История" />. [[Файл:Georgiy Valentinovich Plekhanov.jpg|thumb|left|200px|[[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Георгій Пляханаў]].]] Напачатку лютага 1905 года Гапон прыбыў у [[Жэнева|Жэневу]] — галоўны цэнтр замежнай дзейнасці рускіх рэвалюцыянераў. Тым часам пра святара-рэвалюцыянера пісалі ўсе еўрапейскія газеты, і імя яго было ва ўсіх на слыху. У кароткі час Гапон прыдбаў за мяжой такую славу, якой у мінулым не было ў ніводнага рускага рэвалюцыянера<ref name="Дейч">{{артыкул|аўтар =Л. Г. Дейч.|загаловак =Священник Георгий Гапон|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_d/deich00.php|аўтар выдання =Л. Г. Дейч.|выданне =Провокаторы и террор|месца =Тула|год =1926|старонкі =40—80|archivedate =2011-10-14|archiveurl =https://web.archive.org/web/20111014204949/http://hrono.ru/libris/lib_d/deich00.php}}</ref>. Не ведаючы замежных моў, Гапон зайшоў у Жэневе ў рускую бібліятэку і назваў сваё імя бібліятэкару. Бібліятэкар, які аказаўся сацыял-дэмакратам, неадкладна адвёў яго на кватэру [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханава]]. Пляханаў сустрэў Гапона з распасцёртымі абдымкамі і ўладкаваў яму ганараванне, на якое былі запрошаны галоўныя лідары [[РСДРП|сацыял-дэмакратычнай партыі]] — [[Вера Іванаўна Засуліч|В. І. Засуліч]], {{нп3|Павел Барысавіч Аксельрод|П. Б. Аксельрод|ru|Аксельрод, Павел Борисович}}, {{нп3|Любоў Ісаакаўна Аксельрод|Л. І. Аксельрод|ru|Аксельрод, Любовь Исааковна}}, {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Патрэсаў|А. М. Патрэсаў|ru|Потресов, Александр Николаевич}}, {{нп3|Фёдар Ільіч Дан|Ф. І. Дан|ru|Дан, Фёдор Ильич}} і іншыя<ref name="Дейч" />. Тут, паводле слоў Гапона, яго «ўзялі ў палон» і некалькі дзён паддавалі апрацоўцы, спрабуючы звярнуць у прававернага сацыял-дэмакрата<ref name="Раппопорт" />. У гутарцы Гапон выказаў сваю сімпатыю да сацыял-дэмакратычнай навукі, і на наступны дзень у газетах з’явілася паведамленне, што Гапон абвясціў сябе сацыял-дэмакратам<ref name="Симбирский" />. Па словах [[Леў Рыгоравіч Дэйч|Л. Р. Дэйча]], сацыял-дэмакраты, сапраўды, «не супраць былі мець яго ў сваіх шэрагах, але пры ўмове, што ён засвоіць марксісцкі светапогляд і не будзе прэтэндаваць на ролю большую той, на якую дадуць яму права яго веды і здольнасці»<ref name="Дейч" />. Аднак Гапон не выявіў імкнення да тэарэтычных ведаў, і неўзабаве зблізіўся з эсэрамі, якіх лічыў «практычнымі» людзьмі. Пераехаўшы да эсэраў, Гапон пасяліўся на кватэры {{нп3|Леанід Эмануілавіч Шышко|Л. Э. Шышко|ru|Шишко, Леонид Эммануилович}}. Тут з ім пазнаёміліся галоўныя дзеячы [[эсэры|партыі эсэраў]] — [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарноў]], [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Б. В. Савінкаў]], [[Кацярына Канстанцінаўна Брэшка-Брашкоўская|К. К. Брэшка-Брашкоўская]], {{нп3|Міхаіл Рафаілавіч Гоц|М. Р. Гоц|ru|Гоц, Михаил Рафаилович}}, [[Еўна Фішалевіч Азеф|Е. Ф. Азеф]], {{нп3|Мікалай Сяргеевіч Русанаў|М. С. Русанаў|ru|Русанов, Николай Сергеевич}} і іншыя. Эсэры атачылі Гапона шанаваннем, за ўсё хвалілі і пазнаёмілі з бачнымі французскімі палітыкамі — [[Жан Жарэс|Ж. Жарэсам]] і [[Жорж Клемансо|Ж. Клемансо]]. Тым часам Гапон актыўна рыхтаваўся да новага рэвалюцыйнага выступлення, у якім меркаваў згуляць галоўную ролю. Рыхтуючыся ўстаць на чале паўстання, Гапон вучыўся яздзе конна, стральбе з пісталета і мастацтву вырабу бомб<ref name="Дейч" />. Гаворка яго тым часам стракацела адборнай лаянкай у адрас царскіх улад і вялікай колькасцю словаў, вытворных ад слова «кроў»<ref name="Раппопорт" />. У гутарках з эсэрамі Гапон гаварыў, што пакляўся адпомсціць за 9 студзеня і гатовы выкарыстаць для гэтага любыя сродкі<ref name="Чернов">{{артыкул|аўтар =В. М. Чернов.|загаловак =Личные воспоминания о Г. Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_ch/cher_gapon.html|выданне =За кулисами охранного отделения. Сборник|месца =Berlin|год =1910|старонкі =142—173|archivedate =2011-10-13|archiveurl =https://web.archive.org/web/20111013032000/http://hrono.ru/libris/lib_ch/cher_gapon.html}}</ref>. Каб падрыхтаваць народ да паўстання, Гапон пісаў рэвалюцыйныя заклікі, якія друкаваліся эсэрамі і нелегальна ўвозіліся на тэрыторыю Расіі. У сваіх закліках ён заклікаў да самых крайніх метадаў барацьбы з самадзяржаўем. Так, у ''«Закліку да ўсяго сялянскага люду»''<ref>{{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Воззвание ко всему крестьянскому люду (Гапон)|Воззвание ко всему крестьянскому люду]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =1—12}}</ref> ён пісаў: {{пачатак цытаты}}Наперад, браты, не азіраючыся назад, не сумняваючыся ў слабых духам. Героям-героям не павінна быць звароту. Наперад, працягваць! Надыходзіць суд, страшны суд, страшны суд над усімі саграшыўшымі нашымі, за ўсе нашы слёзы, стогны, вядомыя і невядомыя. Разарві кайданы, прымі сваё рабства. Разарвіце павуцінне, у якім мы, бяспраўныя, ваюем! Давайце раздушым, растопчам нашых крыважэрных двухногіх павукоў! Пранесемся па ўсёй Рускай зямлі шырокай плынню ўзброенага народнага паўстання, змяцем усё зло, усе смуродныя гады, вашых подлых прыгнятальнікаў і ўзурпатараў. Давайце разнясём дашчэнту ўрадавы насос самадзяржаўя — насос, які выпампоўвае нашу кроў з нашых жыл, пампуе яе, разводзіць вадой, корміць нашых злыдняў уволю. Няхай жыве ўзброенае паўстанне народа за зямлю і свабоду! Няхай жыве будучая свабода для ўсіх вас, о Руская краіна, з усімі народамі! Няхай жыве ўвесь орган улады працоўных (Устаноўчы сход)! І ўся кроў, якая павінна праліцца, — на галаву цара-ката і на галовы яго сваякоў! {{канец цытаты|крыніца=Г. А. Гапон. Воззвание ко всему крестьянскому люду // Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание. — 1905. — С. 12.}} == Забойства Георгія Гапона == {{Main|Забойства Георгія Гапона}} 28 сакавіка [[1906]] года Георгіq Гапон выехаў з Пецярбурга па {{нп3|Чыгунка Рыйхімякі — Санкт-Пецярбург|Фінляндскай чыгунцы|ru|Железная дорога Рийхимяки — Санкт-Петербург}} і не вярнуўся назад. Паводле звестак працоўных, ён адпраўляўся на дзелавую сустрэчу з прадстаўніком партыі эсэраў<ref>{{артыкул|аўтар =|загаловак =К убийству Гапона|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1906|нумар =10812 (21 апреля)|старонкі =1}}</ref>. З’язджаючы, Гапон не ўзяў з сабой ні рэчаў, ні зброі, і абяцаў да вечара вярнуцца. Працоўныя занепакоіліся, ці не здарылася з ім якой-небудзь бяды<ref name="Z" />. У сярэдзіне красавіка ў газетах з’явіліся паведамленні, што Гапон забіты членам партыі эсэраў {{нп3|Пётр Майсеевіч Рутэнберг|Пятром Рутэнбергам|ru|Рутенберг, Пётр Моисеевич}}<ref>{{артыкул|аўтар =Маска (И. Ф. Манасевич-Мануйлов).|загаловак =К убийству о. Гапона|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1906|нумар =10807 (16 апреля)|старонкі =}}</ref>. Паведамлялася, што Гапон быў задушаны вяроўкай і яго труп вісіць на адной з пуставалых дач пад Пецярбургам. Паведамленні пацвердзіліся. 30 красавіка на дачы Звяржынскай у Азёрках было выяўлена цела забітага чалавека, па ўсіх азнаках падобнага на Гапона. Працоўныя гапонаўскіх арганізацый пацвердзілі, што забіты з’яўляецца Георгіем Гапонам<ref>{{артыкул|аўтар =|загаловак =Убийство Георгия Гапона|выданне =Биржевые ведомости, 2-е издание|месца =СПб.|год =1906|нумар =115 (3 мая)|старонкі =6—7}}</ref>. Выкрыццё паказала, што смерць наступіла ад [[Асфіксія|задушвання]]. Паводле папярэдніх дадзеных, Гапон быў запрошаны на дачу добра знаёмым яму чалавекам, падпаў пад напад групы асоб, быў задушаны [[трос|вяроўкай]] і падвешаны на ўбіты ў сцяну крук<ref>{{артыкул|аўтар =Борей (В. А. Шуф).|загаловак =Гапон найден|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1906|нумар =10822 (1 мая)|старонкі =1}}</ref>. У забойстве бралі ўдзел каля 3—4 чалавек. Чалавек, які наймаў дачу, быў апазнаны дворнікам па фатаграфіі. Ім апынуўся інжынер Пётр Рутэнберг. Г. А. Гапон быў пахаваны на Успенскіх (цяпер — Паўночных) могілках Санкт-Пецярбурга<ref name="Молин">{{артыкул|аўтар=Молин Ю. А.|загаловак=Смерть Георгия Гапона. Судебно-медицинские аспекты|спасылка=http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/58/history_spb_58_12-40.pdf|выданне=История Петербурга|месца=СПб.|выдавецтва=Издательство «Полторак»|год=2010|нумар=6 (58)|старонкі=31-35|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502225933/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/58/history_spb_58_12-40.pdf|archivedate=2 мая 2014}}</ref>. == Асоба Георгія Гапона == === Выгляд === [[Файл:Georgiy Apollonovich Gapon5.jpg|180px|left|thumb|Георгій Гапон.]] Паводле сведчанняў сучаснікаў, Гапон меў яркую, прыгожую і запамінальны выгляд. Людзі, якія бачылі яго адзін раз, беспамылкова пазнавалі яго праз шмат гадоў. Гапон меў паўднёвы тып твару, з асмуглай скурай, буйным носам, чорнымі, як смоль, валасамі, барадой «колеру крумкачынага крыла» і чорнымі вачамі<ref name="РМ" />. Паводле розных ацэнак, ён быў падобны на [[цыганы|цыгана]]<ref name="Павлов" />, прадстаўніка горных рас, паўднёвага італьянца, яўрэя ці армяніна. У рызе святара, з доўгімі павойнымі валасамі і барадой ён здзяйсняў асабліва моцнае ўражанне. Некаторыя адзначалі, што ён падобны на [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Асаблівае ўражанне на сучаснікаў рабілі яго вочы. Гапон валодаў магнетычным паглядам, які было цяжка вытрымаць, мог гадзінамі, не адрываючыся, глядзець на суразмоўцу. Паводле сведчання [[Аляксей Ягоравіч Карэлін|А. Я. Карэліна]], вочы Гапона «дакладна зазіралі ў душу, у самую глыбіню душы, будзілі сумленне чалавечае». Гапон ведаў сілу сваіх вачэй і пры патрэбе ёй карыстаўся. Узросту ён быў сярэдняга, меў стройны, хударлявы, амаль жаночы целасклад, слабое здароўе<ref name="Павлов" />, пры гэтым валодаў вялікай фізічнай сілай<ref name="РМ" />. Адрозніваўся надзвычайнай рухомасцю, ніколі не сядзеў на месцы, валодаў нярвовымі, імпэтнымі рухамі. «Актыўнасць і рухомасць у якім б там ні было кірунку складалі характэрную асаблівасць самой натуры Гапона», — успамінаў А. Філіпаў<ref name="Филиппов" />. Многія адзначалі вялікія асабістыя чары, таварыскасць, уменне завязваць адносіны і ўплываць на людзей. Гапон лёгка ўваходзіў у давер да незнаёмых людзей і знаходзіў з імі агульную мову. Не ведаючы ніводнай замежнай мовы, ён мог паразумецца з людзьмі любой нацыянальнасці. Ён таксама быў добрым [[акцёр]]ам і ўмеў вырабляць на суразмоўцу эмацыйнае ўражанне. «На сустраканых з ім першым разам Гапон вырабляў, калі яму трэба было, самае лепшае ўражанне, а на кабет — чароўнае», — успамінаў І. І. Паўлаў<ref name="Павлов" />. Паводле слоў [[Лёў Рыгоравіч Дэйч|Л. Р. Дэйча]], з першага позірку ён рабіў уражанне жорсткага, сухога і падазронага чалавека. «Але сімпатычная ўсмешка, якая з’яўлялася ў гутарцы на яго твары, рэзка змяняла ўражанне: тады здавалася, што гутарыш з чалавекам цалкам шчырым». На працоўных яго чары дзеялі асабліва моцна. Сярод іх ён хутка заваяваў усеагульныя сімпатыі, асабліва сярод так званых «масавікоў», якія даверліва ставіліся да тых, у кому яны адчувалі аднаго са сваіх. Гапон падкупляў працоўных прастатой звароту, дэмакратызмам і гатовасцю дапамагчы кожнаму, хто меў патрэбу ў радзе ці ў грашах<ref name="Варнашёв" />. Працоўныя яго вельмі любілі, а калі нехта з партыйных агітатараў спрабаваў выступіць супраць святара з асабістымі нападкамі, яго маглі прыстойна пабіць<ref>{{артыкул|аўтар =Людвиг Г-б.|загаловак =Гапоновские дни. Личные воспоминания участника|спасылка =|выданне =Новое Русское Слово|нумар =10594 (22 февраля)|месца =Нью-Йорк|год =1942|старонкі =}}</ref>. === Валявыя і лідарскія якасці === Паводле шматлікіх сведчанняў, Гапон меў моцную [[Воля (псіхалогія)|волю]], вялікую энергію і «шалёны» {{нп3|тэмперамент||ru|Темперамент}}. Так, паводле слоў {{нп3|Марыя Вульфаўна Вільбушэвіч-Шахат|Марыі Вільбушэвіч|ru|Вильбушевич-Шохат, Мария Вульфовна}}, у Гапона быў «моцны, як крамень, характар»<ref name="Хазан">{{кніга|аўтар =В. Хазан.|загаловак =Пинхас Рутенберг: от террориста к сионисту (в двух томах)|спасылка =|месца =Иерусалим|выдавецтва =«Гешарим»|год =2008|старонак =976}}</ref>, а М. Сімбірскі пісаў: «У гэтага чалавека сталёвая воля — яна гнецца, але не ломіцца»<ref name="Симбирский" />. Пра моцную волю, настойлівасць і энергію пісалі і людзі, якія мелі зносіны з былым святаром за мяжой<ref name="Раппопорт" /><ref name="Бройдо">{{кніга|аўтар =Е. Л. Бройдо.|загаловак =В рядах РСДРП|месца =М.|выдавецтва =Изд-во Всесоюзного общества политкаторжан и ссыльнопоселенцев|год =1928|старонак =123}}</ref>. Фінскія рэвалюцыянеры клікалі яго «агнявым чалавекам»<ref name="Поссе" />. З ранніх гадоў Гапон адрозніваўся зацятасцю і ''настойлівасцю ў дасягненні мэт''. Часамі гэтыя якасці пераходзілі ва ўпартасць і нахабства. Для дасягнення сваіх мэт ён не баяўся звяртацца да пагроз, ціску і шантажу. Гэта ўвесь час прыводзіла яго да канфліктаў з атачэннем. Сканчаючы семінарыю, Гапон заявіў выкладніку, што, калі той не паставіць яму добрай ацэнкі, патрэбнай для паступлення ва ўніверсітэт, ён загубіць сябе і яго<ref name="СПДА" />. Фабрычнаму інспектару Чыжову ён сказаў, што, калі той не пойдзе насустрач паданым вымогам, ён скіруе супраць яго раздражненне 6000 працоўных, якія могуць яго забіць<ref name="Романов" />. У петыцыі цару Гапон пісаў, што, калі цар не выйдзе і не прыме петыцыі працоўных, яны памруць тут, на плошчы, перад яго палацам. І на сходах патрабаваў ад працоўных паклясціся, што яны памруць. Жывучы за мяжой, паставіў перад сабой мэту: прывесці да пагаднення ўсе партыі і аб’яднаць іх для ўзброенага паўстання. «Трэба ўзяць іх за чубы і звесці разам», — казаў ён<ref name="Раппопорт" />. Калі ж сацыял-дэмакраты адмовіліся ўвайсці ў пагадненне, стаў пагражаць ім, што настроіць супраць іх працоўных<ref name="Дейч" />. У характары Гапона адсутнічалі гнуткасць і здольнасць да кампрамісу. Прыняўшы нейкае рашэнне, ён не супакойваўся, пакуль не прымушаў акружэнне пагадзіцца са сваёй думкай. Аказаўшыся ў меншасці пры абмеркаванні нейкага пытання ў працоўным «Сходзе», ён заяўляў: «Хоць вас і большасць, але я не жадаю гэтага і не дазволю, таму што ўсё гэта створана мною. Я практычны чалавек і ведаю больш вас, а вы фантазёры»<ref name="ВВ" />. З-за такіх паводзін некаторыя вінавацілі яго ў дыктатарстве. «Працоўным падавалася быць толькі сляпой прыладай у руках Гапона, а тая самадзейнасць працоўных, пра якую так крычаў Гапон, засталася пустым толькі гукам», — пісаў працоўны Н. Пятроў<ref name="Правда" />. Маючы такі характар, Гапон быў няздольны супрацоўнічаць з іншымі людзьмі як з роўнымі. М. Сімбірскі пісаў, што Гапон не цярпеў супярэчнасцей, а чалавека роўнай сабе сілы не пацярпеў бы поруч з сабой ніколі<ref name="Симбирский" />. А паводле слоў [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарнова]], любую арганізацыю ён мог сабе ўявіць толькі як надбудову над адным мацнейшым асабістым уплывам. «Ён павінен быў адзін стаяць у цэнтры, адзін усё ведаць, адзін засяроджваць у сваіх руках усе ніткі арганізацыі і тузаць імі моцна прывязаных на іх людзей як заманецца і калі заманецца»<ref name="Чернов" />. Уступіўшы ў партыю эсэраў, Гапон паспрабаваў падначаліць яе свайму ўплыву, а не дасягнуўшы ў гэтым поспеху, парваў з імі адносіны. Пры ўсім гэтым Гапон меў прыроджаны талента лідара. Ён умеў уплываць на людзей, падначальваць іх сваёй волі і весці за сабой. [[С. Ан-скі]] пісаў: «Што Гапон меў велізарны, захапляльны ўплыў на працоўных, што не спыняўся, збольшага, нават пасля ўсіх неспасціжных выхадак яго, па вяртанні ў Расію, — не падлягае ніякаму сумневу. За ім ішлі слепа, без развагі; па першым яго слове тысячы і дзясяткі тысяч працоўных гатовы былі ісці на смерць. Ён гэта добра ведаў, прымаў як належнае і патрабаваў такога ж дачынення да сябе і з боку інтэлігенцыі. І дзіўнае тое, што некаторыя інтэлігенты, старыя эмігранты, дасведчаныя рэвалюцыянеры, людзі не схільныя да захапленняў, цалкам падпадалі пад яго ўплыў»<ref name="Раппопорт" />. Паводле слоў Н. Пятрова, Гапон сапраўды мог падначаліць чалавека сваёй уладзе, асабліва натуру палкую, гарачую. «Фанатычней за ўсіх верылі ў Гапона жанчыны, якія жылі за мяжой. Некаторыя ездзілі з Жэневы ў Лондан, насілу адшуквалі яго там і прапанавалі яму свае паслугі на ўсё. Сярод жанчын ён дзеяў асабліва паспяхова, захапляў іх прыкладам Юдыфі і так зачароўваў, што палкія галовы кідаліся на ўсё»<ref name="ВВ" />. А {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Посэ|У. А. Посэ|ru|Поссе, Владимир Александрович}} ўспамінаў, што для Гапона былі характэрныя тая лёгкасць, з якой ён даваў даручэнні малазнаёмым людзям, і тая сіла выклікання, якой ён часова падначальваў іх сваёй волі<ref name="Поссе" />. Парваўшы ўсе сувязі з рэвалюцыйнымі партыямі, Гапон атачыў сябе невялікім лікам паслядоўнікаў, якія верылі ў яго фанатычна. «Яны былі абсалютна слухмянымі і сляпымі прыладамі ў яго руках і любілі яго бязмежна, — успамінаў В. М. Чарноў. — Іх ён умеў занявольваць і прыкоўваць да сябе нязломнымі кайданамі»<ref name="Чернов" />. === Інтэлектуальныя і прамоўніцкія якасці === Паводле агульнай думкі, Гапон быў разумны, кемлівы і меў вялікую долю {{нп3|цвярозы розум|цвярозага розуму|ru|Здравый смысл}}<ref name="Семёнов" />. Пры гэтым у яго быў не ''тэарэтычны'', а асабліва ''практычны'' склад розуму. Да адцягненых тэарэтычных ведаў ён не меў ніякай цікавасці. Навукі, што вывучаюцца ў Духоўнай акадэміі, здаваліся яму мёртвай ''схаластыкай'', а партыйных інтэлігентаў ён клікаў ''талмудыстамі'', якія набілі сабе галовы чужым розумам. Чытаць кнігі Гапон не любіў, мусібыць, лічачы гэта пустым марнаваннем часу, а за патрэбнымі ведамі аддаваў перавагу звяртацца да абазнаных людзей. Па думцы Л. Г. Дэйча, да прыезду за мяжу ён наўрад ці прачытаў хоць адну кнігу па палітычных пытаннях<ref name="Дейч" />, а В. М. Чарноў проста сцвярджаў, што Гапон і кніга — гэта было нешта несумяшчальнае<ref name="Чернов" />. Пры такім дачыненні да тэарэтычных ведаў Гапон вырабляў на адукаваных людзей уражанне цёмнага і невуцкага чалавека. Пакуль ён жыў у Расіі і круціўся сярод працоўных, гэта не так кідалася ў вочы. Меншавік С. І. Сомаў адзначаў, што Гапон быў «мала сапсаваны» лішнімі ведамі і звесткамі, а па сваім разумовым узроўні наўрад ці стаяў вышэй за развітых працоўных. «Гэта акалічнасць збліжала яго з масай, псіхалогіяй якой ён зусім прасякаўся: ён выдатна разумеў працоўных, як і яны яго»<ref name="Сомов" />. Але аказаўшыся за мяжой, у асяроддзі партыйных інтэлігентаў, ён адразу ж трапіў у чужое асяроддзе. Тут яго невуцтва і неадукаванасць кідаліся ў вочы і выклікалі кплівае дачыненне. Прадстаўнік Бунда пасля сустрэчы з Гапонам пісаў: «Чалавек ён зусім неадукаваны, невуцкі, які не разбіраецца ў пытаннях партыйнага жыцця. Гаворыць з моцным маларускім акцэнтам і дрэнна выкладае свае думкі, выпрабоўвае вялікую цяжкасць пры сутыкненні з замежнымі словамі… Адарваўшыся ад масы і трапіўшы ў нязвыклае для сябе спецыфічна інтэлігенцкае асяроддзе, ён устаў на шлях несумнеўнага авантурызму»<ref name="Z" />. Асабліва раздражняла партыйных інтэлігентаў тое, што ён зусім не разбіраўся ў партыйных праграмах і дагматычных нязгодах, якім яны надавалі першараднае значэнне<ref name="Бройдо" />. «Пра праграму партыі і яе тэарэтычныя асновы Гапон меў даволі-такі смутнае і павярхоўнае ўяўленне, — пісаў Ан-скі — Ён не толькі нічога гэтага не ведаў, але ўглыбіні душы зусім не цікавіўся гэтым, не імкнуўся разбірацца ў пытаннях, якія здаваліся яму лішнімі і непатрэбнымі для рэвалюцыі»<ref name="Раппопорт" />. Пазнаёміўшыся з Гапонам, [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханаў]], [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]] і іншыя партыйныя лідары настойліва раілі яму «павучыцца», але ён зусім не слухаў іх парады. Нядзіва, што партыйныя дзеячы хутка расчараваліся ў Гапоне, а сам ён, пачуваючыся за мяжой не ў сваёй талерцы, стаў імкнуцца ў Расію, да сваіх працоўных, з якімі гаварыў на адной мове<ref name="Сизов" />. Не быўшы інтэлектуалам, Гапон у той жа час меў выдатныя прамоўніцкія таленты, а некаторыя лічаць, што ён быў адным з лепшых прамоўцаў сваёй эпохі<ref>{{артыкул|аўтар =В. Л. Скуратовский.|загаловак =Отец Георгий Гапон — мифы и правда|спасылка =http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|выданне =Столичные новости|нумар =1—2 (149—150)|месца =|год =2001|archiveurl =https://web.archive.org/web/20080907064451/http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|archivedate =2008-09-07}}</ref>. [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Б. В. Савінкаў]] сцвярджаў, што ў яго быў «б’ючы ў вочы прамоўніцкі талент»<ref name="Савинков" />. Бальшавік Д. Д. Гімер уражаўся «вялізным дэмагагічным талентам» Гапона<ref name="Гимер" />, а французскі журналіст Э. Авенар пісаў, што ён валодае «дарам народнага, усёпераможнага красамоўства»<ref name="Авенар">{{кніга|аўтар =Э. Авенар.|загаловак =Кровавое воскресенье|спасылка =|месца =Харьков|выдавецтва =Гос. изд-во Украины|год =1925|старонак =148}}</ref>. Асаблівасцю прамоўніцкага талента Гапона было тое, што ён выяўляўся толькі ''перад вялікай аўдыторыяй''. У вузкім коле суразмоўцаў, асабліва інтэлігентаў, ён вырабляў зусім бездапаможнае ўражанне. Так, Чарноў успамінаў, што Гапон быў малацікавы як суразмоўца. «Ён гаварыў адрывіста, блытаўся, губляўся. Калі ён хацеў вас у чымсьці пераканаць, ён страшна паўтараўся, казаў адно і тое ж амаль даслоўна, як быццам хацеў проста загіпнатызаваць вас гэтым настойлівым, аднастайным паўторам»<ref name="Чернов" />. Паводле слоў А. Філіпава, «ён тлумачыўся так павольна і няўцямна, шукаючы выразаў і, відаць, не маючы пэўнай думкі, што было нудна»<ref name="Филиппов" />, а Ан-скі сцвярджаў, што ён літаральна не ўмеў звязаць двух словаў<ref name="Раппопорт" />. Затое на трыбуне, перад вялікай аўдыторыяй, Гапон даслоўна зменьваўся і мог без запінкі прамаўляць доўгія прамовы, вырабляючы моцнае ўражанне і прыкоўваючы да сябе ўсеагульную ўвагу. Усе сведкі адзначаюць здольнасць Гапона авалодваць аўдыторыяй і трымаць яе ў напрузе. Калі ён выступаў перад натоўпам, тысячы людзей слухалі, стаіўшы дыханне, захоўваючы поўную цішыню і імкнучыся ўлавіць кожнае слова прамоўцы<ref name="Зеликсон-Бобровская" />. Прамовы Гапона аказвалі [[магія|магічнае]] дзеянне на аўдыторыю. Не адрозніваючыся багаццем зместу, яны ўплывалі на эмоцыі людзей. На выступах Гапона людзі плакалі, западалі ў ашалеласць, некаторыя трацілі прытомнасць<ref name="Русанов">{{кніга|аўтар =Н. С. Русанов.|загаловак =В эмиграции|адказны =Под ред. И. А. Теодоровича|месца =М.|выдавецтва=Изд-во Всесоюзного общества политкаторжан и ссыльнопоселенцев|год =1929|старонак =312}}</ref>. Наэлектрызаваўшы натоўп, Гапон мог павесці яго куды заўгодна. Журналіст {{нп3|Пётр Майсеевіч Пільскі|П. М. Пільскі|ru|Пильский, Пётр Мосевич}} пісаў: «Не было больш гугнівага чалавека, чым Гапон, калі ён казаў у коле нешматлікіх. З інтэлігентамі ён гаварыць не ўмеў зусім. Словы гразлі, думкі блыталіся, мова была чужая і смешная. Але ніколі я яшчэ не чуў такога праўдзівага, усхваляванага, прыгожага, нечаканага прамоўцы, прамоўцы-князя, прамоўцы-бога, прамоўцы-музыканта, як ён, у тыя нешматлікія хвіліны, калі ён выступаў прад тысячнай аўдыторыяй зачараваных, узбуджаных, зачараваных людзей-дзяцей, якімі рабіліся яны пад нязгаснымі чарамі гапонаўскіх прамоў. І, прыўзняты гэтай агульнай узрушанасцю і гэтай верай, і гэтым агульным, быццам малітоўным, настроем, зменьваўся і сам Гапон»<ref name="Пильский">{{артыкул|аўтар =П. М. Пильский.|загаловак =Георгий Гапон|выданне =Одесские новости|нумар =8013 (12 января)|месца =Одесса|год =1910|старонкі =2}}</ref>. Сучаснікі па-рознаму тлумачылі сакрэт прамоўніцкага талента Гапона. Адны меркавалі, што Гапон, быўшы выхадцам з народа, гаварыў з ім на адной мове і таму быў яму такі блізкі, такі зразумелы і такі чароўны<ref name="Сомов" />. Іншыя лічылі, што, выступаючы перад натоўпам, Гапон умеў лавіць і адлюстроўваць думкі, пачуцці і настроі натоўпу, падначальваючыся яму і служачы яго рупарам<ref name="Мандельберг" />. Сам жа Гапон быў упэўнены, што сіла яго прамоў у тым, што яго вуснамі гаворыць Бог<ref name="Русанов" />. === Славалюбства і амбітнасць === [[Файл:Gapon preaching.jpg|220px|thumb|left|Гапон чытае {{нп3|Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|петыцыю|ru|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга 9 января 1905 года}} ў сходзе працоўных. Невядомы мастак.]] Паводле агульнай думкі, галоўнай рысай характару Гапона было ''велізарнае славалюбства''. «Гапон — гэта вар’яцкі, апантаны славалюб», — пісаў адзін з яго крытыкаў з ліку сацыял-дэмакратаў<ref name="Феликс" />. А па словах П. М. Пільскага, «у Гапоне жыло д’ябальскае, велізарнае, амаль нечалавечае славалюбства, упартае і агнявое, няўступлівае і злое»<ref name="Пильский" />. З ранніх гадоў Гапон быў перакананы, што яму наканавана згуляць вялікую ролю ў гісторыі. Яшчэ быўшы студэнтам Духоўнай акадэміі, ён любіў паўтараць: «Я буду або выбітным чалавекам, або катаржнікам»<ref name="Бухбиндер" />. {{нп3|Іван Паўлавіч Ювачоў|І. П. Ювачоў|ru|Ювачёв, Иван Павлович}}, які сустрэў Гапона ў 1902 годзе, успамінаў: «Аднойчы, пасля гарачай гаворкі, ён стукнуў рукою па стале і ўпэўнена заявіў: — Пачакайце! Пазнаюць потым, хто такі Гапон!.. — Сапраўды, праз тры гады даведаліся пра яго не толькі рускія, але і ўсе народы, увесь свет»<ref name="Ювачёв">{{артыкул|аўтар =И. П. Ювачёв.|загаловак =Могила Гапона|спасылка =|выданне =Исторический вестник|нумар =10|месца =СПб.|год =1909|старонкі =206—210}}</ref>. У 1903 годзе, ствараючы працоўную арганізацыю, Гапон казаў І. І. Паўлаву, што спадзяецца дасягнуць такіх вынікаў, што гісторыя потым разважыць<ref name="Павлов" />. Стаўшы на чале працоўнага «Сходу», ён свядома ствараў [[культ асобы|культ сваёй асобы]], выстаўляючы сябе адзіным абаронцам інтарэсаў працоўнага народа. Актывісты «Сходу» шырылі сярод працоўных яго партрэты і расказвалі, як ён, сын селяніна, з ранніх гадоў стаіць за просты народ<ref>{{кніга|загаловак =Великие незабываемые дни: Сборник воспоминаний участников революции 1905-1907 гг|месца =М.|выдавецтва =Политиздат|год =1970|старонак =320}}</ref>. «Адзін наш бацюшка такой, а то ўсе нягоднікі», — казалі працоўныя<ref name="Гуревич" />. У дні студзеньскага страйку 1905 гады Гапон пачуваўся некім кшталту прарока ці [[Месія|Месіі]]<ref>{{артыкул|аўтар =М. Потифорова, Ф. Девушев.|загаловак =Был ли Гапон провокатором?|выданне =Советский музей|нумар =4|месца =|год =1990}}</ref>, закліканага вывесці пакутны народ «з магілы бяспраўя, невуцтва і галечы». Такая ж думка пашырылася пра яго і ў народзе<ref name="Записки" />. У петыцыі 9 студзеня і ў сваіх лістах да цара ён, падобна [[прарок|біблейскім прарокам]], звяртаўся да цара на «Ты» і пагражаў, што, калі той не выйдзе да працоўных, паміж ім і яго народам знікне маральная сувязь. А. Філіпаў пісаў: «Напэўна, як і Жанна д’Арк, ён лічыў сябе таемным выбраннікам лёсу, і яму малявалася чароўная карціна шэсця на чале мас у кірунку да Зімовага палаца. Ён бачыў ажыццяўленне яго думак — адчуць удзячны поціск рукі Паўночнага Уладара і пачуць пераможнае „ура“ дзясяткаў тысяч працоўных, за якімі палілася б і інтэлігенцыя»<ref name="Филиппов" />. Аднойчы, ужо за мяжой, у Гапона спыталі, што б ён зрабіў, калі б цар прыняў петыцыю. «Я зваліўся б перад ім на калені і пераканаў бы яго пры мне ж напісаць указ пра амністыю ўсіх палітычных. Мы б выйшлі з царом на балкон, я прачытаў бы народу ўказ. Усеагульная весялосць. З гэтага моманту я — першы саветнік цара і фактычны ўладнік Расіі. Пачаў бы будаваць Царства Боскае на зямлі. — Ну, а калі б цар не пагадзіўся? — Тады было б тое ж, што і пры адмове прыняць дэлегацыю. Усеагульнае паўстанне, і я на чале яго»<ref name="Поссе" />. Прыбыўшы за мяжу, Гапон паставіў сваёй мэтай аб’яднаць усе рэвалюцыйныя партыі для ўзброенага паўстання. Не сумняваўся, што будзе прызнаны правадыром рэвалюцыі і ўсе партыі схіляць перад ім, як перад пераможцам, свае сцягі. У гутарках з партыйнымі дзеячамі выяўляў упэўненасць у блізкай перамозе рэвалюцыі, у якой меркаваў згуляць кіроўную ролю. Рыхтуючыся да рэвалюцыйнага выступлення, браў урокі язды конна, мяркуючы заехаць у Расію ''на белым кані''<ref name="Русанов" />. Аднойчы нехта жартам сказаў: «Вось, пастойце, пераможа рэвалюцыя — і вы будзеце мітрапалітам». Гапон сур’ёзна адказаў: «Што вы думаеце, што вы думаеце! Вось дайце толькі здабыць перамогу — тады ўбачыце!»<ref name="Раппопорт" />. Правадыр фінскай [[Чырвоная гвардыя (Фінляндыя)|Чырвонай гвардыі]], капітан Кок, неяк сказаў: «Быў у вас у Расіі Гапон, зараз вам патрэбен Напалеон». На што Гапон гэтак жа сур’ёзна адказаў: «Пачым вы ведаеце, можа, я буду Напалеонам»<ref name="Рутенберг" />. А ў гутарцы з У. А. Посэ ён казаў: «Чым дынастыя Готарпаў (Раманавых) лепш за дынастыю Гапонаў? Готарпы — дынастыя гольштынская, Гапоны — хахляцкая. Пара ў Расіі быць мужыцкаму цару, а ўва мне цячэ кроў чыста мужыцкая, прытым хахляцкая»<ref name="Поссе" />. Надмерныя амбіцыі Гапона і яго дамагання на першую ролю ў рэвалюцыі хутка адапхнулі ад яго прадстаўнікоў рэвалюцыйных партый. Партыйныя рэвалюцыянеры сталі казаць, што ён адводзіць сваёй персоне завялікае месца ў рэвалюцыйным руху, што не адпавядае яго заслугам і здольнасцям. Гапона сталі ўпікаць у завышанай ганарлівасці, клікалі «нахабным папом». Некаторыя проста казалі пра «ганарлівае вар’яцтва» і [[Мегаламанія|манію велічы]]<ref name="Чернов" />. Усе гэтыя гутаркі абражалі Гапона і білі па яго самалюбстве. Вярнуўшыся ў Расію, ён пачаў аднаўляць «Сход рускіх фабрычна-завадскіх працоўных», а ў гутарках выяўляў упэўненасць, што працоўныя масы пойдуць па ім, а не за партыйнымі рэвалюцыянерамі. Паводле некаторых дадзеных, Гапон верыў, што на ролю народнага правадыра ён абраны Боскім Провідам. У аўтабіяграфіі ён пісаў, што Провід мог абраць на гэту ролю і іншага чалавека, але абраў менавіта яго<ref name="История" />. Незадоўга да смерці ў гутарцы з адным журналістам Гапон казаў: «Я веру ў сваю зорку. Яна ў мяне асаблівая… Ёсць людзі, можа, маленькія, можа, нікчэмныя, на якіх ''ускладзена місія''. Я такі маленькі, а вось, можа стацца, я яшчэ што зраблю»<ref name="U" />. А сваім працоўным ён тады ж казаў: «І я давяду — мы яшчэ разам зробім вялікія справы»<ref name="Грибовский" />. === Прынцып «мэта апраўдвае сродкі» === [[Файл:Gapon Ozerki dom.jpg|thumb|270px|Дом у Азёрках, у якой быў забіты Гапон.]] Гапон свядома прытрымліваўся прынцыпу «мэта апраўдвае сродкі». Ён шчыра верыў, што калі яго мэта — ''вялікая'' і ''святая'', тое для яе дасягнення ''ўсе сродкі добрыя''. «Выпакутаваў я гэта ўласнай душой, гэта мае думкі, мая ідэя», — расказваў ён эмігранту М. І. Сізову<ref name="Сизов" />. А І. І. Паўлаў пісаў: «У яго панавала адна думка — служэнні прыгнечанаму люду, — пра ацэнку ж сродкаў ён не задумваўся: тут для яго нічога не было святога»<ref name="Павлов" />. Адным са звычайных сродкаў Гапона была ''хітрасць''. Па ўспамінах С. Ан-скага, «гэта была асаблівая хітрасць, падступная, хітрая, вераломная, і, у той жа час, наіўная па прыёмах. Яна пранікалала ва ўсю сутнасць гэтага чалавека, адлюстроўвалася ў яго вачах, адбівалася ў манеры гаварыць, у смеху, у рухах»<ref name="Раппопорт" />. У 1903 годзе, ствараючы сваю працоўную арганізацыю, у гутарцы з Паўлавым Гапон казаў: «Я ўбачыў, што звычайнымі шляхамі, ''то бок сумленнымі'', нічога не зробіш. Па-мойму, шлях, то бок тактыка нашых рэвалюцыйных партый занадта прамалінейная, занадта празрыстая, гэтак празрыстая, што праз яе ўсё бачна, як на далоні. Урад жа ў дасягненні сваіх мэт зусім не цырымоніцца і ніякімі сродкамі не грэбуе… Сілы далёка не роўныя, — іх трэба зраўнаваць». Па перакананні Паўлава, Гапон, «фанатычна адданы сваёй ідэі і ў той жа час нецырымонны ў сродках, хоць і не быўшы паслядоўнікам [[Ігнацій Лаёла|Ігнація Лаёлы]], вырашыў скарыстацца досведам айцоў-езуітаў…»<ref name="Павлов" />. Аказаўшыся за мяжой пасля 9 студзеня, Гапон і там працягнуў сваю палітыку хітрасці. Спрабуючы аб’яднаць рэвалюцыйныя партыі, вырашыў звярнуцца да простага прыёму: сацыял-дэмакратам казаў, што цалкам падзяляе іх праграму, а эсэрам — што ўва ўсім з імі згодзен. Ведучы перамовы з прадстаўнікамі Бунда, казаў, што яны — адзіныя сапраўдныя сацыял-дэмакраты ў Расіі, сапраўдныя працаўнікі. «Яго пахвалы Бунду, на якія ён не скупіўся, аддавалі грубай ліслівасцю», — паведамляў прадстаўнік гэтай арганізацыі<ref name="Z" />. Уступіўшы ў перагаворы з анарха-сацыялістам [[Уладзімір Аляксандравіч Посэ|У. Посэ]], таксама згаджаўся з усімі яго паглядамі. «Напэўна, ён згаджаўся таксама і з тым, хто знаходзіў мае пагляды ўтапічнымі ці папросту сварлівымі», — пісаў Посэ<ref name="Поссе" />. Паводле слоў С. Ан-скага, Гапон не саромеўся, калі яму здавалася патрэбным, звяртацца да самай грубай хлусні і ані не бянтэжыўся, калі яго выкрывалі. Калі яго абвінавачвалі ў змане, апраўдваў свае дзеянні тым, што гэта патрэбна для працоўнай справы. Аднойчы Гапона ўпікнулі ў тым, што ён сустракаецца з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніным]]. «Ды я яго і ў вочы не бачыў!» — адказаў Гапон. Калі ж адзін з прысутных заявіў, што сам бачыў, як Ленін учора выйшаў з яго пакоя, засмяяўся і, пляснуўшы яго рукой па калене, сказаў: «Нічога! Бачыўся — значыць, і трэба!»<ref name="Раппопорт" />. Вярнуўшыся пасля [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 17 кастрычніка]] ў Расію, Гапон і тут паспрабаваў скарыстаць хітрасць. Але ашукаць урад другі раз яму не атрымалася. «Правёў урад да 9 студзеня і зараз хацеў, — расказваў ён Рутэнбергу. — Сарвалася!»<ref name="Рутенберг" />. А І. І. Паўлаў пісаў: «Гапон уступіў у змаганне хітрасці з Вітэ (ці з кім іншым) і быў пакладзены на абедзве лапаткі…»<ref name="Павлов" />. Іншым дадаткам прынцыпу «мэта апраўдвае сродкі» была фінансавая палітыка Гапона. «Для любой справы, а асабліва рэвалюцыйнага, патрэбныя грошы, вялікія грошы», — казаў ён летам 1905 года<ref name="Поссе" />. Браць гэтыя грошы ён быў гатовы з любых крыніц. Звычайным метадам Гапона было атрыманне грошай ад рускага ўрада. Пачынаючы з 1902 года, Гапон атрымваў грашовыя сумы ад Дэпартамента паліцыі, а потым вытрачаў іх на рэвалюцыйную агітацыю. У выніку да канца 1904 года яму ўдалося на грошы ўрада стварыць па ўсім Пецярбургу «11 гнёздаў рэвалюцыі»<ref name="Потолов-98" />. Жывучы за мяжой, ён атрымваў грошы ад фінскага рэвалюцыянера {{нп3|Коні Цыліякус|К. Цыліякуса|ru|Циллиакус, Конни}}, разам з якім рыхтаваў у Пецярбургу ўзброенае паўстанне. Пасля апынулася, што гэтыя грошы мелі [[Японская імперыя|японскае]] паходжанне<ref name="Война" />. Вярнуўшыся ў Расію, Гапон склаў угоду з урадам Вітэ пра атрыманне 30 тысяч рублёў на патрэбы працоўнага «Сходу». Калі ж звесткі пра гэта пратачыліся ў друк, шчыра дзівіўся, чаму гэта выклікала такі скандал. «Вас уразілі мае адкрытыя зносіны з Вітэ і згода галодных працоўных арганізацый прыняць ад яго грошы?» — пісаў ён у адкрытым лісце<ref name="Русь" />. А ў гутарцы з Рутэнбергам ён проста казаў: «Грошы гэтыя народныя, і я лічу, што можна ўсімі сродкамі карыстацца для святой справы»<ref name="Рутенберг" />. Апошняй фінансавай аперацыяй Гапона была ўгода пра атрыманне 100 тысяч рублёў ад Дэпартамента паліцыі за інфармацыю пра тэрарыстычныя задумы партыі эсэраў. У гутарцы з Рутэнбергам Гапон пераконваў яго, што трэба ''глядзець на рэчы шырэй'' і ахвяраваць ''меншай справай'', каб потым на атрыманыя сродкі ўладкаваць ''яшчэ большае''. «Галоўнае, — казаў ён, — не трэба баяцца. Брудна там і іншае. Па мне хоць з чортам мець справу, не тое што з Рачкоўскім»<ref name="Рутенберг" />. Пасля гэту ўгоду ставілі ў віну Гапону, які быццам бы прадаў за грошы рэвалюцыю. Сам жа ён разглядаў гэта толькі як чарговы спосаб здабыць сродкі на рэвалюцыйныя мэты. Пасля смерці Гапона шмат хто ўспамінаў яго крылатую фразу: «Калі б мне давялося дзеля дасягнення маіх мэт і дзеля працоўных зрабіцца не толькі святаром ці службоўцам, а прастытуткай нават, я, ні хвіліны не задумваючыся, выйшаў бы на Неўскі». Каментуючы смерць Гапона, журналістка {{нп3|Арыядна Уладзіміраўна Тыркова-Вільямс|А. В. Тыркова-Вільямс|ru|Тыркова-Вильямс, Ариадна Владимировна}} пісала: «Для яго камунікаванне з ахоўным аддзяленнем і было той распустай, той прастытуцыяй, праз якую ён готаў быў пераступіць у інтарэсах працоўных»<ref name="Вергежский">{{артыкул|аўтар =А. Вергежский (А. В. Тыркова-Вильямс).|загаловак =Гапон|спасылка =|выданне =Реформа|нумар =от 1 мая|месца =СПб.|год =1906|старонкі =1}}</ref>. Відаць, для дасягнення сваёй мэты Гапон быў гатоў пераступаць і праз ''жыцці людзей''. І. І. Паўлаў успамінаў: «Гапон быў шчыра адданы працоўным, — з гэтай пазіцыі яго збіць не было магчымасці, — але каб утрымацца на гэтай пазіцыі, ён мог прынесці ў ахвяру што і каго хочаш. Тут для яго не грала б ролі ні сяброўства, ні сваяцтва, ні паняткі пра маральнасць і г. д. Ён не пасаромеўся б падвесці пад адказнасць ці зусім пад бяду і няшчасце самага блізкага чалавека, калі б бачыў, што ад гэтага яго думка пасунецца наперад хаця б на міліметр»<ref name="Павлов" />. Паводле некаторых дадзеных, Гапон аддаваў ''даручэнні забіваць'' людзей, якіх лічыў здраднікамі працоўнай справы. Так, летам 1905 года ён даручыў працоўнаму М. Пятрову забіць працоўнага А. Грыгор’ева, калі той зменіць яго арганізацыі, а зімой 1906 года даручыў забіць самога Пятрова, які выдаў таямніцу пра атрыманне 30 тысяч рублёў ад графа Вітэ<ref name="Рутенберг" />. Паводле сцвярджэння Пятрова, Гапон таксама падмаўляў яго забіць свайго канкурэнта М. А. Ушакова — былога [[зубатаўшчына|зубатаўца]] і стваральніка «Незалежнай працоўнай партыі»<ref name="ВВ" />. Аднак гэтыя даручэнні не выконваліся па розных прычынах. У жніўні—верасні 1905 года Гапон планаваў ''тэрарыстычныя акты'' супраць Вітэ і Трэпава, а ў лютым—сакавіку 1906 года — супраць Вітэ, Дурнаво, Герасімава і Рачкоўскага. Для забойства Вітэ ён рыхтаваў маладую дзяўчыну Мільду Хомзе<ref>{{кніга|загаловак =Gapon, das Schicksal einer russischen Revolutionärin: Bekenntnisse der Milda Chomse|месца =Berlin|выдавецтва =Ziemsen|год =1919|старонак =190}}</ref>, а калі У. Посэ заўважыў, што яна можа загінуць у выніку гэтага тэракту, Гапон спакойна адказваў: «Ну чтo жe… і загіне. Усе мы загінем»<ref name="Поссе" />. «Я тут толькі зразумеў, што Гапон ні перад чым не спыніцца», — успамінаў Посэ<ref name="ВВ" />. == Сачыненні == ''Аўтабіяграфія'' * {{кніга | аўтар = | загаловак = Записки Георгия Гапона (очерк рабочего движения в России 1900-х годов). | спасылка = http://library6.com/index.php/library6/item/308888 | адказны = | месца = М. | выдавецтва = | год = 1918 | том = | старонак = 104 | старонкі = | isbn = | ref = }} <small>Тэкст запісаны са слоў Гапона брытанскімі журналістамі і выдадзены на англійскай у 1906 годзе. У Расіі кніга ўпершыню была выдадзена ў зваротным перакладзе на рускую ў 1918 годзе.</small> ''Петыцыя, заклікі і лісты'' * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]|выданне =Красная летопись|месца =Л.|год =1925|нумар =2|старонкі =30—31}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]|выданне =Красная летопись|месца =Л.|год =1925|нумар =2|старонкі =33—35}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому (Гапон)|Письмо к министру внутренних дел П. Д. Святополк-Мирскому]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13—14}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к царю Николаю II (Гапон)|Письмо к царю Николаю II]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =13}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Первое послание к рабочим (Гапон)|Первое послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Второе послание к рабочим (Гапон)|Второе послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|арыгінал =|спасылка =|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14—15}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Послание к солдатам (Гапон)|Послание к солдатам]]|арыгінал =|спасылка =|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =15—16}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Воззвание ко всему крестьянскому люду (Гапон)|Воззвание ко всему крестьянскому люду]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =1—12}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Воззвание к петербургским рабочим и ко всему российскому пролетариату (Гапон)|Воззвание к петербургским рабочим и ко всему российскому пролетариату]]|выданне =Священник Гапон|месца =Берлин|год =1906|старонкі =40—46}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Открытое письмо к социалистическим партиям России (Гапон)|Открытое письмо к социалистическим партиям России]]|выданне =Священник Гапон|месца =Берлин|год =1906|старонкі =46—48}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к Николаю Романову, бывшему царю и настоящему душегубцу Российской империи (Гапон)|Письмо к Николаю Романову, бывшему царю и настоящему душегубцу Российской империи]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =16}} * {{кніга|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Послание к русскому крестьянскому и рабочему народу (Гапон)|Послание к русскому крестьянскому и рабочему народу]]|год =1905|старонак =24}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к членам «Собрания русских фабрично-заводских рабочих» (Гапон)|Письмо к членам «Собрания русских фабрично-заводских рабочих»]] |выданне =Молва|месца =СПб.|год =1905|нумар =16|старонкі =4}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо в газету «Юманите» (Гапон)|Письмо в газету «Юманите»]]|выданне =Н. Симбирский. Правда о Гапоне и 9-м января|месца =СПб.|год =1906|старонкі =187—189}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо в газету «Нью-Йорк Геральд» (Гапон)|Письмо в газету «Нью-Йорк Геральд»]]|выданне =Н. Симбирский. Правда о Гапоне и 9-м января |месца =СПб.|год =1906|старонкі =189—191}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к рабочим в годовщину 9-го января (Гапон)|Письмо к рабочим в годовщину 9-го января]]|выданне =Молва|месца =СПб.|год =1906|нумар =10|старонкі =2}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Письмо к министру внутренних дел П. Н. Дурново (Гапон)|Письмо к министру внутренних дел П. Н. Дурново]]|выданне =Красный архив|месца =М.-Л.|год =1925|нумар =2 (9)|старонкі =295—297}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Первое письмо в газету «Русь» (Гапон)|Первое письмо в газету «Русь»]]|выданне =Русь|месца =СПб.|год =1906|нумар =35|старонкі =4—5}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Второе письмо в газету «Русь» (Гапон)|Второе письмо в газету «Русь»]]|выданне =Русь|месца =СПб.|год =1906|нумар =55|старонкі =2}} * {{артыкул|аўтар =Г. А. Гапон.|загаловак =[[s:ru:Обращение к прокурору Санкт-Петербургской судебной палаты (Гапон)|Обращение к прокурору Санкт-Петербургской судебной палаты]]|выданне =Нижегородский листок|месца =Н.-Новгород|год =1906|нумар =78|старонкі =4}} == Кінаўвасабленні == {{Навігацыя}} * {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Салтыкоў|Мікалай Салтыкоў|ru|Салтыков, Николай Александрович}} («Святар Гапон», 1917) * {{нп3|Яўген Аляксандравіч Бараніхін|Яўген Бараніхін|ru|Боронихин, Евгений Александрович}} («9 студзеня», 1925) * [[Яфім Захаравіч Капелян|Яфім Капелян]] («{{нп3|Пралог (фільм)|Пралог|ru|Пролог (фильм)}}», 1956) * {{нп3|Джуліян Гловер||ru|Гловер, Джулиан}} («{{нп3|Мікалай і Аляксандра||ru|Николай и Александра}}», США, 1971) * [[Мікалай Пятровіч Карачанцаў|Мікалай Карачанцаў]] («{{нп3|Таварыш Інакенцій||ru|Товарищ Иннокентий}}», 1981) * {{нп3|Віктар Аляксандравіч Касцецкі|Віктар Касцецкі|ru|Костецкий, Виктор Александрович}} («{{нп3|Жыццё Кліма Самгіна (тэлесерыял)|Жыццё Кліма Самгіна|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}}», 1988) * Віктар Тэрэля («{{нп3|Раскол (фільм, 1993)|Раскол|ru|Раскол (фильм, 1993)}}», 1993) * {{нп3|Аляксандр Юр’евіч Дамагараў|Аляксандр Дамагараў|ru|Домогаров, Александр Юрьевич}} ({{нп3|Імперыя пад ударам||ru|Империя под ударом}}, 2000) == Заўвагі == {{reflist|2}} == Літаратура == {{refbegin}} {{Commonscat|George Gapon}} === Мемуары і ўспаміны === * {{артыкул|аўтар =И. М. Трегубов.|загаловак =[[s:ru:Георгий Гапон и всеобщая стачка (Трегубов)|Георгий Гапон и всеобщая стачка]]|выданне =Освобождение|месца =Париж|год =1905|нумар =66|старонкі =264}} * {{артыкул|аўтар =И. М. Трегубов.|загаловак =[[s:ru:Мои воспоминания о Гапоне (Трегубов)|Мои воспоминания о Гапоне]]|выданне =Новая Русь|месца = СПб.|год =1909|нумар =8 (9 января)|старонкі =2—3}} * {{артыкул|аўтар =А. Е. Карелин.|загаловак =Девятое января и Гапон. Воспоминания|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_k/krln_gpn.php|выданне =Красная летопись|месца =Л.|год =1922|нумар =1|старонкі =106—116}} * {{артыкул|аўтар =И. И. Павлов.|загаловак =Из воспоминаний о «Рабочем Союзе» и священнике Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_p/pvlv00.php|выданне =Минувшие годы|месца =СПб.|год =1908|нумар =3—4|старонкі =21—57 (3), 79—107 (4)}} * {{артыкул|аўтар =Н. М. Варнашёв.|загаловак =От начала до конца с гапоновской организацией|выданне =Историко-революционный сборник|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_we/varnashev.php|месца =Л.|год =1924|том =1|старонкі =177—208}} * {{артыкул|аўтар =В. В. Авчинникова.|загаловак =[[s:ru:Воспоминание (Авчинникова)|Воспоминание]]|спасылка =|выданне =Русский рабочий|месца =СПб.|год =1905|нумар =3 (25 октября)|старонкі =7—9}} * {{артыкул|аўтар =Л. Динин.|загаловак =[[s:ru:Гапон и 9-е января (Динин)|Гапон и 9-е января. (Из воспоминаний соц.-демократа)]]|спасылка =|выданне =Страна|месца =СПб.|год =1907|нумар =7 (9 января)|старонкі =2—3}} * {{артыкул|аўтар =И. М. (И. Ф. Манасевич-Мануйлов).|загаловак =[[s:ru:Страничка воспоминаний (к 9 января)|Страничка воспоминаний. (К 9 января)]]|спасылка =|выданне =Новое время|месца =СПб.|год =1910|нумар =от 9 января|старонкі =}} * {{артыкул|аўтар =Л. Я. Гуревич.|загаловак =[[s:ru:Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г. (Гуревич)|Народное движение в Петербурге 9-го января 1905 г.]]|выданне =Былое|месца =СПб.|год =1906|нумар =1|старонкі =195—223}} * {{артыкул|аўтар =С. А. Ан-ский.|загаловак =Моё знакомство с Г. Гапоном|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_r/anski_gap.php|аўтар выдання =С. А. Ан-ский.|выданне =Собрание сочинений|месца =СПб.|год =1913|том =5|старонкі =327—365}} * {{артыкул|аўтар =Л. Г. Дейч.|загаловак =Священник Георгий Гапон|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_d/deich00.php|аўтар выдання =Л. Г. Дейч.|выданне =Провокаторы и террор|месца =Тула|год =1926|старонкі =40—80}} * {{артыкул|аўтар =В. М. Чернов.|загаловак =Личные воспоминания о Г. Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_ch/cher_gapon.html|выданне =За кулисами охранного отделения. Сборник|месца =Berlin|год =1910|старонкі =142—173}} * {{кніга|аўтар =[[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Б. В. Савинков.]]|загаловак =Воспоминания террориста|спасылка =http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr00.html|месца =Харьков|выдавецтва =«Пролетарий»|год =1928}} [http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr13_02.html Часть I, глава III, II.][http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr13_08.html Часть I, глава III, XII.][http://www.hrono.ru/libris/lib_s/terr21_11.html Часть II, глава I, XI.] * {{кніга|аўтар =П. М. Рутенберг.|загаловак =Убийство Гапона|спасылка =http://www.hrono.info/libris/lib_r/rutgap00.html|месца =Л.|выдавецтва =«Былое»|год =1925}} * {{кніга|аўтар =Н. Симбирский (Н. В. Насакин).|загаловак =Правда о Гапоне и 9-м января|месца =СПб.|выдавецтва =«Электропечатня» Я. Кровицкого|год =1906|старонак =226}} * {{артыкул|аўтар =М. И. Сизов.|загаловак =Мои встречи с Георгием Гапоном|выданне =Исторический вестник|нумар =2|месца =СПб.|год =1912|старонкі =543—582}} * {{артыкул|аўтар =В. М. Грибовский.|загаловак =[[s:ru:Загадочные документы Гапона (Грибовский)|Загадочные документы Гапона]]|выданне =Исторический вестник|нумар =3|месца =СПб.|год =1912|старонкі =949—961}} * {{артыкул|аўтар =Н. П. Петров.|загаловак =Записки о Гапоне|выданне =Всемирный вестник|нумар =1—3|месца =СПб.|год =1907|старонкі =35—51 (1), 14—23 (2), 33—36 (3)}} * {{артыкул|аўтар =П. М. Пильский.|загаловак =[[s:ru:Гапон (Пильский)|Гапон]]|спасылка =|выданне =Современник|месца =М.|год =1906|нумар =23, 25|старонкі =1—2}} * {{артыкул|аўтар =Г. Е. Старцев.|загаловак =[[s:ru:Воспоминания о Гапоне (Старцев)|Воспоминания о Гапоне]]|спасылка =|выданне =Страна|месца =СПб.|год =1907|нумар =7 (9 января)|старонкі =2—3}} * {{артыкул|аўтар =С. Соломин (С. Я. Стечкин).|загаловак =[[s:ru:Рясы. Гапон (Стечкин)|Рясы]]|выданне =Мир|месца =СПб.|год =1909|нумар =2 (ноябрь)|старонкі =98—102}} === Артыкулы і даследаванні === * {{артыкул|аўтар =В. Л. Скуратовский.|загаловак =Отец Георгий Гапон — мифы и правда|спасылка =http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|выданне =Столичные новости|нумар =1—2 (149—150)|месца =|год =2001|archiveurl =https://web.archive.org/web/20080907064451/http://cn.com.ua/N149-150/society/monologues/monologues.html|archivedate =7 верасня 2008}} * {{артыкул|аўтар =Э. А. Хлысталов.|загаловак =Правда о священнике Гапоне|спасылка =http://www.hrono.ru/statii/2002/gapon_hly.html|выданне =Слово|нумар =4|месца =|год =2002}} * {{артыкул|аўтар =Василий Секачёв.|загаловак =Гапон: от церковно-социальной деятельности к революции|спасылка =http://www.miloserdie.ru/index.php?ss=2&s=12&id=285|выданне =Нескучный Сад|нумар =8|месца =|год =2004}} * {{артыкул|аўтар =Константин (Горянов).|загаловак =Св. прав. Иоанн Кронштадтский и Георгий Гапон: к 100-летию первой русской революции|спасылка =http://halkidon2006.narod.ru/history/history_1/1032.htm|выданне =Всерусский Собор|нумар =1 (11)|месца =|год =2005|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100125095635/http://halkidon2006.narod.ru/history/history_1/1032.htm|archivedate =25 студзеня 2010}} * {{артыкул|аўтар =М. Потифорова, Ф. Девушев.|загаловак =Был ли Гапон провокатором?|выданне =Советский музей|нумар =4|месца =|год =1990}} * {{артыкул|аўтар =Б. А. Равдин.|загаловак =Репутация попа Гапона|выданне =Даугава|нумар =3—4|месца =Рига|год =1991}} * {{артыкул|аўтар =В. М. Шевырин.|загаловак =Священник Гапон и рабочие Петербурга в 1904-1905 гг|выданне =Рабочий класс капиталистической России|месца =М.|год =1992}} * {{артыкул|аўтар =С. И. Потолов.|загаловак =Георгий Гапон и либералы (новые документы)|выданне =Россия в XIX-XX вв. Сборник статей к 70-летию со дня рождения Р. Ш. Ганелина|месца =СПб.|год =1998}} * {{артыкул|аўтар =С. И. Потолов.|загаловак =Георгий Гапон и российские социал-демократы в 1905 году|выданне =Социал-демократия в российской и мировой истории|месца =М.|год =2009}} * {{кніга|аўтар =И. Н. Ксенофонтов.|загаловак =Георгий Гапон: вымысел и правда|спасылка =http://www.library6.com/index.php/2012-01-19-20-11-55/2012-08-18-13-44-01/item/ксенофонтов-ин-георгий-гапон-вымысел-и-правда|месца =М.|выдавецтва =РОССПЭН|год =1996|старонак =320|isbn =5-86004-053-9}} * {{кніга|аўтар =В. В. Каўтарин.|загаловак =Первый шаг к катастрофе|месца =Л.|выдавецтва =Лениздат|год =1992|старонак =428|isbn =5-289-00725-3}} * {{кніга|аўтар =М. С. Пазин.|загаловак =Кровавое воскресенье. За кулисами трагедии|месца =|выдавецтва =«Эксмо»|год =2009|старонак =384|isbn =978-5-699-34279-2}} * {{кніга|аўтар =В. Г. Джанибекян.|загаловак =Гапон. Революционер в рясе|месца =М.|выдавецтва =«Вече»|год =2006|старонак =480|isbn =5-9533-1462-0}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Гуманитарный%20словарь/Гапон%20Георг.%20Аполлонович/ Гапон Георг. Аполлонович]{{Недаступная спасылка}} // Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002. {{ref-ru}} == Кінаўвасабленні == * [[Яфім Захаравіч Капелян|Яфім Капелян]] (Пралог, 1956) * [[Мікалай Пятровіч Карачанцаў|Мікалай Карачанцаў]] (Таварыш Інакенцій, 1981) * {{нп3|Віктар Аляксандравіч Касцецкі|Віктар Касцецкі|ru|Костецкий, Виктор Александрович}} ({{нп3|Жыццё Кліма Самгіна, тэлесерыял|Жыццё Кліма Самгіна|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}}, 1988) * Віктар Тэрэля (Раскол, 1993) * {{нп3|Аляксандр Юр'евіч Дамагараў|Аляксандр Дамагараў|ru|Домогаров, Александр Юрьевич}} ({{нп3|Імперыя пад ударам|Імперыя пад ударам|ru|Империя под ударом}}, 2000) {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гапон Георгій Апалонавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Талстоўства]] buxv5cf33srbpia2k0sknwz125udw1z 0 103940 5176778 4833157 2026-08-06T21:46:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176778 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бялыніцкі-Біруля}} {{Мастак |імя = Вітольд Бялыніцкі-Біруля |імя пры нараджэнні = Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля |званні = * Акадэмік (1908) [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]<ref name="Кондаков">{{кніга |аўтар = {{nobr|Кондаков С. Н.}} |частка = {{oldrus|Бялыницкій-Бируля, Витольдъ Каэтановичъ}} |спасылка частка = http://dlib.rsl.ru/viewer/01004180464#?page=34 |загаловак = Список русских художников к юбилейному справочнику Императорской Академии Художеств |арыгінал = {{oldrus|Списокъ русскихъ художниковъ къ юбилейному справочнику Императорской Академіи Художествъ}} |спасылка = http://dlib.rsl.ru/viewer/01004180464#?page=2 |месца = СПб. |выдавецтва = Товарищество Р. Голике и А. Вильборг. |год = 1914 |том = II |старонкі = 29 |старонак = 454 }}</ref>; * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР]] (1937); * [[Народны мастак Беларускай ССР|Народны мастак БССР]] (1944 г.); * [[Народны мастак РСФСР]] (1947)<ref name="перламутр">{{артыкул |аўтар = Гибок-Гибковский, Алесь |загаловак = Человек перламутрового неба |спасылка = http://wap.sb.by/post/74249/part/19/ |мова = ru |выдання = «Советская Белоруссия» |тып = газета |месца = Минск |выдавецтва = редакции газеты «Советская Белоруссия» |год = 2008 |выпуск = от 26 сентября |нумар = 181 (23081) |archive-url = https://web.archive.org/web/20140203233752/http://wap.sb.by/post/74249/part/19/ |archive-date = 3 лютага 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140203233752/http://wap.sb.by/post/74249/part/19/ |archivedate = 3 лютага 2014 }}</ref>; * Правадзейны член [[Акадэмія мастацтваў СССР|Акадэміі мастацтваў СССР]] (1947); * Ганаровы акадэмік Акадэміі навук Беларускай ССР<ref name="КП2">{{артыкул |аўтар = Калининское отделение Союза Советских художников |загаловак = Некролог |спасылка = http://www.necropol.org/bjalynitskiy-birulja-nekrolog2.jpg |мова = ru |выданне = «Калининская правда» |тып = газета |месца = Калинин |издательство = Калининская правда |год = 1957 |выпуск = от 20 июня }}</ref> }} '''Віто́льд Каэта́навіч Бялы́ніцкі-Біру́ля''' ({{ДН|12|2|1872}}, [[фальварак]] Крынкі<ref name="БС">{{кніга |частка = Бялыницкий-Бируля Витольд Каэтанович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 97 |старонак = 737 }}</ref>, цяпер {{МН|Бялыніцкі раён|у Бялыніцкім раёне|}}, [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|18|6|1957}}, {{МС|Масква||}}) — беларускі<ref name="БС"/> жывапісец-[[пейзаж]]ыст. Член [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]] (з 1904), акадэмік жывапісу (1908) Расійскай Імператарскай Акадэміі мастацтваў, член [[Саюз рускіх мастакоў|Саюза рускіх мастакоў]], [[АМРР|Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыйнай Расіі]] (з 1922)<ref name="bse">{{кніга |частка = Бялыницкий-Бируля Витольд Каэтанович |спасылка частка = http://fb2lib.net.ru/read_online/82160 |загаловак = [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|Большая Советская Энциклопедия]]. (В 30 томах). |спасылка = http://www.rubricon.com/about_bse_6.asp |адказны = Гл. ред. А. М. Прохоров |выданне = 3-е |месца = М. |выдавецтва = «Советская Энциклопедия» |год = 1971 |том = 4 «Брасос — Веш» |старонкі = 212 |старонак = 600 |тыраж = 630000 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050428033949/http://www.rubricon.com/about_bse_6.asp |archive-date = 28 красавіка 2005 }}</ref>. [[Народны мастак Беларускай ССР|Народны мастак БССР]] (1944) і РСФСР (1947), ганаровы акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларускай ССР]] (1947), правадзейны член [[Акадэмія мастацтваў СССР|Акадэміі мастацтваў СССР]] (1947)<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/81946 БЯЛЫНИЦКИЙ-БИРУЛЯ Витольд Каэтанович] // Большой Энциклопедический словарь. 2000. {{ref-ru}}</ref>. Развіваў традыцыі рускага лірычнага пейзажу канца XIX ст.<ref name="ББ">[http://artcyclopedia.ru/byalynickij-birulya_vitold_kaetanovich.htm Биография в энциклопедии русской живописи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130216162906/http://artcyclopedia.ru/byalynickij-birulya_vitold_kaetanovich.htm |date=16 лютага 2013 }} {{ref-ru}}</ref> і стаў найбуйнейшым беларускім пейзажыстам, які вывеў жанр беларускага пейзажнага жывапісу на ўзровень еўрапейскай класікі<ref>''Харэўскі, С.В.'' Сто твораў XX стагоддзя. — Вільня, 2011. — С. 26.</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і пачатковая адукацыя === [[Файл:Из окрестностей Пятигорска.jpg|250px|left|thumb|«З ваколіц Пяцігорска». 1892 год. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]].]] [[Файл:Час тишины. Озеро Удомля.jpg|250px|left|thumb|«Час цішыні». 1911 год. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]].]] Належаў да шляхецкага роду [[Бялыніцкія-Бірулі|Бялыніцкіх-Біруляў]], прадстаўнікі якога ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з XVI ст. мелі зямельныя валоданні каля [[Віцебск]]а і [[Орша|Оршы]]<ref name="ReferenceA">''Харэўскі, С. В.'' Сто твораў XX стагоддзя. — Вільня, 2011. — С. 26.</ref>. Вітольд Бялыніцкі-Біруля нарадзіўся 31 студзеня (12 лютага) 1872 г. у фальварку Крынкі [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў дваранскай каталіцкай сям’і дробнага арандатара<ref name="ReferenceA"/>. Маёнтак Крынкі знаходзіўся ў трох км на поўнач ад вёскі [[Цяхцін]] ў 20 км ад [[Бялынічы|Бялынічаў]]. Дзяцінства прайшло на Віцебшчыне. Сям’я часта мяняла месца жыхарства. Бацька служыў у дняпроўскім параходстве і часта браў сына ў плаванне па [[Дняпро|Дняпры]], [[Прыпяць|Прыпяці]] і [[Сож|Сажу]]. Некаторы час мастак жыў у [[Кіеў|Кіеве]] ў старэйшага брата Аляксандра. Вучыўся спачатку ў {{нп3|Уладзімірскі Кіеўскі кадэцкі корпус|Кіеўскім кадэцкім корпусе|ru|Владимирский Киевский кадетский корпус}}, затым перайшоў у [[Кіеўская рысавальная школа|Кіеўскую малявальную школу]] {{нп3|Мікалай Іванавіч Мурашка|М. І. Мурашкі|ru|Мурашко, Николай Иванович}} (1885—1889), пазней з’ехаў у Маскву і паступіў у [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства]]<ref name="БС"/> на курс да выкладчыкаў [[Сяргей Аляксеевіч Каровін|С. А. Каровіна]], [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленава]], [[Іларыён Міхайлавіч Пранішнікаў|І. М. Пранішнікава]]. У Маскве мастак пазнаёміўся з [[Ісак Ільіч Левітан|І. І. Левітанам]], працаваў у яго майстэрні. Пад уплывам педагогаў захапіўся [[пейзаж]]ам. Яшчэ ў перыяд навучання, у 1890-я гг., творы В. Бялыніцкага-Бірулі выклікалі сур’ёзную зацікаўленасць у аматараў прыгожага мастацтва. У 1892 годзе [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Траццякоў]] набывае для сваёй [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|галерэі]] палатно «З ваколіцы [[Пяцігорск]]а». Аб сваёй этнічнай прыналежнасці Вітольд Бялыніцкі-Біруля падчас вучобы ў Маскоўскім вучылішчы жывапісу пісаў: ''«Я — [[Беларусы|беларус]]… Як часта і інтэлігентныя людзі, вядомыя ў сваіх навуковых, спартовых ці іншых заслужаных справах, закінутыя творчым ці жыццёвым лёсам у іншыя краі, ці то саромеюцца, ці проста не лічаць патрэбным прыгадаць, якога яны роду-племені, з якіх краёў і ваколіц»''<ref>''Харэўскі, С. В.'' Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі. — Вільня, 2007. — С. 163.</ref>. === Першыя поспехі === Творчасць В. Бялыніцкага-Бірулі шчыльна злучана з асобай слыннага мастака [[Ісак Ільіч Левітан|Ісака Левітана]], які паспрыяў мастаку ў выставачнай справе. З 1897 года Бялыніцкі-Біруля дэманструе свае карціны на выстаўках Маскоўскага аб'яднання аматараў мастацтваў і Маскоўскага таварыства мастакоў, на Міжнародных выстаўках і конкурсах. З 1899 года імя мастака з'яўляецца ў каталогах перасоўных выставак. Пейзаж «Вечныя снягі», які экспанаваўся на Каўказскай юбілейнай выстаўцы ў 1901 годзе, адзначаецца залатым медалём. У 1904 годзе Бялыніцкага-Бірулю абіраюць членам {{нп3|Таварыства перасоўных мастацкіх выстаў|Таварыства перасоўнікаў|ru|Товарищество передвижных художественных выставок}}, а праз чатыры гады ён уганараваны званнем [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміка]] жывапісу. З'яўляецца таксама членам {{нп3|Саюз рускіх мастакоў|Саюза рускіх мастакоў|ru|Союз русских художников}} і {{нп3|Таварыства мастакоў імя А. І. Куінджы||ru|Общество художников имени А. И. Куинджи}}. У 1911 годзе карціна «Час цішыні» атрымала два медалі: ганаровы — у [[Мюнхен]]е, бронзавы — у [[Барселона|Барселоне]]<ref>{{cite web|url=http://www.mycity.by/content/view/953/87/|title=Художественный музей В. К. Бялыницкого-Бирули|author=Борисенко Н. С.|date=2008-03-10|access-date=2011-07-25|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514164513/http://www.mycity.by/content/view/953/87/|archive-date=14 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Бялыницкий-Бируля Зимний Сон 1911.jpg|left|250px|thumb|«Зімовы сон», 1911. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]].]] У тым жа годзе ім створана карціна «Зімовы сон» — адно з лепшых палотнаў В. К. Бялыніцкага-Бірулі.<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://people.onliner.by/2023/01/17/karcniy-5678|title=Мастацкі музей «ажывіў» карціны вядомага беларускага пейзажыста.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131013521/https://people.onliner.by/2023/01/17/karcniy-5678|archive-date=2023-01-31|last=Щирый|first=Тарас|lang=be|subtitle=Як гэта выглядае?|url-status=live|website=[[Onliner.by]]|date=2023-01-17|access-date=2023-05-23}}</ref> За гэту карціну мастак таксама быў узнагароджаны бронзавым медалём на Міжнароднай выстаўцы ў Барселоне. У карціне выкарыстаны мінімум сродкаў выказвання. Толькі некалькі плоскасцей і невялікая колькасць ліній складаюць яе кампазіцыю. У цэнтры карціны месціцца храм, абрысы якога выступаюць на фоне неба. Мазок ледзь прыкметны. Усе быццам ахутана смугой згусцелага змяркання. Нягледзячы на лаканізм выразных сродкаў, карціна эмацыйна насычаная, што дасягаецца майстэрскай распрацоўкай адценняў каляровых суадносін<ref>{{Cite web |title=Виртуальная выставка |url=http://artmuseum.by/ru/vyst/virt/k-140-letiyu-v.k.-byalyiniczkogo-biruli-(1872-%E2%80%93-1957) |access-date=4 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224050936/http://artmuseum.by/ru/vyst/virt/k-140-letiyu-v.k.-byalyiniczkogo-biruli-(1872-%E2%80%93-1957) |archive-date=24 лютага 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Moravov Białynicki Birulya and bears.jpg|thumb|250px|{{нп3|Аляксандр Віктаравіч Мараваў|А.&nbsp;В.&nbsp;Мараваў|ru|Моравов, Александр Викторович}} і В. К. Бялыніцкі-Біруля (''крайнія злева''), прыносяць у дар {{нп3|Палата абшчын Вялікабрытаніі|спікеру палаты абшчын|ru|Палата общин Великобритании}} {{нп3|Джэймс Лоўтэр|Джэймсу Лоўтэру|en|James Lowther, 1st Viscount Ullswater}} забітых імі трох мядзведзяў у [[Сакольнікі, парк|Сакольніках]].<br />''Фатаграфія {{нп3|Карл Андрэевіч Фішар|К.&nbsp;А.&nbsp;Фішара|ru|Фишер, Карл Андреевич}}, 1912''<ref name="Искры">{{артыкул |аўтар = [[Карл Андрэевіч Фішар|Фишер К. А.]] |загаловак = Английские гости в Сокольниках |спасылка = http://www.odin-fakt.ru/priroda/podmoskovnye_medvedi/ |мова = ru |выданне = [[Русское слово|«Искры». Год двенадцатый.]] |тып = журнал |месца = СПб. |год = 1912 |выпуск = Воскресенье, 5 февраля. |нумар = 6 |archive-date = 1 лютага 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201155521/http://www.odin-fakt.ru/priroda/podmoskovnye_medvedi/ }}</ref><ref>Бялыніцкі-Біруля быў заўзятым паляўнічым і забіў за сваё жыццё [http://www.necropol.org/bjalynitskiy-birulja-stst.jpg болей сарака мядзведзяў] {{ref-ru}}.</ref>.]] === Дача «Чайка» === У 1912 годзе мастак набыў участак зямлі ў [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]] на беразе возера [[возера Удомля|Удомля]], недалёка ад месцаў, дзе часта працаваў [[Ісак Ільіч Левітан|І. І. Левітан]], і пабудаваў тут дом з майстэрняй. Сваю невялікую сядзібу ён назваў {{нп3|Дача «Чайка», Удомля|«Чайка»|ru|Дача «Чайка» (Удомля)}}. З «Чайкай» звязана вялікая частка творчага і асабістага жыцця майстра. Возера Удомля і яго наваколлі сталі невычэрпнай крыніцай матываў для яго далейшай творчасці. У [[1917]] годзе Бялыніцкі-Біруля арганізаваў мастацкую школу для сялянскіх дзяцей<ref>{{cite web|url=http://www.mogilev.by/main/17059-blagotvoritelnaya-akciya-proshla-vmuzee-byalynickogo-biruli.html|title=Благотворительная акция прошла в музее Бялыницкого-Бирули|author=Могилёвский портал|date=2011-02-28|access-date=2011-07-25|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311160452/http://www.mogilev.by/main/17059-blagotvoritelnaya-akciya-proshla-vmuzee-byalynickogo-biruli.html|archive-date=11 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. У жывапісе працягвае развіваць традыцыі «рускага імпрэсіянізму», падобна [[Ігар Эмануілавіч Грабар|І. Э. Грабару]], {{нп3|Канстанцін Фёдаравіч Юон|К. Ф. Юону|ru|Юон, Константин Фёдорович}} і {{нп3|Васіль Мікалаевіч Бакшэеў|В. М. Бакшэеву|ru|Бакшеев, Василий Николаевич}}. === Падарожжы === У 1922 годзе Бялыніцкі-Біруля становіцца адным з арганізатараў і членам {{нп3|Асацыяцыя мастакоў рэвалюцыйнай Расіі||ru|АХРР}}<ref name="БС"/>. У савецкі час ён працягвае развіваць традыцыі рускага лірычнага пейзажу канца XIX стагоддзя, становіцца адным са стваральнікаў жанру мемарыяльнага пейзажу. У 1920-я і 1930-я гады мастак шмат падарожнічае па краіне. Яго цікавяць першыя доследы рэканструкцыі сельскай гаспадаркі ў саўгасе «Гігант» і камуне «Сейбіт», будаўніцтва [[Азоўсталь|«Азоўсталі»]], пераўтварэнне Поўначы. У 1933, 1935 і 1937 гадах ён пабываў у [[Арктыка|Запаляр’і]] на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]], чаму прысвечаны некалькі серый пейзажаў<ref>Науч.-изд. совет: Евдокимов Ю. А. (пред. НИС) [и др.]. Бялыницкий-Бируля Витольд Каэтанович // Кольская энциклопедия. — Санкт-Петербург: ООО «Сказ», 2008. — Т. I. — С. 369. — 593 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9637-0023-5</ref>. Пісаў [[Баранцава мора|Баранцава]] і [[Белае мора]], раку {{нп3|Рака Церыберка|Церыберку|ru|Териберка (река)}}<ref>[http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2012_May/Belynitski_Birulya/10528.jpg Карціна «Пачатак палярнай зімы. Рака Териберка ў Баранцава мора. Эцюд». 1935—1937] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305183149/http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2012_May/Belynitski_Birulya/10528.jpg |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>, горы [[Хібіны]], возера [[Возера Вуд'яр|Вуд’яр]]. У 1936 годзе мастак наведвае пушкінскія месцы — {{нп3|Міхайлаўскае, музей-запаведнік|Міхайлаўскае|ru|Михайловское (музей-заповедник)}} і {{нп3|Трыгорскае||ru|Тригорское}} — і прывозіць адтуль цэлую серыю карцін. Пабываўшы ў {{нп3|Дом-музей П. І. Чайкоўскага, Клін|сядзібе Чайкоўскага|ru|Дом-музей П. И. Чайковского (Клин)}} ў [[Клін (горад)|Клін]], ён выстаўляе новыя пейзажы — куткі прыроды, якія любіў класік рускай музыкі. Піша таксама серыі пейзажаў {{нп3|Пасёлак Гарадскога тыпу Горкі Ленінскія|Горак Ленінскіх|ru|Горки Ленинские}}, [[Горы (Грузія)|Горы]] і [[Ясная Паляна (Тульская вобласць)|Яснай Паляны]]<ref name="БС"/>. === Вялікая Айчынная вайна і пасляваенныя гады === Тэма [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адзначана ў творчасці мастака карцінамі «Чырвоная Армія ў лясах Карэліі», «Па слядах фашысцкіх варвараў» (1942). У 1944 годзе працаваў у [[Архангельск]]у, дзе адлюстроўваў помнікі старарускага драўлянага дойлідства XVI—XVII стст. У 1944 годзе прымаў удзел у арганізацыі мастацкай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР, у Маскве. Падчас выставы з ім пазнаёміўся мастак [[Антон Стафанавіч Бархаткоў|Антон Бархаткоў]], які таксама ўдзельнічаў у арганізацыі выстаўкі<ref name="БС" /><ref name="Kultura">{{cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13929|title=Невядомы Бялыніцкі-Біруля|access-date=2018-12-12|date=04 сакавіка 2017|publisher=kimpress.by|lang=be|archive-date=16 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016142813/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13929|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Месца фальварка Крынкі 4.jpg|250px|thumb|Месца былога фальварка Крынкі.]] У 1947 годзе яму прысвоілі званне народнага мастака РСФСР (званне народнага мастака БССР ён атрымаў у 1944 годзе), абралі правадзейным членам {{нп3|Акадэмія мастацтваў СССР|Акадэміі мастацтваў СССР|ru|Академия художеств СССР}}. З мая і да сярэдзіны чэрвеня мастак жыў і працаваў на [[Белая дача|Белай дачы]] ў наваколлі Мінска разам з мастаком [[Антон Стафанавіч Бархаткоў|Антонам Бархатковым]]. Тут Вітольд Бялыніцкі-Біруля напісаў некалькі дзясяткаў эцюдаў, якія сталі асновай цыклу карцін, прысвечаных Беларусі: «Зялёны май», «Зазелянелі беларускія бярозкі», «Яблыні ў квецені». Менавіта падчас працы ў [[Курасоўшчына (вёска)|Курасоўшчыне]] быў знойдзены матыў для карціны «Беларусь. Ізноў заквітнела вясна»<ref name="Kultura"/><ref>{{cite web|url=https://www.artmuseum.by/by/filb/belbir/gstoryya-muzeya.html|title=Музей В. К. Бялыніцкага-Бірулі. Магілёў|access-date=2020-05-05|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122010407/https://www.artmuseum.by/by/filb/belbir/gstoryya-muzeya.html|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. У 1947 годзе падарожнічаў па Беларусі<ref name="БС" />. Пра сваё стаўленне да Беларусі В. Бялыніцкі-Біруля пісаў: {{пачатак цытаты}} Блукаючы са стрэльбай і фарбамі па палетках, далінах і пералесках Беларусі, сустракаючы і праводзячы зоры ля вогнішчаў, начуючы ў лесе, прыслухоўваючыся да галасоў прыроды, я глыбей адчуў яе прыгажосць, навучыўся яе разумець. {{канец цытаты|{{артыкул|аўтар=Анатоль Кудравец.|загаловак=Трое ў адным пакоі. Эсэ|спасылка=http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Kudraviec1?OpenDocument|выданне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]|месца=Мн|год=2002|нумар=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619115502/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Kudraviec1?OpenDocument|archive-date=19 чэрвеня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619115502/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Kudraviec1?OpenDocument|archivedate=19 чэрвеня 2013}}}} Памёр мастак на сваёй дачы «Чайка» 18 чэрвеня 1957 года ва ўзросце 85 гадоў. Пахаваны ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Творчасць == Развіваў традыцыю лірычнага пейзажа канца XIX ст.<ref name="БС"/> Палотны В. Бялыніцкага-Бірулі прасякнутыя эмацыйнасцю, неабходнай мерай абагульнення, якая не губляе пры гэтым канкрэтыку месца. Мастак карыстаецца ўдалым спалучэннем мяккага серабрыста-бэзавага і зеленаватага колераў. Для яго твораў характэрны тонкае адчуванне колеру, своеасаблівае лірычнае гучанне<ref name="БС"/>. Пейзажыст па-майстэрску распрацоўваў ледзь прыкметныя нюансы, характэрныя для таго ці іншага часу дня, пэўнай пары года. Карціны і шматлікія эцюды вылучаюцца асаблівай тонкасцю, мяккасцю і непаўторным лірызмам, глыбінёй успрымання і перадачы жывой прыроды. Творчасць таленавітага мастака выклікала зацікаўленасць у выбітнага прадстаўніка расійскага рэалізму [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Іллі Рэпіна]]: {{пачатак цытаты}} На выстаўцы, калі я даведаўся, што няма Вашых карцін, вельмі засумаваў па Вас. Я так звыкся асвяжацца душою перад вашымі жывымі павевамі праўды, простасці і свабоды. І… я заўсёды з новым і большым задавальненнем гляджу на Ваш пагорак, з хатамі занесенымі снегам; люблю гэтыя беражкі, што белымі краямі люструюцца ў горнай рэчцы. {{канец цытаты|крыніца=Репин. И. Письма. Москва, 1969, Т. 2, С. 263}} === Творчая спадчына === [[Файл:Музей Бялыніцкага-Бірулі.jpg|250px|thumb|[[Бялыніцкі раённы мастацкі музей імя Вітольда Каятанавіча Бялыніцкага-Бірулі|Бялыніцкі мастацкі музей]].]] У Беларусі знаходзяцца 444 палатны В. К. Бялыніцкага-Бірулі. Найбольшую калекцыю твораў мастака можна бачыць у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]), таксама палотны знаходзяцца ў [[Музей В. К. Бялыніцкага-Бірулі (Магілёў)|Магілёўскім музеі Бялыніцкага-Бірулі]], [[Бялыніцкі раённы мастацкі музей імя Вітольда Каятанавіча Бялыніцкага-Бірулі|Бялыніцкім мастацкім музеі]], [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]], [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя Паўла Масленікава]]. Шмат твораў захоўваецца ў Маскве ([[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]], прыватныя зборы), у музеях [[Кастрама|Кастрамы]], [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], {{нп3|Краснаярскі дзяржаўны мастацкі музей імя У. І. Сурыкава|Краснаярска|ru|Красноярский государственный художественный музей им. В. И. Сурикова}}, [[Варонеж]]а, [[Томск]]а, [[Чалябінск]]а, [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]], [[Адэса|Адэсы]], [[Дніпро|Дніпра]], [[Кіеў|Кіева]], [[Кыргызстан]]а. == Узнагароды і памяць == [[Файл:Месца фальварка Крынкі.jpg|250px|thumb|Мемарыяльны знак на месцы былога фальварка Крынкі.]] [[Народны мастак Беларускай ССР|Народны мастак БССР]] (1944) і [[Народны мастак РСФСР|РСФСР]] (1947). Ганаровы акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] (1947), правадзейны член Акадэміі мастацтваў СССР (1947). Імем В. Бялыніцкага-Бірулі названы [[Бялыніцкі раённы мастацкі музей імя Вітольда Каятанавіча Бялыніцкага-Бірулі|Бялыніцкі мастацкі музей]]<ref name="БС"/>. У Магілёве адкрыты [[Музей В. К. Бялыніцкага-Бірулі (Магілёў)|Магілёўскім музеі Бялыніцкага-Бірулі]], філіял [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея]], дзе шырока прадстаўлена творчая спадчына мастака. У Магілёве і Бялынічах названыя вуліцы ў гонар мастака. [[Ніна Іосіфаўна Мацяш|Ніна Мацяш]] напісала тэлесцэнарый пра творчасць В. Бялыніцкага-Бірулі «Пясняр роднай прыроды» (пастаўлены ў 1978 г.). [[Віктар Карамазаў]] стварыў аповесць «Крыж на зямлі і поўня ў небе: Эскізы, эцюды і споведзь Духу, альбо Аповесць-эсэ жыцця жывапісца і паляўнічага Бялыніцкага-Бірулі» (1991), прысвечаную мастаку. Паводле аповесці быў зняты фільм «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (рэж. [[Валерый Рыгоравіч Басаў|Валерый Басаў]], «[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Нацыянальная тэлерадыёкампанія Беларусі]]») (1992)). [[Майсей Залманавіч Бераў|Майсей Бераў]] зняў пра В. Бялыніцкага-Бірулю дакументальны фільм «Гадзіна цішыні». У [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёне]] пастаянна праводзяцца пленэры з удзелам мастакоў з Мінска, Магілёва, Бялынічаў, Масквы, Кастрамы, пасля чаго значна папаўняюцца фонды мастацкіх музеяў. На месцы былога фальварка Крынкі, дзе нарадзіўся [[мастак]], усталяваны мемарыяльны знак. У Магілёве ля музея імя Бялыніцкага-Бірулі ўсталяваны бюст мастака. == У філатэліі == <center><gallery> File:1997. Stamp of Belarus 0221.jpg|В. Бялыніцкі-Біруля. Да 125-годдзя з дня нараджэння Файл:Бялыницкий-Бируля марка.jpg|«Зімовы сон», 1911 Файл:1983 CPA 5435 (1).jpg|«Ранняя вясна», 1912 File:137 (Žyvapis. Bialynicki-Birulia Vitoĺd Kajatanavič).jpg|«Дні юнага мая», 1950; «Зімовы сон», 1911 </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Аляксей Пятровіч Харак|Аляксей Харак]]''. Вітольд Бялыніцкі-Біруля // Роднае слова. — Мн: 2008. — № 1. — С. 105. — ISBN 0234-1360. * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бялы́ніцкі-Біру́ля Вітольд Каятанавіч||402}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)||140}} * Национальная Академия наук Беларуси: персональный состав. — Мн., 2004. — С. 312—313. * ''[[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Харэўскі, С. В.]]'' Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі / С. В. Харэўскі. — Вільня: ЕГУ, 2007. — 240 с. * ''[[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Харэўскі, С. В.]]'' Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу / аўт.-укл. С. В. Харэўскі. — Вільня: ЕГУ, 2011. — 432 с. — ISBN 978-9955-773-51-1. * {{Крыніцы/ЭГБ|2|||164}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|1||545}} * {{ВСЭ3|Бялыни́цкий-Биру́ля Витольд Каэтанович|4|212}} == Спасылкі == {{commons|Category:Vitold Białynicki-Birula}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/23667/byalynicki-birulya-vitold-kaetanovich/ Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://dkmf.by/search-by-author.html?operation=search_by_list&symbol_id=0&list_s=a%3A1%3A{i%3A0%3Bs%3A3%3A%22249%22%3B} Творы В. Бялыніцкага-Бірулі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305083446/http://dkmf.by/search-by-author.html?operation=search_by_list&symbol_id=0&list_s=a:1:%7Bi:0%3Bs:3:%22249%22%3B%7D |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://artmuseum.by/ru/vyst/virt/k-140-letiyu-v.k.-byalyiniczkogo-biruli-%281872-%E2%80%93-1957%29 К 140-летию В. К. Бялыницкого-Бирули (1872—1957). Виртуальная выставка] {{ref-ru}} {{Продкі}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бялыніцкі-Біруля Вітольд}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя мастакі РСФСР]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Акадэміі мастацтваў СССР]] [[Катэгорыя:Народныя мастакі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Вітольд Бялыніцкі-Біруля| ]] [[Катэгорыя:Бялыніцкія-Бірулі|Вітольд Каэтанавіч]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] btbbbzonr5ao3dnnrr29l1ggzr80mp7 0 104495 5176750 4292677 2026-08-06T20:10:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176750 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Вільгельм Фуртвенглер |Арыгінал імя = Gustav Heinrich Ernst Martin Wilhelm Furtwängler |Выява = Wilhelm Furtwängler by Emil Orlik.jpeg |Апісанне выявы = Вільгельм Фуртвенглер. Партрэт працы [[Ворлік, Эміль|Эміля Ворліка]]. 1928 |Фон = non_performing_personnel |Поўнае імя = Густаў Генрых Эрнст Марцін Вільгельм Фуртвенглер |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Краіна = |Прафесіі = |Жанры = |Узнагароды = |Вікісховішча = }} '''Вільгельм Фуртвенглер''' ({{lang-de|Gustav Heinrich Ernst Martin Wilhelm Furtwängler}}; {{ДН|25|1|1886}}, {{МН|Берлін||}}, {{МН|Германія||}} — {{ДС|30|11|1954}}, {{МС|Бадэн-Бадэн||}}, [[Германія]]) — нямецкі {{дырыжор|XX стагоддзя|Германіі}} і [[кампазітар]]. Адзін з найвялікшых дырыжораў дваццатага стагоддзя. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Wilhelm Furtwängler|Вільгельм Фуртвенглер}} * [http://www.furtwangler.org/ Wilhelm Furtwängler Society Таварыства Вільгельма Фуртвенглера (Францыя)] * [http://www.wfsa.org/ Wilhelm Furtwängler Society of America Амерыканскае таварыства Вільгельма Фуртвенглера] * [http://www.furtwaengler-gesellschaft.de/ Таварыства Вільгельма Фуртвенглера (Германія)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140822085539/http://www.furtwaengler-gesellschaft.de/ |date=22 жніўня 2014 }} * [http://www.classicalnotes.net/features/furtwangler.html ''Wilhelm Furtwängler: Genius Forged in the Cauldron of War''] * [https://web.archive.org/web/19981202063251/http://members.aol.com/abelard2/furt.htm Wilhelm Furtwängler’s essay on Brahms] * [http://members.macconnect.com/users/j/jimbob/classical/furtwaengler.html Біяграфія, крытычная дыскаграфія, друкаваная і сеткавая бібліяграфія] * [http://fischer.hosting.paran.com/music/Furtwangler/furtwangler-discography.htm Дыскаграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130430232220/http://fischer.hosting.paran.com/music/Furtwangler/furtwangler-discography.htm |date=30 красавіка 2013 }} * [http://operaclass.com/catalogo/director.asp?vi=&idDirector=352&idCat=oc&idioma=en Дыскаграфія оперных запісаў] * [http://www.aeiou.at/aeiou.film.f/f062a Відэафрагменты запісаў Фуртвенглера-дырыжора] * ''[http://www.imdb.com/title/tt0335901/combined The Art of Conducting: Legendary Conductors of a Golden Era]'' (Мастацтва дырыжора: Легендарныя дырыжоры залатога стагоддзя; Яшчэ адзін ДВД з запісамі Фуртвенглера-дырыжора) * [http://www.arkivmusic.com/classical/Namedrill?&name_id=4103&name_role=3 Спіс даступных запісаў з сайта arkivmusic.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080328105753/http://www.arkivmusic.com/classical/Namedrill?&name_id=4103&name_role=3 |date=28 сакавіка 2008 }} {{Галоўныя дырыжоры Берлінскага філарманічнага аркестра}} {{Галоўныя дырыжоры Венскага сімфанічнага аркестра}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фуртвенглер Вільгельм}} [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Германіі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Германіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Германіі]] kr7x02ptnlbau5n13bwzd4l8qp7094b 0 105054 5176681 5013733 2026-08-06T16:30:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176681 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Грамадская арганізацыя |назва = |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = |месца знаходжання = }} '''Грамадзянскі рух «Відсіч»''' ({{lang-be|адпор}}) — [[Украіна|украінскі]] грамадзянскі рух, які ўзнік як рэакцыя на рэжым [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]] і звязаныя з ім антыукраінскія і сацыяльна-эканамічныя дэградацыйныя тэндэнцыі. == Стварэнне == Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2010 года, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]], патрыёты і неабыякавыя грамадзяне, якія раней бралі ўдзел у пратэстных кампаніях, вырашылі памкнуцца і абмеркаваць грамадска-палітычную сітуацыю, якая склалася ва [[Украіна|Украіне]], і магчымыя наступствы і небяспекі ад новай улады. На збор таксама былі запрошаны сябры, знаёмыя, удзельнікі розных арганізацый. Сустрэча была прызначана на 20 лютага 2010 года. Гэта дата лічыцца днём стварэння Відсіча, паколькі на зборы вырашылі арганізавацца для далейшай дзейнасці, пазначылі некаторыя прынцыпы і кірункі актыўнасці будучага руху. У стварэнні Відсіча бралі ўдзел як удзельнікі папярэдніх рухаў супраціву («[[Рэвалюцыя на граніце]]» , рух «[[Украіна без Кучмы]]», Грамадзянскі камітэт «За праўду!», Грамадзянская кампанія «Пара!» (чорная) і іншыя), так і проста свядомыя грамадзяне. == Прынцыпы руху == # '''Негвалтоўнасць'''. [[Негвалтоўнае супраціўленне]] выкарыстоўваецца як найбольш эфектыўны метад барацьбы (не блытаць з пацыфізмам). # '''Неіерархічнасць і ратацыя'''. Адсутнасць фармальных лідараў — кожная акцыя ці кампанія мае сваіх каардынатараў, але і рух цалкам не мае адзінага лідара, які б раздаваў указы зверху, усе рашэнні прыймаюцца падчас абмеркавання паміж актывістамі. Мясцовыя суполкі з’яўляюцца раўназначнымі і камунікуюць гарызантальна. # '''Адкрытасць'''. У «Відсічы» практычна няма тайнаў ад знешняга свету. Некаторую інфармацыю «Відсіч» захоўвае ад распаўсюджванню — гэта паролі ці прыватная інфармацыя актывістаў. Але інфармацыя, якая тычыцца нашых пазіцый і дзейнасці адкрыта для ўсіх. # '''Надпартыйнасць'''. Грамадзянскі рух «Відсіч» не працуе ні на водную палітычную сілу. Члены партый могуць быць актывістамі «Відсіча», але ў руху не павінны адстоўваць інтарэсы сваіх партый. # '''Прынцып [[кансэнсус]]а''' палягае ў тым, што прымаецца такое рашэнне, з якім пагаджаюцца ўсе. # '''Ахвярнасць'''. Ніхто не можа атрымаць дывідэндаў ад удзелу ў «Відсічы», акрамя задавальнення атрыманага ад зробленай справы. Аднак усе актывісты «Відсіча» павінны нечым ахвяраваць для агульнай справы (часам, высілкамі, сродкамі і г.д.) # '''[[Капілэфт]]''' — кожны робіць тое, што ён (яна) гатовы рабіць, не патрабуючы нічога для сябе. Усё, што робіць актывіст у «Відсічы», перастае быць яго прыватным і становіцца здабыткам «Відсіча» і чалавечай цывілізацыі. == Акцыі і пратэстныя кампаніі == З сакавіка 2010 года грамадзянскі рух «Відсіч» быў удзельнікам сотняў мерапрыемстваў (пераважна вулічных акцый, а таксама папераджальных страйкаў, якія сядзяць пратэстаў слуханняў, круглых сталоў) у шматлікіх гарадах Украіны, праведзеных як самастойна, так і ў супрацоўніцтве з іншымі арганізацыямі. Сярод іх: * «АнтыТабачная кампанія» ([[Украінская мова|укр.]]: ''«АнтиТабачна кампанія»'') — акцыі ў абарону ўкраінскай адукацыі ад новаўвядзенняў новага міністра адукацыі і навукі (затым — міністра адукацыі і навукі, моладзі і спорту) Дмытра Табачніка, які вычначыўся ўкраінафобскімі, [[Шавінізм|шавіністычнымі]] і ксенафобскімі выказваннямі.<ref>{{cite web |url=http://www.scribd.com/doc/38921546/The-Ukrainian-Weekly-2010-41 |title=The Ukrainian Weekly |publisher=Scribd.com |accessdate=24 January 2012 }}{{Недаступная спасылка}} {{Ref-en|}}</ref> * Кампанія «Не паліцэйскай дзяржаве» ([[Украінская мова|укр.]]: ''«Ні поліцейській державі»'') — за непрадузятае расследаванне і годнае пакаранне вінаватых па справе смерці студэнта Ігара Індыла (быў незаконна затрыманы ўчастковым міліцыі, памёр ад траўмы галавы ў аддзяленні)<ref>[http://tsn.ua/video/video-novini/zhest-mundira-vbivstvo-studenta.html?page=13&items=27608&type=0 «Жесть мундира» — вбивство студента] {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.svidomo.org/defend_article/5467 Розібратися як помирав студент Індило] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120407032615/http://www.svidomo.org/defend_article/5467 |date=7 красавіка 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref>, па іншых рэзанансных справах<ref>[http://vidsich.org.ua/archives/908 Деякі факти міліцейського свавілля за 2011 рік] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120716201640/http://vidsich.org.ua/archives/908 |date=16 ліпеня 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref> і супраць міліцэйскай самаўпраўнасці ў цэлым. * Кампаніі супраць прыняцця законапраекта № 2450<ref>[http://www.unian.net/ukr/news/news-381614.html На Майдані пройшов протест-моб проти законопроекту 2450] {{Ref-uk|}}</ref> (які павінен істотна абмежаваць волю мірных збораў) і «За мірны пратэст»<ref>[http://www.zmina.org.ua/vseukrajinska-initsiatyva-za-myrnyj-protest/ Всеукраїнська ініціатива «За мирний протест!»] {{Ref-uk|}}</ref><ref>{{cite web |url=http://helsinki.org.ua/en/index.php?id=1274093984 |title=Ukraine’s Parliament may restrict the right to hold meetings |publisher=Helsinki.org.ua |date=17 May 2010 |accessdate=24 January 2012 |archive-date=28 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728215838/https://helsinki.org.ua/en/?id=1274093984 |url-status=dead }} {{Ref-en|}}</ref>. Таксама праводзіліся акцыі салідарнасці з беларусамі<ref>[http://interpolit.net/blogpost4282 Акцыя салідарнасці з беларусамі прайшла ў Кіеве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151024084220/http://interpolit.net/blogpost4282 |date=24 кастрычніка 2015 }}</ref><ref>[http://vidsich.org.ua/archives/508 20-го липня біля білоруської амбасади українці провели акцію на підтримку білоруського народу.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111230031821/http://vidsich.org.ua/archives/508 |date=30 снежня 2011 }}</ref> і рускімі<ref>[http://bilozerska.livejournal.com/255915.html «Лента за лентою. Україно, мовчи!»] {{Ref-uk|}}</ref>, якія змагаюцца за права мірна збірацца ў сваіх краінах. * Кампанія «Займіцеся справай, а не языком!» ([[Украінская мова|укр.]]: ''«Займіться ділом, а не язиком»'') <ref>[http://5.ua/newsline/232/0/69805/ Протестами відзначили День української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113215113/http://5.ua/newsline/232/0/69805/ |date=13 студзеня 2011 }} {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.relax-info.com/news/ukraine/protests_actions/82682.html Біля ВР відбулася акція на захист української мови]{{Недаступная спасылка}} {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=C-8hy0z7oAo День Х — день коли будуть знищувати українську мову] {{Ref-uk|}}</ref> — супраць прыняцця законапраекта «Пра мовы ва Украіне» № 1015-3 і яго мадыфікацый<ref>[http://vidsich.org.ua/archives/814 Висновок щодо законопроекту «Про засади державної мовної політики»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111002025036/http://vidsich.org.ua/archives/814 |date=2 кастрычніка 2011 }} {{Ref-uk|}}</ref>, якія спрыяюць моўным канфліктам і што ўзмацняюць напруга ў грамадстве, а таксама якія выцясняюць украінская мова са сфер жыцця і дзейнасці ўкраінцаў.<ref>{{cite web |url=http://photo.ukrinform.ua/eng/current/photo.php?id=349667 |title=Protest against draft law on languages held in Kyiv |publisher=Photo.ukrinform.ua |accessdate=24 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728215819/http://photo.ukrinform.ua/eng/current/photo.php?id=349667 |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }} {{Ref-en|}}</ref> ** Кампанія «Помста за раскол краіны» — накіраваная на недапушчэнне прыняцця законапраекта «Аб асновах дзяржаўнай моўнай палітыкі» № 9073 і на нівелявання негатыўных наступстваў прынятага закона «Аб асновах дзяржаўнай моўнай палітыкі» № 5029-VI. Заключалася ў зніжэнні рэйтынгаў народных дэпутатаў і палітычных партый, якія галасавалі за законапраект у [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радзе Украіны]], а таксама ў паніжэнні рэйтынгаў і іміджу іншых асоб, якія сваімі дзеяннямі спрыялі прыняццю гэтага законапраекта.<ref>{{cite web |url=http://reporter.zt.ua/news/8712-na-zhitomirschinu-na-okrug-zhuravskogo-zbiraetsya-desant-dobrovoltsiv-z-usieyi-ukrayini |title=На Житомирщину на округ Журавського збирається "десант" добровольців з усієї України |publisher=reporter.zt.ua |accessdate=02.10.2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140607000542/http://reporter.zt.ua/news/8712-na-zhitomirschinu-na-okrug-zhuravskogo-zbiraetsya-desant-dobrovoltsiv-z-usieyi-ukrayini |archivedate=7 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 |title=Помста за розкол країни |publisher=uk.wikipedia.org |accessdate=}}</ref> * Кампанія «Супраць дэградацыі адукацыі» ([[Украінская мова|укр.]]: ''«Проти деградації освіти»'') — супраць прыняцця законапраектаў «Пра вышэйшую адукацыю» (№ 7486-1, № 9655 і інш.), якія памяншаюць і нівеліруюць правы [[студэнт]]аў<ref>[http://education.unian.net/ukr/detail/192128 Рада Європи оцінила законопроект Табачника: PR Міносвіти розвалюється] {{Ref-uk|}}</ref>, іх сацыяльную абарону, спрыяюць паглыбленню карупцыі ў навучальных установах і да т.п.<ref>[http://insider.kma.in.ua/2011/01/campaign-against-debilization-of-education/ Розпочалась кампанія «Ми проти деградації освіти»: KMA Insider] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121115120824/http://insider.kma.in.ua/2011/01/campaign-against-debilization-of-education/ |date=15 лістапада 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://5.ua/newsline/232//73904/ У Києві відбулася акція проти деградації освіти: 5-й канал] {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://maidanua.org/static/news/2011/1298807174.html Проти деградації освіти. За доступні та якісні знання]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://tsn.ua/video/video-novini/?media_id=383383513 Студенти протестували проти деградації освіти. Відео ТСН] {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.unian.net/ukr/news/news-430958.html Студенти протестують проти деградації освіти] {{Ref-uk|}}</ref> ** Кампанія ў абарону ЗНА (знешняга незалежнага ацэньвання) — супраць прыняцця нормаў законапраектаў № 1187 і № 2060, якія нівеліруюць ролю ЗНА.<ref>{{cite web|url=http://maidanua.org/2013/06/vidsich-rozpochala-kampaniyu-na-zahyst-zno-proty-osvitnih-initsiatyv-rehionaliv-ta-komunistiv-foto-video/ |title="Відсіч" розпочала кампанію на захист ЗНО проти освітніх ініціатив регіоналів та комуністів (ФОТО, ВІДЕО) |publisher=Майдан |accessdate= 06.06.2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%81%D1%82_%D0%97%D0%9D%D0%9E |title=Кампанія на захист ЗНО |publisher=uk.wikipedia.org |accessdate=}}</ref> * Арганізацыя пратэстаў пратэстаў супраць Падатковага кодэкса, якія вымусілі ўлады ўстрымацца ад прыняцця гэтага кодэкса (яго прынялі пазней са значнымі папраўкамі) і цалкам адмовіцца ад ідэй прыняцця ці паспешнай ухвалы Жыллёвага, Працоўнага, Пенсійнага кодэксаў. * Акцыі супраць цэнзуры і на абарону волі слова, у прыватнасці супраць скарачэння чашчынь для тэлеканалаў «5 канал», «ТВі»,<ref>[http://vidido.ua/index.php/pogliad/article/5_kanalu_ta_tvi_pozbavili_chastot_movlennja_u_sudovomu_porjadku/ «5 каналу» та ТВі позбавили мовлення через суд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160323160957/http://vidido.ua/index.php/pogliad/article/5_kanalu_ta_tvi_pozbavili_chastot_movlennja_u_sudovomu_porjadku/ |date=23 сакавіка 2016 }} {{Ref-uk|}}</ref>, «СТБ», і ў памяць пра загінулых журналістаў за часы незалежнасці Украіны.<ref>{{cite web |url=http://photo.ukrinform.ua/eng/rubrics/photo.php?id=343517 |title=Protest action held outside Kyiv administrative court of appeals |publisher=Photo.ukrinform.ua |accessdate=24 January 2012 |archive-date=13 ліпеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120713034807/http://photo.ukrinform.ua/eng/rubrics/photo.php?id=343517 |url-status=dead }} {{Ref-en|}}</ref> * Кампанія памяці ахвяр [[Галадамор]]у<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/2230867.html Україна вшановує пам’ять жертв Голодоморів] {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://vidsich.org.ua/archives/1399 Україна та світ вшанують пам’ять жертв Голодомору] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119194503/http://vidsich.org.ua/archives/1399 |date=19 студзеня 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref>, садзейнічанне пераназванню [[Тапаніміка|тапонімаў]], якія носяць імёны арганізатараў і выканаўцаў [[Галадамор]]у.<ref>[http://vidsich.org.ua/archives/1447 Що би ви відчували, якби жили на вул. Гітлера чи просп. Чикатіла?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119201045/http://vidsich.org.ua/archives/1447 |date=19 студзеня 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref><ref>[https://archive.today/20120723082329/vatraunizh.blogspot.com/2011/11/blog-post.html Гідне вшанування жертв голодоморів в Україні] {{Ref-uk|}}</ref> * «[[Не купляй расійскае!]]» — кампанія [[байкот]]у расійскіх тавараў ў адказ на гандлёва-экспартную блакаду ўкраінскіх тавараў з боку [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] у 2013 годзе.<ref name="УТ_14.08.2013">[http://tyzhden.ua/News/87066 У соцмережах українців закликають бойкотувати російські товари]. Український тиждень. 15.08.2013 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25083290.html Януковича закликали не вважати Росію дружньою державою]. Радіо Свобода. 22.08.2013 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://maidanua.org/2013/08/pokuptsyam-rozdayut-lystivky-iz-zaklykom-ne-kupuvaty-rosiijski-tovary/ Покупцям роздають листівки із закликом не купувати російські товари]. Майдан. 27.08.2013 {{Ref-uk|}}</ref> ** «Байкот расійскага кіно» — кампанія байкоту [[Расія|расійскага]] [[кіно]]. У прыватнасці — байкот вырабленых у Расіі фільмаў і серыялаў, якія транслююць на ўкраінскім тэлебачанні, а таксама фільмаў у кінатэатрах Украіны — перш за ўсё тых, якія усхваляюць расійскіх сілавікоў або маюць прыкметы украінафобіі. Акрамя таго — байкот расійскіх акцёраў і рэжысёраў, якія падтрымалі палітыку [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] адносна ваенных дзеянняў у Ўкраіне ў 2014 годзе і г.д. * Удзел ў «[[Еўрамайдан]]е», у тым ліку ў каардынацыі студэнцкіх страйкаў<ref>[http://blogs.korrespondent.net/pro_users/blog/darynaenglish/a126857 Блокування університетів: як воно відбувається і до чого приводить?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131214095442/http://blogs.korrespondent.net/pro_users/blog/darynaenglish/a126857 |date=14 снежня 2013 }} Тарас Саламанюк. Корреспондент. 06.12.2013 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.newsru.ua/ukraine/26nov2013/podderjala.html Українські студенти підтримали Євромайдан. У Києві та регіонах — страйки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127120429/http://www.newsru.ua/ukraine/26nov2013/podderjala.html |date=27 студзеня 2016 }}. NEWSru.ua. 26.11.2013 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://gazeta.dt.ua/EDUCATION/studentskiy-yevromaydan-krov-i-grim-_.html Студентський Євромайдан: КРОВ і ГРІМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170303021732/http://gazeta.dt.ua/EDUCATION/studentskiy-yevromaydan-krov-i-grim-_.html |date=3 сакавіка 2017 }}. Дзеркало тижня. 06.12.2013 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.day.kiev.ua/uk/news/111213-aktivisti-zaklikayut-studentiv-zapisuvatis-do-studentskoyi-sotni Активісти закликають студентів записуватись до «Студентської сотні»]. День. 11.12.2013</ref> і ў кампаніі байкоту [[Партыя рэгіёнаў|Партыі рэгіёнаў]]<ref>[http://nikorupciji.org/2014/02/03/aktyvisty-evromajdanu-vchora-piketuvaly-epitsentr-na-voskresentsi-foto/ Активісти Євромайдану вчора пікетували «Епіцентр» на Воскресенці. ФОТО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107024620/http://nikorupciji.org/2014/02/03/aktyvisty-evromajdanu-vchora-piketuvaly-epitsentr-na-voskresentsi-foto/ |date=7 лістапада 2017 }}. Ні корупції. 03.02.2014 {{Ref-uk|}}</ref>. Пад час Еўрамайдану «Відсіч» у [[Кіеў|Кіеве]] сфарміравала сотню, якая ўвайшла да складу Самаабароны Майдану, дзе атрымала 16-ты нумар.<ref>[http://texty.org.ua/pg/article/editorial/read/50989/Na_tretij_barykadi_Jak_tenditna_divchyna_keruje На третій барикаді. Як тендітна дівчина керує «Нічною вартою» (спецпроект Механізм Майдану)]. Тексти. 13.01.2014</ref><ref>[http://vk.com/sotnya16 16 сотня Самооборони Майдану] {{Ref-uk|}}. Афіцыйная старонка [[У Кантакце]]</ref><ref>[https://www.facebook.com/sotnya16 16 сотня Самооборони Майдану] {{Ref-uk|}}. Афіцыйная старонка на [[Facebook]]</ref> * Мерапрыемства па зборы сродкаў<ref>[https://www.facebook.com/vidsich/posts/735081019892653]. Відсіч. 09.09.2014 {{Ref-uk|}}</ref>, прадуктаў<ref>[https://www.facebook.com/vidsich/posts/724967517570670]. Відсіч. 18.08.2014 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[https://www.facebook.com/vidsich/posts/728294173904671]. Відсіч. 26.08.2014 {{Ref-uk|}}</ref>, рыштунку і г. д. для ўкраінскіх вайскоўцаў (у прыватнасці — для 95 ААМБр<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=U4Z9k3WPZwI Акція на підтримку 95-ої Житомирської аеромобільної бригади]. 24 канал. 21.09.2014 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.1.zt.ua/news/rizne/aktivisti-merzli-zaradi-biytsiv-95-brigadi-foto.html Активісти мерзли заради бійців 95-ї бригади. ФОТО]. Перший житомирський. 03.10.2014 {{Ref-uk|}}</ref>), якія [[Вайна на ўсходзе Украіны|ваююць на ўсходзе Украіны]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/26528931.html Славянск вяртаецца да нармальнага жыцьця]. [[Радыё Свабода]]. 14.08.2014</ref><ref>[http://4army.com.ua/volunteer/vidsich/ Відсіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006124612/http://4army.com.ua/volunteer/vidsich/ |date=6 кастрычніка 2014 }}. База перевірених волонтерів і організацій</ref>. Таксама — акцыі з патрабаваннямі вярнуць [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|кантроль над усходам Украіны і Крымам]]<ref>[http://24tv.ua/home/showSingleNews.do?aktivisti_stvorili_mapu_vtrat_ukrayini&objectId=438083 Активісти створили мапу втрат України]. Канал 24. 30.04.14 {{Ref-uk|}}</ref>, з патрабаваннямі да ўлады Украіны забяспечыць украінскіх вайскоўцаў ўсім неабходным<ref>[http://www.unn.com.ua/uk/news/1352150-pid-ap-zhinki-vimagali-zabezpechiti-viyskovikh-usim-neobkhidnim-dopovneno-foto Під АП жінки вимагали забезпечити військових усім необхідним (Доповнено фото)]. УНН. 07.06.2014 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://ukr.lb.ua/news/2014/06/07/269169_militsiya_pomeshala_zhenshchinam_provesti.html Міліція завадила жінкам провести біля ВР пікет на підтримку бійців АТО]. Лівий берег. 07.06.2014 {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://sprotiv.org/47743#.U5TLyih4BwF Міліція та самооборона розігнали демонстрацію руху Відсіч під Радою. 2 фото]. Спротив. 08.06.2014 {{Ref-uk|}}</ref> і ў падтрымку ўкраінскіх вайскоўцаў<ref>[http://112.ua/video/v-kieve-razrisovali-futbolki-s-pozhelaniyami-dlya-soldat-ato.html В Киеве разрисовали футболки с пожеланиями для солдат АТО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006160547/http://112.ua/video/v-kieve-razrisovali-futbolki-s-pozhelaniyami-dlya-soldat-ato.html |date=6 кастрычніка 2014 }}. 112. 12.06.2014</ref>. Таксама ГР «Відсіч» быў арганізатарам ці ўдзельнікам: акцый салідарнасці з абаронцамі харкаўскага парку імя Горкага, супраць знаходжання [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расійскай Федэрацыі]] на ўкраінскай тэрыторыі, на абарону ўкраінскага кинапереклада, супраць пераследу гісторыкаў і перагляду гісторыі, за папулярызацыю дзяржаўнай сімволікі, «Вялікдзень разам» (знаходжанне студэнтаў з усходу і поўдні Украіны ў сем’ях сваіх аднагодкаў у [[Львоў|Львове]]), «Не дамо выкінуць музеі з [[Кіева-Пячэрская лаўра|Лаўры]]»<ref>[http://gurt.org.ua/news/events/8838/ Акція «Не дамо викинути музеї з Лаври»] {{Ref-uk|}}</ref>, «Украінская гаворка — у эфір»<ref>[http://vidsich.org.ua/archives/1174 Українське мовлення — в ефір (фото, відео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120410204143/http://vidsich.org.ua/archives/1174 |date=10 красавіка 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://vidsich.org.ua/archives/1214 Львів. Українські музиканти, митці та громадські діячі вимагають від Президента підтримати українську музику в ефірі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120411011951/http://vidsich.org.ua/archives/1214 |date=11 красавіка 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref>, супраць пераназвання вуліцы [[Іван Мазепа|Івана Мазепы]], памяці 66-ой угодак дэпартацыі [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>[http://bilozerska-rus.livejournal.com/131272.html 66-я годовщина депортации крымских татар (фото, видео)] {{Ref-ru|}}</ref>, «Знішчаны [[Крашчацік|Крэшчацік]]: мы памятаем», памяці герояў [[Бой пад Крутамі|бою пад Крутамі]], імпрэза [[Дзень саборнасці Украіны|Дня Саборнасці]] (ланцугі адзінства ў [[Драгобыч]]ы, на мосце імя Патона ў [[Кіеў|Кіеве]]<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=uD2utqoaH38 День Соборності 2011 року на мосту Патона]</ref>, акцыя «Пампушкі для [[Данецк|дончан]]» у [[Львоў|Львове]]<ref>[http://tyzhden.ua/News/40150 На День Соборності львів’яни спекли для донеччан тисячу пампухів] {{Ref-uk|}}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=1lz_V7iU3dI У Львові донеччан нагодували тисячею пампухів]</ref> і інш.); збору подпісаў па аднаўленні руху некаторых электрацягнікоў і акцыі супраць штучнага дэфіцыту квіткоў у касах [[Украінская чыгунка|Украінскай чыгункі]]<ref>[http://vidsich.org.ua/archives/1641 Я обіцяю не голосувати за Партію регіонів, якщо…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119113747/http://vidsich.org.ua/archives/1641 |date=19 студзеня 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref>, дэманстрацыі студэнцкай «зброі»<ref>[http://vidsich.org.ua/archives/1340 Біля офісу Партії регіонів продемонстрували зброю, яку можуть застосувати проти неї] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120411182128/http://vidsich.org.ua/archives/1340 |date=11 красавіка 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref>, мастацкай акцыі пратэсту супраць «гастрольнага» законапраекта № 8757<ref>[http://vidsich.org.ua/archives/1771 Мистецька акція протесту проти «гастрольного» законопроекту № 8757] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120410192936/http://vidsich.org.ua/archives/1771 |date=10 красавіка 2012 }} {{Ref-uk|}}</ref> і іншых мерапрыемстваў. === Фота з акцый === <gallery> Выява:Vidsich 1.JPG|Актывісты Відсічы падчас акцыі ў абарону ўкраінскай мовы Выява:Vidsich 2.JPG|Актывісты Відсічы падчас акцыі супраць цэнзуры ва Украіне Выява:Vidsich 3.JPG|Актывісты Відсічы падчас пратэстаў супраць Падатковага кодэкса File:Solidarity with Belarus in Ukraine.jpg|Акцыя салідарнасці з беларускім народам </gallery> == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.vstavay.info/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131207013602/http://vstavay.info/ |date=7 снежня 2013 }} * [http://chasdatyvidsich.livejournal.com/ Старонка] в [[Жывы журнал|Жывым журнале]] * [http://vkontakte.ru/club17814392 Афіцыйная група] [[У Кантакце]] * [https://www.facebook.com/vidsich Старонка] на [[Facebook]] * [http://www.facebook.com/groups/168090763240389/ Афіцыйная група] на [[Facebook]] * [http://twitter.com/Vidsich Старонка] на [[Twitter]] * [http://www.youtube.com/user/vidsich Канал «Відсіч» на youtube] * [http://maidan.org.ua/static/news/2010/1290525650.html Громадянський рух «Відсіч»: Революцію можуть відмінити тільки ті, хто її розпочав] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127173123/http://maidan.org.ua/static/news/2010/1290525650.html |date=27 лістапада 2010 }} * [http://maidan.org.ua/static/news/2010/1286647979.html Ольга Сало, Громадянський рух «Відсіч»: «Все пов’язано».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110127225414/http://maidan.org.ua/static/news/2010/1286647979.html |date=27 студзеня 2011 }} * [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/multimedia/2010/11/101109_language_protests_gallery_it.shtml Фота з акцый пратэсту супраць закона «Аб мовах» на сайце BBC] * [http://maidan.org.ua/static/mai/1305270554.html Звернення Громадянського руху «Відсіч» до можновладців: Коли ви нарешті припините брехати людям?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110914080440/http://maidan.org.ua/static/mai/1305270554.html |date=14 верасня 2011 }} {{Еўрамайдан}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Украіны]] [[Катэгорыя:Недзяржаўныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Сацыяльныя рухі]] a9cn1ddplzp6ds21v31ypdctyu0h87r 0 114124 5176877 4833543 2026-08-07T06:21:42Z Feeleman 163471 арфаграфія 5176877 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} '''Дэман''', '''Дэманэсса''' ({{lang-grc|δαίμων}}, «[[дух]]», «гаспадар») — істота, якая паходзіць з пекла ды служыць Д’яблу ў яго вайне з Богам за душы людзей. == Знешні выгляд Дэманаў == [[File:Fallendemon.jpg|thumb|left|800px|Скасаваны Дэман.(Карціна з-за каторай аўтар страціў розум)]] У адносінах да знешняга выгляду: дэман мае на ілбе рогі, цёмную скуру або пух ды пламянеючыя чырванню вочы. == Сутнасць == === Прага да спазнання === Дэманаў характарызуе прагнасць да спазнання таямніц быцця ўвогуле ды жыцця са смерцю ў асабовасці. Адсюль вынікае сувязь дэманаў з бунтаўніцкасцю ды саманадзейнасцю розума чалавека, які быў пазбаўлены Рая і благадаці. === Барацьба з Творцам === Будучы цёмнымі па сутнасці, дэманы прызначаны здзейсніваць злыя, у вачах Творцы, учынкі: уцягваць людзей у спакусы, у спазнанне дабра ды зла, што, на думку апосталаў ды святароў, вядзе няверных у пекла. Адсюль становіцца відавочным, што дэманы з’яўляюцца праціўнікамі Бога-Творцы так, як і [[Люцыфер|Люцыпар]] — падшы [[анёл]], які кінуў выклік самаму Богу. Увогуле, атаясамліванне Дэмана, Д’ябла, Люцыпара, Сатаны, бесаў, чорта ды інш. — з’ява колішняя, але не рацыянальная, увогуле. == Разнастайнасць == Існуе шмат розных дэманаў, як па рангу, так і па функцыях. Колькасць дэманаў у розных аўтараў разніцца: ад некалькіх дзюжын, да некалькіх тысяч. Асноўнымі дэманамі можна назваць: Вельзевула, Азактота, Ціамат, Баала, Маммону. Дэманы паходзяць з розных міфалогій: Шумера-Аккадскай (Месапатамскай), Інда-арыйскай, Скандынаўскай, Усходне-Славянскай, Антычнай, Кітайскай, Японскай і г.д. == Дэманы ў антычнай філасофіі == Галоўнымі філосафамі антычнасці з’яўляюцца Сакрат, [[Платон]] ды Арыстоцель. У творах Платона дэманы займаюць не апошняе месца, яны ўвасабляюць сабой цёмныя пазывы, прыродныя памкненні ў глыбіні чалавечай душы<ref>{{Cite web |url=http://psylib.ukrweb.net/books/meyro01/txt05.htm |title=V. ЛЮБОВЬ И ДЕМОНИЧЕСКОЕ. |access-date=28 красавіка 2012 |archive-date=25 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225001854/http://www.psylib.ukrweb.net/books/meyro01/txt05.htm |url-status=dead }}</ref>. Але ў творах Платона дэманы не супернічаюць з Творцай, а толькі ўтвараюць антаганізм «свету» рэчаіснасці ды ўтаймаванасці. == Гл. таксама == * [[Д’ябал]] * [[Гатычная субкультура]] * [[Люцыфер]] * [[Сатанізм]] * [[Рамантызм]] * [[Нігілізм]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэманалогія]] [[Катэгорыя:Дэманы| ]] [[Катэгорыя:Хрысціянства]] iek5ql8o1ycz2de8y68hfrsxu126hne 0 114184 5176907 5149571 2026-08-07T07:46:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176907 wikitext text/x-wiki [[Выява:Pontus.png|thumb|right|250px|Тэрыторыя гістарычнага [[Понт]]а]] '''Генацыд грэкаў''' — [[генацыд]], ажыццёўлены ўрадам [[младатуркі|младатурак]] і працягнуты кемалістамі ў [[1915]]—[[1923]] супраць грэчаскага насельніцтва [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]<ref>[http://books.google.com/books?id=_02aVgTaFDYC&lpg=PA337&hl=ru&pg=PA337#v=onepage&q=&f=false Dictionary of genocide, vol.2, Samuel Totten,Paul Robert Bartrop,Steven L. Jacobs]</ref><ref name="rezol">[http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf Рэзалюцыя Міжнароднай асацыяцыі даследчыкаў генацыду пра прызнанне генацыду грэкаў і асірыйцаў у Асманскай імперыі ў Асманскай імперыі ў 1914—1923 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118231442/http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |date=18 студзеня 2012 }}</ref> == Гісторыя == У сакавіку [[1915]] года ў наваколлях горада [[Смірна|Смірны]] (цяпер [[Ізмір]]) младатуркамі была ажыццёўлена разня грэкаў, прызваных незадоўга да гэтага ў турэцкую армію. Этнічныя чысткі ў дачыненні да грэчаскага насельніцтва Турцыі актыўна праводзіліся турэцкімі нацыяналістамі пад кіраўніцтвам Мустафы Кемаля ([[Атацюрк]]а) падчас грэка-турэцкай вайны [[1919]]—[[1922]]<ref name="rezol" /><ref>[19 мая — Дзень памяці ахвяр генацыду пантыйскіх грэкаў http://news.genocide.ru/2008/05/19/531.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304220217/http://news.genocide.ru/2008/05/19/531.htm |date=4 сакавіка 2016 }}]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=_02aVgTaFDYC&pg=PA434&dq=Dictionary+of+genocide,+%D1%82%D0%BE%D0%BC+2&lr=#v=onepage&q=&f=false Samuel Totten, Paul Robert Bartrop «Dictionary of genocide» Greenwood Publishing Group, 2008 p 534 ISBN 0313346445, 9780313346446 стар 335]</ref> Лік ахвяр генацыду грэкаў па розных адзнаках складае ад 350 тыс. да 1,2 млн. чалавек<ref name=UNdoc>[http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=E/CN.4/1998/NGO/24&Lang=E United Nations document E/CN.4/1998/NGO/24] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160118074208/http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=E%2FCN.4%2F1998%2FNGO%2F24&Lang=E |date=18 студзеня 2016 }} (page 3) acknowledging receipt of a letter by the «International League for the Rights and Liberation of Peoples» titled «A people in continued exodus» (i.e., Pontian Greeks) and putting the letter into internal circulation (Dated 1998-02-24)<br />If above link doesn’t work, [http://ap.ohchr.org/search/maine.htm search United Nations documents] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221018064225/https://ap.ohchr.org/search/maine.htm |date=18 кастрычніка 2022 }} for «A people in continued exodus»</ref><ref name= Peterson>Peterson, Merrill D. (2004). ''Starving Armenians: America and the Armenian Genocide, 1915—1930 and After'', Charlottesville: University of Virginia Press</ref><ref name= Valavanis>Valavanis, G.K. (1925). ''Contemporary General History of Pontus'' (Σύγχρονος Γενική Ιστορία του Πόντου), Athens, p.24.</ref><ref>Hatzidimitriou, Constantine G., ''American Accounts Documenting the Destruction of Smyrna by the Kemalist Turkish Forces: September 1922'', New Rochelle, New York: Caratzas, 2005, p. 2.</ref><ref name=Bierstadt>Bierstadt, Edward Hale (1924). ''The Great Betrayal; A Survey of the Near East Problem'', New York: R. M. McBride & Co.</ref><ref>«Turks Proclaim Banishment Edict to 1,000,000 Greeks», ''The New York Times'', 2 December 1922, p.1.</ref><ref>[http://www.greek-genocide.org/faq.html#3 Greek Genocide 1914-23] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120524185622/http://www.greek-genocide.org/faq.html%233#3 |date=24 мая 2012 }}</ref>. == Заўвага == [[Выява:Pontian memorial plaque.jpg|thumb|right|Мемарыяльная пліта ўстаноўленая ў Аўстраліі ў памяць аб загінулых падчас генацыду грэкаў]] 24 лютага 1994 года, аднагалосным рашэннем, Грэчаскі парламент пастанавіў лічыць 19 мая Днём Памяці генацыду малаазійскіх грэкаў туркамі. [[19 мая]] [[2009]] года пасля канферэнцыі на тэму «100 гадоў адмаўлення Генацыду», якая прайшла ў Адэсе, [[Грэкі на Украіне|грэчаскай]] і [[Армяне на Украіне|армянскай]] дыяспарай горада [[Адэса|Адэсы]] і [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] была падпісана сумесная заява [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Прэзідэнту]] [[Украіна|Украіны]] наконт прызнанні генацыду пантыйскіх грэкаў і [[Генацыд армян|генацыду армян]], якое было падпісана главамі абшчын і прадстаўнікамі дыяспары. Характэрна, што ў самой [[Турцыя|Турцыі]] [[19 мая]] адзначаюць нацыянальнае свята Дзень моладзі і спорту. Гэта нацыянальнае турэцкае свята звязаны з высадкай 19 мая 1919 г. Мустафы Кемаля ў Самсуне і пачаткам кемалісцкай рэвалюцыі. Але менавіта гэту дату грэкі лічаць пачаткам кемалісцкага этапу генацыду грэкаў Понта. == Прызнанне краінамі == {| class="wikitable" |- ! краіна ! дата прызнання генацыдам |- | {{сцягафікацыя|Арменія}} | |- | {{сцягафікацыя|Грэцыя}} | |- | {{сцягафікацыя|Кіпр}} | |- | {{сцягафікацыя|Швецыя}} | 11 сакавіка 2010 год<ref>[http://www.regnum.ru/news/1262125.html ИА REGNUM: Швеция признала Геноцид армян]</ref> |} == Гл. таксама == * [[Грэка-турэцкія адносіны]] * [[Разня ў Смірне]] * [[Дэпартацыя пантыйскіх грэкаў]] * [[Генацыд армян]] * [[Генацыд асірыйцаў]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://genocide.ru/lib/genocides/pontic-greek.htm Genocide.ru — Генацыд пантыйскіх грэкаў] * [http://www.pravmir.ru/pontijskij-genocid/ Пантыйскі генацыд (сайт pravmir.ru)] * [http://orthodoxy33.wordpress.com/2010/05/19/fmir_islami/ Генацыд пантыйскіх грэкаў (артыкул цалкам)] {{Знішчэнне хрысціян у Турцыі}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Турцыі]] [[Катэгорыя:Пагромы]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці]] [[Катэгорыя:Понт]] sld89xuwsaxta6coelvrvam4cck5fad 10 114383 5176744 3968046 2026-08-06T19:59:37Z IshaBarnes 124956 спасылкі 5176744 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Microsoft |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Microsoft]] |выява = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_няцотных = |стыль_цотных = background:#f0f0f0 |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Праграмнае забеспячэнне вытворчасці Microsoft|ПЗ]] |спіс1 = * [[Microsoft Windows|Windows]] ** [[Спіс кампанентаў Microsoft Windows|кампаненты]] * [[Microsoft Office|Office]] * [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]] * [[Visual Studio Code]] * [[Microsoft Expression Studio|Expression]] * [[Silverlight]] * [[Microsoft Dynamics|Dynamics]] * [[Microsoft Money|Money]] * [[Encarta]] * [[Microsoft Student|Student]] * [[Microsoft Works|Works]] * [[Microsoft Security Essentials]] * [[Microsoft Teams|Teams]] |загаловак2 = [[Microsoft Servers|Сервернае ПЗ]] |спіс2 = * [[Windows Server]] * [[Microsoft SQL Server|SQL Server]] * [[Internet Information Services|IIS]] * [[Microsoft Exchange Server|Exchange]] * [[Microsoft BizTalk Server|BizTalk]] * [[Microsoft Commerce Server|Commerce]] * [[Microsoft Forefront Threat Management Gateway|Forefront TMG]] * [[System Center Configuration Manager|Systems Management]] * [[Microsoft System Center|System Center]] * [[Microsoft Software Licensing and Protection Services|Licensing Services]] |загаловак3 = [[List of Microsoft Windows components|Тэхналогіі]] |спіс3 = * [[Active Directory]] * [[DirectX]] * [[.NET Framework|.NET]] * [[Windows Media]] * [[Microsoft PlaysForSure|PlaysForSure]] * [[Microsoft Application Virtualization|Application Virtualization]] |загаловак4 = Інтэрнэт |спіс4 = * [[Windows Live]] * [[Microsoft Office Live|Office Live]] * [[MSNBC]] * [[msnbc.com]] * [[ninemsn]] * [[MSN]] * [[Bing]] * [[Bing Bar]] * [[EntityCube]] * [[Hotmail]] * [[Windows Live Messenger|Live Messenger]] * [[Windows Live Spaces|Live Spaces]] * [[MSN Groups|Groups]] * [[Уліковы запіс Microsoft|Live ID]] * [[Microsoft Ignition|Ignition]] * [[CodePlex]] * [[Microsoft HealthVault|HealthVault]] * [[Skype]] * [[SkyDrive]] * [[Vine]] * [[Zune Marketplace]] |загаловак5 = Гульні |спіс5 = * [[Microsoft Game Studios]] * [[MSN Games]] * [[Microsoft XNA|XNA]] * [[Xbox]] * [[Xbox 360]] * [[Xbox 360 S]] * [[Kinect]] * [[Xbox Live]] ** [[Xbox Live Arcade|Arcade]] ** [[Xbox Live Marketplace|Marketplace]] * [[Games for Windows]] ** [[Games for Windows — Live|Live]] ** [[Tray and Play]] * [[Live Anywhere]] |загаловак6 = Апаратнае<br>забеспячэнне |спіс6 = * [[Microsoft Surface|Surface]] * [[Zune]] ** [[Zune 4, 8|4, 8]] ** [[Zune 30|30]] ** [[Zune 80|80]] ** [[Zune HD|HD]] * [[MSN TV]] * [[Microsoft Natural keyboard|Natural Keyboard]] * [[IntelliType]] * [[IntelliPoint]] * [[LifeCam]] * [[LifeChat]] * [[Microsoft SideWinder|SideWinder]] * [[Ультрамабільны ПК|UMPC]] * [[Microsoft Fingerprint Reader|Fingerprint]] * [[Digital Sound System 80|Audio]] * [[Microsoft Cordless Phone System|Cordless Phone]] * [[Pocket PC]] * [[Microsoft RoundTable|RoundTable]] * [[Microsoft Response Point|Response Point]] |загаловак7 = Утварэнне |спіс7 = * [[Microsoft Technology Associate|MTA]] * [[Microsoft Certified Professional|MCP]] * [[Microsoft Certified Technology Specialist|MCTS]] * [[Microsoft Certified IT Professional|MCITP]] * [[Microsoft Developer Network|MSDN]] * [[MSDN Academic Alliance|MSDNAA]] * [[Microsoft Campus Agreement|MSCA]] * [[Microsoft Press]] * [[Найбольш каштоўны спецыяліст|MVP]] * [[Microsoft Student Partners|Student Partners]] |загаловак8 = Ліцэнзаванне |спіс8 = * [[Ліцэнзійная палітыка Microsoft|Ліцэнзійная палітыка]] * [[Client Access License]] * [[Shared source]] |загаловак9 = Падраздзяленні |спіс9 = * [[Microsoft Research]] * [[MSN]] * [[Macintosh Business Unit]] * [[Microsoft Game Studios|Game Studios]] * [[Майкрасофт Рус]] |загаловак10 = [[Савет дырэктараў]] |спіс10 = * [[Стыў Балмер|Балмер]] * [[Джэймс Кэш, мл.|Кэш]] * [[Дзіна Дублон|Дублон]] * [[Біл Гейтс|Гейтс]] * [[Рэйманд Гілмарцін|Гілмарцін]] * [[Рыд Хастынгс|Хастынгс]] * [[Дэвід Маркурт|Маркурт]] * [[Чарльз Носкі|Носкі]] * [[Гельмут Панке|Панке]] * [[Джон Шырлі|Шырлі]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Камп’ютарныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Праграмнае забеспячэнне]] </noinclude> i7fp90z9fnxgf275xdp5760xk988yjr 0 114718 5177041 5074043 2026-08-07T11:51:28Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Жазефіна Багарнэ]] у [[Жазэфіна Багарнэ]] па-над перасылкай: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5074043 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Жазефіна Багарнэ | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Joséphine de Beauharnais}} | імя пры нараджэнні = Мары Руж Жазефа Ташэ дэ ла Пажэры | партрэт = Baron François Gérard - Joséphine in coronation costume - Google Art Project.jpg | шырыня партрэта = 300px | подпіс = | герб = Blason Impératrice Joséphine.svg | сцяг = Imperial_Coat_of_Arms_of_France_(1804-1815).svg | сцяг2 = Flag_of_France.svg | тытул = [[Імператрыца Францыі]] | парадак-жан = 1 | перыядпачатак = [[18 мая]] [[1804]] | каранацыя = [[2 снежня]] [[1804]] | перыядканец = [[16 снежня]] [[1809]] | папярэднік = тытул заснаваны | пераемнік = [[Марыя-Луіза Аўстрыйская]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | дынастыя = | месца смерці = | бацька = | муж = | дзеці = | Commons = Joséphine de Beauharnais }} '''Жазефіна Багарнэ''' (фр. Joséphine de Beauharnais, нар. '''Мары Роз Жазефа Ташэ дэ ла Пажэры''' (фр. Marie Rose Josepha Tascher de La Pagerie); [[23 чэрвеня]] [[1763]], Труаз-Іле, [[Марцініка]] — [[29 мая]] [[1814]], [[Мальмезон]]) — імператрыца Францыі ў 1804—1809 гадах, першая жонка [[Напалеон Банапарт|Напалеона I]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Joséphine de Beauharnais}} <div class="references-small" style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [http://www.tascher-de-la-pagerie.org Афіцыйны сайт прозвішча Tascher de la Pagerie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924220953/http://tascher-de-la-pagerie.org/ |date=24 верасня 2020 }}{{ref-fr}} </div> {{ЭСБЕ}} {{start box}} {{succession box |title = [[Спіс каралеў Францыі|Імператрыца Францыі]] |years = [[18 мая]] [[1804]]–[[16 снежня]] [[1809]] |before = [[Марыя-Антуанэта]] |after = [[Марыя-Луіза Аўстрыйская]] }} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Імператрыцы Францыі]] [[Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі]] [[Катэгорыя:Напалеон I]] [[Катэгорыя:Багарнэ]] mjt65txbutpz8orci9xzu21ga1bku6d 5177045 5177041 2026-08-07T11:52:36Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177045 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Жазефіна Багарнэ | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Joséphine de Beauharnais}} | імя пры нараджэнні = Мары Руж Жазефа Ташэ дэ ла Пажэры | партрэт = Baron François Gérard - Joséphine in coronation costume - Google Art Project.jpg | шырыня партрэта = 300px | подпіс = | герб = Blason Impératrice Joséphine.svg | сцяг = Imperial_Coat_of_Arms_of_France_(1804-1815).svg | сцяг2 = Flag_of_France.svg | тытул = [[Імператрыца Францыі]] | парадак-жан = 1 | перыядпачатак = [[18 мая]] [[1804]] | каранацыя = [[2 снежня]] [[1804]] | перыядканец = [[16 снежня]] [[1809]] | папярэднік = тытул заснаваны | пераемнік = [[Марыя-Луіза Аўстрыйская]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | дынастыя = | месца смерці = | бацька = | муж = | дзеці = | Commons = Joséphine de Beauharnais }} '''Жазэфіна Багарнэ''' (фр. Joséphine de Beauharnais, нар. '''Мары Роз Жазэфа Ташэ дэ ла Пажэры''' (фр. Marie Rose Josepha Tascher de La Pagerie); [[23 чэрвеня]] [[1763]], Труаз-Іле, [[Марцініка]] — [[29 мая]] [[1814]], [[Мальмезон]]) — імператрыца Францыі ў 1804—1809 гадах, першая жонка [[Напалеон Банапарт|Напалеона I]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Joséphine de Beauharnais}} <div class="references-small" style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [http://www.tascher-de-la-pagerie.org Афіцыйны сайт прозвішча Tascher de la Pagerie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924220953/http://tascher-de-la-pagerie.org/ |date=24 верасня 2020 }}{{ref-fr}} </div> {{ЭСБЕ}} {{start box}} {{succession box |title = [[Спіс каралеў Францыі|Імператрыца Францыі]] |years = [[18 мая]] [[1804]]–[[16 снежня]] [[1809]] |before = [[Марыя-Антуанэта]] |after = [[Марыя-Луіза Аўстрыйская]] }} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Імператрыцы Францыі]] [[Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі]] [[Катэгорыя:Напалеон I]] [[Катэгорыя:Багарнэ]] r65gwag1dr551qgxp0rwuqyxda1ehlz 0 115009 5176832 4847555 2026-08-07T02:33:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176832 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Галінды {{вымер}} | image = [[Выява:BALTIC TRIBES.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Рассяленне [[балты|балтаў]] у X—XII стст.<small> | poptime = | popplace = Галіндыя | langs = галіндская | rels = [[політэізм]] | related = [[яцвягі]], [[прусы]] }} '''Галінды''' ({{lang-la|Galindae}}, {{lang-prg|Galindis}}) {{вымер}}— старажытныя [[балты|балцкія]] насельнікі сучаснай тэрыторыі [[Мазовія|Мазовіі]] ([[Польшча]]). == Назва == Назва галіндаў найімаверней гідранімічнага паходжання, ад назвы краю ''*Galinda'' (Галінда), якая ад не захаванай да сёння рачной назвы тыпу *''Galinda''. У рачной назве Галінда корань ''Gal-'' звязаны з балцкім гняздом каранёў ''gal- : gel- : gil-'' з семантыкай глыбіні, паглыбленасці. Адсюль літоўскае ''galvis'' «сажалка на месцы старога рачнога рэчышча», ''gelmė'' «глыбіня», ''gilus'' «глыбокі»<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 207—208, 239.</ref>. Назва ракі Галінда значыла «Глыбокая (рака)». Той жа корань ''Gal-'' і ў яцвяжскай назве ракі {{нп5|Касодка|Голда|pl|Kosodka}} (у басейне [[Нараў|Нарава]]), з другой асновай ''-da'' ад яцвяжскага *''udā'' «вада, рака»<ref>''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.</ref>. У галіндскай назве корань пашыраны пашыральнікам ''-nd-'', які таксама ў літоўскіх гідронімах тыпу ''Gilandė, Krūvanda, Tarandė''. Ён выкарыстоўваецца ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (''lask-ioti'' «боўтацца, матацца» — ''lask-ind-a'' «абадранец»)<ref>P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 101—102.</ref>. Назвы многіх рэгіёнаў, утвораныя ад назваў балцкіх плямёнаў, звязаныя менавіта з гідронімамі, якія найчасцей таксама не захаваліся і не ідэнтыфікуюцца. Назвы Натангія (іншая з прускіх земляў), [[Нальшчаны|Нальша]], [[Яцвягі|Яцвязь]], Судовія (зямля роднасных яцвягам судоваў)<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 207—208, 296—289, 649, 890.</ref>, [[Селы|Селія]]<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur''-: *-''nour''- и *''sel''- (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 479—482.</ref>, [[Латгалы|Латыголь]]<ref>K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 504—507.</ref>, імаверна і [[Літва (зямля)|Літва]], а таксама назва дагістарычных [[Неўры|неўраў]], звязваюцца з гідронімамі з асновамі ''Nat-ang-, Nal-š-, Jat-(а)v-, Sūd-(а)v-, Sel-, Lat-, Liet-(u)v-''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 105, 137, 182, 185, 221—232, 295, 319.</ref>, ''Nau-r-''<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur''-: *-''nour''- и *''sel''- (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 453—462.</ref>. Мяркуецца, што на адпаведных рэчках маглі знаходзіцца сакральна-рэлігійныя цэнтры пэўнага рэгіёна (племені). == Гісторыя == Упершыню назву галіндаў ({{lang-gr|Γαλίνδαι}}) узгадваў [[Клаўдзій Пталемей|Пталемей]] (II ст. н. э.) сярод народаў Усходняй [[Еўропа|Еўропы]]. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] храністы называлі Галіндыю часткай зямель [[Прусы|прусаў]] (зараз тэрыторыя [[Мазовія|Мазовіі]] ў [[Польшча|Польшчы]]). Археолагамі выяўлены рэшткі паселішчаў і некропаляў 1 — пач. 2 тыс. н. э., якія сведчаць, што мясцовыя жыхары займалася пераважна [[земляробства]]м і [[паляванне]]м. У V—VI стст. склаўся даволі развіты культурны цэнтр галіндаў у раёне сучаснага горада [[Ольштын]]. Яго насельнікі апрацоўвалі [[жалеза]], [[бронза|бронзу]], [[срэбра]], выраблялі складаныя ювелірныя ўпрыгожванні. Ужо ў той час існавала сацыяльная няроўнасць. Галінды гандлявалі з суседнімі землямі. Іх рамесныя вырабы знаходзяць амаль па ўсёй тэрыторыі [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], Паўночнай і Паўночна-Усходняй Польшчы. Відавочна, у VII—VIII стст. галінды былі аслаблены сутыкненнямі з суседзямі-балтамі і прыйшоўшымі ў гэтыя краі славянамі, а ў XII ст. або самым пачатку XIII ст. перасяліліся ў землі [[Прусы|прусаў]] і [[яцвягі|яцвягаў]]. Пад час [[Вайна Тэўтонскага ордэна ў Прусіі|заваявання Прусіі]] [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонамі]] Галіндыя ўжо амаль не мела насельніцтва. Пазней на месца галіндаў прыйшлі каланісты з іншых месц, у тым ліку з [[Германія|Германіі]]. == Праблема вызначэння == У сучаснай [[гістарыяграфія|гістарыяграфіі]] няма адзінага меркавання, ці з’яўляліся галінды асобным народам ад [[Прусы|прусаў]] або яго часткай. Хаця храністы называлі Галіндыю часткай Прусіі, у склад апошняй яны памылкова залічвалі таксама землі [[яцвягі|яцвягаў]]. Той факт, што назва галіндаў праіснавала вельмі доўгі гістарычны час, сведчыць пра тое, што яны хутчэй складалі самастойную этнічную еднасць. == Голядзь == Некаторыя паказваюць на блізкасць галіндаў да [[балты|балцкага]] племені [[голядзь]], якое існавала да канца XII ст. на тэрыторыі сучаснай [[Расія|Расіі]]. Часам галіндаў нават называюць заходнімі галіндамі, а голядзь — усходнімі галіндамі. Падабенства назваў сапраўды можа паказваць на адзінства паходжання і больш шырокую тэрыторыю рассялення да ўварвання [[славяне|славян]], але ў пач. 2 тыс. н. э. іх культуры ўжо былі досіць рознымі, каб сведчыць пра поўную еднасць. == Мова == Мова галіндаў была непісьменнай і да нашага часу не дайшла. На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] захаваўся толькі шэраг [[Тапаніміка|тапонімаў]] (''Galinde'', ''Galland'', ''Halindy''), якія, як мяркуюць, маюць галіндскае паходжанне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://teutonic.tripod.com/etnokultura.htm Сяргей Рассадзін, Землі амаль невядомыя. Будучая Беларусь паводле антычных манускрыптаў]{{Недаступная спасылка}} * [http://teutonic.tripod.com/etnokultura.htm Вячеслав Носевич: Выход венетов на авансцену] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090812193051/http://teutonic.tripod.com/etnokultura.htm |date=12 жніўня 2009 }} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/474 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II ] * [http://goledyanka.narod.ru/Goled.htm В. В. Седов, Голядь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129140243/http://goledyanka.narod.ru/Goled.htm |date=29 лістапада 2014 }} * [http://teutonic.tripod.com/etnokultura.htm Borussia: История Прибалтики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090812193051/http://teutonic.tripod.com/etnokultura.htm |date=12 жніўня 2009 }} {{Балтыйскія плямёны}} [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы]] 7rsisrpra23mc565hueqa0v45wgjdmb 0 116548 5176674 5078885 2026-08-06T16:06:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176674 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вячасла́ў Пятро́віч Раго́йша''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[філолаг]], [[літаратуразнаўца]], [[Доктар навук|доктар філалагічных навук]] (1993), [[прафесар]]. [[Янка Купала|Купалазнаўца]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 чэрвеня 1942 года ў [[Ракаў|Ракаве]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] (цяпер — [[Валожынскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]) у [[Сялянства|сялянскай]] сям’і. Бацька — Пётр Іосіфавіч (12.07.1914 — 23.10.1985), маці — Валянціна Антонаўна (30.11.1917 — 10.01.2003)<ref>''Рагойша, К., Рагойша, А.'' Нам сняцца сны пра Беларусь : вершы, эсэ, успаміны / Кастусь Рагойша, Антось Рагойша / Укл., падр. тэкстаў і каментар В. Рагойшы. — Мінск : Кнігазбор, 2008. — 152 с. — ISBN 978-985-6852-80-3</ref>. У 1958 годзе скончыў Ракаўскую сярэднюю школу{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=117}}. Паступіў на беларускае аддзяленне [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ), спецыяльнасць «Беларуская мова і літаратура», скончыў у 1963 годзе. Застаўся на кафедры беларускай літаратуры. У 1963—1964 гадах і 1966—1967 гадах аспірант універсітэта, у 1965 годзе служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=117}}. З 1967 года выкладчык, старшы выкладчык, дацэнт кафедры беларускай літаратуры БДУ. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1969 года. З 1988 года ў [[Інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання Кампартыі Беларусі|Інстытуце паліталогіі і сацыяльнага кіравання]] (дацэнт кафедры культуры). Доктар філалагічных навук (1993). [[Прафесар]]. Загадчык кафедры тэорыі літаратуры [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] з 1994 года. Сябра вучонай рады [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]] і вучонай рады Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] пры [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|міністэрстве адукацыі]]. Старшыня [[Міжнародны фонд Янкі Купалы|Міжнароднага фонду Янкі Купалы]] (1996—2016). Арганізатар міжнароднай навуковай канферэнцыі «Ракаўскія чытанні» (з 1996 года). Памёр 7 лістапада 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380797|title=Памёр выбітны беларускі літаратуразнаўца і даследчык Вячаслаў Рагойша|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-11-07|access-date=2025-11-07}}</ref>, пахаваны на праваслаўных могілках у [[Ракаў|Ракаве]]. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Пачаў друкавацца з 1957 года. Першыя вершы і допісы былі апублікаваны ў радашковіцкай раённай газеце «Сцяг Ільіча». З 1961 года выступаў з артыкуламі і рэцэнзіямі ў рэспубліканскім друку{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=117}}. Тэма [[Кандыдат навук|кандыдацкай]] [[Дысертацыя|дысертацыі]]: «Паэтыка [[Максім Танк|Максіма Танка]]: Культура вобраза. Характар верша» (1967). Тэма доктарскай дысертацыі: «Беларуская паэзія XX стагоддзя ў кантэксце ўсходнеславянскіх літаратур: Тыпалогія, рэцэпцыя, мастацкі пераклад» (1993). Аўтар больш за 2000 навуковых публікацый і даследаванняў па гісторыі і тэорыі беларускай літаратуры, беларуска-[[Славяне|славянскіх]] літаратурных узаемасувязей, па вершазнаўстве, праблемах тэорыі і практыкі мастацкага перакладу, паэтыцы літаратурнага твора<ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294545/1/Ragoisha.pdf Рагойша Вячаслаў Пятровіч : біябібліягр. паказ. : да 80-годдзя з дня нараджэння / склад.: В. А. Гурына, А. Я. Вараб’ёва, С. В. Прыхач; пад рэд. А. Я. Вараб’ёвай; уступ. арт. Т. І. Шамякінай. — Мінск : Зміцер Колас, 2022. — 232 с. — С. 217]</ref>, з якіх амаль 300 — асноўныя навуковыя працы, у тым ліку 16 манаграфій<ref>[http://zviazda.by/second.html?r=18&p=33&archiv=16042004 «Звязда», 16 красавіка 2004 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аўтар бібліяграфічнага даведніка «Працы кафедры беларускай літаратуры БДУ імя У. І. Леніна», «Паэтычнага слоўніка», манаграфіі «Паэтыка Максіма Танка», кніг «Пераклаў Якуб Колас...», «Карані дружбы: Беларуска-ўкраінскія літаратурныя ўзаемасувязі пачатку XX ст.» (разам з [[Таццяна Вячаславаўна Кабржыцкая|Таццянай Кабржыцкай]]), «І нясе яна дар...: Беларуская паэзія на рускай і ўкраінскай мовах», «Гутаркі пра верш: Метрыка. Рытміка. Фоніка», «Праблемы перакладу з блізкароднасных моў», «Кантакты: Літаратурна-крытычныя артыкулы, эсэ). Складальнік вучэбнага дапаможніка для студэнтаў ВНУ «Беларуская літаратура XIX ст: Хрэстаматыя (з [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Сцяпанам Александровічам]], [[Алег Антонавіч Лойка|Алегам Лойкам]]), кнігі «Янка Купала. «А хто там ідзе?»: На мовах свету» (з [[Я. Раманоўская|Я. Раманоўскай]]). Выявіў і апублікаваў шэраг архіўных матэрыялаў, звязаных з жыццём і творчасцю Янкі Купалы, [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Алаіза Пашкевіч|Цёткі]]. Першым дасканала даследаваў рукапісы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і знайшоў падчас гэтай працы дзясятак новых твораў беларускага класіка<ref>{{Спасылка|прозвішча=Будкін|імя=Сяргей|дата публікацыі=7 мая 2008 года|url=http://bas.racyja.com/news/materyyaly/kultura/3011.html|загаловак=«Баравікі» Купалы|назва праекта=[[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускае радыё «Рацыя»]]|дата=10 кастрычніка 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Даследаваў паэтыку верша, узаемасувязі беларускай літаратуры з літаратурамі іншых народаў, займаўся пытаннямі тэорыі літаратуры, гісторыі і тэорыі мастацкага перакладу. Перакладаў з [[Украінская мова|украінскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Сербскахарвацкая мова|сербахарвацкай]] і іншых моў{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=117}}. Выкарыстоўваў псеўданім В. Качановіч{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=117}}. == Навуковыя творы == * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=22768-1.pdf Уводзіны ў літаратуразнаўства. Вершаванне: курс лекцый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230614101629/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=22768-1.pdf |date=14 чэрвеня 2023 }}. — Мінск: [[БДУ]], 2003. — 140 с. * Рукапісная спадчына Янкі Купалы: каталог / навук. рэд. і аўтар прадмовы В. П. Рагойша. — Мінск: Чатыры чвэрці, 2008. — 480 с. * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=24667-1.pdf Паэтычны слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230614063400/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=24667-1.pdf |date=14 чэрвеня 2023 }}. Выданне трэцяе. — Мінск: Беларуская навука, 2004. * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/55437/1/Ragoisha2.pdf Беларускае вершаванне]. Вучэбны дапаможнік для студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў па філалагічных спецыяльнасцях. — Мінск: [[БДУ]], 2010. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|5|Рагойша Вячаслаў|Гарэлік Л.|117}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Раго́йша Вячаслаў Пятровіч|613—614}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Раго́йша Вячаслаў Пятровіч|Календа Л. В.|201—202}} * [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/208177/1/Ragoisha.pdf Актуальныя праблемы літаратуразнаўства і фалькларыстыкі : зб. арт. / пад агул. рэд. Т. І. Шамякінай; склад. В. В. Прыемка. — Мінск : БДУ, 2018. — 255 с. : іл. —] ISBN 978-985-566-506-0 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221024201751/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/208177/1/Ragoisha.pdf |date=24 кастрычніка 2022}}. * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294545/1/Ragoisha.pdf Рагойша Вячаслаў Пятровіч : біябібліягр. паказ. : да 80-годдзя з дня нараджэння / склад.: В. А. Гурына, А. Я. Вараб’ёва, С. В. Прыхач; пад рэд. А. Я. Вараб’ёвай; уступ. арт. Т. І. Шамякінай. — Мінск : Зміцер Колас, 2022. — 232 с.] == Спасылкі == * [http://lit-bel.org/by/friends/360/581.html Саюз беларускіх пісьменнікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312231442/http://lit-bel.org/by/friends/360/581.html |date=12 сакавіка 2016 }} * [http://www.philology.bsu.by/component/option,com_contact/task,view/contact_id,166/ Біяграфія на старонцы філалагічнага факультэта [[БДУ]] ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070310151344/http://www.philology.bsu.by/component/option,com_contact/task,view/contact_id,166/ |date=10 сакавіка 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рагойша Вячаслаў Пятровіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] 9mrojgdbj50wze6mzco5cudko17gx1t 0 119023 5176712 5168582 2026-08-06T18:05:32Z Sisjsjsj 172254 5176712 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | |месца = {{Сцягафікацыя|Польшча}}<br/>{{Сцягафікацыя|Украіна}} <!--|гарады = '''Польшча:''' [[Варшава]], [[Познань]], [[Гданьск]], [[Вроцлаў]] <br />'''Украіна:''' [[Кіеў]], [[Данецк]], [[Харкаў]], [[Львоў]]--> |гарады = 8 |стадыёны = 8 |час адбору = [[11 жніўня]] [[2010]] — [[15 лістапада]] [[2011]] |час = [[8 чэрвеня]] — [[1 ліпеня]] [[2012]] |назва = UEFA Euro 2012 <br /> {{lang-pl|Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012}}<br /> {{lang-ua|Чемпіонат Європи з футболу 2012}} |лога = UEFA Euro 2012 logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|ITA}} |3 месца = {{Футбол|GER}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |сумеснае 3 месца = {{Футбол|POR}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |гульняў = 31 |фінал = [[НСК «Алімпійскі»]], [[Кіеў]] |гульняў адбор = 149 |галоў = 61 |галоў адбор = 391 |гледачоў = 1124095 |бамбардзір = {{Сцяг Расіі}} [[Алан Елізбаравіч Дзагоеў|Алан Дзагоеў]]<br />{{Сцяг Германіі}} [[Марыа Гомес]] <br />{{Сцяг Харватыі}} [[Марыа Манджукіч]] <br />{{Сцяг Партугаліі}} [[Крыштыяну Раналду]] |бамбардзір галоў = 3 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Клас-Ян Хюнтэлар]] |бамбардзір адбор галоў = 12 |лепшы = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012 года''' (афіцыйная назва — '''UEFA EURO 2012™ Poland-Ukraine'''; звычайна завуць '''«Еўра-2012»''') — 14-ы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянат Еўропы]], футбольны турнір сярод еўрапейскіх краін, які праводзіцца раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Фінальную частку турніру прымалі сумесна [[Украіна]] і [[Польшча]], матчы пачаліся гульнёй адкрыцця {{s|[[8 чэрвеня]]}} [[2012]] года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>[http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html Афіцыйны сайт УЕФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111024181359/http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html |date=24 кастрычніка 2011 }}</ref> і завяршыліся {{s|[[1 ліпеня]]}} [[2012]] года фінальнай гульнёй у [[Кіеў|Кіеве]]. Гэта трэці турнір у гісторыі еўрапейскіх нацыянальных футбольных першынстваў, гаспадарамі якога былі дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|чэмпіянат Еўропы 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]], другім — [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|чэмпіянат Еўропы 2008 года]], праведзены ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Гэта апошні чэмпіянат, у фінальнай частцы якога брылі ўдзел 16 каманд. Пачынаючы з [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Еўра-2016]], колькасць каманд павялічана да 24. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ukraine2012.gov.ua/ru/ Афіцыйны ўкраінскі інфармацыйны цэнтр Еўра-2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120525005112/http://ukraine2012.gov.ua/ru/ |date=25 мая 2012 }} {{ref-ru}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012| ]] [[Катэгорыя:2012 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:2012 год ва Украіне]] et4ujyynqdxk4ugrdrcoweqzasyss4g 5176717 5176712 2026-08-06T18:10:28Z Sisjsjsj 172254 5176717 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | |месца = {{Сцягафікацыя|Польшча}}<br/>{{Сцягафікацыя|Украіна}} <!--|гарады = '''Польшча:''' [[Варшава]], [[Познань]], [[Гданьск]], [[Вроцлаў]] <br />'''Украіна:''' [[Кіеў]], [[Данецк]], [[Харкаў]], [[Львоў]]--> |гарады = 8 |стадыёны = 8 |час адбору = [[11 жніўня]] [[2010]] — [[15 лістапада]] [[2011]] |час = [[8 чэрвеня]] — [[1 ліпеня]] [[2012]] |назва = UEFA Euro 2012 <br /> {{lang-pl|Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012}}<br /> {{lang-ua|Чемпіонат Європи з футболу 2012}} |лога = UEFA Euro 2012 logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|ITA}} |3 месца = {{Футбол|GER}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |другі 3 месца = {{Футбол|POR}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |гульняў = 31 |фінал = [[НСК «Алімпійскі»]], [[Кіеў]] |гульняў адбор = 149 |галоў = 61 |галоў адбор = 391 |гледачоў = 1124095 |бамбардзір = {{Сцяг Расіі}} [[Алан Елізбаравіч Дзагоеў|Алан Дзагоеў]]<br />{{Сцяг Германіі}} [[Марыа Гомес]] <br />{{Сцяг Харватыі}} [[Марыа Манджукіч]] <br />{{Сцяг Партугаліі}} [[Крыштыяну Раналду]] |бамбардзір галоў = 3 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Клас-Ян Хюнтэлар]] |бамбардзір адбор галоў = 12 |лепшы = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012 года''' (афіцыйная назва — '''UEFA EURO 2012™ Poland-Ukraine'''; звычайна завуць '''«Еўра-2012»''') — 14-ы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянат Еўропы]], футбольны турнір сярод еўрапейскіх краін, які праводзіцца раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Фінальную частку турніру прымалі сумесна [[Украіна]] і [[Польшча]], матчы пачаліся гульнёй адкрыцця {{s|[[8 чэрвеня]]}} [[2012]] года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>[http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html Афіцыйны сайт УЕФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111024181359/http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html |date=24 кастрычніка 2011 }}</ref> і завяршыліся {{s|[[1 ліпеня]]}} [[2012]] года фінальнай гульнёй у [[Кіеў|Кіеве]]. Гэта трэці турнір у гісторыі еўрапейскіх нацыянальных футбольных першынстваў, гаспадарамі якога былі дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|чэмпіянат Еўропы 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]], другім — [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|чэмпіянат Еўропы 2008 года]], праведзены ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Гэта апошні чэмпіянат, у фінальнай частцы якога брылі ўдзел 16 каманд. Пачынаючы з [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Еўра-2016]], колькасць каманд павялічана да 24. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ukraine2012.gov.ua/ru/ Афіцыйны ўкраінскі інфармацыйны цэнтр Еўра-2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120525005112/http://ukraine2012.gov.ua/ru/ |date=25 мая 2012 }} {{ref-ru}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012| ]] [[Катэгорыя:2012 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:2012 год ва Украіне]] lhyq4zk6th0bkjoygkpy4jepxeqbz91 5176722 5176717 2026-08-06T18:16:10Z Sisjsjsj 172254 5176722 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | |месца = {{Сцягафікацыя|Польшча}}<br/>{{Сцягафікацыя|Украіна}} <!--|гарады = '''Польшча:''' [[Варшава]], [[Познань]], [[Гданьск]], [[Вроцлаў]] <br />'''Украіна:''' [[Кіеў]], [[Данецк]], [[Харкаў]], [[Львоў]]--> |гарады = 8 |стадыёны = 8 |час адбору = [[11 жніўня]] [[2010]] — [[15 лістапада]] [[2011]] |час = [[8 чэрвеня]] — [[1 ліпеня]] [[2012]] |назва = UEFA Euro 2012 <br /> {{lang-pl|Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012}}<br /> {{lang-ua|Чемпіонат Європи з футболу 2012}} |лога = UEFA Euro 2012 logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|ITA}} |гульняў = 31 |фінал = [[НСК «Алімпійскі»]], [[Кіеў]] |гульняў адбор = 149 |галоў = 61 |галоў адбор = 391 |гледачоў = 1124095 |бамбардзір = {{Сцяг Расіі}} [[Алан Елізбаравіч Дзагоеў|Алан Дзагоеў]]<br />{{Сцяг Германіі}} [[Марыа Гомес]] <br />{{Сцяг Харватыі}} [[Марыа Манджукіч]] <br />{{Сцяг Партугаліі}} [[Крыштыяну Раналду]] |бамбардзір галоў = 3 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Клас-Ян Хюнтэлар]] |бамбардзір адбор галоў = 12 |лепшы = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012 года''' (афіцыйная назва — '''UEFA EURO 2012™ Poland-Ukraine'''; звычайна завуць '''«Еўра-2012»''') — 14-ы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянат Еўропы]], футбольны турнір сярод еўрапейскіх краін, які праводзіцца раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Фінальную частку турніру прымалі сумесна [[Украіна]] і [[Польшча]], матчы пачаліся гульнёй адкрыцця {{s|[[8 чэрвеня]]}} [[2012]] года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>[http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html Афіцыйны сайт УЕФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111024181359/http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html |date=24 кастрычніка 2011 }}</ref> і завяршыліся {{s|[[1 ліпеня]]}} [[2012]] года фінальнай гульнёй у [[Кіеў|Кіеве]]. Гэта трэці турнір у гісторыі еўрапейскіх нацыянальных футбольных першынстваў, гаспадарамі якога былі дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|чэмпіянат Еўропы 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]], другім — [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|чэмпіянат Еўропы 2008 года]], праведзены ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Гэта апошні чэмпіянат, у фінальнай частцы якога брылі ўдзел 16 каманд. Пачынаючы з [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Еўра-2016]], колькасць каманд павялічана да 24. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ukraine2012.gov.ua/ru/ Афіцыйны ўкраінскі інфармацыйны цэнтр Еўра-2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120525005112/http://ukraine2012.gov.ua/ru/ |date=25 мая 2012 }} {{ref-ru}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012| ]] [[Катэгорыя:2012 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:2012 год ва Украіне]] al7n4zjofxp706gk0k3j8jz7t1tnhpe 10 119024 5176708 4967475 2026-08-06T17:59:56Z Sisjsjsj 172254 5176708 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="font-size: 90%; width: 25em;" |- ! colspan=2 style="background-color:#AAD0FF; color:black; text-align:center; padding:0.3em"| <big>{{PAGENAME}}</big> {{#if:{{{назва|<noinclude>*</noinclude>}}}|<br/><small>''{{{назва}}}''</small>}} |- {{#if:{{{лога|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;; padding:0.3em"{{!}} [[Выява:{{{лога}}}|{{{памер|200px}}}|{{PAGENAME}}]] {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Падрабязнасці чэмпіянату''' {{!}}- {{#if:{{{месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Месца правядзення''' {{!}} {{{месца}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гарады|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Гарады правядзення''' {{!}} {{{гарады}}} {{!}}- }} {{#if:{{{стадыёны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Стадыёны''' {{!}} {{{стадыёны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{тэрміны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны турніру''' {{!}} {{{тэрміны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час адбору|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны адбору''' {{!}} {{{час адбору}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны фіналу''' {{!}} {{{час}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Лік удзельнікаў''' {{!}} {{{удзельнікаў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у фінале''' {{!}} {{{удзельнікаў фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Прызавыя месцы''' {{!}}- {{#if: {{{чэмпіён|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Gold medal.svg|12px]] '''Чэмпіён''' {{!}} '''{{{чэмпіён}}}'''{{#if:{{{раз||<noinclude>*</noinclude>}}}|{{nowrap|<small> ({{{раз|}}}-{{#switch:{{#expr:{{{раз|}}} mod 10}}|4=ы|{{plural:{{{раз|}}}|ы|і|ы}} }} раз)</small>}} }} {{!}}- }} {{#if: {{{2 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Silver medal.svg|12px]] '''Другое месца''' {{!}} {{{2 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{4 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Чацвёртае месца''' {{!}} {{{4 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{Сумеснае 3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Фінал''' {{!}} {{{фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Статыстыка чэмпіянату''' {{!}}- {{#if: {{{гледачоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Наведвальнасць''' {{!}} {{formatnum: {{{гледачоў|0}}}}} &nbsp;<small>({{formatnum: {{#expr: {{{гледачоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 0}}}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{гульняў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Згуляна матчаў''' {{!}} {{{гульняў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гульняў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{гульняў адбор}}} {{!}}- }} {{#if: {{{галоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Забіта галоў''' {{!}} {{{галоў}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{галоў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{галоў адбор}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў адбор|0}}} / {{{гульняў адбор|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Бамбардзір(ы)''' {{!}} {{{бамбардзір}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>1 and {{{бамбардзір галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{бамбардзір адбор}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>1 and {{{бамбардзір адбор галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{лепшы|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Найлепшы ігрок''' {{!}} {{{лепшы}}} {{!}}- }} {{!}} colspan="2" {{!}}{{#if:{{{папярэдні чэмпіянат|}}}|{{align|left|<div style{{=}}"margin-top: 1em;"><&nbsp;{{{папярэдні чэмпіянат|}}}</div> }}}}{{#if:{{{наступны чэмпіянат|}}}|{{align|right|<div style{{=}}"margin-top: 1em;">{{{наступны чэмпіянат|}}}&nbsp;></div>}}}} |}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> l4d4l3ycvv2mb6gfj9r20qfc93vojon 5176713 5176708 2026-08-06T18:06:56Z Sisjsjsj 172254 5176713 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="font-size: 90%; width: 25em;" |- ! colspan=2 style="background-color:#AAD0FF; color:black; text-align:center; padding:0.3em"| <big>{{PAGENAME}}</big> {{#if:{{{назва|<noinclude>*</noinclude>}}}|<br/><small>''{{{назва}}}''</small>}} |- {{#if:{{{лога|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;; padding:0.3em"{{!}} [[Выява:{{{лога}}}|{{{памер|200px}}}|{{PAGENAME}}]] {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Падрабязнасці чэмпіянату''' {{!}}- {{#if:{{{месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Месца правядзення''' {{!}} {{{месца}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гарады|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Гарады правядзення''' {{!}} {{{гарады}}} {{!}}- }} {{#if:{{{стадыёны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Стадыёны''' {{!}} {{{стадыёны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{тэрміны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны турніру''' {{!}} {{{тэрміны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час адбору|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны адбору''' {{!}} {{{час адбору}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны фіналу''' {{!}} {{{час}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Лік удзельнікаў''' {{!}} {{{удзельнікаў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у фінале''' {{!}} {{{удзельнікаў фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Прызавыя месцы''' {{!}}- {{#if: {{{чэмпіён|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Gold medal.svg|12px]] '''Чэмпіён''' {{!}} '''{{{чэмпіён}}}'''{{#if:{{{раз||<noinclude>*</noinclude>}}}|{{nowrap|<small> ({{{раз|}}}-{{#switch:{{#expr:{{{раз|}}} mod 10}}|4=ы|{{plural:{{{раз|}}}|ы|і|ы}} }} раз)</small>}} }} {{!}}- }} {{#if: {{{2 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Silver medal.svg|12px]] '''Другое месца''' {{!}} {{{2 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{Сумеснае 3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{4 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Чацвёртае месца''' {{!}} {{{4 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Фінал''' {{!}} {{{фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Статыстыка чэмпіянату''' {{!}}- {{#if: {{{гледачоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Наведвальнасць''' {{!}} {{formatnum: {{{гледачоў|0}}}}} &nbsp;<small>({{formatnum: {{#expr: {{{гледачоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 0}}}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{гульняў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Згуляна матчаў''' {{!}} {{{гульняў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гульняў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{гульняў адбор}}} {{!}}- }} {{#if: {{{галоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Забіта галоў''' {{!}} {{{галоў}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{галоў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{галоў адбор}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў адбор|0}}} / {{{гульняў адбор|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Бамбардзір(ы)''' {{!}} {{{бамбардзір}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>1 and {{{бамбардзір галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{бамбардзір адбор}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>1 and {{{бамбардзір адбор галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{лепшы|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Найлепшы ігрок''' {{!}} {{{лепшы}}} {{!}}- }} {{!}} colspan="2" {{!}}{{#if:{{{папярэдні чэмпіянат|}}}|{{align|left|<div style{{=}}"margin-top: 1em;"><&nbsp;{{{папярэдні чэмпіянат|}}}</div> }}}}{{#if:{{{наступны чэмпіянат|}}}|{{align|right|<div style{{=}}"margin-top: 1em;">{{{наступны чэмпіянат|}}}&nbsp;></div>}}}} |}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 2f7glhccmamttj4dqdl7z0fas88dq4s 5176715 5176713 2026-08-06T18:08:09Z Sisjsjsj 172254 5176715 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="font-size: 90%; width: 25em;" |- ! colspan=2 style="background-color:#AAD0FF; color:black; text-align:center; padding:0.3em"| <big>{{PAGENAME}}</big> {{#if:{{{назва|<noinclude>*</noinclude>}}}|<br/><small>''{{{назва}}}''</small>}} |- {{#if:{{{лога|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;; padding:0.3em"{{!}} [[Выява:{{{лога}}}|{{{памер|200px}}}|{{PAGENAME}}]] {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Падрабязнасці чэмпіянату''' {{!}}- {{#if:{{{месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Месца правядзення''' {{!}} {{{месца}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гарады|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Гарады правядзення''' {{!}} {{{гарады}}} {{!}}- }} {{#if:{{{стадыёны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Стадыёны''' {{!}} {{{стадыёны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{тэрміны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны турніру''' {{!}} {{{тэрміны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час адбору|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны адбору''' {{!}} {{{час адбору}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны фіналу''' {{!}} {{{час}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Лік удзельнікаў''' {{!}} {{{удзельнікаў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у фінале''' {{!}} {{{удзельнікаў фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Прызавыя месцы''' {{!}}- {{#if: {{{чэмпіён|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Gold medal.svg|12px]] '''Чэмпіён''' {{!}} '''{{{чэмпіён}}}'''{{#if:{{{раз||<noinclude>*</noinclude>}}}|{{nowrap|<small> ({{{раз|}}}-{{#switch:{{#expr:{{{раз|}}} mod 10}}|4=ы|{{plural:{{{раз|}}}|ы|і|ы}} }} раз)</small>}} }} {{!}}- }} {{#if: {{{2 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Silver medal.svg|12px]] '''Другое месца''' {{!}} {{{2 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{сумеснае 3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{4 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Чацвёртае месца''' {{!}} {{{4 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Фінал''' {{!}} {{{фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Статыстыка чэмпіянату''' {{!}}- {{#if: {{{гледачоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Наведвальнасць''' {{!}} {{formatnum: {{{гледачоў|0}}}}} &nbsp;<small>({{formatnum: {{#expr: {{{гледачоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 0}}}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{гульняў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Згуляна матчаў''' {{!}} {{{гульняў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гульняў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{гульняў адбор}}} {{!}}- }} {{#if: {{{галоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Забіта галоў''' {{!}} {{{галоў}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{галоў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{галоў адбор}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў адбор|0}}} / {{{гульняў адбор|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Бамбардзір(ы)''' {{!}} {{{бамбардзір}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>1 and {{{бамбардзір галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{бамбардзір адбор}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>1 and {{{бамбардзір адбор галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{лепшы|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Найлепшы ігрок''' {{!}} {{{лепшы}}} {{!}}- }} {{!}} colspan="2" {{!}}{{#if:{{{папярэдні чэмпіянат|}}}|{{align|left|<div style{{=}}"margin-top: 1em;"><&nbsp;{{{папярэдні чэмпіянат|}}}</div> }}}}{{#if:{{{наступны чэмпіянат|}}}|{{align|right|<div style{{=}}"margin-top: 1em;">{{{наступны чэмпіянат|}}}&nbsp;></div>}}}} |}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> mrjav2y3x21q8bpr29576ceoh0a9z49 5176718 5176715 2026-08-06T18:11:04Z Sisjsjsj 172254 5176718 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="font-size: 90%; width: 25em;" |- ! colspan=2 style="background-color:#AAD0FF; color:black; text-align:center; padding:0.3em"| <big>{{PAGENAME}}</big> {{#if:{{{назва|<noinclude>*</noinclude>}}}|<br/><small>''{{{назва}}}''</small>}} |- {{#if:{{{лога|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;; padding:0.3em"{{!}} [[Выява:{{{лога}}}|{{{памер|200px}}}|{{PAGENAME}}]] {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Падрабязнасці чэмпіянату''' {{!}}- {{#if:{{{месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Месца правядзення''' {{!}} {{{месца}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гарады|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Гарады правядзення''' {{!}} {{{гарады}}} {{!}}- }} {{#if:{{{стадыёны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Стадыёны''' {{!}} {{{стадыёны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{тэрміны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны турніру''' {{!}} {{{тэрміны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час адбору|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны адбору''' {{!}} {{{час адбору}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны фіналу''' {{!}} {{{час}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Лік удзельнікаў''' {{!}} {{{удзельнікаў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у фінале''' {{!}} {{{удзельнікаў фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Прызавыя месцы''' {{!}}- {{#if: {{{чэмпіён|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Gold medal.svg|12px]] '''Чэмпіён''' {{!}} '''{{{чэмпіён}}}'''{{#if:{{{раз||<noinclude>*</noinclude>}}}|{{nowrap|<small> ({{{раз|}}}-{{#switch:{{#expr:{{{раз|}}} mod 10}}|4=ы|{{plural:{{{раз|}}}|ы|і|ы}} }} раз)</small>}} }} {{!}}- }} {{#if: {{{2 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Silver medal.svg|12px]] '''Другое месца''' {{!}} {{{2 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{другі 3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{4 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Чацвёртае месца''' {{!}} {{{4 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Фінал''' {{!}} {{{фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Статыстыка чэмпіянату''' {{!}}- {{#if: {{{гледачоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Наведвальнасць''' {{!}} {{formatnum: {{{гледачоў|0}}}}} &nbsp;<small>({{formatnum: {{#expr: {{{гледачоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 0}}}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{гульняў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Згуляна матчаў''' {{!}} {{{гульняў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гульняў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{гульняў адбор}}} {{!}}- }} {{#if: {{{галоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Забіта галоў''' {{!}} {{{галоў}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{галоў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{галоў адбор}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў адбор|0}}} / {{{гульняў адбор|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Бамбардзір(ы)''' {{!}} {{{бамбардзір}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>1 and {{{бамбардзір галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{бамбардзір адбор}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>1 and {{{бамбардзір адбор галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{лепшы|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Найлепшы ігрок''' {{!}} {{{лепшы}}} {{!}}- }} {{!}} colspan="2" {{!}}{{#if:{{{папярэдні чэмпіянат|}}}|{{align|left|<div style{{=}}"margin-top: 1em;"><&nbsp;{{{папярэдні чэмпіянат|}}}</div> }}}}{{#if:{{{наступны чэмпіянат|}}}|{{align|right|<div style{{=}}"margin-top: 1em;">{{{наступны чэмпіянат|}}}&nbsp;></div>}}}} |}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 08wvuictpj2cegqza67fm6gz84ny2jh 5176719 5176718 2026-08-06T18:13:51Z Sisjsjsj 172254 5176719 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="font-size: 90%; width: 25em;" |- ! colspan=2 style="background-color:#AAD0FF; color:black; text-align:center; padding:0.3em"| <big>{{PAGENAME}}</big> {{#if:{{{назва|<noinclude>*</noinclude>}}}|<br/><small>''{{{назва}}}''</small>}} |- {{#if:{{{лога|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} colspan=2 style="text-align:center;; padding:0.3em"{{!}} [[Выява:{{{лога}}}|{{{памер|200px}}}|{{PAGENAME}}]] {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Падрабязнасці чэмпіянату''' {{!}}- {{#if:{{{месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Месца правядзення''' {{!}} {{{месца}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гарады|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Гарады правядзення''' {{!}} {{{гарады}}} {{!}}- }} {{#if:{{{стадыёны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Стадыёны''' {{!}} {{{стадыёны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{тэрміны|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны турніру''' {{!}} {{{тэрміны}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час адбору|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны адбору''' {{!}} {{{час адбору}}} {{!}}- }} {{#if:{{{час|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Тэрміны фіналу''' {{!}} {{{час}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Лік удзельнікаў''' {{!}} {{{удзельнікаў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{удзельнікаў фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у фінале''' {{!}} {{{удзельнікаў фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Прызавыя месцы''' {{!}}- {{#if: {{{чэмпіён|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Gold medal.svg|12px]] '''Чэмпіён''' {{!}} '''{{{чэмпіён}}}'''{{#if:{{{раз||<noinclude>*</noinclude>}}}|{{nowrap|<small> ({{{раз|}}}-{{#switch:{{#expr:{{{раз|}}} mod 10}}|4=ы|{{plural:{{{раз|}}}|ы|і|ы}} }} раз)</small>}} }} {{!}}- }} {{#if: {{{2 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Silver medal.svg|12px]] '''Другое месца''' {{!}} {{{2 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{3 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} [[Выява:Bronze medal.svg|12px]] '''Трэцяе месца''' {{!}} {{{3 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{4 месца|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Чацвёртае месца''' {{!}} {{{4 месца}}} {{!}}- }} {{#if: {{{фінал|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} '''Фінал''' {{!}} {{{фінал}}} {{!}}- }} {{!}}- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center" {{!}}colspan="2" {{!}} '''Статыстыка чэмпіянату''' {{!}}- {{#if: {{{гледачоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Наведвальнасць''' {{!}} {{formatnum: {{{гледачоў|0}}}}} &nbsp;<small>({{formatnum: {{#expr: {{{гледачоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 0}}}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{гульняў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Згуляна матчаў''' {{!}} {{{гульняў}}} {{!}}- }} {{#if:{{{гульняў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}}| {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{гульняў адбор}}} {{!}}- }} {{#if: {{{галоў|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Забіта галоў''' {{!}} {{{галоў}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў|0}}} / {{{гульняў|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{галоў адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{галоў адбор}}} &nbsp;<small>({{#expr: {{{галоў адбор|0}}} / {{{гульняў адбор|1}}} round 2}} за гульню)</small> {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Бамбардзір(ы)''' {{!}} {{{бамбардзір}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>1 and {{{бамбардзір галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{бамбардзір адбор|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''у адборы''' {{!}} {{{бамбардзір адбор}}} {{#iferror: {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}=1 |&nbsp;<small>(1 мяч)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>1 and {{{бамбардзір адбор галоў}}}<5 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мяча)</small>| {{#ifexpr: {{{бамбардзір адбор галоў}}}>4 | &nbsp;<small>({{{бамбардзір адбор галоў}}} мячоў)</small>}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if: {{{лепшы|<noinclude>*</noinclude>}}} | {{!}} '''Найлепшы ігрок''' {{!}} {{{лепшы}}} {{!}}- }} {{!}} colspan="2" {{!}}{{#if:{{{папярэдні чэмпіянат|}}}|{{align|left|<div style{{=}}"margin-top: 1em;"><&nbsp;{{{папярэдні чэмпіянат|}}}</div> }}}}{{#if:{{{наступны чэмпіянат|}}}|{{align|right|<div style{{=}}"margin-top: 1em;">{{{наступны чэмпіянат|}}}&nbsp;></div>}}}} |}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 8r2aohk73yx00ebi6aqqk7xoh5hcf0k 10 119026 5176709 1809551 2026-08-06T18:01:03Z Sisjsjsj 172254 5176709 wikitext text/x-wiki {{docpage}} == Выкарыстанне == <pre> {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = | назва = | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = | чэмпіён = | раз = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | Сумеснае 3 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бамбардзір галоў= | бамбардзір адбор= | бамбардзір адбор галоў= | лепшы = | папярэдні чэмпіянат= | наступны чэмпіянат = }} </pre> == Гл. таксама == <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Футбол|{{PAGENAME}}]] </includeonly> c5e01z026tc54315je981vitnam7up4 5176714 5176709 2026-08-06T18:07:43Z Sisjsjsj 172254 5176714 wikitext text/x-wiki {{docpage}} == Выкарыстанне == <pre> {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = | назва = | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = | чэмпіён = | раз = | 2 месца = | 3 месца = | сумеснае 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бамбардзір галоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = | наступны чэмпіянат = }} </pre> == Гл. таксама == <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Футбол|{{PAGENAME}}]] </includeonly> joc9z82hr9a9lilh49118p3uudgyh3u 5176720 5176714 2026-08-06T18:14:10Z Sisjsjsj 172254 5176720 wikitext text/x-wiki {{docpage}} == Выкарыстанне == <pre> {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = | назва = | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = | чэмпіён = | раз = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бамбардзір галоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = | наступны чэмпіянат = }} </pre> == Гл. таксама == <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Футбол|{{PAGENAME}}]] </includeonly> 4cjvpqaym3g4jsyffe4jpto77w0vs7v 100 121975 5176669 5175996 2026-08-06T15:51:03Z NirvanaBot 40832 +15 новых 5176669 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт|2026-08-06T14:29:37Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Амброз Мікалай Скажынскі|2026-08-06T13:53:12Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Хрызастом I|2026-08-06T13:16:04Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Ігнацы Касакоўскі|2026-08-06T12:35:58Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ыбырай Жакаеў|2026-08-06T12:30:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юзаф Серакоўскі|2026-08-06T12:02:20Z|~2026-43234-10}} {{Новы артыкул|Вітальд Рудзінскі|2026-08-06T11:11:06Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Шалігоўскі|2026-08-06T09:51:54Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Кандратовіч|2026-08-06T07:23:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|2026-08-06T06:56:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Партноў|2026-08-05T22:42:01Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Януш Янушавіч Заслаўскі|2026-08-05T21:59:57Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мая Тодараўна Кляшторная|2026-08-05T12:34:22Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Пётр Адамавіч Амельчанка|2026-08-05T10:54:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жэром Эжэн Каджа|2026-08-05T10:38:24Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gln37ldefocpgncpqfmh915isdy574q 0 123592 5176650 4995616 2026-08-06T15:08:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176650 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента | назва = Вярхоўны Савет СССР | герб = State Emblem of the Soviet Union.svg | памер_герба = | эмблема = | памер_эмблемы = | фота_залы = | памер_фота_залы = | тып_парламента = * Двухпалатны [[Саветы|Савет]] (1938-1989) * Двухпалатны [[парламент]] (1989-1991) | кол_членаў = ад 542 (12 скліканне) да 1556 (9 скліканне) | пал_групы = | дэп_групы = | год_заснавання = [[1936]] | год_ліквідацыі = [[1991]] ([[распад СССР]]) | выбары = * прамым тайным безальтэрнатыўным галасаваннем (1937-1989) * адкрытым галасаваннем членаў [[З’езд народных дэпутатаў СССР]] (1989-1991) | зала_пасяджэнняў = | сайт = | да = | Entity = {{сцягафікацыя|СССР}} | Entity_type = Дзяржава }} '''Вярхоўны Савет СССР''' — [[Парламент|вышэйшы прадстаўнічы і заканадаўчы орган]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]], які дзейнічаў у перыяд з 1938 па 1991 гады. У 1938—1989 гадах Вярхоўны Савет валодаў не толькі [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]], але і часткова [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай]] і кантралюючай уладай. Ён быў вышэйшым органам дзяржаўнай улады СССР і фармальна лічыўся калектыўным кіраўніком дзяржавы (пачынаючы з 1989 года аднаасобным кіраўніком дзяржавы стаў Старшыня Вярхоўнага Савета СССР, а з 1990 года — [[Прэзідэнт СССР]]). У 1938—1989 гадах Вярхоўны Савет збіраўся на сесіі (як правіла, двойчы ў год на два дні), у прамежках паміж сесіямі заканадаўчыя, прадстаўнічыя і іншыя функцыі Вярхоўнага Савета ажыццяўляліся яго Прэзідыумам. У 1989—1991 гадах — гэта пастаянна дзеючы заканадаўчы орган улады Савецкага Саюза<ref>[https://megavtogal.com/pereskazy1/verhovnyj-sovet-sssr-kratko.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F Верховный Совет СССР кратко]{{ref-ru}}</ref>. Будынак Вярхоўнага Савета СССР размяшчаўся ў [[Маскоўскі Крэмль|Крамлі]]. == Гісторыя == Вярхоўны Савет СССР быў заснаваны [[Канстытуцыя СССР 1936 года|Канстытуцыяй СССР 1936 года]]. Як вышэйшы прадстаўнічы орган дзяржаўнай улады Саюза ССР ён замяніў [[З'езд Саветаў СССР]] і [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР]]. Апошні працягваў функцыянаваць да першай сесіі Вярхоўнага Савета СССР, якая была праведзена ў Маскве 12 студзеня 1938 года. Тэрмін паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета па [[Канстытуцыя СССР 1936 года|Канстытуцыі 1936]] года складаў 4 года, па [[Канстытуцыя СССР 1977 года|Канстытуцыі 1977 года]] — 5 гадоў. Да 1989 года выбары [[дэпутат]]аў у Вярхоўны Савет СССР праводзіліся ўсеагульным, роўным і прамым галасаваннем насельніцтва. Пачынаючы з 1989 года, Вярхоўны Савет СССР абіраўся [[З’езд народных дэпутатаў СССР|З’ездам народных дэпутатаў СССР]]. === Выбары і скліканні === * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 1 склікання|Вярхоўны Савет СССР 1 склікання]] — абраны [[12 снежня]] [[1937]], засядаў з 1938 па 1946 (выбары падчас Вялікай Айчыннай вайны не праводзіліся) * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 2 склікання|Вярхоўны Савет СССР 2 склікання]] — абраны [[10 лютага]] [[1946]], засядаў з 1946 па 1950; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 3 склікання|Вярхоўны Савет СССР 3 склікання]] — абраны [[12 сакавіка]] [[1950]], засядаў з 1950 па 1954; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 4 склікання|Вярхоўны Савет СССР 4 склікання]] — абраны [[14 сакавіка]] [[1954]], засядаў з 1954 па 1958; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 5 склікання|Вярхоўны Савет СССР 5 склікання]] — абраны [[16 сакавіка]] [[1958]], засядаў з 1958 па 1962; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 6 склікання|Вярхоўны Савет СССР 6 склікання]] — абраны [[18 сакавіка]] [[1962]], засядаў з 1962 па 1966; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 7 склікання|Вярхоўны Савет СССР 7 склікання]] — абраны [[12 чэрвеня]] [[1966]], засядаў з 1966 па 1970; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 8 склікання|Вярхоўны Савет СССР 8 склікання]] — абраны [[14 чэрвеня]] [[1970]], засядаў з 1970 па 1974; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 9 склікання|Вярхоўны Савет СССР 9 склікання]] — абраны [[16 чэрвеня]] [[1974]], засядаў з 1974 па 1979; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 10 склікання|Вярхоўны Савет СССР 10 склікання]] — абраны [[4 сакавіка]] [[1979]], засядаў з 1979 па 1984; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 11 склікання|Вярхоўны Савет СССР 11 склікання]] — абраны [[4 сакавіка]] [[1984]], засядаў з 1984 па 1989; * [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР 12 склікання|Вярхоўны Савет СССР 12 склікання]] — абраны [[З’езд народных дэпутатаў СССР|З’ездам народных дэпутатаў СССР]], засядаў з 1989 па 1991 гады. == Структура == Складаўся з дзвюх раўнапраўных палат — [[Савет Саюза|Савета Саюза]] і [[Савет Нацыянальнасцей|Савета Нацыянальнасцей]]<ref>Савет Нацыянальнасцей быў скасаваны Законам СССР ад 05.09.1991 N 2392-1. Замест яго быў створаны Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР, але адпаведныя папраўкі ў канстытуцыю СССР занесены не былі</ref>. == Гл. таксама == * [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] * [[Спісы дэпутатаў Вярхоўнага Савета СССР]] * [[Саветы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://cccp.tv/theme/congress/ СССР ТБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101026125254/http://cccp.tv/theme/congress/ |date=26 кастрычніка 2010 }} Сесія Вярхоўнага Савета СССР 1985 г. * [http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=2e159b8a-d79c-4929-8f5d-648db480cf47 Палажэнне аб выбарах у Вярхоўны Савет СССР] 1937 года * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=16154;fld=134;dst=4294967295 Палажэнне аб выбарах у Вярхоўны Савет СССР] 1945 года * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=8310 Закон аб выбарах у Вярхоўны Савет СССР] 1978 года * [http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr1110.htm Рэгламент З’езду народных дэпутатаў СССР і Вярхоўнага Савета СССР] 1989 года / Глава 4. Абранне Вярхоўнага Савета СССР {{СССР у тэмах}} {{Парламенты Расіі}} [[Катэгорыя:Вярхоўны Савет СССР| ]] hy5dnugtx57p4lmjgrlnddru8c54wyg 0 131049 5176765 5158163 2026-08-06T21:15:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176765 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Віталь Сіліцкі | Фота = Vitali Silitski.jpg | Подпіс = Віталь Сіліцкі ў 2008 годзе | Навуковая сфера = [[паліталогія]], [[сацыялогія]] | Месца працы = [[Беларускі інстытут стратэгічных даследванняў]] ([[Вільнюс]]) | Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br />[[Цэнтральна-Еўрапейскі ўніверсітэт]]<br />[[Ратгерскі ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = Роберт Р.Каўфман | Вядомы як = першы дырэктар БІСС, распрацоўшчык канцэпцый прэвентыўнага аўтарытарызма і аўтарытарнага інтэрнацыяналу, палітолаг, сацыёлаг, аналітык }} {{цёзкі2|Сіліцкі}} '''Віта&#769;ль Вячасла&#769;вавіч Сілі&#769;цкі''' ({{ДН|25|12|1972}}, {{МН|Мінск||}}, [[Беларуская ССР]] — {{ДатаСмерці|11|06|2011}}, Мінск, [[Рэспубліка Беларусь]])<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be |title=У памяць Віталя Сіліцкага |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=23 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023113057/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be |url-status=dead }}</ref> — беларускі палітолаг, аналітык, першы дырэктар Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/ |title=Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=26 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826094946/http://www.belinstitute.eu/ |url-status=dead }}</ref>. Доктар паліталогіі Ратгерскага ўніверсітэта (Нью-Джэрсі, ЗША), распрацоўшчык канцэпцый «прэвентыўнага аўтарытарызму» і «аўтарытарнага інтэрнацыяналу», грамадскі дзеяч і блогер. Памёр у 38 год ад рака. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску, маці — выхавацельніца ў дзіцячым садку, бацька і брат — працоўных спецыяльнасцей. У 1989—1994 гг. навучаўся на аддзяленні сацыялогіі філасофска-эканамічнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Атрымаў «чырвоны» дыплом. Тэма дыпломнай працы: «Фарміраванне палітычнай эліты ў Беларусі».<ref name="cv">[http://www.pl.boell.org/alt/download_en/V.Silitski.cv_en.pdf Vitali Silitski. Curriculum Vitae]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref> У 1993—1994 гг. навучаўся ў [[магістратура|магістратуры]] Цэнтральна-Еўрапейскага ўніверсітэта<ref>[http://alumnicareer.ceu.hu/alumni-note/2011-08-18/vitali-silitski Vitali Silitski: CEU Alumni & Careers]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref> ([[Будапешт]], [[Венгрыя]]). Атрымаў ступень магістра палітычных навук у 1994 г. Тэма магістарскай працы: «Палітычныя аспекты працэсаў прыватызацыі ва Усходняй Еўропе».<ref name="cv" /> У 1994—1999 гг. навучаўся ў дактарантуры Ратгерскага ўніверсітэта (Нью-Джэрсі, ЗША). У 1999 г. абараніў дысертацыю на атрыманне навуковай ступені доктара палітычных навук на тэму «Знешнія абмежаванні і кааліцыі: палітыка эканамічных рэформ у краінах Цэнтральна-Усходняй Еўропы пасля вяртання левых».<ref name="cv" /> Навуковы кіраўнік — Роберт Р. Каўфман.<ref>[http://fas-polisci.rutgers.edu/kaufman/ Robert R. Kaufman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131122100551/http://fas-polisci.rutgers.edu/kaufman/ |date=22 лістапада 2013 }}{{ref-en}}</ref> У 1999—2003 гг. — дацэнт [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] (ЕГУ) у Мінску. За публічную крытыку палітыкі прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] зведаў ціск з боку ўладаў і адміністрацыі ЕГУ, у выніку чаго быў змушаны звольніцца.<ref name="cv" /> У ЕГУ распрацаваў і выкладаў курсы: «Палітэканомія палітычнай рэформы ва Усходняй Еўропе і Лацінскай Амерыцы», «Уводзіны ў міжнародную палітэканомію», «Міжнародная палітэканомія індустрыялізацыі ва Усходняй Азіі», «Эканамічная палітыка», «Палітычная эканоміка еўрапейскай інтэграцыі», «Ад таталітарызму да грамадзянскай супольнасці: сацыяльная і палітычная трансфармацыя Цэнтральна-Усходняй Еўропы».<ref name="cv" /> У 2004—2005 гг. стажыраваўся ў межах стыпендыяльнай праграмы Рэйгана-Фасэла<ref>[http://www.ned.org/fellowships/reagan-fascell-democracy-fellows-program Reagan-Fascell Democracy Fellows Program]{{ref-en}}</ref> пры Нацыянальным фондзе падтрымкі дэмакратыі (ЗША). У 2006—2007 гг. быў запрошаным даследчыкам Цэнтра вывучэння дэмакратыі, развіцця і прававой дзяржавы ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]], [[ЗША]].<ref name="cv" /> У якасці незалежнага эксперта браў удзел у даследаваннях няўрадавай арганізацыі [[Freedom House]] (ЗША), супрацоўнічаў з [[Радыё Свабода]] (Radio Free Europe/Radio Liberty) і міжнароднай кансалтынгавай кампаніяй Oxford Analytica.<ref name="cv" /> У 2007—2011 гг. — першы дырэктар Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў,<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/index.php?lang=be |title=Архіўная копія |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=10 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910042725/http://www.belinstitute.eu/index.php?lang=be |url-status=dead }}</ref> аналітычнага цэнтра, заснаванага ў кастрычніку 2006 г. групай вядомых грамадскіх дзеячаў і інтэлектуалаў. Інстытут распрацоўвае і прапануе станоўчыя альтэрнатыўныя сцэнарыі палітычнай, эканамічнай і сацыяльнай трансфармацыі краіны, а таксама шукае шляхі падвышэння канкурэнтаздольнасці Беларусі і дабрабыту яе грамадзян.<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |title=Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў: пра інстытут |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=23 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023113147/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |url-status=dead }}</ref> Ва ўспамінах аб Віталі Сіліцкім сябры і калегі адзначалі, што з ім проста немагчыма было не сябраваць, ён трывала ўваходзіў у жыццё ўсіх, хто з ім сутыкаўся. Віталь Сіліцкі быў таксама ярым заўзятарам футбольнага клуба Ліверпуль. Іншымі цікавымі звесткамі пра сябе падзяліўся сам у публікацыі «25+1 выпадковых фактаў» у сваім фэйсбуку.<ref name="fb25">[https://www.facebook.com/notes/vitali-silitski/251-random-facts-about-me/54999421362 Vitali Silitski. 25+1 random facts about me.]{{ref-en}}</ref>. Калі ў ліпені 2010 г. Віталь даведаўся аб сваёй хваробе — раку ныркі — сябры і калегі падтрымалі яго. Аперацыя па выдаленні ныркі, праведзеная ў Беларусі, не дапамагла, і тады была арганізавана міжнародная кампанія падтрымкі і збору сродкаў на лячэнне. Доўгі час Віталь лячыўся ў Бельгіі, аднак хвароба прагрэсавала, і ён вярнуўся ў Беларусь, дзе правёў апошнія дні з сябрамі і сям’ёй. «Я паміраю. Але зрабіце ўсё, каб жылі тыя ідэі, якімі я жыў», — пакінуў запавет сваім сябрам Віталь Сіліцкі ў адзін са сваіх апошніх дзён.<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=55624 Памёр палітолаг Віталь Сіліцкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141017095107/http://nn.by/index.php?c=ar&i=55624 |date=17 кастрычніка 2014 }}</ref> == Асноўныя канцэпцыі == '''Прэвентыўны (апераджальны) аўтарытарызм''': від аўтарытарызму, пры якім захаванне ўлады ажыццяўляецца праз апераджальныя (прэвентыўныя) удары (у адрозненні ад рэактыўных пры маніпулятыўным аўтарытарызме) супраць патэнцыйных пагрозаў (палітычных апанентаў, непадкантрольных сродкаў масавай інфармацыі, грамадзянскай супольнасці, праваабаронцаў, недзяржаўных арганізацый), а таксама праз парушэнне выбарчага заканадаўства нават пры наяўнасці безумоўных пераваг і магчымасці чэснай перамогі.<ref>Preempting Democracy: The Case of Belarus, Journal of Democracy Volume 16, Number 4, October 2005 pp. 83-97.</ref> '''Аўтарытарны інтэрнацыянал''': сумесныя высілкі аўтарытарных рэжымаў па барацьбе з распаўсюдам дэмакратычнага «вірусу» і іх здольнасць да арганізаванасці на міжнародным узроўні і стварэння чагосьці кшталту самаабароны. Гэта апярэджванне на міжнародным узроўні і здольнасць аўтарытарных кіраўнікоў вучыцца на памылках сваіх калегаў і рабіць высновы з поспехаў пабудовы дэмакратыі ў іншых краінах. Гэта працэс, люстэркавы працэсу «віруснага» распаўсюду дэмакратыі ў міжнародным вымярэнні.<ref name="cddrl">[http://iis-db.stanford.edu/pubs/21152/Silitski_No_66.pdf Vitali Silitski. Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus). CDDRL working papers, 2006.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070610223430/http://iis-db.stanford.edu/pubs/21152/Silitski_No_66.pdf |date=10 чэрвеня 2007 }}{{ref-en}}</ref> Прэвентыўны аўтарытарызм (у тым ліку і на прыкладзе Беларусі) і яго развіццё да аўтарытарнага інтэрнацыяналу апісаныя ў працы Віталя Сіліцкага «Вірус стрыманы: прэвентыўны аўтарытарызм на постсавецкай прасторы (прыклад Беларусі)» (арыгінал анг. Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus)<ref name="cddrl" />, 2006, для Цэнтра вывучэння дэмакратыі, развіцця і прававой дзяржавы ў Стэнфардскім універсітэце (англ. Center on Democracy, Development, and The Rule of Law). '''Тэрыторыя свабоды''': незалежная прастора, арганізацыя жыцця людзей, не згодных з дзеючым рэжымам, але аб’яднаных агульнымі цікаўнасцямі і заняткамі; паралельнае грамадства, выдаткі існавання ў якім кампенсуюцца высокім узроўнем узаемадапамогі і каардынацыі, што дае шанц дысідэнцкаму руху перарасці ў будучыні ў рэальную палітычную сілу.<ref>[http://arche.bymedia.net/2006-7/silicki706.htm Віталь Сіліцкі. Памятаць, што дыктатуры руйнуюцца // ARCHE 2006, № 7-8.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203185421/http://arche.bymedia.net/2006-7/silicki706.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref> '''Адкладзеная свабода''': выданне аднаго з найбольш істотных тэкстаў Віталя Сіліцкага, у якім на аснове параўнальнага аналізу апісваюцца працэсы зараджэння і фарміравання персаналісцкіх рэжымаў у Сербіі і Беларусі. Роджар Патоцкі, старшы дырэктар Еўразійскай праграмы Нацыянальнага фонду падтрымкі дэмакратыі, ЗША сфармуляваў шэраг тэзаў, якія лейтматывам праходзілі праз асноўныя тэксты Віталя Сіліцкага: * Працаваць у краіне, а не за яе межамі (Inside and Not Outside): Сіліцкі выступаў у падтрымку арганізацый, якія працуюць у Беларусі, і супраць стварэння «дыяспары на Захадзе». * Аб’яднаная апазіцыя (Unified Opposition): Віталь заўсёды выступаў супраць таго, каб дазваляць прыватным амбіцыям палітыкаў раз’ядноўваць апазіцыю, сцвярджаў, што моцная апазіцыя — гэта аб’яднаная апазіцыя. * Палітычныя НДА (Political NGOs): Сіліцкі быў упэўнены, што недзяржаўныя арганізацыі павінны ўдзельнічаць у палітыцы, каб падтрымліваць і натхняць людзей. * Уключанасць (Be Engaged): Віталь верыў у абмеркаванне, размову з Расіяй і Захадам. Патоцкі падкрэсліў важнасць міжнароднага дыялогу для Беларусі сёння. * Глыбокі скептыцызм у адносінах да Расіі (Profound Skepticism of Russia): «Віталь зноў і зноў пісаў аб адмоўным уплыве Расіі ў тым, што тычыцца дэмакратычных каштоўнасцей». Роджар Патоцкі ўдакладніў: Віталь не верыў, што станоўчыя дэмакратычныя змены могуць прыйсці ў Беларусь з Расіі. * Развіццё дэмакратыі як годны ўчынак (Democracy Promotion as a Noble Act): Віталь разглядаў прасоўванне дэмакратыі не як дыверсію, але як жаданы, годны чын.<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=75635&lang=en R. Potocki. Decalogue for a Democratic Activist.]{{ref-en}}</ref> == Ацэнка прафесійнай дзейнасці калегамі == Па меркаванні дацэнта паліталогіі ўніверсітэта [[Таронта]] Лукана Уэя, Віталь Сіліцкі быў сярод першых, хто ўключыў аўтарытарныя рэжымы ў міжнародны кантэкст. Многія навукоўцы ў 1990-х гг. і напачатку 2000-х пісалі пра распаўсюджанне дэмакратыі, а Сіліцкі распачаў дыскусію аб супрацьлеглым працэсе. У пэўным сэнсе ён сфармуляваў новую праблематыку ў сферы распаўсюду аўтарытарызму. Сярод іншага, Віталь акрэсліў канцэпцыю «прэвентыўнага аўтарытарызму» — па сутнасці, гэта імкненне рэагаваць на кожны выклік звонку ўзмацненнем каардынацыі дзеянняў паміж недэмакратычнымі дзяржавамі.<ref>Andrew Kuchins, Cory Welt, Mitchell Orenstein, Lucan Way, Rodger Potocki, «Vitali Silitski (1972—2011)», Journal of Democracy Volume 23, Number 1, January 2012 pp. 188—189.</ref> Крысці Фрыланд, рэдактарка выдання Томсан Рэйтэрс Дыджытал (анг. Thomson Reuters Digital), належыць да кола экспертаў, якія рэгулярна спасылаліся на працы Віталя Сіліцкага. Адна з апошніх яе спасылак — на канцэпцыю аўтарытарнага інтэрнацыяналу ў сваім аналізе для Рэйтэрс падзей у Егіпце і Тунісе, пад назвай «Аўтарытарны інтэрнацыянал займае абарону» (арыгінал анг. The Authoritarian International goes on the defensive), 4 лютага 2011 г.<ref>[http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2011/02/04/the-authoritarian-international-goes-on-the-defensive/ Chrystia Freeland. The authoritarian international goes on the defensive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120819052026/http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2011/02/04/the-authoritarian-international-goes-on-the-defensive/ |date=19 жніўня 2012 }}{{ref-en}}</ref> На думку Паўла Данейкі, дырэктара Беларускага эканамічнага даследча-адукацыйнага цэнтра<ref>[http://www.beroc.by/ Белорусский экономический исследовательско-образовательный центр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120918210823/http://www.beroc.by/ |date=18 верасня 2012 }}</ref>, Віталь Сіліцкі прадэманстраваў высокі ўзровень акадэмічнай аналітыкі. Да яго аналітыка ў Беларусі існавала альбо як эсэістыка, альбо мела ідэалагічную сутнасць. Віталь прыцягнуў і з’яднаў вакол сябе новае кола экспертаў. Гэтыя спецыялісты зараз маюць разуменне і здольнасці прадстаўляць свае даследаванні на міжнародным узроўні.<ref name="belheadlines">[http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf Belarus Headlines. Памяці Віталя Сіліцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008015743/http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf |date=8 кастрычніка 2012 }}</ref> Штэфан Малерыус, Фонд [[Конрад Адэнаўэр|Конрада Адэнаўэра]], [[Германія]] (арыгінал ням. Konrad Adenauer Stiftung), засмучаны, што побач з Віталём не апынулася чалавека, здольнага распрацаваць на аснове яго даследаванняў план палітычных дзеянняў. Малерыус адзначае, што, з’яўляючыся аналітыкам і вучоным, Сіліцкі кансультаваў і даваў парады, калі яго пыталі, але ён не быў паліттэхнолагам і не жадаў ім станавіцца.<ref name="belheadlinesIX">[http://democraticbelarus.eu/files/bulletins/new/BelarusHeadlinesIX.pdf Belarus Headlines ІХ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008040725/http://democraticbelarus.eu/files/bulletins/new/BelarusHeadlinesIX.pdf |date=8 кастрычніка 2012 }}</ref> Аб Віталі Сіліцкім таксама ўзгадвалі ў студзеньскім нумары «[[:en:Journal of Democracy|Journal of Democracy]]» (2012), дзе ён быў названы «лепшым палітолагам свайго пакалення, які толькі мог з’явіцца на постсавецкай прасторы». Таксама ў маі 2012 г. падчас святкавання дзесяцігоддзя праграмы Рэйгана-Фасэла, аб Віталі Сіліцкім узгадвалі як аб «пладавітым аўтары і вядучым грамадскім актывісце».<ref name="ned-legacy">[http://www.ned.org/for-reporters/advancing-the-legacy-of-vitali-silitski Advancing the Legacy of Vitali Silitski | National Endowment for Democracy] {{Архівавана|url=http://webarchive.loc.gov/all/20130704165837/http://www.ned.org/for%2Dreporters/advancing%2Dthe%2Dlegacy%2Dof%2Dvitali%2Dsilitski |date=4 ліпеня 2013 }}{{ref-en}}</ref> == Грамадская дзейнасць == Віталь Сіліцкі жадаў бачыць яе дэмакратычнай і еўрапейскай краінай, дзе паважаюцца беларуская мова і нацыянальная культура.<ref>[http://budzma.info/projects/byc-byelarusam/byc-byelarusam-vital-silicki.html Быць беларусам: Віталь Сіліцкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018075038/http://budzma.info/projects/byc-byelarusam/byc-byelarusam-vital-silicki.html |date=18 кастрычніка 2014 }}</ref> Віталь як шараговы грамадзянін прымаў удзел у мітынгах і шэсцях апазіцыі, у тым ліку і ў пратэстах супраць фальсіфікацыі вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у снежні 2010 г.]] Віталь пайшоў на плошчу, калі быў ужо хворы<ref>[http://www.novychas.org/facts/бог-пацалаваў-яго Бог пацалаваў яго…]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}}</ref>, і брутальны разгон мірных дэманстрантаў аказаў гнятлівы ўплыў на яго стан. Пазней ён удзельнічаў у акцыях салідарнасці з затрыманымі і палітзняволенымі. У 1992 г. Віталь Сіліцкі, тады яшчэ студэнт, далучыўся да [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі Беларусі]] (пазней [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]), займаўся яе моладзевай арганізацыяй. І хоць доўгі час не браў актыўнага ўдзелу ў жыцці партыі, афіцыйна выйшаў адтуль толькі ў 2010 г., у знак нязгоды з паводзінамі [[Яраслаў Чэслававіч Раманчук|Яраслава Раманчука]], партыйнага кандыдата ў прэзідэнты на выбарах 2010 г., пасля разгону мірных дэманстрантаў і арышту кандыдатаў у прэзідэнты.<ref>[http://old.euroradio.fm/by/1434/news/58477/ Віталь Сіліцкі выходзіць з АГП.]{{Недаступная спасылка}}</ref> Віталь Сіліцкі быў вядомым і ў беларускай благасферы як карыстальнік [[Жывы журнал|Жывога журнала]] nescerka. Але ўласнаручна выдаліў свой акаўнт, нягледзячы на папулярнасць і больш за 500 падпісчыкаў. У хуткім часе ён вярнуўся ў жывы журнал пад сваім імем, што, па яго прызнанні, «накладае пэўную адказнасць за базар», папярэдзіўшы, што «хуліганства і тролінга феміністак» ад яго больш не дачакаюцца<ref>[http://vitalsilitski.livejournal.com/ Жывы журнал Віталя Сіліцкага.]{{ref-be}}</ref>. Аднак у ЖЖ vitalsilitski з’явілася толькі тры запісы і Віталь Сіліцкі перайшоў у [[Facebook]], дзе яго профіль пераўтварыўся ў своеасаблівую дошку памяці.<ref>[https://www.facebook.com/silitski Профіль Віталя Сіліцкага ў сацыяльнай сетцы Facebook.]</ref> == Прэміі == У маі 1991 г. стаў пераможцам усесаюзнай алімпіяды юных сацыёлагаў, якая праходзіла ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя Ламаносава]] (г. [[Масква]], [[Расія]]). Тэма даклада: «Токвіль і дэмакратычныя змены ва Усходняй Еўропе».<ref name="cv" /> У 1999 г. атрымаў<ref name="fb25" /> прэмію імя [[Маргарэт Тэтчэр]] ад [[:en:European Young Conservatives|Маладых еўрапейскіх кансерватараў]] {{ref-en}}. == Памяць == У 2011 г. у Цэнтральна-Еўрапейскім універсітэце (г. Будапешт, Венгрыя), дзе Віталь Сіліцкі атрымаў ступень магістра, была заснавана стыпендыя яго імя для беларускіх студэнтаў гэтага ўніверсітэта. Кандыдаты павінны прадэманстраваць поспехі ў навучанні, удзел у грамадскай дзейнасці і патрэбу ў дадатковай фінансавай падтрымцы. Заснавальнікі стыпендыі лічаць, што памяць аб Віталі Сіліцкім стане прыкладам для будучых пакаленняў беларускіх спецыялістаў.<ref>[http://alumnicareer.ceu.hu/vitali-silitski-scholarship Vitali Silitski Supplementary Annual Scholarship at CEU ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622050657/http://alumnicareer.ceu.hu/vitali-silitski-scholarship |date=22 чэрвеня 2013 }}{{ref-en}}</ref> Таксама ў 2011 г. Інстытутам еўрапейскіх даследванняў і міжнародных адносін (анг. The Institute of European Studies and International Relations (IESIR, Slovakia)) і Беларускім інстытутам стратэгічных даследаванняў, пры падтрымцы [[:en:Slovak Agency for International Development Cooperation|Славацкай агенцыі па кааперацыі міжнароднага развіцця]]{{ref-en}} (анг. Slovak Agency for International Development Cooperation (Slovak Aid)) была заснавана стыпендыяльная праграма імя Віталя Сіліцкага для беларускіх студэнтаў на 5-6-месячнае навучанне ў Славакіі.<ref>[http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/VSilitski-Fellowship-Sl.pdf/ Vitali Silitski Fellowship ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220106200059/http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/VSilitski-Fellowship-Sl.pdf/ |date=6 студзеня 2022 }} {{ref-en}}</ref> 8 верасня 2011 г. у Вашынгтоне Нацыянальным фондам у падтрымку дэмакратыі (ЗША), Цэнтрам стратэгічных і міжнародных даследаванняў (анг. Center for Strategic and International Studies) і PONARS Eurasia была арганізавана экспертная панэль «Палітычная будучыня Беларусі», прысвечаная памяці Віталя Сіліцкага.<ref name="ned-legacy" /> 29 лютага 2012 г. адбылася прэзентацыя пасмяротна выдадзенай кнігі Віталя Сіліцкага «Адкладзеная свабода» (кніжная серыя «Бібліятэка „Беларускі калегіюм“»). У гадавіну смерці Віталя Сіліцкага, 11 чэрвеня 2012 г., прайшоў вечар памяці з удзелам сяброў, калег, родных, прадстаўнікоў дыпламатычнага корпусу. Памяці Віталя Сіліцкага быў прысвечаны першы беларускамоўны выпуск англамоўнага штомесячніка Belarus Headlines.<ref name="belheadlines" /> 18 чэрвеня 2012 г. у Фондзе Карнегі, што ў Вашынгтоне (ЗША), адбыўся круглы стол «Беларусь: стабільная нестабільнасць?», прысвечаны памяці Віталя Сіліцкага.<ref>[http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1340%3A2012-07-14-19-04-37&catid=12%3Aroundtables&Itemid=29&lang=ru Беларусь: стабильная нестабильность?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120814101542/http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1340%3A2012-07-14-19-04-37&catid=12%3Aroundtables&Itemid=29&lang=ru |date=14 жніўня 2012 }} {{ref-ru}}</ref> У маі 2012 г., напярэдадні гадавіны смерці Віталя Сіліцкага, быў утвораны Камітэт па ўшанаванні яго памяці. Туды ўвайшлі вядомыя грамадскія і навуковыя дзеячы, якія добра ведалі Віталя.<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2012/06/06/ic_news_116_394585/ Cоздан комитет по увековечению памяти первого директора BISS Виталия Силицкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120614190931/http://naviny.by/rubrics/society/2012/06/06/ic_news_116_394585/ |date=14 чэрвеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref> Камітэт памяці Віталя Сіліцкага будзе займацца арганізацыяй мерапрыемстваў памяці, падрыхтоўкай да выдання кніг Сіліцкага, заснаваннем фонда і прэміі яго імя, арганізацыяй стыпендыальнай праграмы і г.д. == Працы == === Кнігі === Аўтар кнігі «[http://vitalisilitski.org/sites/default/files/Silitski-Adkladzenaja_svaboda.pdf Адкладзеная свабода: посткамуністычны аўтарытарызм у Сербіі і Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018073438/http://vitalisilitski.org/sites/default/files/Silitski-Adkladzenaja_svaboda.pdf |date=18 кастрычніка 2014 }}», апублікавана ў часопісе «ARCHE» ў 2002 г.,<ref>[http://arche.bymedia.net/2003-5/sili503.html Адкладзеная свабода: Посткамуністычны аўтарытарызм у Сербіі і Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120416100647/http://arche.bymedia.net/2003-5/sili503.html |date=16 красавіка 2012 }}</ref> выдадзена пасмяротна ў 2012 г.).<ref>{{Cite web |url=http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1168:2012-02-24-12-37-04&catid=15:presentations&Itemid=29&lang=be |title=Прэзентацыя кніг В.Сіліцкага і А.Анціпенка |access-date=3 верасня 2012 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220853/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1168:2012-02-24-12-37-04&catid=15:presentations&Itemid=29&lang=be |url-status=dead }}</ref> Суаўтар другога выдання «Гістарычнага слоўніка Беларусі», разам з [[Янка Запруднік|Янам Запруднікам]] (Vitali Silitski and Jan Zaprudnik, Historical Dictionary of Belarus (Historical Dictionaries of Europe), 2007, ISBN 0810858126).<ref>[http://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Belarus-Dictionaries-Europe/dp/0810858126 Amazon.com: Historical Dictionary of Belarus (Historical Dictionaries of Europe)]{{ref-en}}</ref> У 2015 выйшла кніга «Доўгая дарога ад тыраніі: посткамуністычны аўтарытарызм і барацьба за дэмакратыю ў Сербіі і Беларусі» — зборнік прац Віталя Сіліцкага ў перакладах з англійскай пад рэдакцыяй Алеся Лагвінца. Значная частка надрукаванага накладу была знішчана пры няясных абставінах.<ref>http://belisrael.info/?p=5661</ref> === Кнігі пад рэдакцыяй Віталя Сіліцкага === * [http://www.research.by/webroot/delivery/files/challenges2011r.pdf Беларусь: вызовы социально-экономического развития] / Под ред. В.Силицкого. — СПб.: Невский простор, 2011. — 192 с. (на рускай мове) * [http://www.actngo.info/files/BISS-booksc.pdf Социальные контракты в современной Беларуси]{{Недаступная спасылка}} / Под ред. К.Гайдука, Е.Раковой и В.Силицкого. — СПб.: Невский простор, 2009. — 224 с. (на рускай мове) * Беларуская палітычная сцэна і прэзідэнцкія выбары 2006 года / Пад рэд. В.Булгакава і В.Сіліцкага. — Інстытут Беларусістыкі, 2006. === Главы ў кнігах === * Шэраг главаў // [http://www.arche.by/by/page/print/10913 Палітычная гісторыя незалежнай Беларусі (да 2006)]{{Недаступная спасылка}} / Вільня: Беларускае гістарычнае таварыства; Беласток, Інстытут беларусістыкі. Вільня, 2012. * Беларусь в международном контексте // [http://www.kas.de/wf/doc/kas_4804-1442-21-30.pdf?111117101055 Беларусь и Европейский Союз: от изоляции к сотрудничеству] {{ref-ru}} / Ханц-Георг Вик, Штэфан Малериус. — Вильнюс: Фонд Конрада Аденауэра, 2011. * Дилеммы выбора // [http://arche.bymedia.net/2007-knihi/silicki_bnenr_ru.htm Беларусь: ни Европа, ни Россия. Мнения белорусских элит] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111105093247/http://arche.bymedia.net/2007-knihi/silicki_bnenr_ru.htm |date=5 лістапада 2011 }} {{ref-ru}} / Валерий Булгаков. — Варшава, 2006. * Расклад і тэндэнцыі пасьля выбараў і рэфэрэндуму 2004 г. // [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3390 Найноўшая гісторыя беларускага парлямэнтарызму]{{Недаступная спасылка}} / Валер Булгакаў. — Беласток, 2005. * Беларусь: анатомія прэвэнтыўнага аўтарытарызму // Геапалітычнае месца Беларусі ў Эўропе і сьвеце / Валер Булгакаў. — Варшава: Вышэйшая школа гандлю і права, 2006. — С. 47-81. — 242 с. ISBN 978-83-60694-01-5. * Дыягназ беларускай эканомікі; Матывацыя эканамічных рэформаў у Беларусі; Пэрспэктывы эўрапейскай інтэграцыі Беларусі // [http://kamunikat.fontel.net/pdf/knihi/reformy/by.pdf Беларусь: сцэнары рэформаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141016114011/http://kamunikat.fontel.net/pdf/knihi/reformy/by.pdf |date=16 кастрычніка 2014 }} / Алесь Анціпенка, Валер Булгакаў. — Варшава: Фонд імя Сцяпана Батуры, 2003. * Рэжым Лукашэнкі паміж дзьвюма выбарчымі кампаніямі: вонкавыя і ўнутраныя фактары (дэ)легітымізацыі; Крызыс апазіцыі пасьля прэзыдэнцкіх выбараў 2001 году; Зьмяненьне палітычнага раскладу пасьля мясцовых выбараў і пэрспэктывы наступных выбарчых кампаній // [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=1977&lang=PL Мясцовыя выбары ў найноўшай палітычнай гісторыі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230109084236/https://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=1977&lang=PL |date=9 студзеня 2023 }} / Валер Булгакаў. — Менск: Аналітычны Грудок, 2003. * Эканамічная палітыка Лукашэнкі // Беларуска-расейская інтэграцыя. Аналітычныя артыкулы / Валер Булгакаў. — Менск: Энцыклапедыкс, 2002. * Belarus // Nations in Transit 2007—2011: Democratization from Central Europe to Eurasia / {{нп3|Rowman & Littlefield|Rowman & Littlefield|pl|Rowman & Littlefield}} Publishers, Inc. (Freedom House publication), 2007—2011. (на англійскай мове) * Belarus (with Balazs Jarabik) // [http://www.fride.org/descarga/librofride.pdf Is the European Union Supporting Democracy in its Neighbourhood?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100621180550/http://fride.org/descarga/librofride.pdf |date=21 чэрвеня 2010 }}{{ref-en}} / Richard Youngs. — FRIDE in association with the European Council on Foreign Relations (2008) * Belarus and Russia: Comradeship-in-arms in Preempting Democracy // [http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub781.pdf Political Trends in the New Eastern Europe: Ukraine and Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120916210619/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB781.pdf |date=16 верасня 2012 }}{{ref-en}} / Vitali Silitski and Arkady Moshes. — Strategic Studies Institute U.S. Army War Co (2007). * Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus) // Waves and Troughs of Post-Communist Transitions / Michael McFaul and Kathryn Stoner-Weiss, eds.- Johns Hopkins University Press, 2007. (на англ.) * Different Authoritarianisms, Different Patterns of Change // Civil society and Electoral Change in Central and Eastern Europe / Bratislava: German Marshall Fund, 2006. (на англійскай мове) * Signs of Hope Rather Than Electoral Revolution // Prospects for Democracy in Belarus / Pavol Deves, [[Дэвід Роджэр Марплз|David Marples]], and Joergg Forbig — German Marshall Fund, 2006. (на англійскай мове) * Internal Developments in Belarus // Changing Belarus. Chaillot Paper / Don Lynch. — Paris: Institute for Security Studies, 2005. (на англійскай мове) * Belarusian Economy: Diagnosis and Motivation for Reform; Perspectives of European Integration for Belarus // [http://www.batory.org.pl/doc/pogon_ang.pdf Belarus: Catching Up with Europe]{{ref-en}} / Warsaw: The Bathory Foundation, 2004. === Артыкулы === * [http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/Vitali%20Silicki%202009-by.pdf Грамадскі сектар у Беларусі — паўсядзённае жыццё і арганізацыйныя працэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018064139/http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/Vitali%20Silicki%202009-by.pdf |date=18 кастрычніка 2014 }}, 2009 г., апублікавана ў 2012 г. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=22785 Балючае вяртанне ў рэальнасць] // Наша Ніва — 2009. * [http://www.journalofdemocracy.org/article/debating-color-revolutions-what-are-we-trying-explain Debating the Color Revolutions: What Are We Trying to Explain?]{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 20, no. 1, 2009. * [http://www.journalofdemocracy.org/article/reading-russia-tools-autocracy Reading Russia: Tools of Autocracy]{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 20, no. 2, 2009. * [http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp119.pdf Belarus — a country in transition? The State, elections, and opposition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091126203315/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp119.pdf |date=26 лістапада 2009 }}{{ref-en}} // Back from the cold? The EU and Belarus in 2009 / Chaillot Paper. no. 119, 2009. * [http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski Belarus: Learning from Defeat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304000716/http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 17, no. 4, 2006. * [http://cddrl.stanford.edu/publications/contagion_deterred_preemptive_authoritarianism_in_the_former_soviet_union_the_case_of_belarus/ Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100703225409/http://cddrl.stanford.edu/publications/contagion_deterred_preemptive_authoritarianism_in_the_former_soviet_union_the_case_of_belarus/ |date=3 ліпеня 2010 }}{{ref-en}} // Center on Democracy, Development, and the Rule of Law, Working Paper, 2006 * [https://archive.today/20121214173328/hir.harvard.edu/article-authors/vitali-silitski-0 Still Soviet? Why Dictatorship Persists in Belarus]{{ref-en}} // Harvard International Review, Vol. 29, no. 1, 2006 * [http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski Preempting Democracy: The Case of Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304000716/http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 16, no. 4, 2005. * [http://muse.jhu.edu/journals/jod/summary/v016/16.3silitski.html The Quintessential Dissident]{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 16, no. 3, 2005. * [http://www.foreignpolicy.com/articles/2005/11/09/color_blind_in_belarus Color Blind in Belarus]{{ref-en}} // Foreign Policy, 2005. * [http://www.democratictransitions.net/articles/2005/age-post-soviet-electoral-revolutions-over Is the Wave of Post-Soviet Electoral Revolutions Over?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113111702/http://www.democratictransitions.net/articles/2005/age-post-soviet-electoral-revolutions-over |date=13 лістапада 2011 }}{{ref-en}} // Democracy at Large, September 2005. * The Deadlock of Brotherhood: Politics of Russia-Belarus Integration // Ab Imperio, no. 3, 2002. (на англ.) * [http://arche.by/by/page/search/?q=%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96 Усе артыкулы Віталя Сіліцкага]{{Недаступная спасылка}} у часопісе [[ARCHE Пачатак]] {{ref-be}} * [http://nmnby.eu/authors/91.html Усе артыкулы Віталя Сіліцкага] на партале «[[Наше мнение]]» === Супраца са сродкамі масавай інфармацыі === Сталы аўтар часопіса [[ARCHE Пачатак, 1998|«ARCHE»]]<ref>[http://arche.by/by/page/search/?q=%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96 Артыкулы Віталя Сіліцкага ў часопісе «ARCHE»]{{Недаступная спасылка}}</ref> і газеты [[Наша ніва (1991)|«Наша ніва»]], партала «{{нп3|Наше мнение|Наше мнение|ru|Наше мнение}}»<ref>[http://nmnby.eu/authors/91.html Артыкулы Віталя Сіліцкага на партале «Наше Мнение»]</ref>, эксперт беларускай службы [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё Свабода]] і інш. Меў больш за 100 публікацый у выданнях Беларусі, ЗША, краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], Расіі. Спецыялізаваўся ў пытаннях палітыкі эканамічных рэформ, дэмакратызацыі на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], электаральных рэвалюцыях і прэвентыўным аўтарытарызме, палітыкі Еўрапейскага Саюза на постсавецкай прасторы, адносінах Беларусі з Расіяй і ЕС.<ref>{{Cite web |url=http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |title=Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў: пра нас |access-date=3 верасня 2012 |archive-date=23 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023113147/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |url-status=dead }}</ref> === Спасылкі === * [http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be Раздзел, прысвечаны Віталю Сіліцкаму і яго памяці, на сайце Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023113057/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be |date=23 кастрычніка 2012 }} * [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_democracy/v023/23.1.kuchins.html Andrew Kuchins, Cory Welt, Mitchell Orenstein, Lucan Way, Rodger Potocki. ''Vitali Silitski (1972—2011)'', Journal for Democracy, Volume 23, Number 1, January 2012]{{ref-en}} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/24232093.html Вянок памяці: Віталь Сіліцкі, Беларуская служба Радыё Свабода, 11 июня 2011] * [http://www.pyx.by/bel/naviny/ruh/838/ Памяці Віталя Сіліцкага, Рух «За Свабоду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817071822/http://pyx.by/bel/naviny/ruh/838 |date=17 жніўня 2011 }} * [http://www.demdigest.net/blog/2011/06/democrats-mourn-vitali-silitski-analyst-activist-and-the-voice-of-independent-belarus/ Democrats mourn Vitali Silitski, analyst, activist and ‘the voice of independent Belarus’, Democracy Digest, June 13, 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110623124544/http://www.demdigest.net/blog/2011/06/democrats-mourn-vitali-silitski-analyst-activist-and-the-voice-of-independent-belarus/ |date=23 чэрвеня 2011 }}{{ref-en}} * [http://democraticbelarus.eu/news/memoriam-vitali-silitski In Memoriam: Vitali Silitski, Office for Democratic Belarus]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250223183102/http://democraticbelarus.eu/news/memoriam-vitali-silitski |date=23 лютага 2025 }}{{ref-en}} * [http://pasos.org/3852/in-memorium-vitali-silitski/ In memorium: Vitali Silitski, PASOS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120826111600/http://pasos.org/3852/in-memorium-vitali-silitski/ |date=26 жніўня 2012 }}{{ref-en}} * [http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf Спецыяльны беларускі выпуск англамоўнага выдання Belarus Headlines, прысвечаны Віталю Сіліцкаму і яго спадчыне, чэрвень 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008015743/http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf |date=8 кастрычніка 2012 }} * [http://www.ned.org/events/belarus%E2%80%99-political-prospects-a-panel-discussion-with-tribute-to-vitali-silitsky/tribute-to-vi Sally Blair, Tribute to Vitali Silitsky, National Endowment for Democracy, Sep. 8, 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015095721/http://www.ned.org/events/belarus%E2%80%99-political-prospects-a-panel-discussion-with-tribute-to-vitali-silitsky/tribute-to-vi |date=15 кастрычніка 2012 }}{{ref-en}} * [http://euroradio.fm/ru/report/silitskii-rol-analitika-seichas-ochevidnee-tak-kak-obshchestvo-v-otchayanii Силицкий: Роль аналитика сейчас очевиднее, так как общество в отчаянии, подборка интервью на Еврорадио] {{ref-ru}} * [http://nmnby.eu/news/express/4849.html Принцип доверия. Памяти Виталия Силицкого, Наше Мнение, 11 июня 2012] {{ref-ru}} * [http://www.svaboda.org/media/video/24610125.html Год таму ня стала Віталя Сіліцкага, видео на сайте Белорусской службы Радио Свобода, 11 июня 2012] * {{cite web|author=Тамковіч А.|url=http://www.novychas.org/person/%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Віталь Сіліцкі|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date=2012-9-2|lang=be|archive-url=https://www.webcitation.org/6BmaRIVKK?url=http://novychas.info/asoba/|archive-date=29 кастрычніка 2012|url-status=dead}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіліцкі, Віталь Вячаслававіч}} [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] mwe8enb3cdx2oz0k3xkgdcw7fd4h2oa 4 131069 5176878 5172901 2026-08-07T06:25:12Z Feeleman 163471 /* Катэгорыя:Рэзныя інструменты → Катэгорыя:Рэжучыя інструменты */ Адказ 5176878 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] fbdrzx71hfn1xock98gnhqea4xu7e1y 5176879 5176878 2026-08-07T06:27:11Z Feeleman 163471 /* Аплатная картка → Плацежная картка */ Адказ 5176879 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] baslxf30jo3beznclzjj5gd6eyz666f 5176880 5176879 2026-08-07T06:29:03Z Feeleman 163471 /* Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясвіжскі замак */ Адказ 5176880 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 5h5rbiknl4nfso545ctiabx4demccgu 5176881 5176880 2026-08-07T06:29:42Z Feeleman 163471 /* Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясвіжскі замак */ афармленне 5176881 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] r3160g56r6m749i3bxh2u24wqnp5601 5176893 5176881 2026-08-07T07:13:36Z Ueschar 151377 /* Сінавіяльны сустаў → Сустаў */ 5176893 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 2uckn9ppler575ceapxbsqhit3q4ud5 0 135153 5176804 4932296 2026-08-06T22:39:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176804 wikitext text/x-wiki {{выданне}} [[Файл:Mikałaj Kaśpiarovič dictionary.jpg|thumb|«Віцебскі краёвы слоўнік» ([[1927]])]] '''Віцебскі краёвы слоўнік''' — лексікаграфічны звод дыялектнай лексікі [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] краязнаўца [[Мікалай Каспяровіч|Мікалая Каспяровіча]], выдадзены ў [[1927]] годзе ў друкарні віцебскай акруговай газеты «[[Заря Запада]]» пад рэдакцыяй [[Мікола Байкоў|Міколы Байкова]] і [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла|Браніслава Эпімах-Шыпілы]]. == Збор == Збіранне матэрыялаў для слоўніка М. Каспяровіч пачаў увосень [[1924]] года, як толькі стаў інспектарам Віцебскага акруговага аддзела народнай асветы. Дзеля гэтага пры праўленні акруговага таварыства стварыў слоўнікавую камісію, ад імя праўлення і камісіі звярнуўся да шырокай грамадскасці з заклікам збіраць дыялектную лексіку да ўсіх мясцовых краязнаўчых арганізацый і выслаў неабходную колькасць выдадзенай [[Інбелкульт]]ам «Інструкцыі». Вышэйзгаданыя мерапрыемствы заахвоцілі сотні людзей ва ўсіх раёнах акругі, і за паўтары гады камісія па ўкладанні слоўніка атрымала 36071 картку-слова ад 205 індывідуальных карэспандэнтаў і дзевяці калектыўных. На гэты час 10121 лексічная адзінка была зафіксавана самім М. Каспяровічам. Першая частка слоўніка (да літары «Н») колькасцю 10 асобнікаў выйшла ў канцы [[1926]] года, а цалкам слоўнік быў выдадзены ў пачатку [[1927]] тыражом 1500 асобнікаў. == Змест == Слоўнік змяшчае 9703 словы, зафіксаваныя ў 591 населеным пункце былой Віцебскай акругі. Сустракаюцца агульнабеларускія словы, якія атрымалі права літаратурнай нормы, і дыялектныя, характэрныя толькі для Віцебшчыны і сумежных тэрыторый з колькаснаю перавагаю апошніх. Поруч са словамі ў алфавітным парадку асобнымі артыкуламі пададзеныя некаторыя фразеалагічныя, адвербіялізаваныя і выклічнікавыя спалучэнні словаў. Загалоўныя словы і словазлучэнні забяспечаны граматычнымі і стылістычнымі пазнакамі, значэнні іх раскрываюцца рускімі лексічнымі адпаведнікамі або апісальна і праілюстраваны адным-двума прыкладамі звязнага тэксту з пазначэннем раёна і населенага пункта, дзе яны былі запісаны. Слоўнік утрымліваў дадатковы «Слоўнічак уласных найменняў», які змяшчаў 290 мужчынскіх і жаночых беларускіх мясцовых беларускіх імёнаў з рускімі перакладнымі адпаведнікамі. == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=20884|аўтар=[[Мікалай Каспяровіч]]|загаловак=Віцебскі краёвы слоўнік|адказны=пад рэд. [[М. Я. Байкоў|М. Я. Байкова]] і праф. [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Б. І. Эпімах-Шыпілы]]|год=2011|месца=Мінск|выдавецтва=[[Інбелкульт]] (перавыданне [[ARCHE]])|старонак=372|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802055150/https://kamunikat.org/?pubid=20884}} * Іван Германовіч. Мікола Каспяровіч. Жыццё і дзейнасць // Пра час «Узвышша». Матэрыялы навуковых канферэнцый, узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 1999—2002) / Рэдкал.: Г. В. Запартыка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — С. 53—58. — 167 с. {{Беларускія слоўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Дыялектныя слоўнікі]] egmvbqrdx2vcjppilu5qglp6pbfypvt 0 137498 5176999 4943453 2026-08-07T11:00:36Z BasiliusNorr 164739 Шаблон 5176999 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = [[Каталіцызм|Каталіцкі]] храм |Беларуская назва = Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява = Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG |Шырыня выявы = 300 |Даўжыня выявы = |Подпіс выявы = Выгляд касцёла з боку апсіды |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] |Дэканат = [[Бабруйскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Неаготыка]] |Аўтар праекта = [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі]]<ref>“Рэпрэсаваная архітэктура” — фільм, які варта глядзець https://baj.by/be/analytics/represavanaya-arhitektura-film-yaki-varta-glyadzec-videa</ref> |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Дата пабудовы = 1903—1906 | Стан = дзейнічае; фасад і вежа не адноўленыя | Адрас = вул. Кастрычніцкая, 121 |Дата зруйнавання = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыдзелы = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Назва карты = |Пазіцыя подпісу на карце = |Водступ подпісу на карце = |Сайт = https://sviatynia.by | Асноўныя даты = 1912 — кансэкрацыя<br />1934 — зачынены<br />1967—1968 — перабудова галоўнага фасада<br />1990 — вернуты вернікам |Commons = }} [[Выява:Babrujsk-Maryja catholic church-2.JPG|thumb|300px|Будынак прыбудаваны да касцёла (на заднім фоне — шыльда касцёла)]] '''Касцё́л Беззага́ннага Зача́цця Найсвяце́йшай Панны Мары́і''' — адзіны ў [[Бабруйск]]у каталіцкі касцёл, цэнтр [[Парафія|парафіі]]. == Гісторыя == [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла.jpg|thumb|злева|180пкс|Інтэр’ер касцёла]] [[Выява:Babrujsk-Maryja catholic church.JPG|thumb|злева|180пкс|Алтар касцёла]] [[Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (1901-19).jpg|міні|Гістарычны выгляд касцёла, які быў зменены ў 1968 годзе. Фотаздымак да 1914 года.]] Касцёл пабудаваны ў 1906 годзе (паводле некаторых звестак — у 1903) у стылі [[неаготыка|неаготыкі]] (інтэр'ер мае таксама [[барока|барочныя]] рысы). Будаўніцтва вялося пад кіраўніцтвам ксяндза Яна Красоўскага і інжынера [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|Станіслава Шабунеўскага]]. Фундацыю зрабілі генерал Яблоньскі, княжна Радзівіл, [[Маркграф|маркрафіня]] Веляпольская, Шыман [[Забелы (род)|Забела]] і Эдгар Булгак<ref>Кур’ер Польскі, 9 чэрвеня 1903 г.</ref>. 9 верасня 1912 года касцёл быў кансэкраваны мітрапалітам, архібіскупам магілёўскім [[Вінцэнт Ключынскі|Вінцэнтам Ключынскім]]. У 1902/1906—1912 гадах [[пробашч]]ам парафіі і дэканам бабруйскім быў ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]] (памёр у 1912). У 1906-1920 гадах у парафіі працавалі ксяндзы [[Вітальд Івіцкі]], [[Вацлаў Пацэвіч]], [[Ян Брэчка]], [[Вінцэнт Латарэвіч]], [[Караль Бялініс]], [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]]. У 1935—1941 гадах службы ў касцёле забаранілі, а памяшканні выкарыстоўвалі пад гаспадарчыя мэты. У 1921—1944 гадах пробашчам парафіі быў ксёндз [[Фелікс Выліжынскі]]. У 1938 годзе ён быў зняволены ў лагеры ў Казахстане, потым у лагеры каля [[Пячора (горад)|Пячоры]]<ref>Tadeusz Poleski (1985) Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984), Religion in Communist Lands, 13:3, 298—313, DOI: 10.1080/09637498508431211</ref>. Пасля выхаду на волю ў ліпені 1941 года ксёндз Выліжынскі вярнуўся на парафію, якую апекаваў да смерці восенню 1944 года. У 1946 годзе касцёл зноў закрыты. У 1968 годзе фасад храма часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак, які стаіць да сёння. У 1955—1970 гадах парафіян апекаваў ксёндз [[Мечыслаў Малыніч]], які жыў у [[Слуцк]]у. [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла. Дунін-Марцінкевіч.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда В. Дуніну-Марцінкевічу]] У кастрычніку 1989 года прынята рашэнне пра вяртанне касцёла вернікам, але здзейснілася толькі ў сакавіку 1990 года. 13 ліпеня 1990 года касцёл кансэкраваў біскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]], памылкова даўшы яму тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла. Пасля рэканструкцыі, якую 9 снежня 1996 года ўчыніў мітрапаліт, кардынал [[Казімір Свёнтак]], у тытул касцёла і парафіі вярнулі гістарычнае імя — Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. == Сучасныя пробашчы парафіі == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Час кіравання !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Імя |- |з 13 ліпеня 1990 |align="left" |[[Анджэй Шчэнсны]] </tr> |- |з 15 сакавіка 1993 |align="left" |[[Раман Факсінскі]] |- |з 30 студзеня 2000 |align="left" |[[Антоній Клімантовіч]] |- |люты-жнівень 2001 |align="left" |[[Аляксандр Тарасевіч]] |- |з 7 жніўня 2001 |align="left" |[[Генрых Акалатовіч]] |- |з 21 жніўня 2005 |align="left" |[[Уладзімір Русак]], адміністратар |- |з 18 кастрычніка 2005 |align="left" |[[Юрый Быкаў]] |- |з 3 жніўня 2014 |[[Андрэй Яркавец]] |} == Касцёл у культуры == Касцёл апісаны ў аповесці [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]] «Nadberezyńcy» («Надбярэзынцы»), аўтар паказаў яго важным рэлігійным асяродкам палякаў ва Усходняй Беларусі, месца пілігрымак і арганізацыі свят, якія адначасова былі маніфестацыямі польскасці<ref>Florian Czarnyszewicz: XIII Na Białą Procesję. W: Nadberezyńcy. T. 1. S. 89.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Фларыян Чарнышэвіч]]: ''Nadberezyńcy. Powieść w trzech tomach osnuta na tle prawdziwych wydarzeń''. Выд. 1. Кракоў: ARCANA sp. z o.o., 2010, с. 638. ISBN 978-83-60940-69-3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://sviatynia.by Афіцыйны сайт Рыма-каталіцкае парафіі Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Бабруйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180222225621/http://sviatynia.by/ |date=22 лютага 2018 }} * [https://www.facebook.com/Adnaulennie Старонка «Аднаўленне бабруйскага касцёла»] ў [[Facebook]] * [http://www.radzima.org/be/object/2530.html Здымкі] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/bobrujsk/kostel_neogothic_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://media.catholic.by/ave/n133/art16.htm «Мы напоўнім Твой храм ззяннем нашых вачэй…» ] {{Бабруйскі дэканат}} [[Катэгорыя:збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі|Бабруйск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:1906 год у Бабруйску]] sxd8w1kt2ap4ak6hjroy7ki76dnxeey 5177000 5176999 2026-08-07T11:02:06Z BasiliusNorr 164739 Преамбула 5177000 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = [[Каталіцызм|Каталіцкі]] храм |Беларуская назва = Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява = Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG |Шырыня выявы = 300 |Даўжыня выявы = |Подпіс выявы = Выгляд касцёла з боку апсіды |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] |Дэканат = [[Бабруйскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Неаготыка]] |Аўтар праекта = [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі]]<ref>“Рэпрэсаваная архітэктура” — фільм, які варта глядзець https://baj.by/be/analytics/represavanaya-arhitektura-film-yaki-varta-glyadzec-videa</ref> |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Дата пабудовы = 1903—1906 | Стан = дзейнічае; фасад і вежа не адноўленыя | Адрас = вул. Кастрычніцкая, 121 |Дата зруйнавання = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыдзелы = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Назва карты = |Пазіцыя подпісу на карце = |Водступ подпісу на карце = |Сайт = https://sviatynia.by | Асноўныя даты = 1912 — кансэкрацыя<br />1934 — зачынены<br />1967—1968 — перабудова галоўнага фасада<br />1990 — вернуты вернікам |Commons = }} [[Выява:Babrujsk-Maryja catholic church-2.JPG|thumb|300px|Будынак прыбудаваны да касцёла (на заднім фоне — шыльда касцёла)]] '''Касцё́л Беззага́ннага Зача́цця Найсвяце́йшай Дзе́вы Мары́і''' (таксама ''Найсвяцейшай Панны Марыі'') — рыма-каталіцкі парафіяльны касцёл у [[Бабруйск]]у, помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] пачатку XX стагоддзя. Знаходзіцца на вуліцы Кастрычніцкай, 121 (гістарычная Касцельная, раней Разенмаркаўская). Адзіны дзейны каталіцкі храм горада і цэнтр [[парафія|парафіі]], якая ўваходзіць у Бабруйскі дэканат [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Касцёл узведзены ў 1903—1906 гадах намаганнямі бабруйскага дэкана і пробашча ксяндза Яна Красоўскага на месцы згарэлага драўлянага касцёла; 9 верасня 1912 года святыню і яе галоўны алтар кансэкраваў магілёўскі арцыбіскуп-мітрапаліт [[Вінцэнт Ключынскі]]<ref name="НВ2012" />. У 1934 годзе будынак адабралі ў вернікаў, а ў 1967—1968 гадах галоўны фасад і званіцу часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак будаўнічага трэста; залу касцёла прыстасавалі пад клуб<ref name="НВ2012" />. Святыню вярнулі каталіцкай супольнасці ў 1990 годзе, аднак першапачатковы выгляд дагэтуль не адноўлены: касцёл і савецкая прыбудова юрыдычна складаюць адзіны будынак з агульным адрасам<ref name="Sputnik" />. == Гісторыя == [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла.jpg|thumb|злева|180пкс|Інтэр’ер касцёла]] [[Выява:Babrujsk-Maryja catholic church.JPG|thumb|злева|180пкс|Алтар касцёла]] [[Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (1901-19).jpg|міні|Гістарычны выгляд касцёла, які быў зменены ў 1968 годзе. Фотаздымак да 1914 года.]] Касцёл пабудаваны ў 1906 годзе (паводле некаторых звестак — у 1903) у стылі [[неаготыка|неаготыкі]] (інтэр'ер мае таксама [[барока|барочныя]] рысы). Будаўніцтва вялося пад кіраўніцтвам ксяндза Яна Красоўскага і інжынера [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|Станіслава Шабунеўскага]]. Фундацыю зрабілі генерал Яблоньскі, княжна Радзівіл, [[Маркграф|маркрафіня]] Веляпольская, Шыман [[Забелы (род)|Забела]] і Эдгар Булгак<ref>Кур’ер Польскі, 9 чэрвеня 1903 г.</ref>. 9 верасня 1912 года касцёл быў кансэкраваны мітрапалітам, архібіскупам магілёўскім [[Вінцэнт Ключынскі|Вінцэнтам Ключынскім]]. У 1902/1906—1912 гадах [[пробашч]]ам парафіі і дэканам бабруйскім быў ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]] (памёр у 1912). У 1906-1920 гадах у парафіі працавалі ксяндзы [[Вітальд Івіцкі]], [[Вацлаў Пацэвіч]], [[Ян Брэчка]], [[Вінцэнт Латарэвіч]], [[Караль Бялініс]], [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]]. У 1935—1941 гадах службы ў касцёле забаранілі, а памяшканні выкарыстоўвалі пад гаспадарчыя мэты. У 1921—1944 гадах пробашчам парафіі быў ксёндз [[Фелікс Выліжынскі]]. У 1938 годзе ён быў зняволены ў лагеры ў Казахстане, потым у лагеры каля [[Пячора (горад)|Пячоры]]<ref>Tadeusz Poleski (1985) Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984), Religion in Communist Lands, 13:3, 298—313, DOI: 10.1080/09637498508431211</ref>. Пасля выхаду на волю ў ліпені 1941 года ксёндз Выліжынскі вярнуўся на парафію, якую апекаваў да смерці восенню 1944 года. У 1946 годзе касцёл зноў закрыты. У 1968 годзе фасад храма часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак, які стаіць да сёння. У 1955—1970 гадах парафіян апекаваў ксёндз [[Мечыслаў Малыніч]], які жыў у [[Слуцк]]у. [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла. Дунін-Марцінкевіч.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда В. Дуніну-Марцінкевічу]] У кастрычніку 1989 года прынята рашэнне пра вяртанне касцёла вернікам, але здзейснілася толькі ў сакавіку 1990 года. 13 ліпеня 1990 года касцёл кансэкраваў біскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]], памылкова даўшы яму тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла. Пасля рэканструкцыі, якую 9 снежня 1996 года ўчыніў мітрапаліт, кардынал [[Казімір Свёнтак]], у тытул касцёла і парафіі вярнулі гістарычнае імя — Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. == Сучасныя пробашчы парафіі == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Час кіравання !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Імя |- |з 13 ліпеня 1990 |align="left" |[[Анджэй Шчэнсны]] </tr> |- |з 15 сакавіка 1993 |align="left" |[[Раман Факсінскі]] |- |з 30 студзеня 2000 |align="left" |[[Антоній Клімантовіч]] |- |люты-жнівень 2001 |align="left" |[[Аляксандр Тарасевіч]] |- |з 7 жніўня 2001 |align="left" |[[Генрых Акалатовіч]] |- |з 21 жніўня 2005 |align="left" |[[Уладзімір Русак]], адміністратар |- |з 18 кастрычніка 2005 |align="left" |[[Юрый Быкаў]] |- |з 3 жніўня 2014 |[[Андрэй Яркавец]] |} == Касцёл у культуры == Касцёл апісаны ў аповесці [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]] «Nadberezyńcy» («Надбярэзынцы»), аўтар паказаў яго важным рэлігійным асяродкам палякаў ва Усходняй Беларусі, месца пілігрымак і арганізацыі свят, якія адначасова былі маніфестацыямі польскасці<ref>Florian Czarnyszewicz: XIII Na Białą Procesję. W: Nadberezyńcy. T. 1. S. 89.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Фларыян Чарнышэвіч]]: ''Nadberezyńcy. Powieść w trzech tomach osnuta na tle prawdziwych wydarzeń''. Выд. 1. Кракоў: ARCANA sp. z o.o., 2010, с. 638. ISBN 978-83-60940-69-3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://sviatynia.by Афіцыйны сайт Рыма-каталіцкае парафіі Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Бабруйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180222225621/http://sviatynia.by/ |date=22 лютага 2018 }} * [https://www.facebook.com/Adnaulennie Старонка «Аднаўленне бабруйскага касцёла»] ў [[Facebook]] * [http://www.radzima.org/be/object/2530.html Здымкі] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/bobrujsk/kostel_neogothic_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://media.catholic.by/ave/n133/art16.htm «Мы напоўнім Твой храм ззяннем нашых вачэй…» ] {{Бабруйскі дэканат}} [[Катэгорыя:збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі|Бабруйск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:1906 год у Бабруйску]] ckiy5x6hqwwe3dfbisjqfkn49kdodr4 5177001 5177000 2026-08-07T11:03:52Z BasiliusNorr 164739 Папярэднія святыні парафіі 5177001 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = [[Каталіцызм|Каталіцкі]] храм |Беларуская назва = Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява = Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG |Шырыня выявы = 300 |Даўжыня выявы = |Подпіс выявы = Выгляд касцёла з боку апсіды |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] |Дэканат = [[Бабруйскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Неаготыка]] |Аўтар праекта = [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі]]<ref>“Рэпрэсаваная архітэктура” — фільм, які варта глядзець https://baj.by/be/analytics/represavanaya-arhitektura-film-yaki-varta-glyadzec-videa</ref> |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Дата пабудовы = 1903—1906 | Стан = дзейнічае; фасад і вежа не адноўленыя | Адрас = вул. Кастрычніцкая, 121 |Дата зруйнавання = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыдзелы = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Назва карты = |Пазіцыя подпісу на карце = |Водступ подпісу на карце = |Сайт = https://sviatynia.by | Асноўныя даты = 1912 — кансэкрацыя<br />1934 — зачынены<br />1967—1968 — перабудова галоўнага фасада<br />1990 — вернуты вернікам |Commons = }} [[Выява:Babrujsk-Maryja catholic church-2.JPG|thumb|300px|Будынак прыбудаваны да касцёла (на заднім фоне — шыльда касцёла)]] '''Касцё́л Беззага́ннага Зача́цця Найсвяце́йшай Дзе́вы Мары́і''' (таксама ''Найсвяцейшай Панны Марыі'') — рыма-каталіцкі парафіяльны касцёл у [[Бабруйск]]у, помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] пачатку XX стагоддзя. Знаходзіцца на вуліцы Кастрычніцкай, 121 (гістарычная Касцельная, раней Разенмаркаўская). Адзіны дзейны каталіцкі храм горада і цэнтр [[парафія|парафіі]], якая ўваходзіць у Бабруйскі дэканат [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Касцёл узведзены ў 1903—1906 гадах намаганнямі бабруйскага дэкана і пробашча ксяндза Яна Красоўскага на месцы згарэлага драўлянага касцёла; 9 верасня 1912 года святыню і яе галоўны алтар кансэкраваў магілёўскі арцыбіскуп-мітрапаліт [[Вінцэнт Ключынскі]]<ref name="НВ2012" />. У 1934 годзе будынак адабралі ў вернікаў, а ў 1967—1968 гадах галоўны фасад і званіцу часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак будаўнічага трэста; залу касцёла прыстасавалі пад клуб<ref name="НВ2012" />. Святыню вярнулі каталіцкай супольнасці ў 1990 годзе, аднак першапачатковы выгляд дагэтуль не адноўлены: касцёл і савецкая прыбудова юрыдычна складаюць адзіны будынак з агульным адрасам<ref name="Sputnik" />. == Папярэднія святыні парафіі == Першым каталіцкім храмам Бабруйска быў касцёл святых апосталаў Пятра і Паўла, збудаваны ў 1615—1620 гадах коштам бабруйскага [[стараста|старасты]] Пятра Казіміра Трызны; работы па дабудове і аздабленні мураванай святыні вяліся да сярэдзіны 1630-х гадоў. Помнік позняга [[Рэнесанс|рэнесансу]], ён неаднаразова цярпеў ад агню — у 1648 і 1655 гадах падчас казацкіх нападаў, а ў ліпені 1859 года ад удару маланкі ў вежу — і кожны раз аднаўляўся. Апошні раз касцёл кансэкраваў у 1743 годзе віленскі біскуп [[Міхал Ян Зянковіч|Міхал Зянковіч]]. У галоўным алтары знаходзіўся ўкаранаваны абраз Панны Марыі ў срэбнай з пазалотай шаце<ref name="ПарафіяПП" />. 23 студзеня (4 лютага) 1808 года ў гэтым касцёле ксёндз-прэлат Ігнат-Якуб Даліва-Садоўскі ахрысціў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]. Мемарыяльная шыльда ў гонар пісьменніка ўсталяваная на сучасным касцёле, хоць сам хрост адбыўся ў ранейшай святыні<ref name="ПарафіяПП" />. 15 снежня 1885 года касцёл св. апосталаў Пятра і Паўла амаль цалкам знішчыў пажар, пасля чаго ён перастаў функцыянаваць. Ад студзеня 1886 года набажэнствы адпраўляліся ў капліцы, абсталяванай у адным з пакояў плябаніі, дзе змяшчалася не больш за 70 чалавек. Парэшткі мураванай святыні перадалі вайсковаму ведамству: каля 1898 года сцены разабралі да падваконняў, а на падмурку ўзвялі двухпавярховы будынак казармы, які захаваўся дагэтуль<ref name="ПарафіяПП" /><ref name="НВ2012" />. Разгляд прашэння католікаў пра новае месца пад касцёл заняў больш за сем гадоў, яшчэ некалькі гадоў спатрэбілася на ўзгадненне праектна-каштарыснай дакументацыі з Духоўнай кансісторыяй і ўладамі ў Санкт-Пецярбургу. У 1895—1896 гадах на пустцы Слуцкага фарштата, па вуліцы Разенмаркаўскай, збудавалі драўляны касцёл і плябанію; 1 траўня 1896 года бабруйскі дэкан ксёндз Міхал Аляхновіч паведаміў у кансісторыю пра пачатак у ім богаслужэнняў. Гэты касцёл згарэў у 1901 годзе (паводле іншых звестак — у 1902), што і сталася непасрэднай прычынай будаўніцтва існага мураванага храма<ref name="НВ2012" /><ref name="ПарафіяПП" />. Асобным помнікам з'яўляецца былы касцёл бабруйскай рэзідэнцыі [[езуіты|езуітаў]], канчаткова збудаваны ў 1747 годзе коштам рэчыцкага суддзі Францішка Дзерналовіча пад кіраўніцтвам архітэктараў-езуітаў Казіміра Мацелякоўскага і [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]. Пасля скасавання ордэна ў 1773 годзе будынак перайшоў да свецкай улады, а ў 1810 годзе быў перабудаваны пад артылерыйскі цэйхгаўз. У даведачнай літаратуры звесткі пра езуіцкі касцёл і касцёл св. Пятра і Паўла часта блытаюцца<ref name="ПарафіяПП" />. == Гісторыя == [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла.jpg|thumb|злева|180пкс|Інтэр’ер касцёла]] [[Выява:Babrujsk-Maryja catholic church.JPG|thumb|злева|180пкс|Алтар касцёла]] [[Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (1901-19).jpg|міні|Гістарычны выгляд касцёла, які быў зменены ў 1968 годзе. Фотаздымак да 1914 года.]] Касцёл пабудаваны ў 1906 годзе (паводле некаторых звестак — у 1903) у стылі [[неаготыка|неаготыкі]] (інтэр'ер мае таксама [[барока|барочныя]] рысы). Будаўніцтва вялося пад кіраўніцтвам ксяндза Яна Красоўскага і інжынера [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|Станіслава Шабунеўскага]]. Фундацыю зрабілі генерал Яблоньскі, княжна Радзівіл, [[Маркграф|маркрафіня]] Веляпольская, Шыман [[Забелы (род)|Забела]] і Эдгар Булгак<ref>Кур’ер Польскі, 9 чэрвеня 1903 г.</ref>. 9 верасня 1912 года касцёл быў кансэкраваны мітрапалітам, архібіскупам магілёўскім [[Вінцэнт Ключынскі|Вінцэнтам Ключынскім]]. У 1902/1906—1912 гадах [[пробашч]]ам парафіі і дэканам бабруйскім быў ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]] (памёр у 1912). У 1906-1920 гадах у парафіі працавалі ксяндзы [[Вітальд Івіцкі]], [[Вацлаў Пацэвіч]], [[Ян Брэчка]], [[Вінцэнт Латарэвіч]], [[Караль Бялініс]], [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]]. У 1935—1941 гадах службы ў касцёле забаранілі, а памяшканні выкарыстоўвалі пад гаспадарчыя мэты. У 1921—1944 гадах пробашчам парафіі быў ксёндз [[Фелікс Выліжынскі]]. У 1938 годзе ён быў зняволены ў лагеры ў Казахстане, потым у лагеры каля [[Пячора (горад)|Пячоры]]<ref>Tadeusz Poleski (1985) Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984), Religion in Communist Lands, 13:3, 298—313, DOI: 10.1080/09637498508431211</ref>. Пасля выхаду на волю ў ліпені 1941 года ксёндз Выліжынскі вярнуўся на парафію, якую апекаваў да смерці восенню 1944 года. У 1946 годзе касцёл зноў закрыты. У 1968 годзе фасад храма часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак, які стаіць да сёння. У 1955—1970 гадах парафіян апекаваў ксёндз [[Мечыслаў Малыніч]], які жыў у [[Слуцк]]у. [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла. Дунін-Марцінкевіч.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда В. Дуніну-Марцінкевічу]] У кастрычніку 1989 года прынята рашэнне пра вяртанне касцёла вернікам, але здзейснілася толькі ў сакавіку 1990 года. 13 ліпеня 1990 года касцёл кансэкраваў біскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]], памылкова даўшы яму тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла. Пасля рэканструкцыі, якую 9 снежня 1996 года ўчыніў мітрапаліт, кардынал [[Казімір Свёнтак]], у тытул касцёла і парафіі вярнулі гістарычнае імя — Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. == Сучасныя пробашчы парафіі == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Час кіравання !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Імя |- |з 13 ліпеня 1990 |align="left" |[[Анджэй Шчэнсны]] </tr> |- |з 15 сакавіка 1993 |align="left" |[[Раман Факсінскі]] |- |з 30 студзеня 2000 |align="left" |[[Антоній Клімантовіч]] |- |люты-жнівень 2001 |align="left" |[[Аляксандр Тарасевіч]] |- |з 7 жніўня 2001 |align="left" |[[Генрых Акалатовіч]] |- |з 21 жніўня 2005 |align="left" |[[Уладзімір Русак]], адміністратар |- |з 18 кастрычніка 2005 |align="left" |[[Юрый Быкаў]] |- |з 3 жніўня 2014 |[[Андрэй Яркавец]] |} == Касцёл у культуры == Касцёл апісаны ў аповесці [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]] «Nadberezyńcy» («Надбярэзынцы»), аўтар паказаў яго важным рэлігійным асяродкам палякаў ва Усходняй Беларусі, месца пілігрымак і арганізацыі свят, якія адначасова былі маніфестацыямі польскасці<ref>Florian Czarnyszewicz: XIII Na Białą Procesję. W: Nadberezyńcy. T. 1. S. 89.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Фларыян Чарнышэвіч]]: ''Nadberezyńcy. Powieść w trzech tomach osnuta na tle prawdziwych wydarzeń''. Выд. 1. Кракоў: ARCANA sp. z o.o., 2010, с. 638. ISBN 978-83-60940-69-3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://sviatynia.by Афіцыйны сайт Рыма-каталіцкае парафіі Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Бабруйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180222225621/http://sviatynia.by/ |date=22 лютага 2018 }} * [https://www.facebook.com/Adnaulennie Старонка «Аднаўленне бабруйскага касцёла»] ў [[Facebook]] * [http://www.radzima.org/be/object/2530.html Здымкі] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/bobrujsk/kostel_neogothic_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://media.catholic.by/ave/n133/art16.htm «Мы напоўнім Твой храм ззяннем нашых вачэй…» ] {{Бабруйскі дэканат}} [[Катэгорыя:збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі|Бабруйск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:1906 год у Бабруйску]] 4q7x30edlpiwe29ogpt72trpzutmms3 0 142928 5176959 5117003 2026-08-07T09:39:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176959 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=прозвішча|Сядоў}} {{Персона |імя = Георгій Якаўлевіч Сядоў |арыгінал імя = {{lang-ru|Георгий Яковлевич Седов}} |выява = Sedow georgy.jpg |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = [[Баранцава мора]] каля [[Востраў Рудольфа|вострава Рудольфа]], {{Месца смерці|Архангельская вобласць|у Архангельскай вобласці}} |бацька = Якаў Яўцеевіч Сядоў |маці = Наталля Сцяпанаўна Сядова |муж = |жонка = Вера Валяр’янаўна Сядова (Май-Маеўская) |дзеці = няма |узнагароды і прэміі = |сайт = }} '''Гео́ргій Я́каўлевіч Сядо́ў''' ([[5 мая]] (23 красавіка) [[1877]] — [[5 сакавіка]] (20 лютага) [[1914]]) — расійскі гідрограф, палярны даследчык, [[старшы лейтэнант]]. Арганізатар няўдалай экспедыцыі да [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]<ref name="ReferenceA">{{артыкул | аўтар = Каневский З. М. | загаловак = Не сотвори себе кумира | выданне = Природа | год = 1988 | нумар = 8 | старонкі = 71—79 }}</ref>, падчас якой памёр, не дасягнуўшы заяўленай мэты, прайшоўшы прыкладна 200 кіламетраў з неабходных 2000 км. Выхадзец з рыбацкай сям’і, афіцэр ваенна-марскога флоту (старшы лейтэнант), правадзейны член [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]], ганаровы член Рускага астранамічнага таварыства. Удзельнічаў у экспедыцыях па вывучэнні вострава [[Востраў Вайгач|Вайгач]], вусця ракі [[Кара (рака)|Кары]], [[Новая Зямля|Новай Зямлі]], [[Карскае мора|Карскага мора]], [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], вусця ракі [[Калыма|Калымы]] і марскіх падыходаў да яе, Крыжовай губы. У савецкі час дзейнасці Сядова надавалася асаблівая ўвага, паколькі ён з’яўляўся выхадцам з самых бедных слаёў народа<ref name="ReferenceA"/>. == Дзяцінства == Нарадзіўся на хутары Крывая Каса ([[Вобласць Войска Данскога]], цяпер пасёлак Сядова ў [[Новаазоўскі раён|Новаазоўскім раёне]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]]). У сям’і было чацвёра сыноў: Міхаіл, Іван, Васіль{{efn|Васіль старэйшы за Георгія на адзін год}} і Георгій (Ягор), а таксама пяць дачок: Меланія, Аўдоцця, Кацярына, Марыя і Ганна<ref name="Лыкошин_002">{{кніга|аўтар=Лыкошин Б. А.|загаловак=Георгий Седов|частка=В родном Приазовье|месца=Ростов-на-Дону|выдавецтва=Ростовское книжное выдавецтва|год=1977|старонак =80|тыраж=20000}}</ref>. Бацька, Якаў Яўцеевіч Сядоў, паходзіў з [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]] і займаўся рыбалоўствам і пілоўкай лесу<ref name="Лыкошин_002" />. Калі ён сыходзіў у запой, прапіваў маёмасць і сям’я Седова жыла надгаладзь, калі выходзіў з запою, актыўна працаваў і сям’я пачынала жыць ніштавата<ref name="Альтер">{{кніга|аўтар=Альтер М. С.|загаловак=Шаги к мечте : Очерк о нашем земляке-первопроходце Арктики Г. Я. Седове|месца=Донецк|выдавецтва=Шилтон|год=2007|старонак=32}}</ref>. Георгій з васьмі гадоў займаўся з бацькам рыбалоўствам, хадзіў на падзённую працу, працаваў у полі. Пасля таго як бацька сышоў з сям’і на тры гады, маці — Наталля Сцяпанаўна — наймалася на падзённую працу, так як сям’я стала галадаць. Старэйшы брат Міхаіл у гэты час ужо працаваў, але зарабляў мала<ref name="Альтер" />, малодшыя браты — Васіль і Георгій — дапамагалі маці. Неўзабаве пасля сыходу бацькі ад запалення лёгкіх памёр Васіль, пасля чаго Георгія аддалі ў [[батрак]]і заможнаму [[Казацтва|казаку]], у якога ён працаваў за ежу. У казака хлопчык пас быкоў, веяў зерне, вазіў грузы<ref name="Альтер" />. Справы сям’і трохі палепшыліся пасля вяртання бацькі. У [[1891]] годзе ва ўзросце 14 гадоў Георгій паступіў у {{нп3|царкоўна-прыхадская школа|царкоўна-прыхадскую школу|ru|Церковно-приходская школа}}, за два гады скончыў трохгадовы курс. У школе ён быў першым вучнем, неафіцыйным памочнікам настаўніка, старэйшым у шыхце ваеннай гімнастыкі і атрымаў па заканчэнні пахвальны ліст. Пасля школы парабкаваў у мясцовага багацея Афончыкава, але, пасля таго, як ад стомы праспаў і за што быў пабіты бізуном, ад крыўды сышоў ад яго. Праз месяц стаў працаваць прыказчыкам у краме Фралова на Крывой касе. Да гэтага часу ў юнака сфармавалася мара быць капітанам далёкага плавання, а пасля размовы з маладым капітанам [[шхуна|шхуны]], якая швартавалася на прычале Крывой касы, мара адужэла, і юнак цвёрда вырашыў паступаць у мараходныя класы [[Таганрог]]а або [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]]<ref name="Альтер" />. Бацькі былі супраць вучобы сына, і ён стаў таемна рыхтавацца да сыходу з дому — збіраў грошы, схаваў свае метрычнае пасведчанне і пахвальны ліст царкоўна-парафіяльнага вучылішча. == Вучоба == [[Файл:Курсант Седов во время учёбы в Ростовских мореходных классах.jpg|thumb|160px|Георгій Сядоў у 1890-х{{efn|У кнізе Альтэра фота падпісана як «''Курсант Сядоў падчас вучобы ў Растоўскіх мараходных класах''», што адпавядае 1884—1889 гадам. У кнізе Ю. А. Сянкевіча і А. В. Шумілава «''Іх паклікаў гарызонт''» здымак датаваны 16 снежня 1909 года. Уладзімір Лях лічыць<ref>[http://my-sedovo.narod.ru/ALTER8.html Примечания к очерку М.С. Альтера "Шаги к мечте"]</ref>, што фатаграфія, імаверна, была зроблена пасля 1901 года}}.]] У [[1894]] годзе Сядоў пакінуў сям’ю і дабраўся да Таганрога, а адтуль параходам — да [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]]. Інспектар мараходных класаў паставіў яму ўмову, што прыме яго на вучобу, калі Георгій праплавае тры месяцы на гандлёвым судне. Юнак уладкаваўся працаваць матросам на параходзе «''Труд''»<ref name="Альтер" /> у капітана Н. П. Мусуры<ref name="Лыкошин_002" /> і плаваў на ім лета і пачатак восені па [[Азоўскае мора|Азоўскім]] і [[Чорнае мора|Чорным]] морах. У апошні месяц капітан перавёў яго на масток рулявым. [[13 лістапада]] Георгій Сядоў паступіў у «''мараходныя класы''» імя графа Кацэбу ў Растове-на-Доне{{efn|Зараз — Растоўскі-на-Доне марскі каледж імя Г. Я. Сядова}}, пасля чаго напісаў пра гэта ліст бацькам. Бацькі, даведаўшыся пра паступленне, змянілі сваё меркаванне і з тых часоў падтрымлівалі сына<ref name="Альтер" />, а ён, у сваю чаргу, высылаў ім зэканомленыя грошы. У другім паўгоддзі юнака за выдатныя поспехі ў вучобе вызвалілі ад платы за навучанне, затым перавялі ў другі клас без экзаменаў і датэрмінова адпусцілі на вакацыі<ref name="Лыкошин_002" />. Улетку [[1895]] года Сядоў працаваў на параходзе «''Труд''» рулявым, а наступную навігацыю — другім памочнікам капітана<ref name="Лыкошин_002" />. Пасля трох гадоў навучання ў мараходных класах Сядоў у [[1899]] годзе атрымаў дыплом {{нп3|штурман|штурмана|en|Navigator}} [[кабатаж]]нага плавання і ўладкаваўся працаваць {{нп3|Капітан судна|шкіперам|en|Sea captain}} на невялікі [[сухагруз]]. [[14 сакавіка]] 1899 года ў [[Поці]] ён здаў экзамен і атрымаў дыплом штурмана далёкага плавання, пасля чаго быў прызначаны на параход «''Султан''»<ref name="Альтер" />. У адным з плаванняў гаспадар судна паставіў яго капітанам і прапанаваў накіраваць судна на камяні, каб атрымаць за яго страхавую прэмію. Георгій Якаўлевіч адмовіўся і прывёў у [[Наварасійск]]і порт даверанае яму судна спраўным. Пасля гэтага малады капітан атрымаў разлік і застаўся без працы<ref name="Нагорный" />. Ён не знайшоў працы, акрамя таго, хацеў займацца марской навукай і экспедыцыйнай дзейнасцю<ref name="Альтер" />, для чаго трэба было перайсці ў ваенны флот. Сядоў паступіў вальнапісаным у [[ваенна-марскі флот]] і прыбыў у [[Севастопаль]], быў залічаны ў вучэбную каманду і прызначаны штурманам на навучальнае судна «''Беразань''»<ref name="Нагорный">{{кніга|аўтар=Нагорный С. Г.|загаловак=Седов|месца=М.|выдавецтва=Молодая Гвардия|год=1939|серыя=Жизнь замечательных людей|старонак=232}}</ref>. У [[1901]] годзе, дамогшыся звання [[прапаршчык]]а запасу, Георгій Якаўлевіч жыў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], дзе экстэрнам здаў экзамены за курс марскога корпуса і быў узведзены ў [[паручнік]]і запасу<ref name="mk">{{артыкул|аўтар=Сергеев И.|загаловак=Северная Одиссея, или Последняя экспедиция лейтенанта Седова|спасылка=http://www.hobbyport.ru/ships/sv_foka.htm|выданне=Моделист-Конструктор|год=1986|выпуск=9}}</ref>. Рыхтавацца да здачы экзамену ў марскі корпус Сядову дапамагаў інспектар мараходных класаў контр-адмірал Аляксандр Кірылавіч Дрыжэнка, які даслаў былому вучню праграму Марскога корпуса і літаратуру<ref name="Альтер" />, а таксама забяспечыў яго рэкамендацыйным лістом да брата — Ф. К. Дрыжэнкі<ref>''Колотило Л. Г.'' Фёдор Кириллович Дриженко (1858—1922). — СПб.: Наука, 1997. — 128 с. — С. 86—93. — ISBN 5-02-024722-7.</ref>. == Служба == [[Файл:1902. Седов в форме офицера военно-морского флота.jpg|thumb|170px|Сядоў у форме афіцэра ваенна-марскога флоту, [[1902]] год.]] [[Файл:1910. Венчальное фото Седова с женой.jpg|thumb|170px|Фота з жонкай, [[1910]] год.]] У 1901 годзе Сядоў з’явіўся з рэкамендацыйным лістом да Ф. К. Дрыжэнкі. Н. В. Пінегін успамінаў: {{пачатак цытаты}} Навуковец прыняў Сядова ласкава і нават прымусіў пасяліцца ў сябе, пакуль не атрымаецца паступіць на службу. Дрыжэнка і яго сябар гідрограф Варнек дапамаглі пераадолець перашкоды, якія ўзніклі пры клопатах аб дазволе сялянскаму сыну трымаць экзамен за курс Марскога корпуса. Распавядаў Сядоў, што яго сябры і заступнікі дамагліся спачатку нейкага папярэдняга выпрабавання… Афіцыйны экзамен здаў бліскуча і быў узведзены ў чын паручніка па Адміралцейству… Па радзе Дрыжэнкі Сядоў паступіў на службу ў Галоўнае Гідраграфічнае ўпраўленне.<ref>''Пинегин Н. В.'' Полярный исследователь Г. Я. Седов. — Ростов: Ростовское областное книжное издательство, 1940. — С. 84—85.</ref> {{канец цытаты}} Вясной 1902 года Сядоў быў залічаны на сапраўдную службу па Адміралцейства ў Галоўнае Гідраграфічнае ўпраўленне. Накіраваны ў Гідраграфічную экспедыцыю [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], якая праводзіла ў 1902 годзе вывучэнне раёна [[востраў Вайгач|вострава Вайгач]], а таксама гідраграфічныя працы ў вусці ракі Кары і каля [[Новая Зямля|Новай Зямлі]]. Выконваў абавязкі памочніка начальніка Гідраграфічнай экспедыцыі<ref name="Лыкошин_003">{{кніга|аўтар=Лыкошин Б. А.|загаловак=Георгий Седов|частка=Моряк, офицер, гидрограф|месца=Ростов-на-Дону|выдавецтва=Ростовское книжное издательство|год=1977|старонак =80|тыраж=20000}}</ref>. Дзейнасць Сядова атрымала высокую ацэнку з боку кіраўніка экспедыцыі гідрографа А. І. Варнека: {{пачатак цытаты}} Заўсёды, калі трэба было знайсці каго-небудзь для выканання цяжкай і адказнай справы, спалучанай часам з немалой небяспекай, мой выбар падаў на яго, і ён выконваў гэтыя даручэнні з поўнай энергіяй, неабходнай асцярожнасцю і веданнем справы<ref name="shepetnev">{{cite web|author=Василий Щепетнёв|datepublished=11 июля 2009 года|url=http://www.computerra.ru/own/vasiliysk/440823/|title=Попытка подвига|publisher=Компьютерра-Онлайн|access-date=2009-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090712063541/http://www.computerra.ru/own/vasiliysk/440823/|archive-date=12 ліпеня 2009|url-status=dead}}</ref>. {{канец цытаты}} У [[1903]] годзе выконваў абавязкі памочніка начальніка экспедыцыі ўжо пад кіраўніцтвам Ф. К. Дрыжэнкі па апісанні [[Карскае мора|Карскага мора]]. У гэтым жа годзе ў [[Архангельск]]у Сядоў сустрэў {{нп3|Палярная экспедыцыя Цыглера|судна «''Амерыка''»|ru|Полярная экспедиция Циглера}} і пазнаёміўся з яго капітанам Энтані Фіялай, які рыхтаваўся да экспедыцыі на Паўночны полюс, што ў далейшым падштурхнула Г. Я. Сядова да арганізацыі ўласнай экспедыцыі, аднак з-за [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]] планы па яе падрыхтоўцы прыйшлося адкласці<ref name="Лыкошин_003" />. У час руска-японскай вайны Сядоў камандаваў мінаноскай № 48 Сібірскай ваеннай флатыліі, якая несла вартавую вахту ў [[Амурскі заліў|Амурскім заліве]]. У [[1905]] годзе Георгій Якаўлевіч быў прызначаны памочнікам лоцмайстра [[Нікалаеўск-на-Амуры|Нікалаеўскай-на-Амуры]] крэпасці. [[2 мая]] 1905 года «''за выдатна шчырую службу''» ганараваны ордэна св. Станіслава 3-й ступені. У [[1906]] годзе пад кіраўніцтвам Сядова былі праведзены лоцмайстарскія работы па паляпшэнні ўмоў суднаходства на [[Амур (рака)|Амуры]]. У 1906 і 1907 гадах у газеце «''Усурыйскае жыццё''» ён апублікаваў артыкулы «''Паўночны акіянскі шлях''» і «''Значэнне Паўночнага акіянскага шляху для Расіі''», дзе абгрунтоўваў далейшае асваенне [[Паўночны марскі шлях|Паўночнага марскога шляху]]<ref name="Лыкошин_003" />. У [[1907]] годзе Георгій Якаўлевіч за свой кошт выдаў брашуру «''Права жанчыны на моры''», у якой казаў, што жанчынам таксама трэба даць права на атрыманне марской адукацыі<ref name="Лыкошин_003" />. У [[1908]] годзе працаваў у экспедыцыі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] пад кіраўніцтвам Ф. К. Дрыжэнкі, дзе праводзіў рэкагнасцыровачныя працы для складання новых навігацыйных карт. У [[1909]] годзе даследаваў вусце [[Калыма|ракі Калымы]] і марскіх падыходаў да яе. У [[1910]] годзе на Новай Зямлі Сядоў картаграфаваў Крыжовую губу, дзе быў закладзены Ольгінскі пасёлак. У [[1911]] годзе Георгій Якаўлевіч ізноў працаваў над картамі і лоцыяй Каспійскага мора. == Вяселле == [[Файл:1910. Свадьба Георгия Яковлевича Седова и Веры Валерьяновны Май-Маевской.jpg|thumb|left|390px|Вяселле Г. Сядова. [[Санкт-Пецярбург]], [[1910]], каля Адміралцейскага сабора (будынак Галоўнага Адміралцейства). За спіной нявесты — Ф. Дрыжэнка. Самы крайні злева — А. Варнек.]] У [[1909]] годзе Сядоў пазнаёміўся з будучай жонкай — Верай Валяр’янаўнай Май-Маеўскай (пляменніцай генерала [[Уладзімір Зянонавіч Май-Маеўскі|У. З. Май-Маеўскага]]). У ліпені [[1910]] годзе ён ажаніўся з Верай Валяр’янаўнай у Адміралцейскім саборы Санкт-Пецярбурга, размешчаным у будынку Галоўнага Адміралцейства. У гэтым жа будынку знаходзілася і Галоўнае Гідраграфічнае ўпраўленне, дзе служыў Сядоў. Ён з’яўляўся, як і ўсе служачыя Галоўнага Гідраграфічнага ўпраўлення, вернікам Адміралцейскага сабора. Сваёй жаніцьбай, як лічыў Сядоў, ён максімальна наблізіўся да «''вышэйшага свету''». Паводле некаторых дадзеных, у 1908 ці 1909 годзе ён абзавёўся маёнткам ў Палтаўскай губерні<ref name="ReferenceA" />. Пры гэтым Сядову пастаянна здавалася, што яго недаацэньваюць і ўсяляк абыходзяць па службе: {{пачатак цытаты}} Раз-пораз ад Сядова было чутна скаргі аб стаўленні да яго як да «''выскачкі''»<ref name="Григорьев">''Григорьев Г. К.'' Дороги ведут в Арктику. — М.: Мысль, 1969. — С. 46.</ref>. {{канец цытаты}} Некалькі разоў Сядоў парываўся пакінуць службу, але Ф. К. Дрыжэнка кожны раз цярпліва яго адгаворваў ад гэтага, аднак нават ён не заўсёды мог утрымліваць Сядова ў разумных рамках. Прэтэнзіі і ганарлівасць Сядова былі вельмі высокімі<ref name="Колотило">''Колотило Л. Г.'' Фёдор Кириллович Дриженко (1858—1922). — СПб.: Наука, 1997. — 128 с. — ISBN 5-02-024722-7.</ref>. == У навуковых таварыствах == Сабраныя падчас экспедыцыйных прац матэрыялы Георгій Якаўлевіч перадаў ва ўстановы навукі і музеі<ref name="Альтер" />. [[6 красавіка]] [[1910]] года Рускае геаграфічнае таварыства (РГТ) па прапанове {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}}, [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў|У. А. Обручава]], {{нп3|Пётр Кузьміч Казлоў|П. К. Казлова|ru|Козлов, Пётр Кузьмич}} і {{нп3|Рыгор Мікалаевіч Патанін|Р. М. Патаніна|ru|Потанин, Григорий Николаевич}} абрала Георгія Сядова сваім членам. == Экспедыцыя да полюса == Традыцыйна экспедыцыю Г. Я. Сядова называюць «''Першай рускай экспедыцыяй да Паўночнага полюса''». Аднак, гэты тэрмін нясе ў сабе пэўную падмену паняццяў, пра якую палярнік З. М. Канеўскі пісаў у навуковым часопісе «''Прырода''»: {{пачатак цытаты}} Ні адна кніга, ні адзін артыкул па гісторыі Крайняга Поўначы не абыходзілася і не абыходзяцца па гэты дзень без паважнай, а часцей — нястрымна захопленай згадкі аб экспедыцыі Сядова. Нібы яна, без ахвяр і страт, завяршылася небывалым поспехам, «''заваяваннем''» полюса, дасягненнем пастаўленай мэты! «''Экспедыцыя выдатнага рускага палярнага даследчыка Г. Я. Сядова да Паўночнага полюса''» — вось што напісана на ўсіх сцягах, якія праслаўляюць імя Сядова. Які полюс? Ці можна памінаць гэты і дагэтуль цяжкадасягальны пункт, на шляху да якога Сядоў прайшоў усяго сто кіламетраў? Сто з дзвюх тысяч…<ref name="ReferenceA" /> {{канец цытаты}} === Прычына і мэты экспедыцыі === У [[1912]] годзе ў Сядова з’явілася задума экспедыцыі да [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. Да гэтага часу пра пакарэнне Паўночнага Полюса ўжо заявілі амерыканцы [[Фрэдэрык Кук]] (1908) і [[Роберт Піры]] (1909). Прынцыповай умовай экспедыцыі Сядоў чамусьці лічыў неабходнасць апярэдзіць на полюсе [[Руаль Амундсен|Амундсена]], хоць няўдалая спроба апошняга дасягнуць Паўночнага полюса была зроблена толькі ў 1918 годзе ў экспедыцыі на {{нп3|Мод, карабель|судне «''Мод''»|en|Maud (ship)}}. [[9 сакавіка]] 1912 года{{efn|Тут і далей даты паказаны па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]].}} Сядоў накіраваў у Галоўнае Гідраграфічнае таварыства наступны тэкст: {{пачатак цытаты}} Гарачыя парывы ў рускіх людзей да адкрыцця Паўночнага полюса выяўляліся яшчэ ў часы Ламаносава і не пагаслі да гэтага часу. Амундсен жадае ў што б там ні стала пакінуць гонар адкрыцця за Нарвегіяй і Паўночнага полюса. Ён хоча ісці ў [[1913]] годзе, а мы пойдзем у гэтым годзе і дакажам ўсім свеце, што і рускія здольныя на гэты подзвіг… {{канец цытаты}} З гэтага моманту Сядоў загнаў сябе ў цэйтнот, таму што часу для падрыхтоўкі экспедыцыі практычна не было. Прычына такой паспешнасці, на думку Л. Г. Калацілы, ​​наступная: {{пачатак цытаты}} Перш за ўсё варта звярнуць увагу на тое, што Сядоў накіраваўся да полюса менавіта ў 1912 годзе, бо ў 1913 годзе павінна было святкавацца 300-годдзе дома Раманавых. Дасягненне полюса або адкрыццё новых земляў было б добрым падарункам імператару. Менавіта гэта падштурхнула экспедыцыі Г. Л. Брусілава і В. А. Русанава. Аднак пашанцавала толькі [[Барыс Андрэевіч Вількіцкі|Барысу Вількіцкаму]] — пад яго кіраўніцтвам была адкрыта Зямля Мікалая II (цяпер [[Паўночная Зямля]]). За гэты падарунак Б. А. Вількіцкі і быў аблашчаны царом, а Г. Я. Сядоў, Г. Л. Брусілаў і В. А. Русанов загінулі ў ільдах Арктыкі<ref>''Колотило Л. Г.'' Фёдор Кириллович Дриженко (1858—1922). — СПб.: Наука, 1997. — 128 с. — С. 92. — ISBN 5-02-024722-7.</ref>. {{канец цытаты}} Сам Сядоў дапусціў пры падрыхтоўцы экспедыцыі «''шапказакідальніцкія''» выказванні і ахарактарызаваў мэты экспедыцыі як чыста спартыўна-палітычныя: {{пачатак цытаты}} «''У нарысе, надрукаваным у „сінім часопісе“ і без ілжывай сціпласці названым „Як я адкрыю Паўночны полюс“<ref>''Седов Г. А.'' Как я открою Северный полюс // Синий журнал. — 1912. — № 13. — С. 6—7.</ref>, ён дазволіў сабе паходзячы пагардліва адгукнуцца аб знакамітай экспедыцыі на „Фраме“ (пры гэтым не назваўшы імя [[Фрыцьёф Нансен|Нансена]]). Там жа Сядоў напісаў, што не мае на „асаблівых навуковых задач“, а жадае „перш за ўсё адкрыць Паўночны полюс“''»<ref>''Каневский З. М.'' Загадки и трагедии Арктики. — М.: Знание, 1991. — 192 с. — ISBN 5-07-001317-3.</ref> {{канец цытаты}} У адным з фельетонаў таго часу была нават такая рэпліка: {{пачатак цытаты}} «''Як Амерыку, Паўночны полюс можна адкрыць толькі адзін раз. Так што незразумела, пра што клапоча Сядоў, паколькі Піры ўжо быў на полюсе''»<ref name="Григорьев" /> {{канец цытаты}} Нягледзячы на ​​сур’ёзную крытыку, першапачаткова мэта была падтрымана ўрадам. === План экспедыцыі і яе фінансаванне === Першапачаткова экспедыцыя прадугледжвала дзяржаўнае фінансаванне. Разгледзеўшы прадстаўлены Сядовым план дасягнення Паўночнага полюса, камісія Галоўнага Гідраграфічнага ўпраўлення яго адпрэчыла з-за яго абсалютнай фантастычнасці і нерэальнасці, і ў выдзяленні сродкаў адмовіла, хоць у камісію ўваходзілі шматлікія адмыслоўцы, вельмі добразычліва настроеныя ў адносінах да Г. Я. Сядова (напрыклад, А. І. Варнек) і нават адкрыта спрыяючы яму Ф. К. Дрыжэнка. Запыт на вылучэнне 50 тысяч рублёў, накіраваны ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўную думу]] па ініцыятыве «''Рускай нацыянальнай партыі''», таксама атрымаў адмову<ref>{{артыкул|аўтар=Гречук Н.|загаловак=Рубль для экспедиции Седова|спасылка=http://www.pressa.spb.ru/newspapers/spbved/2000/arts/spbved-2308-art-22.html|выданне=Санкт-Петербургские Ведомости|год=26 августа 2000|нумар=158(2308)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719180332/http://www.pressa.spb.ru/newspapers/spbved/2000/arts/spbved-2308-art-22.html|archive-date=19 ліпеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719180332/http://www.pressa.spb.ru/newspapers/spbved/2000/arts/spbved-2308-art-22.html|archivedate=19 ліпеня 2014}}</ref>. Пры падтрымцы Ф. К. Дрыжэнкі Сядову быў прадастаўлены па службе адпачынак на два гады з захаваннем утрымання<ref name="Лыкошин_004">{{кніга|аўтар=Лыкошин Б. А.|загаловак=Георгий Седов|частка=Полюс зовёт|месца=Ростов-на-Дону|выдавецтва=Ростовское книжное издательство|год=1977|старонак =80|тыраж=20000}}</ref>. Сядоў, пры актыўнай падтрымцы газеты «''Новы час''» і яе саўладальніка М. А. Суворына, арганізаваў збор добраахвотных ахвяраванняў на патрэбы экспедыцыі. Шматлікія публікацыі ў «''Новым часе''» выклікалі ў Расіі вялікі грамадскі рэзананс. Прыватны ўзнос — у памеры 10 тысяч рублёў — зрабіў таксама імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]]. Суворын выдаў экспедыцыі грошы ў крэдыт — 20 тысяч рублёў. Удалося сабраць яшчэ каля 12 тысяч. Ахвярадаўцам уручалі знакі з надпісам «''Ахвярадаўцу на экспедыцыю старэйшага лейтэнанта Сядова да Паўночнага полюса''». У цэнтры вырабленага з цёмнай бронзы круглага жэтона сярод палярных ільдоў і снягоў на ўвесь рост намаляваны лыжнік. Жэтон насілі на бела-сіне-чырвонай стужцы. Тры знакі вырабілі з [[золата]]. Іх атрымалі старшыня камітэта М. А. Суворын, [[Фрыцьёф Нансен]] і капітан 1 рангу П. І. Белавенец. === Падрыхтоўка экспедыцыі === На сабраныя сродкі [[23 ліпеня]] [[1912]] года Сядоў арандаваў<ref name="mk" /> у зверапрамыслоўца В. Е. Дзікіна старую парусно-паравую шхуну «''Святы вялікапакутнік Фока''», былы [[Нарвегія|нарвежскі]] зверапрамысловы [[барк]] «''Гейзер''» ({{lang-no|Geyser}}) [[1870]] года пабудовы, які раней належаў «''Мурманскай навукова-прамысловай экспедыцыі''»<ref name="mk" />. З-за спешкі судна не ўдалося цалкам адрамантаваць, і экіпаж турбавала цеча<ref name="chas">{{cite web|author=Ореховский В.|datepublished=27.08.2009|url=http://www.chas-daily.com/win/2009/08/27/g_010.html|title=Латвийский след на карте мира|publisher=Час|access-date=2010-01-18|archive-url=https://archive.today/20130119042835/http://www.chas-daily.com/win/2009/08/27/g_010.html|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. «''Святы вялікапакутнік Фока''» быў абсталяваны радыёстанцыяй, аднак Сядову не ўдалося наняць радыста, з-за чаго апаратура была бескарыснай<ref name="mk" /> і была пакінута ў [[Архангельск]]у<ref name="Лыкошин_004" />. З 85 ездавых сабак толькі 35 былі закуплены ў Табольскай губерні. Астатнія — дварнякі, якіх адлавілі прама на архангельскіх вуліцах. [[19 жніўня]] 1912 года высветлілася, што грузападымальнасць «''Фокі''» не дазваляе ўзяць усе неабходныя экспедыцыі прыпасы<ref name="senkevich">{{кніга|аўтар=Сенкевич Ю. А., Шумилов А. В. |загаловак=Их позвал горизонт|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1987|старонак=213}}</ref>. У выніку пасля частковай разгрузкі на беразе былі пакінутыя частка харчавання, паліва, пітной вады і рыштунку (у т. л. прымус)<ref name="Нагорный" />. [[24 жніўня]] 1912 года капітан Дзікін, памочнік капітана, штурман, механік, памочнік механіка і боцман «''Святога велікамучаніка Фокі''» адмовіліся выходзіць у мора з Сядовым з-за дрэннай падрыхтоўкі да плаванні, і звольніліся з судна<ref name="senkevich" />. Сядову давялося тэрмінова набіраць новую каманду. Удзельнік экспедыцыі В. Ю. Візэ пісаў: {{пачатак цытаты}} Многае з замоўленага рыштунку не было гатова ў тэрмін… Спехам была набрана каманда, прафесійных маракоў у ёй было мала. Спехам было закуплена прадукты харчавання, прычым архангельскія купцы скарысталіся паспехам і падсунулі недабраякасныя прадукты. Спехам у Архангельску былі закуплены па моцна завышанай цане сабакі — простыя дварняжкі. На шчасце, своечасова падаспела зграя выдатных ездавых сабак, загадзя закупленых у Заходняй Сібіры<ref name="navy">{{cite web|title=Экспедиция Седова к Северному полюсу|url=http://www.navy.su/puteshest/1870-1917/putesh101.html|publisher=История Военно-морского флота России и Советского Союза|access-date=2009-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111027101818/http://www.navy.su/puteshest/1870-1917/putesh101.html|archive-date=27 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref>. {{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}} Перад выхадам экспедыцыі некаторыя ўдзельнікі яе паказвалі Сядоў на недарэчнасць уключэння саланіны ў спіс асноўных харчовых прадуктаў экспедыцыі. Але Сядоў быў упарты чалавек і ад саланіны не адмовіўся, спаслаўшыся на тое, што ў ваенным флоце і гідраграфічных экспедыцыях заўсёды ўжывалі саланіну<ref name="senkevich" />. {{канец цытаты}} === Склад экспедыцыі === [[Файл:1913. Седов, докт. Кушаков, геол. Павлов, худ. Пинегин, Визе, Г.Линник, А.Пустошный.jpg|thumb|7 асоб з экспедыцыі Сядова.]] * Г. Я. Сядоў — кіраўнік экспедыцыі * Мікалай Пятровіч Захараў{{efn|На дадзены момант не атрымоўваецца знайсці дадатковых дадзеных аб біяграфіі Захарава, аднак вядома, што Марціньш Зандэрс у сваіх успамінах называе яго «''пажылым чалавекам''».}} — капітан шхуны. * Мікалай Максімавіч Сахараў<ref name="Arkhangelsk-dep">{{артыкул |аўтар = Г. Попов |загаловак = Тайна могилы Седова. Чем закончилась легендарная полярная экспедиция |спасылка = http://www.arhcity.ru/data/312/2010-12-09-Arkhangelsk-dep.pdf |выданне = Архангельск |тып = Газета |месца = Архангельск |выдавецтва = ГАУ ИД «Двина» |год = 09.12.2010 |нумар = 210 (4404) |старонкі = 12—13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120610110824/http://www.arhcity.ru/data/312/2010-12-09-Arkhangelsk-dep.pdf |archive-date = 10 чэрвеня 2012 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120610110824/http://www.arhcity.ru/data/312/2010-12-09-Arkhangelsk-dep.pdf |archivedate = 10 чэрвеня 2012 }}</ref> — штурман. * Яніс Зандэрс (у некаторых публікацыях яго [[Латвія|латышскае]] імя русіфікуюць як Іван Андрэевіч Зандэр) і Марціньш Зандэрс (Марцін Андрэевіч Зандэр) — першы механік і другі механік, родныя браты. * [[Уладзімір Юльевіч Візэ]] і Міхаіл Аляксеевіч Паўлаў — навуковы штат экспедыцыі, нядаўнія выпускнікі [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] (аднакурснікі і да таго ж аднакашнікі па гімназіі). * П. Г. Кушакоў — ветэрынарны ўрач<ref>{{кніга |аўтар = Белкин С. И. |загаловак = Одиссеи рыбацких шхун |месца = СПб |выдавецтва = Судостроение |год = 1993 |старонак = 193 |isbn = 5-7355-0425-8 }}</ref>, які выконваў таксама абавязкі суднавага лекара. * Мікалай Васільевіч Пінегін — мастак і фатограф, кінадакументаліст<ref>{{артыкул |аўтар = Шабалина О. |загаловак = Художник Пинегин |спасылка = http://www.arctic.org.ru/new/shab.htm |выданне = Живая Арктика |год = 2000 |нумар = 1 |archive-date = 21 красавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090421173356/http://www.arctic.org.ru/new/shab.htm }}</ref>. <gallery> Файл:1912. Группа членов экспедиции Г.Я. Седова.jpg|Падчас падрыхтоўкі да экспедыцыі на Паўночны полюс. Сядзяць (на крэслах, злева направа): У. Ю. Візэ, Г. Я. Сядоў, П. Г. Кушакоў, М. А. Паўлаў. [[Архангельск]]. 1912 год. Файл:Provodi v Arhangelske.jpg|Праводзіны экспедыцыі Г. Я. Сядова да Паўночнага полюса ў Архангельску. 1912 год. Файл:1912. Проводы экспедиции Георгия Седова.jpg|Праводзіны экспедыцыі Г. Я. Сядова. Спераду Сядова з іконай ізде гарадскі галава. [[Архангельск]]. 1912 год. Файл:1912. Георгий Седов с женой на борту Святого Фоки.jpg|Георгій Сядоў з жонкай Верай Валяр'янаўнай на борце «''Святога Фокі''». Справа Сасноўская, жонка архангельскага губернатара. [[Архангельск]]. 1912 год. Файл:Sedov foka arkhangelsk 1912.jpg|Г. Я. Сядоў з членамі каманды прымае гасцей на борце экспедыцыйнага судна «''Св. Фока''». [[Архангельск]]. 1912 год. </gallery> === Першая навігацыя і зімоўка === [[27 жніўня]] (14 жніўня па ст. ст.)<ref>Поморская энциклопедия. Т. 1 / глав. ред. В. Н. Булатов; сост. А. А. Куратов. — Архангельск: Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова, 2001. — С. 366.</ref> 1912 года «''Святы вялікапакутнік Фока''» выйшаў з Архангельска, маючы запас вугалю на 23—25 дзён ходу<ref name="Нагорный" />. Пасля выхаду з Архангельска Г. Я. Сядоў пераназваў «''Святога велікамучаніка Фоку''» ў «''Міхаіла Суворына''». Лекар П. Г. Кушакоў ужо ў ходзе экспедыцыі так абмаляваў сітуацыю з прыпасамі ў сваім дзённіку: {{пачатак цытаты}} Шукалі ўвесь час ліхтароў, лямп — але нічога гэтага не знайшлі. Не знайшлі таксама ні аднаго чайніка, ні адной паходнай каструлі. Сядоў кажа, што ўсё гэта было замоўлена, але, па ўсёй верагоднасці, не выслана… Саланіна аказваецца гнілой, яе нельга цалкам ёсць. Калі яе варыш, то ў каютах стаіць такі трупны пах, што мы павінны ўсё ўцякаць. Трэска апынулася таксама гнілой<ref name="shepetnev" />. {{канец цытаты}} Судна трапіла ў [[шторм]] і страціла дзве шлюпкі і частку грузу, які размешчаны на палубе<ref name="navy" />. Падчас прыпынку ў селішчы Ольгінскае ў бухце Крыжовая губа на Новай Зямлі яшчэ 5 членаў экіпажа спісаліся з судна і засталіся чакаць рэйсавага парахода, які падыходзіў да стойбішча два разы на год. [[Файл:1912-1913. Зимовка возле Новой Земли.jpg|thumb|left|Зімоўка «''Св. Фокі''» ля Новай Зямлі.]] [[15 верасня]] 1912 года на {{nobr|77° пн. ш.}} «''Міхаіл Суворын''» сустрэў непраходныя льды і не змог дасягнуць [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]]. Па рашэнні Сядова, насуперак першапачатковаму плану — пабудаваць зімоўе, высадзіць полюсны атрад і вярнуцца ў Архангельск — судна спынілася на зімоўку на Новай Зямлі ў бухце {{coord|76|00|N|59|55|E}} каля паўвострава Панкрацьева. У экіпажа не было дастаткой колькасці цёплага адзення<ref name="shepetnev" />. Абвастрыліся рознагалоссі паміж Сядовым і капітанам судна М. П. Захаравым. Падчас зімоўкі ля паўвострава Панкрацьева група ў складзе В. Ю. Візэ, М. А. Паўлава і двух матросаў перасекла Паўночны востраў ад месца стаянкі «''Міхаіла Суворына''» да заліва Власьева на карскім баку. Быў апісаны паўночна-ўсходні бераг Новай Зямлі, выкананая маршрутная здымка ў маштабе 1:1210000, вызначаны чатыры магнітныя і астранамічныя пункты, знойдзеныя разыходжанні з папярэднімі картамі. Сядоў ў суправаджэнні матроса А. Інюціна ўпершыню абмінуў на санках паўночны ўскраек вострава, а таксама прайшоў ад паўвострава Панкрацьева да {{нп3|мыс Жадання|мыса Жадання|ru|Мыс Желания}}. === Другая навігацыя і зімоўка === [[21 чэрвеня]] [[1913]] года капітан Захараў і чатыры члены экіпажа (цясляр М. Карзін і хворыя на цынгу другі механік М. Зандэрс, матросы В. Катарын і І. Томісар<ref name="navy" />) былі адпраўленыя ў Крыжовую губу, каб перадаць матэрыялы экспедыцыі і пошту ў Архангельск. У лісце да «''Камітэта для забяспечвання экспедыцый да Паўночнага полюса і па даследаванні рускіх палярных краін''» змяшчалася просьба выслаць да Зямлі Франца-Іосіфа судна з вуглём і сабакамі. Група Захарава на шлюпцы, спачатку волакам па снезе і лёдзе, а затым на вёслах<ref name="chas" /> пераадолела больш за 450 кіламетраў і, абмінуўшы бухту Крыжовая губа, дасягнула [[Праліў Матачкін Шар|Матачкіна Шара]] (савецкі біёграф Сядова Б. А. Лыкошын меркаваў, што «''тыповы прадстаўнік царскай афіцэрскай эліты „Захараў“ наўмысна надтачыў марскі шлях на шлюпцы, каб потым выказаць сябе героем''» і «''наўмысна зрываў тэрміны''»<ref name="Лыкошин_005">{{кніга|аўтар=Лыкошин Б. А.|загаловак=Георгий Седов|частка=В ледовом плену|месца=Ростов-на-Дону|выдавецтва=Ростовское книжное издательство|год=1977|старонак =80|тыраж=20000}}</ref>). Адтуль рэйсавым параходам дабралася да Архангельска. З часопіса «''Іскры''» ад [[20 кастрычніка]] 1913 года<ref>{{артыкул |загаловак = К полюсу |спасылка = http://www.odin-fakt.ru/iskry/_41_jurnala_iskry_god1913/ |выданне = Искры |тып = Иллюстрированный журнал |месца = {{М.}} |выдавецтва = Русское Слово |год = 1913 |выпуск = 20 октября |нумар = 41 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120505015831/http://www.odin-fakt.ru/iskry/_41_jurnala_iskry_god1913/ |archive-date = 5 мая 2012 }}</ref>: {{пачатак цытаты}} Адправіўшыся ў мінулым годзе да паўночнага полюса экспедыцыю лейтэнанта Г. Я. Сядова лічылі загінулай і ўжо рыхтаваліся падрыхтаваць новую экспедыцыю для яе пошукаў, як раптам з яе складу нядаўна вярнуліся хворымі пяць чалавек разам з пам. капітана М. П. Захаравым, які прывёз ад Сядова яго даклад геаграфічнага таварыства з фатаграфічнымі здымкамі. М. П. Захараў заявіў, што ўсе ўдзельнікі экспедыцыі жывыя і здаровыя. Ён пакінуў экспедыцыю Сядова 9 чэрвеня ля Панкратьевых астравоў. Вядомы даследчык палярных краін Нансен выказаў на днях сваё меркаванне, што рускае грамадства абавязана паклапаціцца пра лёс экспедыцыі і з адкрыццём навігацыі паслаць Сядову дапаможнае судна з запасам правізіі. {{канец цытаты}} Група Захарава дасягнула Архангельска ў поўным складзе, але здароўе матроса Катарына ўжо было падарвана, і ён неўзабаве памёр падчас лячэння ў [[Ялта|Ялце]]<ref name="chas" />. З-за позняга прыбыцця групы Захарава і адсутнасці грошай у касе камітэта дапамога экспедыцыі не была выслана. У 1913 годзе быў адкрыты і названы Г. Я. Сядовым мыс Дрыжэнкі (у гонар Ф. К. Дрыжэнкі) ля паўночнага ўскрайку [[Новая Зямля|Новай Зямлі]], у [[Баранцава мора|Баранцавым моры]]. <gallery> Файл:Stfoka.jpg|На судне «''Міхаіл Суворын''» («''Св. Фока''»). Злева направа: начальнік экспедыцыі Г. Я. Сядоў, штурман М. М. Сахараў, геолаг М. А. Паўлаў, капітан судна М. П. Захараў, П. Г. Кушакоў, Н. В. Пінегін, В. Ю. Візэ. Файл:1913. Экспедиция Г. Я. Седова в кают-компании «Святого Фоки».jpg|У кают-кампаніі «''Міхаіла Суворына''» («''Святога Фокі''»). Справа налева: Н. В. Пінегін, М. А. Паўлаў, В. Ю. Візэ, М. М. Сахараў, Г. Я. Сядоў, М. А. Зандэр, П. Г. Кушакоў. Файл:Sedov foka.jpg|Георгій Сядоў на борце шхуны «''Міхаіл Суворын''» («''Св. Фока''»). Файл:Седов в своей каюте.jpg|Георгій Сядоў ў каюце шхуны «''Міхаіл Суворын''» («''Св. Фока''») ля берагоў Новай Зямлі, 1912 год. Файл:Судно Святой Фока.jpg|Судна «''Міхаіл Суворын''» («''Св. Фока''»). </gallery> [[3 верасня]] 1913 года «''Міхаіл Суворын»'' вызваліўся ад лёду і падышоў да мыса Флора {{нп3|востраў Нортбрук|вострава Нортбрук|ru|Нортбрук}} (Зямля Франца-Іосіфа) да базы Джэксана. Члены экспедыцыі разабралі пабудовы базы на дровы<ref name="treshnikov">{{кніга |аўтар = Трёшников А. Ф. |загаловак = Их именами названы корабли науки |месца = Л. |выдавецтва = Гидрометеоиздат |год = 1978 |старонак = 192 }}</ref>. Не папоўніўшы прыпасы{{efn|На мысе Флора вострава [[Нортбрук]] ёсць паклады [[буры вугаль|бурага вугалю]] і вугальныя капальні, знойдзеныя ў 1904 годзе [[Палярная экспедыцыя Цыглера|экспедыцыяй Цыглера]], якая два гады правяла на Зямлі Франца-Іосіфа ў вымушанай ізаляцыі. Члены экспедыцыі Сядова не ведалі пра гэта.}}, 17 верасня экспедыцыя, тым не менш, адправілася далей, але ўжо 19 верасня спынілася на другую зімоўку ў бухце [[Востраў Гукера|вострава Гукера]] (Зямля Франца-Іосіфа)<ref name="mk" />. Падчас зімоўкі судна не сціскалася льдамі, і бухту назвалі Ціхая. Для другой зімоўкі бракавала паліва і харчавання, адбіваўся няправільна сфармаваны рацыён харчавання экспедыцыі. Хваробы сярод экіпажа ўзмацніліся. Пачынаючы са студзеня, Сядоў амаль не выходзіў з сваёй каюты<ref name="treshnikov" />. Унутраныя памяшканні судна амаль не абаграваліся і пакрыліся лёдам<ref name="senkevich" /><ref name="treshnikov" />. Візэ запісаў: {{пачатак цытаты}} Галоўная наша ежа — каша ды каша. Самае непрыдатнае для харчаванне для палярных краін. {{канец цытаты}} Цынгі пазбеглі толькі сямёра, якія ўжывалі ў ежу здабытае паляваннем маржовае і нават сабачае мяса і пілі гарачую мядзведжую кроў. Большасць, у тым ліку і Сядоў, ад падобнай ежы адмаўляліся<ref name="treshnikov" />. === Паход на полюс === [[2 лютага]] [[1914]] года хворы Сядоў разам з [[матрос]]амі Р. І. Ліннік і А. І. Пустошным на трох сабачых запрэжках (маючы ўсяго 20 сабак<ref name="treshnikov" />) выйшлі з бухты Ціхай да полюса. Візэ, Пінегін і Паўлаў праводзілі групу Сядова да мыса Маркхема. Па ходзе руху прагрэсавала хвароба Георгія Якаўлевіча, праз тыдзень ён не змог ісці і загадаў прывязаць сябе да нартаў, але працягваць паход. 20 лютага 1914 года, на васемнаццаты дзень паходу, Георгій Якаўлевіч памёр сярод ільдоў ля вострава Рудольфа. Яго спадарожнікі пахавалі цела на востраве Рудольфа — абгарнулі ў два парусінавыя мяшкі, зрабілі крыж з лыж і паклалі ў магілу сцяг, які Сядоў хацеў усталяваць на Паўночным полюсе. Затым яны накіраваліся ў зваротны шлях. Адна з сабак — Фрам — засталася ля магілы. Ліннік з Пустошным не змаглі яе злавіць і пакінулі невялікі запас ежы, у надзеі, што пёс іх дагоніць, але Фрам не вярнуўся<ref name="Нагорный"/>. === Альтэрнатыўная версія смерці і пахавання Г. Я. Сядова === Генадзь Папоў, загадчык музея гісторыі Арктычнага Марскога Інстытута ім. У. І. Вароніна, у 2010 годзе прапанаваў альтэрнатыўную версію пахавання цела Георгія Сядова, спасылаючыся на словы Ксеніі Пятроўны Гемп, бацька якой, Пётр Герардавіч Мінейка, быў знаёмы з Сядовым і аказваў пасільную дапамогу пры падрыхтоўцы апошняй экспедыцыі. Сутнасць версіі: неўзабаве пасля вяртання шхуны «''Святы вялікапакутнік Фока''» ў Архангельск ў іх кватэру прыйшлі матросы Р. Ліннік і А. Пустошны, якія суправаджалі Г. Я. Сядова. Ліннік і Пустошны расказалі, што яны вымушаныя былі пайсці на крайнюю меру — раздзяліўшы цела нябожчыка начальніка экспедыцыі, яны сталі скормліваць яго сабакам, якія змаглі давалачы жалобную запрэжку да мыса Аук вострава Рудольфа. Каб у далейшым неяк апраўдацца перад людзьмі за зробленае, матросы збудавалі падабенства пахавання з сабраных камянёў, але частку іх раскідалі паблізу — у надзеі на тое, што ўсё гэта ў далейшым дасць падставу тым, хто выявіць месца «''пахавання''» Г. Я. Сядова, зваліць усю віну на белых мядзведзяў<ref name="Arkhangelsk-dep" />. === Вяртанне экспедыцыі === 1 сакавіка 1914 года ад цынгі памёр першы механік Я. Зандэрс<ref name="chas" />. Пахаваны на беразе бухты Ціхай. 6 сакавіка 1914 года Ліннік і Пустошны, ледзь не заблудзіўшыся, з цяжкасцю вярнуліся на сваё судна. На зваротным шляху, 20 ліпеня 1914 года, экіпаж «''Фокі''» на старой базе Джэксана на мысе Флора (востраў Нортбрук, Зямля Франца-Іосіфа) выпадкова выявіў і выратаваў двух членаў экспедыцыі Г. Л. Брусілава: штурмана У. І. Альбанава і матроса А. Э. Конрада. На шляху на поўдзень «''Фока''» адчуваў жорсткі недахоп паліва для [[Парасілавая ўстаноўка|паравой машыны]]. Экіпажу прыйшлося пасекчы на ​​[[дровы]] мэблю, палубныя надбудовы і нават пераборкі судна. Судна дабралася да рыбацкага стойбішча Рында на [[Мурманскі бераг|Мурмане]] [[15 жніўня]] 1914 года ў паўразбураным стане. Далейшы шлях у Архангельск члены экспедыцыі прарабілі на рэйсавым пасажырскім параходзе «''Імператар Мікалай II''» — за кошт капітана парахода, паколькі ні ў каго з палярнікаў не было грошай. Пасля вяртання ў Архангельск матросы Ліннік і Пустошны падазраваліся ў забойстве Сядова, але пасля расследавання іх адпусцілі<ref name="Нагорный" />. 23 жніўня 1914 года ў Спаса-Праабражэнскім усёй гвардыі саборы была адслужана паніхіда па памерламу Г. Я. Сядову, на якой прысутнічалі яго ўдава В. В. Сядова і генерал-лейтэнант Ф. К. Дрыжэнка. <gallery> Файл:Георгий Седов.jpg|Георгій Сядоў. Файл:На судне Святой Фока.jpg|На судне «Святы Фока». Файл:Линник, Пустошный, Седов и Визе.jpg|Ліннік, Пустошны, Сядоў і Візэ. Файл:Матросы Пустошный и Линник.jpg|Матросы Аляксандр Пустошны і Рыгор Ліннік. Файл:1914. Последняя фотография Седова.jpg|Апошняя фатаграфія Сядова. 1914 год. </gallery> == Пошук экспедыцыі Сядова == [[Файл:1914. Nagorski farman.jpg|thumb|290px|Гідрасамалёт Нагурскага Farman MF.11 у бухце Крыжовая губа на [[Новая Зямля|Новай Зямлі.]]]] У 1914 годзе адразу тры рускія арктычныя экспедыцыі: Г. Я. Сядова, Г. Л. Брусілава і В. А. Русанава лічыліся прапаўшымі без вестак. 18 студзеня 1914 года {{нп3|Савет міністраў Расійскай імперыі|Савет міністраў|ru|Совет министров Российской империи}} даў указанне {{нп3|Марское міністэрства Расійскай імперыі|марскому міністэрству|ru|Морское министерство Российской империи}} распачаць іх пошукі<ref>{{кніга |аўтар = Григорьев А. Б. |загаловак = Альбатросы: Из истории гидроавиации |месца = М. |выдавецтва = Машиностроение |год = 1989 }}</ref>. Галоўным Гідраграфічным упраўленнем былі арганізаваныя некалькі пошукавых экспедыцый. У заходняй выратавальнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам [[Капітан 1-га рангу|капітана 1-га рангу]] Ісхака Іслямава ўдзельнічалі чатыры караблі: барк «''Экліпс''», параход «''Пячора''», паравыя шхуны «''Герта''» і «''Андрамеда''». «''Экліпс''» пад камандаваннем [[Ота Свердруп|Свердрупа]] павінен быў прайсці на ўсход [[Паўночны марскі шлях|Паўночна-Усходнім праходам]], а астатнія караблі — агледзець раён [[Новая Зямля|Новай Зямлі]] і [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]]. «''Андрамеда''» пад камандаваннем Г. І. Паспелава даследавала месца першай зімоўкі «''Святога Фокі''», якое было вядома са справаздачы М. П. Захарава, але выявіла там толькі каірн з запіскай Сядова ад 22 жніўня 1913 года аб намеры працягваць рух на поўнач. Для пошукаў экспедыцыі Сядова ўпершыню ў сусветнай гісторыі выкарыстоўвалася палярная авіяцыя: лётчык Ян Нагурскі на гідрасамалёце «''Фарман МФ-11''» даследаваў з паветра льды і ўзбярэжжа Новай Зямлі на працягу каля 1060 км<ref>{{артыкул |аўтар = William Barr |загаловак = Imperial Russia’s Pioneers in Arctic Aviation |спасылка = http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic38-3-219.pdf |мова = en |выданне = ARCTIC |год = 1985 |volume = 38 |нумар = 3 |pages = 219—230 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305024450/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic38-3-219.pdf |archive-date = 5 сакавіка 2016 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305024450/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic38-3-219.pdf |archivedate = 5 сакавіка 2016 }}</ref>. «''Герта''» пад камандаваннем Іслямава на сваім шляху да вострава Нортбрук размінулася са «''Святым Фокай''», які вяртаўся ў гэты ж час у Архангельск, але выявіла запіску, пакінутую на базе Джэксана. Іслямаў абвясціў аб прыналежнасці Зямлі Франца-Іосіфа Расіі. «''Экліпсу''», у сваю чаргу, запатрабавалася дапамога падчас зімоўкі 1914—1915 гадоў ля паўночна-заходняга ўзбярэжжа [[паўвостраў Таймыр|паўвострава Таймыр]]. Эвакуацыю часткі маракоў з «''Экліпса''» зрабіла сухапутная экспедыцыя на [[Паўночны алень|аленях]] пад кіраўніцтвам Н. А. Бегічава. Вызваліўшыся ад ільдоў, «''Экліпс''» дасягнуў вострава Адзіноты і восенню [[1915]] года падняў на ім расійскі сцяг. == Памяць == [[Файл:RR5117-0018R Барк «Седов».gif|thumb|170px|Партрэт Сядова на памятнай манеце Расіі, прысвечанай барку «''Сядоў''» Дата выпуска: 22.02.2001, каталожны нумар: 5117-0018<ref>[http://www.cbr.ru/bank-notes_coins/Base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5117-0018 Барк «Седов»]</ref>. Падобную манету таксама выпусцілі [[Астравы Кука]]<ref>[http://www.mezmat.ru/coin.php?id=2052 Монеты иностранных государств — Седов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305212345/http://www.mezmat.ru/coin.php?id=2052 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://szb.sbrf.ru/departaments/uvo_new_march2009.asp Весенние фантазии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090617184708/http://szb.sbrf.ru/departaments/uvo_new_march2009.asp |date=17 чэрвеня 2009 }}</ref>.]] === Названыя ў гонар Сядова === * пасёлак Сядова, * вуліца Сядова, Масква * гідраграфічны ледакол «''Георгій Сядоў''», ледакольны параход «''Георгій Сядоў''», барк «''Сядоў''» і рачны пасажырскі цеплаход праекта 860. * [[22 красавіка]] [[1940]] года параход «''Адраджэнне''» перайменаваны ў «''Георгій Сядоў''»<ref>{{Cite web|url = http://bazar.nikolaev.ua/content/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BD%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C-2|title = "Георгий Седов" - известный-неизвестный теплоход. (Часть 2).|author = Шинкаренко А.В.}}</ref>. * Растоўскае-на-Доне ордэна «''Знак Пашаны''» мараходнае вучылішча, * ледавік і мыс на [[востраў Гукера|востраве Гукера]] (архіпелаг Зямля Франца-Іосіфа), * востраў у Баранцавым моры<ref name="БСЭ">{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00069/76800.htm}}</ref>, * мыс у Антарктыдзе<ref name="БСЭ" />, два заліва і пік на Новай Зямлі<ref name="БСЭ" />, * самалёт авіякампаніі Аэрафлот, бартавы нумар VP-BKX. Вуліцы ў цэлым шэрагу гарадоў на тэрыторыі былога СССР (праспект Сядова ў Екацярынбургу). У сярэдняй агульнаадукацыйнай школе № 336 (г. Санкт-Пецярбург, вул. Сядова, 66) размешчаны Музей Арктыкі. Пачаткам Музея прынята лічыць школьную выставу, адкрытую ў 1969 годзе і прысвечаную экспедыцыі Г. Я. Сядова. На фасадзе школьнага будынка вісіць памятная дошка, устаноўленая ў гонар Сядова. === У мастацкай літаратуры === Сядоў — адзін з прататыпаў Івана Львовіча Татарынава ў рамане «''{{нп3|Два капітаны|Два капітаны|ru|Два капитана}}''» [[Веніямін Аляксандравіч Каверын|Веніяміна Каверына]]. Вобраз Татарынава зборны, і іншымі прататыпамі былі таксама [[Роберт Скот]], [[Георгій Львовіч Брусілаў|Георгій Брусілаў]] і [[Уладзімір Аляксандравіч Русанаў|Уладзімір Русанаў]]. З Георгіем Сядовым ў персанажа падобныя знешнасць, характар ​​і погляды. Супадае таксама частка біяграфіі: дзяцінства ў Прыазоўі, пачатак марской кар’еры і факты плавання «''Святога Фокі''», выпуск брашуры «''Жанчына на моры''». Падчас працы над раманам Веніямін Каверын кансультаваўся ў Мікалая Пінегіна па пытаннях геаграфіі і даведаўся ад яго шмат звестак з біяграфіі Сядова, якія і ўвайшлі ў раман<ref>{{артыкул|аўтар=Елена Виноградова.|загаловак=Гражданин волшебного Севера|спасылка=http://www.e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-30733-print-1.htm|выданне=Время и Деньги|год=13 ноября 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103092430/http://www.e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-30733-print-1.htm|archive-date=3 лістапада 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103092430/http://www.e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-30733-print-1.htm|archivedate=3 лістапада 2011}}</ref>. {{пачатак цытаты}} Дарэчы сказаць, Мікалай Антонавіч не толькі са мной размаўляў пра свайго стрыечнага брата. Гэта была яго любімая тэма. Ён сцвярджаў, што ўсё жыццё клапаціўся пра яго, пачынаючы з дзіцячых гадоў, у Генічаску, на беразе Азоўскага мора. Стрыечны брат быў з беднай рыбацкай сям’і і, калі б не Мікалай Антонавіч, так і застаўся б рыбаком, як яго бацька, дзед і ўсе продкі да сёмага калена. Мікалай Антонавіч, «''заўважыўшы у хлопчыку незвычайныя здольнасці і прыхільнасць да чытання''», перацягнуў яго з Генічаска ў Растоў-на-Доне і стаў клапаціцца, каб брата прынялі ў мараходныя класы. Узімку ён выплачваў яму «''штомесячную дапамогу''», а ўлетку ўладкоўваў матросам на караблі, якія хадзілі паміж Батумі і Наварасійскам. Пры яго непасрэдным удзеле брат паступіў паляўнічым на флот і здаў экзамен на марскога прапаршчыка. З вялікай цяжкасцю Мікалай Антонавіч выпрасіў для яго дазвол трымаць за курс марскога вучылішча, а потым дапамог грашыма, калі па заканчэнні вучылішча брату трэба было замовіць сабе новую форму. {{канец цытаты|крыніца=В. Каверын. Два капітаны}} {{пачатак цытаты}} З неспасціжным пачуццём я распавядаў пра яго! Як быццам не ён, а я быў гэты хлопчык, які нарадзіўся ў беднай рыбацкай сям’і на беразе Азоўскага мора. Як быццам не ён, а я ў маладосці хадзіў матросам на нафтаналіўных судах паміж Батумі і Наварасійскам. Як быццам не ён, а я вытрымаў экзамен на «''марскога прапаршчыка''» і потым служыў у Гідраграфічным упраўленні, з ганарлівай абыякавасцю пераносячы напышлівае непрызнанне афіцэрства. Як быццам не ён, а я рабіў нататкі на палях нансенаўвскіх кніг і геніяльная думка: «''Лёд сам вырашыць задачу''» была запісаная маёй рукой. Як быццам яго гісторыя скончылася не паразай і невядомай смерцю, а перамогай і шчасцем. І сябры, і ворагі, і любоў паўтарыліся зноў, але жыццё стала іншым, і перамаглі не ворагі, а сябры і любоў. {{канец цытаты|крыніца=В. Каверын. Два капітаны}} У апісанні экспедыцыі капітана Татарынава выкарыстаны факты з экспедыцыі Георгія Сядова: пастаўка нягодных сабак і харчоў, зняцце суднаўладальнікаў каманды перад адплыццём, немагчымасць знайсці радыста пры радыётэлеграфе, здабытым з цяжкасцю, выяўленне прапіловак ў ашалёўцы судна. Цытуецца даклад Сядова Гідраграфічнаму ўпраўленні. У той жа час у рамане ёсць згадка рэальнай экспедыцыі Сядова — яна падабрала штурмана з экспедыцыі Татарынава. === У фальклоры палярнікаў === У [[1936]] годзе савецкія палярнікі Э. Крэнкель і К. Мехрэньгін зімавалі на палярнай станцыі на востраве Хатнім (архіпелаг [[Паўночная Зямля]]). З-за недахопу харчавання і адсутнасці своечасовай змены абодва ўдзельнікі зімоўкі захварэлі на цынгу у цяжкай форме. Каб апісаць сур’ёзнасць становішча, Крэнкель адправіў кіраўніцтву Галоўпаўночмаршляху радыёграму з тэкстам «''Прывітанне ад Зандэра''»<ref>{{артыкул | аўтар = Кремер Б. А. | загаловак = Эрнст Кренкель — радист и полярник | выданне = Наш Кренкель | месца = Л. | выдавецтва = Гидрометеоиздат | год = 1977 }}</ref>. === Музей Сядова === {{Асноўны артыкул|Музей Г. Я. Сядова}} У [[1990]] годзе ў пасёлку Сядова быў адкрыты [[музей Г. Я. Сядова]], у якім прадстаўлены матэрыялы аб падрыхтоўцы і правядзенні экспедыцыі да Паўночнага полюса пад кіраўніцтвам Сядова ў 1912—1914 гадах, а таксама аб экспедыцыях Г. Я. Сядова на [[Калыма|Калыму]] ў 1909 годзе і [[Каспійскае мора|Каспій]] у 1911 годзе<ref>{{артыкул|аўтар=Галина Чумак|загаловак=Донбас музейний|выданне=Український світ|год=2005|нумар=4—6|старонкі=24—25}}</ref>. У музеі захоўваюцца арыгінальныя экспанаты са «''Святога Фокі''» — часткі ашалёўкі карабля, саўковая лапата, знойдзеная на месцы гібелі Г. Я. Сядова на [[востраў Рудольфа|востраве Рудольфа]], часткі фотаапарата і брытва, якія належалі ўдзельніку экспедыцыі мастаку Н. В. Пінегіну, а таксама копіі рахункаў на добраахвотныя ахвяраванні ад грамадзян для куплі ежы і сабак, фатаграфіі, карта палярнай экспедыцыі. === Скульптуры і памятныя знакі === [[Файл:1914. Крест, установленный Седовым на Новой Земле в бухте Тихой.jpg|thumb|Крыж, усталяваны Сядовым на Новай Зямлі ў бухце Ціхай.]] Захаваліся астранамічныя знакі экспедыцыі Сядова, якія падчас зімоўкі 1912—1913 гадоў былі ўсталяваныя на мысе абсерваторыі (паўвостраў Панкрацьева), мысе Жадання (з надпісам «''Л-ть Съдовъ 1913 г. 20 апреля Е…''»), на беразе заліва Сядова і ўяўляюць сабой драўляныя крыжы з перакладзінай<ref name="Белов"> {{кніга|аўтар=Белов М. И.|загаловак=По следам полярных экспедиций|выдавецтва=Гидрометеоиздат|год=1977|старонак=144|частка=[http://www.polarpost.ru/Library/Belov-Po_sledam/text-po_sledam_expediciy-05.html Список памятных знаков и памятников освоения Советской Арктики]}}</ref>. У [[1929]] годзе экспедыцыя [[Ота Юльевіч Шміт|Ота Юльевіча Шміта]] паставіла на востраве Рудольфа памятную дошку з надпісам «''Месца, дзе загінуў Г. Я. Сядоў, які загінуў падчас паходу на Паўночны полюс''». На месцы меркаванага пахавання Г. Я. Сядова экіпаж дызель-электраход «''Об''» (капітан П. Г. Мірашнічэнка) усталяваў слуп, умацаваны камянямі, на якім у верхняй частцы напісана «''Сядоў''», а ніжэй па акружнасці ідзе надпіс «Экспедыцыя на „Сядове“». На мысе Брарок (паўднёвы захад вострава Рудольфа) на тоўстым драўляным брусе замацаваная памятная дошка з надпісам: «''Expedition Leut. Sedov 1912—1914 гг.''»<ref name="Белов" />. У 1934 годзе савецкая Гідраграфічная экспедыцыя на ледаколе «''Малыгін''» устанавіла на востраве Рудольфа знак у памяць аб экспедыцыі Г. Я. Сядова, які ўяўляе сабой драўляны стол з бляшанай таблічкай<ref>{{кніга|аўтар=Чуков В.|загаловак=Снова в высоких широтах|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1988|спасылка=http://www.skitalets.ru/books/snova_chukov/|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208084322/http://skitalets.ru/books/snova_chukov/|archive-date=8 снежня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091208084322/http://skitalets.ru/books/snova_chukov/|archivedate=8 снежня 2009}}</ref>. У [[1938]] годзе зімоўшчыкі палярнай станцыі на востраве Рудольфа знайшлі на мысе Аук флагшток і сцяг, якія Георгій Якаўлевіч марыў ўсталяваць на Паўночным полюсе<ref>Пинегин Н. В. [http://www.arctic.org.ru/pdf/130-135.pdf Лейтенант Седов идёт на полюс]</ref>. На медным кальцы тронка быў надпіс лацінкай «''Sedov Pol. Exped. 1914''». Гэта дрэўка ў 1977 годзе было ўстаноўлена на Паўночным полюсе ўдзельнікамі паходу атамнага ледакола «''Арктыка''»<ref>{{cite web|author=Мазный Н. В.|url=http://chron.eduhmao.ru/page_8_17_1.html|title=Ледокол «Арктика» у Северного полюса|publisher=Администрация Губернатора Ханты-Мансийского автономного округа — Югры|access-date=2009-12-20|archive-url=https://www.webcitation.org/64yoN42U3?url=http://chron.eduhmao.ru/page_8_17_1.html|archive-date=26 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. У [[1955]] годзе заслужаны мастак Расіі Валянцін Андрэевіч Міхалёў выканаў ў белым мармуры партрэт Георгія Якаўлевіча Сядова. У партрэце ўвасоблена ідэя супрацьстаяння арктычнай прыроды і мужнасці і волі чалавека<ref>{{cite web|url=http://www.cultinfo.ru/arts/sculpt/mikhalev/mikhalev.htm|title=Валентин Андреевич Михалёв (1926—1998), заслуженный художник России, скульптор, график|publisher=Культура в Вологодской области — областной web-портал культуры|access-date=2009-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110910130056/http://www.cultinfo.ru/arts/sculpt/mikhalev/mikhalev.htm|archive-date=10 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Газета «''Советская культура''» пісала аб гэтай скульптуры: {{пачатак цытаты}} Выдатны партрэт Георгія Сядова стварыў скульптар В. Міхалёва. Гэта вялікае, сапраўднае мастацтва. Ад партрэта вее рамантыкай паўночных паходаў, як быццам чуеш шум ільдоў і плёскат халодных паўночных вод… Гэта жывы чалавек, з гарачым і цвёрдым сэрцам, непакорлівы, валявы, настойлівы, вялікі падарожнік і рамантык. {{канец цытаты|крыніца=«Советская культура»}} Міхалёў прысвяціў Сядову таксама абагульнены алегарычны вобраз-сімвал «''Рэквіем''». У [[1977]] годзе на скалістым астраўку каля мыса Сталбовы ў бухце [[Амбарчык (бухта)|Амбарчык]]<ref name="geosf">[http://geosfera.org/aziya/889-vostochno-sibirskoe-more.html Восточно-Сибирское море // Сайт ''«Планета Земля»'' Geosfera.Org]</ref> быў усталяваны памятны знак у гонар Гідраграфічнай экспедыцыі Г. Я. Сядова, які ўяўляе сабой металічнае збудаванне вышынёй каля трох метраў. Сядову устаноўлены помнікі ў Маскве, Растове-на-Доне і Сядове. Помнік у Растове-на-Доне знаходзіцца паміж Варашылаўскім праспектам і завулкам Чэхава і ўяўляе сабой бронзавы бюст на высокім пастаменце з белага мармуру. Аўтар помніка — скульптар Мікалай Ваганавіч Аведыкаў. Сядоў выкананы падчас палярнай экспедыцыі, з авальнага башлыка выглядае вуглаваты занураны твар са строгімі вачыма, якія выпраменьваюць веру ў сваю справу<ref name="Альтер" />. === У філатэліі === Захаваліся паштовыя канверты Камітэта для рыштунку экспедыцый да Паўночнага полюса і па даследаванні рускіх палярных краін, які ў 1912 годзе збіраў сродкі на рыштунак экспедыцыі<ref>{{cite web|url=http://www.lib.pu.ru/bbk/exhibitions/bmarks/25.html|title=Конверт «Седовского Комитета»|publisher=Библиотека бестужевских курсов|access-date=2009-12-05|url-status=dead}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Поштай СССР былі выпушчаныя [[паштовая марка|паштовыя маркі]], прысвечаныя 75- і 100-годдзю Георгія Сядова. Марка ў гонар 75-годдзя была выпушчаная 4 ліпеня 1952 года<ref>[http://home.nestor.minsk.by/fsunews/ussr/1952/su1634.html 75th Birth Anniversary of G.Ya.Sedov.]</ref>. Мастак: Д. Клюеў. На марцы намаляваны партрэт Сядова ў форме марскога афіцэра на фоне арктычнага пейзажу<ref>{{кніга|аўтар=Сашенков Е. П.|загаловак=Полярная почта|частка=Арктические экспедиции России|месца=Москва|выдавецтва=Связь|год=1975}}</ref>. Марка ў гонар 100-годдзя была выпушчаная 25 студзеня 1977 года<ref>[http://home.nestor.minsk.by/fsunews/ussr/1977/su4571.html Birth Centenary of G. Ya. Sedov.]</ref>. Мастак: П. Бендэль. [[3 мая]] 1977 года ў гонар стагоддзя Сядова выраблялася таксама адмысловае гашэнне ў [[Архангельск]]у і Сядове<ref name="Рейниш—Педченко">{{кніга|аўтар=Рейніш В. П., Педченко О. В.|загаловак=Поштова атрибутика Донецької області в XIX—XXI ст. (каталог-довідник)|месца=Донецьк|выдавецтва=Чайка|год=2005|старонак=108}}</ref> Поштай СССР і Украіны выпускаліся мастацкія маркіраваныя канверты ў гонар Сядова. [[20 студзеня]] 1977 года выйшаў паштовы канверт, прысвечаны стагоддзю з дня нараджэння Сядова. Мастак: П. Бендэль. У 1997 годзе, у год 120-годдзя Сядова быў выпушчаны канверт працы мастака Г. Задняпранага<ref name="Рейниш—Педченко" />. [[5 мая]] 2002 года Новаазоўскі вузел сувязі правёў у Сядове яшчэ адно спецыяльнае гашэнне, якое было прысвечана 125-годдзю з дня нараджэння Сядова<ref name="Рейниш—Педченко" />. <gallery> Файл:Конверт Седовского Комитета 1.gif|Канверт «Сядоўскага Камітэта». 1912 год. Файл:Конверт Седовского Комитета 3.gif|Фрагмент канверта «Сядоўскага Камітэта». 1912 год. Файл:Georgi Sedov (timbre soviétique).jpg|Георгій Сядоў на паштовай марцы СССР 1952 года. Файл:1977. Георгий Седов.jpg|Сядоўскага Камітэта 1977 года. Файл:Спецгашение к 100-летию Седова.jpg|Спецыяльнае гашэнне ў гонар 100-годдзя з дня нараджэння Сядова. Архангельск. 1977 год. Файл:Музей Седова 164.JPG|Канверт «''80 гадоў першай рускай экспедыцыі да Паўночнага полюса''» з адмысловым гашэннем «''Экспедыцыя Г. Я. Сядова да Паўночнага полюса''». Файл:Музей_Седова_174.JPG|Паштовы канверт у гонар 120-годдзя з дня нараджэння Сядова. Файл:Музей Седова 172.JPG|Аднабаковая паштовая картка з адмысловым гашэннем у гонар 125-годдзя Сядова. Файл:Музей Седова 170.JPG|Партрэт Сядова намаляваны на паштовым канверце «''Гідраграфічны экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна''». Файл:G SedovMarka.jpg|Ледакольны параход «''Г. Сядоў''». </gallery> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сядо́ў Георгій Якаўлевіч||335—336}} * {{ВСЭ3|Седо́в Георгий Яковлевч|том=23|старонкі=168|аўтар=Галков П. Т.}} === Публікацыі Сядова === * ''Седов Г. Я.'' Путешествие на Колыму в 1909 г. // Записки по гидрографии, т. XLI, вып. 2—3, Петроград, 1917. * [http://www.emaproject.com/lib_view.html?id=pb00001718#m|1|n ''Седов Г. Я.'' Путешествие в Колыму и на «Новую Землю» в 1909—10 гг., П., 1917.] * ''Седов Г. Я.'' Экспедиция по исследованию губы Крестовой на Новой Земле в 1910 г./ Записки по гидрографии, т. XLIII, 1919. * ''Седов Г. Я.'' Как я открою Северный полюс // Синий журнал. — 1912. — № 13. — С. 6—7. === Публікацыі аб Сядове === * {{кніга|аўтар=Альтер М. С.|загаловак=Шаги к мечте: Очерк о нашем земляке-первопроходце Арктики Г. Я. Седове|месца=Донецк|выдавецтва=Шилтон|год=2007|старонак=32}} * {{кніга|аўтар=Визе В. Ю.|частка=Георгий Яковлевич Седов|загаловак=Русские мореплаватели|месца=М.|выдавецтва=Изд-во Министерства обороны СССР|год=1953}} * {{артыкул|аўтар=Воронцов В.|загаловак=Экспедиция Георгия Седова|выданне=Морской флот|год=2009|нумар=3}} * {{кніга|аўтар=Зубов H. H.|загаловак=Отечественные мореплаватели — исследователи морей и океанов|месца=М.|год=1954}} * {{кніга|аўтар=Кушаков П. Г.|загаловак=Два года во льдах на пути к Северному полюсу с экспедицией Г. Я. Седова|месца=Петроград|выдавецтва=10-я Гос. тип.|год=1920|старонак=247}} * {{кніга|аўтар=Лыкошин Б. А.|загаловак=Георгий Седов|спасылка =http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000020/index.shtml|месца=Ростов-на-Дону|выдавецтва=Ростовское книжное выдавецтва|год=1977|старонак =80|тыраж=20000}} * {{кніга|аўтар=Нагорный С. Г.|загаловак=Седов|месца=М.|выдавецтва=Молодая Гвардия|год=1939|серыя=Жизнь замечательных людей|старонак=232}} * {{кніга|аўтар=Пинегин Н. В.|загаловак=В ледяных просторах|месца=М.|выдавецтва=Государственное издательство|год=1924}} * {{кніга|аўтар=Пинегин Н. В.|загаловак=В ледяных просторах. Экспедиция Г. Я. Седова к Северному полюсу (1912—1914)|месца=М.|выдавецтва=ОГИ|год=2009|старонак=304|isbn=978-5-94282-526-3}} * ''Пинегин Н. В.'' Георгий Седов (1877—1914), 2 изд. М.-Л., 1953 * ''Пинегин Н. В.'' Георгий Седов. Изд-во Главсевморпути. 1953. * {{кніга|аўтар=Селезнев С. А.|загаловак=Первая русская экспедиция к Северному полюсу|месца=Архангельск|год=1964}} * {{кніга|аўтар=Черняховский Ф. И.|загаловак=Георгий Яковлевич Седов|месца=Архангельск|год=1956}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Седов%20Георгий%20Яковлевич/|title=Седов Георгий Яковлевич}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/110957/Седов ''Седов, Георгий Яковлевич''] в Большой биографической энциклопедии {{V|22|1|2010}} * [http://my-sedovo.narod.ru/STAT_SEDOV.html Статьи и материалы о руководителе и организаторе первой русской экспедиции к Северному полюсу Г. Я. Седове] * {{cite web|url=http://www.peoples.ru/science/seafarers/sedov/|title=Георгий Яковлевич Седов|publisher=Люди|access-date=2009-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221145224/http://www.peoples.ru/science/seafarers/sedov/|archive-date=21 лютага 2015|url-status=dead}} * {{cite web|author=В. Рогоза.|datepublished=16.05.2008|url=http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-16554/|title=Почему Георгий Седов спешил установить Российский флаг на Северном полюсе?|publisher=Школа жизни|access-date=2009-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509082658/http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-16554/|archive-date=9 мая 2014|url-status=dead}} {{Нарматыўны кантроль}} {{DEFAULTSORT:Сядоў Георгій Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Падарожнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Прататыпы літаратурных персанажаў]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Архангельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Данецкай вобласці]] imz2wj4ze9w4jf9u43jfoxfzzlwdb9v 0 143277 5176697 4718737 2026-08-06T17:14:56Z JerzyKundrat 174 5176697 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Заслаўскі}} {{ДД}} '''Багдан Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч, дваранін каралеўскі (1486—1488) і гаспадарскі (1492—1499), [[Ваяводы менскія|намеснік менскі]] (з 1499). == Жыццяпіс == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, малодшы сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. У 1486—1488 гадах дваранін караля [[Казімір Ягелончык|Казіміра]], потым дваранін вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. У 1494 годзе як вялікі прыстаў пад [[Мядзінінкай|Меднікамі]] сустракаў маскоўскае пасольства, якое везла ў Вільню вялікую княжну маскоўскую [[Алена Іванаўна|Aлену Іванаўну]]. У 1495 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] 14 «чалавек» у «Краснасельскім павеце», а ў маі 1499 года, названы без урадаў, пацвярджэнне на «людзей»-пінчан у «Краснасельскім павеце». Летам 1499 года названы ўжо з намеснікам менскім і захоўваў гэты ўрад да канца жыцця. У 1507 і 1508 гадах кароль [[Жыгімонт Стары]] паведамляў менскаму намесніку пра наданне ў трохгадовую арэнду менскага мыта менскаму войту [[Абрам Езафовіч|«жыду Абрахаму»]]. У 1508 годзе атрымаў пацвярджэнне караля Жыгімонта Старога на «двор» [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]], нададзены яму яшчэ вялікім князем Аляксандрам. У 1509 годзе кароль судзіў спрэчку князя Багдана з менскімі мяшчанамі пра няслушны збор падаткаў і патрабаваў ад свайго намесніка «крыўд ім не чыніць». У 1513 годзе [[Паны-Рада]] заклікаюць «брата і прыяцеля свайго» князя Багдана Іванавіча Заслаўскага намесніка менскага прывесці [[Менскі замак]] у гатоўнасць да абароны праз чаканы напад [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. У 1525 годзе для вырашэння спрэчкі князя [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі|Міхаіла Іванавіча Мсціслаўскага]] з сынам Фёдарам кароль адсылае князя Багдан Іванавіча Заслаўскага да князя Міхаіла з пажаданнем, каб вызначыў сыну ўтрыманне. У 1526 годзе ў справе з Міхалам Пятрашкавічам атрымаў дэкрэт па прысуджэнне сабе «людзей» Бесапішычаў, Каўшэвічаў, Варгвошычаў, Юрашэвічаў, Бартніковічаў і Рамановічаў у [[Менскі павет|Менскім павеце]]. На [[Попіс 1528 года]] ставіў да земскай службы 14 «коней». == Сям’я == Жанаты з Аграфенай (?—1542), дачкой [[ваяводы кіеўскія|кіеўскага намесніка]] [[Іван Хадкевіч|Івана Хадкевіча]], трымаў яе вотчынныя ўладанні — «двор» [[Лошыца|Лошыцу]] ў Менскім павеце і іншыя маёнткі ў Менскім і Аршанскім паветах. Сужэнцы мелі чатырох дачок. * Марыю (каля 1495&nbsp;— 1559), у першым шлюбе з князем Васілём Юр’евічам Талачынскім, у другім (з 1550) з [[Іван Гарнастай|Іванам Гарнастаем]], земскім падскарбім, маршалкам дворным і [[Ваяводы новагародскія|намеснікам новагародскім]]. * Ганну (каля 1500&nbsp;— 1542), у шлюбе з князем Янушам Раманавічам Друцкім-Любецкім, перад смерцю прыняла пострыг з імем Агаф’я; * Федзю (Федку, Феадору; каля 1510&nbsp;— 1560), у першым шлюбе (з 1533) з князем Сямёнам Ямантавічам-Падбярэзскім, дзяржаўцам кернаўскім, у другім (з 2.1.1541) з князем Андрэем Сямёнавічам Адзінцэвічам. * Тамілу (каля 1515&nbsp;— 1560), у шлюбе (пасля 1542) з князем [[Рыгор Фёдаравіч Друцкі-Горскі|Рыгорам Фёдаравічам Друцкім-Горскім (Бурнеўскім)]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Wolff J.'' Rod Gedymina. — Kraków, 1886. * ''Wolff J.'' Kniaziowie litewsko-ruscy od konca czternastego wieku. — Warszawa, 1895. * ''Boniecki А.'' Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku. — Warszawa, 1883. * ''Wolff J.'' Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132341}} * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/zaslawscy_mscislawscy01.html Генеалогія Заслаўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921144739/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/zaslawscy_mscislawscy01.html |date=21 верасня 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Багдан Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Багдан Іванавіч]] [[Катэгорыя:Старосты менскія]] q1a7t95nw3tkgomm5k2rxpk8opmcp6u 0 145400 5176728 5149283 2026-08-06T18:55:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176728 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ві́ктар Уладзі́міравіч Я́рац''' ({{ДН|23|10|1948}}, [[Красны Мост|пасёлак Красны Мост]], {{МН|Рэчыцкі раён|у Рэчыцкім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[літаратуразнавец]], [[крытык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1966 г. паступіў на філалагічны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У кастрычніку 1968 г. разам з [[Алесь Сцяпанавіч Разанаў|Алесем Разанавым]] і Львом Барташам выступіў ініцыятарам калектыўнага ліста студэнтаў філфака ў ЦК КПБ на імя Пятра Машэрава. Подпісы пад лістом паставіла большасць студэнтаў факультэта. У лісце патрабавалася перавесці выкладанне на беларускім аддзяленні філфака на беларускую мову. Ліст выклікаў вялікую незадаволенасць партыйнага начальства, яго ініцыятараў бэсцілі на партыйных і камсамольскіх сходах. За студэнтаў заступаліся некаторыя выкладчыкі, у тым ліку [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]] (які быў куратарам іх групы) і [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]]<ref>Гілевіч, Ніл. Між роспаччу і надзеяй. Абрыс пройдзенага шляху ў сьвятле адной мары // [http://kamunikat.org/dziejaslou.html?pub_start=60&pubid=6333 Дзеяслоў. 2006. №4(23)]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Леў Барташ прыгадваў, як іх траіх вадзілі да рэктара ўніверсітэта [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка|Сеўчанкі]] і як гэты вучоны-оптык высокага ўзроўню, калі трое толькі пераступілі парог кабінету, адразу пачаў называць іх «буржуазнымі нацыяналістамі»<ref>Бартош, Леў. Яны баранілі Беларусь // Новы час. 2008. 3 кастрычніка. С. 15.</ref>. Пасля таго як Алесь Разанаў, Віктар Ярац і Валянціна Тоўкун з'ездзілі ў [[Зэльва|Зэльву]] да [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], два першыя ўзімку 1969 былі выключаны з БДУ праз няздачу заліку па ваеннай падрыхтоўцы (да гэтага яны былі выдатнікамі вучобы). Ярац узгадваў, як яму казалi тады: «Як можа быць, вы ж – не заходнiк, i пайшлi на такое»<ref>Ярац, Віктар. «Нашы людзі сачылі за вамі...» // Літаратура і мастацтва. 1993. 1 кастрычніка. С. 14.</ref>. З дапамогай [[Максім Танк|Максіма Танка]] працягнуў навучанне ў [[Гомельскі педагагічны інстытут|Гомельскім педагагічным інстытуце]], на базе якога ў 1969 г. быў адкрыты ўніверсітэт (скончыў у 1970). Быў некалькі месяцаў загадчыкам сельгасаддзела рагачоўскай раённай газеты «Камунар». У 1970—1971 гг. служыў у Савецкай Арміі. Працаваў на Гомельскай студыі тэлебачання. У 1975 г. скончыў аспірантуру пры кафедры беларускай літаратуры Гомельскага ўніверсітэта, у 1976 г. абараніў [[Кандыдат філалагічных навук|кандыдацкую дысертацыю]] «Рытмічны лад сучаснай беларускай лірыкі»<ref>Ярец, В. В. Ритмический строй современной белорусской лирики: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук: специальность 10.01.03 Литература народов СССР / Ярец Виктор Владимирович; Академия наук Белорусской ССР, Институт литературы им. Янки Купалы. - Минск, 1976. - 11, [1] с.</ref>. Працуе выкладчыкам гэтага ўніверсітэта, з 1978 г. — дацэнт. == Творчасць == Першыя вершы апублікаваў у газеце «Піянер Беларусі» ў школьныя гады. Актыўна пачаў выступаць у друку з 1966 г. Аўтар зборнікаў вершаў «Уваходзіны» (1976), «Добрыца» (бібліятэка часопіса «Маладосць», 1989), «Дняпроўскі бакен» (1992). У 1980 годзе ўступіў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]. Выступае ў перыядычным друку па праблемах развіцця сучаснай беларускай паэзіі. Напісаў вучэбна-метадычны дапаможнік для студэнтаў-філолагаў «Беларускія паэты — лаўрэаты Ленінскай і Дзяржаўнай прэмій СССР» (Гомель, 1983). Перакладае творы балгарскіх, літоўскіх, рускіх, украінскіх паэтаў на беларускую мову. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП (1992-95)||Віктар Уладзіміравіч Ярац}} * Дзярновіч, Алег. [http://slounik.org/153722.html Ярац Віктар] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956-1991. Пэрсанажы і кантэкст. Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. * Дзярновіч, Алег. Ярац Віктар Уладзіміравіч // [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9487 Нонканфармізм у Беларусі: 1953-1985. Даведнік. Том 1 / Аўтар-уклад. Алег Дзярновіч. Мінск, 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180627023344/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9487 |date=27 чэрвеня 2018 }}. *Івашчанка, А. Справа Разанава: як у 1968-м трое мінскіх студэнтаў кінулі выклік сістэме // Наша гісторыя, №5, 2018, с. 36-39. ISBN 2617-2305 == Спасылкі == * [http://www.lit-bel.org/by/friends/682/726.html Асабістая старонка Віктара Яраца на сайце Саюза беларускіх пісьменнікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170620084516/http://www.lit-bel.org/by/friends/682/726.html |date=20 чэрвеня 2017 }}. {{DEFAULTSORT:Ярац Віктар}} [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з балгарскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] m7pecfci3iarlzwyihmrjgoong7nuho 0 145723 5176816 5151795 2026-08-07T01:43:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176816 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Галубічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir=N|lat_deg=55|lat_min=6|lat_sec= 41 |lon_dir=E|lon_deg=27|lon_min=57|lon_sec= 57 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет2 = Галубіцкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hałubičy |сайт = |OpenStreetMap = 243016473 }} '''Галу́бічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Halubičy}}, {{lang-ru|Голубичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0035427&q_id=6124965|title=Решение Глубокского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 112 «О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад і з’яўляецца цэнтрам [[Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Галубіцкага сельсавета]]. Насельніцтва 437 чал. ([[2006]]). Знаходзяцца за 18 км на паўднёвы ўсход ад [[Глыбокае|Глыбокага]], за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Падсвілле]]; на аўтамабільнай дарозе на [[Падсвілле]] — [[Докшыцы]]. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Галубічы як уладанне полацкага баярына Яшкі Корсакавіча датуецца 1431 годам. У XVI ст. паселішча зрабілася цэнтрам маёнтку ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], уладанне Івана Корсак (памёр да 1528), потым яго ўдавы. Пазней маёнтак падзялілі паміж сабою сыны Івана: Глеб (у 1551 годзе атрымаў дазвол на заснаванне тут мястэчка і, паводле «Полацкай рэвізіі» 1552 года, валодаў 14 дварамі мяшчан у Галубічах і 22 сялянскімі дварамі ў навакольнай воласці), [[Багдан Корсак|Багдан]] (у 1552 годзе валодаў 29 сялянскімі дварамі) і [[Фёдар Корсак|Фёдар]] (20 двароў). Агулам маёнтак налічваў 85 двароў. Пазней Галубічы знаходзілася ва ўладанні сыноў Багдана Корсака — [[Рыгор Корсак|Рыгора]] і [[Стэфан Корсак|Стэфана]]. Апошні выдаў сваёй жонцы Настассі Гарабурдзе запіс на 4 тыс. коп грошаў з маёнтку Галубічы. У 1623 годзе яна пакінуў гэтую суму сыну свайго брата Аляксандру Гарабурдзе. Сыны Рыгора [[Ян Рыгоравіч Корсак|Ян]] і [[Яўстах Рыгоравіч Корсак|Яўстах]] выкупілі долю свайго дзядзькі ў Гарабурдаў. [[Ян Корсак-Галубіцкі]] 29 ліпеня 1622 года зрабіў дарчы запіс мясцовай праваслаўнай царкве, дзе значалася, што тут будуць утрымлівацца «''законницы набожества греческого веры стародавнее''». Яўстах перажыў сваіх дзяцей і пакінуў маёнтак базылянскаму манастыру Святой Тройцы ў [[Вільня|Вільні]]. Сын Яна Рыгор, [[харунжы полацкі]], у 1635 годзе аспрэчыў гэты тастамент і адабраў палову Галубічаў у манахаў як сваю бацькоўскую спадчыну. [[Файл:Галубічы Голубичи Hołubicze царква пач. ХХ ст.jpg|alt=Царква Успення Прасвятой Багародзіцы ў Галубічах, пачатак ХХ ст.|міні|328x328пкс|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы ў Галубічах, пачатак ХХ ст.]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Галубічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года -- [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У канцы XVIII ст. ў мястэчку дзейнічала грэка-каталіцкая царква (згарэла ў 1822), у 1843 годзе збудавалі новую царкву Міколы Цудатворца. У 2-й палове XIX — пачатку XX стст. у мястэчку былі праваслаўная царква, яўрэйскі малітоўны дом, крама, шынок. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Галубічы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны Дзісенскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У 1939 годзе Галубічы ўвайшлі ў [[БССР]], 12 кастрычніка 1940 года сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1970 год тут было 82 двары, на 1992 — 181, на 2006 — 207. <center><gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Hałubičy. Галубічы (1930-39) (2).jpg|Будынак гміны Выява:Hałubičy. Галубічы (1929-39).jpg|Сядзіба, паляванне Выява:Hałubičy. Галубічы (1929-39) (2).jpg|Сядзіба Выява:Hałubičy. Галубічы (1929-39) (4).jpg|Паляўнічыя </gallery></center> == Насельніцтва == * * 1882 год — 116 чал.<ref>Hołubicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/113 113].</ref> * 1921 год — 97 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część II. Ziemia Wileńska. Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.</ref>; * 1941 год — 245 чал.; * 1970 год — 283 чал.<ref name=":0">[[Язэп_Бунто]], [[Вячаслаў_Насевіч]]. Галубічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 459.</ref>; * 1992 год — 480 чал.<ref name=":0" /> * 2006 год — 437 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён|к}} С. 443.</ref> === Інфраструктура === У Галубічах працуюць школа, клуб, бібліятэка, пошта. == Культура == * Традыцыі інсітнага (наіўнага) мастацтва Віцебшчыны — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23БК000140}}. == Турыстычная інфармацыя == === Славутасці === * На паўночна-заходняй ускраіне Галубічаў знаходзіцца [[Галубічы (гарадзішча)|гарадзішча]] ранняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] і сярэднявечча — {{ГККРБ 4|213В000379}}. * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] 1908 г. === Страчаная спадчына === [[Файл:Галубічы. Падмурак царквы (01).jpg|thumb|Падмурак царквы]] * Царква Мікалая Цудатворца на могілках (1843), была разабрана савецкімі ўладамі пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]] захоўваецца [[Распяцце з Галубічаў]] — самы ранні з падобных помнікаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] * Сядзіба === Памятныя мясціны === * Помнік савецкім воінам і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанам]], загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну<ref name="elim">{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т., Т. 2. Габой — Карціна|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=2|старонкі=19|старонак=702|тыраж=9500}}</ref>. * Помнік жыхарам Галубічаў і навакольных вёсак, расстраляных нямецка-фашысцкім акупантамі ў 1941—1943 гг.<ref name="elim" /> == Вядомыя асобы == * [[Алесь Дубровіч]] (1910—1942) — беларускі паэт. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|4}} — С. 471. * ''Лявонаў І. І''. Галубічы // {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т., Т. 2. Габой — Карціна|адказны=Рэдкал.: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=2|старонкі=19|старонак=702|тыраж=9500}} * Hołubicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/113 113]. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта. Глубокое: план|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/golubichi/index.htm}} {{Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)}} [[Катэгорыя:Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Галубічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] b84iq24hbxn0gk9rdripd72iymprtby 0 150417 5176971 4994004 2026-08-07T10:05:38Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Катастрофы 1885 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176971 wikitext text/x-wiki '''Пажар 1885 года ў Гродне''' — моцны [[пажар]], які адбыўся [[29 мая]] [[1885]] года ў [[Гродна]] і знішчыў большую частку [[Стары горад (Гродна)|старога горада]]. Пасля пажару адбудова пацярпелых будынкаў праводзілася ў сучасным на той момант стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. == Пачатак пажару == Пажар пачаўся 29 мая 1885 каля 9 гадзін раніцы, калі загарэлася драўляная хата Кейхмана Бішковіча на [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Траецкай вуліцы]] ў раёне Школьнага двара. Моцны вецер і сухое надвор'е дазволілі пажару хутка распаўсюдзіцца на ўсю цэнтральную частку горада. Агонь хутка ахапіў суседнія кварталы і бушаваў да чатырох гадзін ночы. Згарэла большая частка забудовы вуліц [[Вуліца Карла Маркса (Гродна)|Купецкая]], [[Вуліца Кірава (Гродна)|Паліцэйскай]], Гарохавай (сярэдняя частка [[Сацыялістычная вуліца (Гродна)|Сацыялістычнай]]), [[Вуліца Карла Маркса (Гродна)|Брыгітскай]], [[вуліца Паўлоўскага|Пясочнай]], [[Вуліца Карбышава (Гродна)|Жандармскай]], [[Савецкая вуліца (Гродна)|Саборнай]], [[Калючынская вуліца (Гродна)|Калужанской]], частка дамоў [[Савецкая вуліца (Гродна)|Параднага пляца]]. Лакальныя пажары працягваліся яшчэ некалькі дзён. Пазней загарэлася Занёманскае прадмесце, куды агонь перакінуўся праз пылаючыя лясы. == Разбурэнні == Вынікі пажару аказаліся катастрафічнымі для горада. Пажар разбурыў ці моцна пашкодзіў усе гарадзенскія гасцініцы, дзясятак [[яўрэі|яўрэйскіх]] малітоўных школ і дзіцячы прытулак, дэпо земляробчых машын і майстэрню фабрыкі Лільполь і Рау (філіял Варшаўскай), згарэў дэпутацкі архіў дваранскага збору і апякунскай рады. Нягледзячы на моцны пажар, у выніку самаадданай барацьбы з агнём удалося адстаяць такія будынкі, як будынак [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|фарнага касцёла]], [[Будынак мужчынскай гімназіі, Гродна|мужчынскай гімназіі]] і жаночай гімназіі, аддзяленні дзяржбанка (будынак пазменнай школы на вуліцы Сацыялістычнай). У [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|Брыгітскім манастыры]] абгарэла званіца (не захавалася да нашага часу), і згарэлі драўляныя завяршэнні вежаў касцёла. Усяго было знішчана 139 каменных і 380 драўляных хат, 34 каменных і 331 драўляных гаспадарчых пабудоў. Ад пажару пацярпела 2392 сем'і (7105 чалавек). Тым не менш чалавечыя страты былі мінімальныя, у пажары загінула толькі 3 чалавекі. У грашовым выражэнні шкода ад згарэлай нерухомасці склала вялізную тых цэнах суму ў 1 857 130 рублёў. Пажар назаўжды змяніў архітэктурнае аблічча гістарычнага цэнтра Гродна. Былі знішчаны амаль усе будынкі [[15 ст.|XV]]-[[18 ст.|XVIII]] стагоддзяў, а пасля аднаўлення гарадской забудовы ў [[1885]]—[[1900]] гадах асноўнае архітэктурнае аблічча горада вызначаў ужо модны ў тыя гады стыль эклектыкі. == Адлюстраванне пажару == «Дапажарны» Гродна адлюстраваны на рэдкіх фота, а таксама ў акварэлях і малюнках [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Сам пажар зарэгістраваў [[Чэслаў Янкоўскі]] (малюнак быў надрукаваны ў часопісе «[[Kraj]]»). Губернскія ўлады правялі фатаграфічную рэгістрацыю згарэлых вуліц і кварталаў і адправілі фота ў [[Санкт-Пецярбург]]. На жаль, даследнікам гісторыі Гродна дагэтуль не ўдалося адшукаць у архівах гэту калекцыю. ==Літаратура== *Трусов Игорь. Архитектура Гродно. Невосполнимые утраты. XIX—XX вв. Гродно: ЮрСаПринт, 2011. — 84 с. ISBN 978-985-90194-3-6 {{Катастрофы ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі 29 мая]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Гродне]] [[Катэгорыя:Май 1885 года]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1885 года]] i049qjksakcx10w9pma0jvwd9z1zuyz 0 158166 5176632 5173436 2026-08-06T14:36:15Z Pabojnia 135280 /* Гісторыя */ афармленне 5176632 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Juniper-berries-green FI-EU 2007-Sep-09 by-RAM.jpg | image title = Агульны выгляд расліны. | image descr = Агульны выгляд расліны | regnum = Расліны | parent = Juniperus | rang = Від | latin = Juniperus communis | author = [[L.]], [[1753]] | iucnstatus = lc | wikispecies = Juniperus communis }} '''Ядло́вец звыча́йны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|70}}</ref> (''Juniperus communis'') — [[Вечназялёныя расліны|вечназялёны]] [[хвоя|хвойны]] [[куст]], радзей [[дрэва]], [[Біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat|ядловец|Juniperus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|кіпарысавыя|Cupressaceae}}. Распаўсюджаны ў Паўночным паўшар’і ад прыпалярных абласцей да гор [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Расце ў самым розных біятопах — ад балот і лясоў з лугамі да скалістай мясцовасці. Акрамя гэтага, вельмі зменлівы від — еўразійская тыповыя разнавіднасць дасягае да некалькіх метраў у вышыню, у той час як іншыя разнавіднасці, распаўсюджаныя ў іншых частках арэалу, больш нізкія. Ядловец карысны для чалавека і адыгрывае важную ролю ў культуры. Ён выкарыстоўваецца, у прыватнасці, як лекавая, харчовая, эфіраалейная, фітанцыдная, драўняная, смаланосная, дэкаратыўная і фітамеліярацыйная расліна. Часта вырошчваецца ў якасці дэкаратыўнага кустоўя. Адыгрывае таксама важную ролю ў прыродных біяцэнозах, паколькі стварае месцапражыванні для невялікіх птушак і сысуноў. == Назва == Замест літаратурнай назвы ядловец у розных частках Беларусі можна пачуць ялавéц, ялóвец, ялéнец, яловіц<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref><ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Juniperus communis/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918</ref><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref><ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref> (у аснове назвы — спецыфіка будовы лісця: у маладых раслін яно хвоепадобнае). На Віцебшчыне і Смаленшчыне кажуць не ядловец, а мажуха<ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref><ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref> (ад {{lang-ru|можжевельник}})<ref>{{Cite web |url=http://delaemvmeste.by/belaruskiya-slovyi-azimka/ |title=Азімка |access-date=3 студзеня 2016 |archive-date=5 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905211526/http://delaemvmeste.by/belaruskiya-slovyi-azimka/ |url-status=dead }}</ref>. Прыводзіцца таксама ялавец звычайны<ref name="Інбелкульт">{{кніга |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l13/3 |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонак = 80 }}</ref>. Навуковая назва ўведзена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у 1753 годзе і апублікавана ў ''[[Species plantarum]]''<ref name=tpl>{{Cite web | url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2332579 | title= Juniperus communis L. | work= The Plant List (2013). Version 1.1. | access-date= 18 мая 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20150319084736/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2332579 | archive-date= 19 сакавіка 2015 | url-status= dead }}</ref>. Раней гэты від быў апісаны як ''Juniperus baccifera'', ''J. minor'', ''J. montana'', ''J. vulgaris'', ''J. foliis sessilibus''<ref name=kluk>{{Кніга|аўтар=Krzysztof Kluk|загаловак=Dykcyonarz roślinny. Tom II|выдавецтва=Drukarnia Xięży Piiarów|месца=Warszawa|год=1808 |старонкі=66-67}}</ref>. Родавая назва ''Juniperus'' паходзіць ад [[Старажытны Рым|старажытнарымскай]] назвы {{bt-bellat|Ядловец казацкі{{!}}ядлоўца казацкага|Juniperus sabina}}, ужыванай у якасці абартыўнага сродку ({{lang-la|iuvenis}} = маладая жанчына, {{lang-la|parere}} = нарадзіць). Відавая назва ''communis'' значыць паўсюдны, звычайны, найчасцей сустраканы<ref name=rejewski>{{кніга|аўтар=Rejewski Marian |загаловак=Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich |год=1996 |выдавецтва=KiW |месца=Warszawa | старонкі=91 |isbn=83-05-12868-7}}</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Juniperus_communis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-082.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|1}}|color=lightgreen}} [[Вечназялёныя расліны|Вечназялёны]] куст вышынёй 1-4 м<ref name="ЛР"/>, радзей дрэва з некалькімі стваламі вышынёй 8-12 (часам да 20<ref name="seneta"/>) метраў. Расце павольна. [[Крона дрэва|Крона]] ў мужчынскіх асобін больш вузкая, конусападобная або яйцападобная, у жаночых — больш ці менш распасцёртая, часам са звіслымі на канцы [[Галіна (батаніка)|галінамі]]; ствол прамы, з шэра-бурай патрэсканай карой, галінкі чырванавата-бурыя, ніжнія — узыходныя або распасцёртыя, астатнія прамастойныя<ref name="ЛР"/><ref name="ЭПБ. У 5-і т. Т. 5. С. 454">ЭПБ. У 5-і т. Т. 5. С. 454</ref>. Найбольшым прадстаўніком віду лічыцца асобнік з акружнасцю ствала 2,8 метра на вышыні грудзей, які расце ў правінцыі {{нп3|Нерке||ru|Нерке}} ў цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]<ref>Christopher J. Earle: [http://www.conifers.org/cu/Juniperus_communis.php Juniperus communis]. W: The Gymnosperm Database [on-line].</ref>. У Польшчы ў вёсцы {{нп3|Вёска Нэпле|Нэпле|pl|Neple}} рос асобнік, які замерылі пасля таго, як яго вывернула ветрам у 1958, ён меў 12,9 метра вышыні і 3,02 метры абхопу на ўзроўні грудзей<ref>Cezary Pacyniak: Najstarsze drzewa w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo PTTK «Kraj», 1992, s. 31-32. ISBN 83-7005-199-5.</ref>. Цяперашні польскі рэкардсмен па абхопу мае акружнасць у 134 см на ўзроўні грудзей<ref>[http://www.przegladlesniczy.com.pl/drzewa/index.html Najgrubsze drzewa w Lasach Państwowych]. Przegląd Leśniczy.</ref>. [[Парасткі]] трохгранныя, чырванавата-бурыя, з выразнымі рэбрамі, на іх размешчаны па тры калючыя хваінкі (8-20 мм даўжынёй). Зверху хваінкі бялёсыя з васковым налётам, знізу бліскучыя, зялёныя, ля аснавання сучлененыя. Захоўваюцца на галінах на працягу чатырох гадоў. Для ядлоўцаў, як і для іншых прадстаўнікоў сямейства [[кіпарысавыя|кіпарысавых]], характэрна разгалінаванне парасткаў у розных напрамках, але не ў адной плоскасці<ref name="ПАТ">P. A. Thomas, M. El-Barghathi, A. Polwart. Biological Flora of the British Isles: Juniperus communis L. «Journal of Ecology». 95, 6, s. 1404—1440, 2007. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2007.01308.x (ang.).</ref>. Драўніна цяжкая, шчыльная, духмяная. [[Кара (біялогія)|Кара]] цёмна-шэрая або шаравата-бурая, падоўжна лупіцца доўгімі пасмамі<ref name="ЛР"/><ref name="Stanisław Spława-Neyman">Stanisław Spława-Neyman, Zofia Owczarzak: [http://www.itd.poznan.pl/pl/index.php?id=49 Jałowiec (Juniperus communis L.)]. W: Baza danych — Vademecum (Użytkowe gatunki drewna) [on-line]. Instytut Technologii Drewna.</ref>. Ядловец мае высока развітую каранёвую сістэму, якая часта распасціраецца больш, чым на 4 м, з агульнай даўжынёй каранёў да 1 км (у 40-гадовага асобніка)<ref name="bobinski_16"/>. Карані растуць паблізу ад паверхні глебы<ref name="seneta"/>. Нягледзячы на [[Мікарыза|мікарызу]] і гіфы грыбоў, якія аплятаюць карані, ядловец захоўвае ўласныя {{нп3|каранёвыя валасінкі|||Root hair}}<ref name="bobinski_16"/>. [[Лісце]] (ігліца) даўжынёй ад 5 да 12 (рэдка да 15) мм, шырынёй 0,7-2 мм, сядзячае, жорсткае, лінейна-шылападобнае або шылападобна-завостранае, калючае, амаль трохграннае, шчыльнае, зверху шэра-зялёнае, злёгку жалабатае, з адной непадзельнай або часам да сярэдзіны падзеленай белай [[вусцеек|вусцяйковай]] палоскай уздоўж сярэдняй жылкі, з ніжняга боку бліскуча-зялёнае з тупым кілем<ref name="seneta"/><ref name="ПАТ"/>, размешчана кальчакамі па тры. Захоўваецца на парастках тры гады. {{Фотарадок|Juniperus communis20090613 004 Male Plant.jpg|Juniperus communis20080612 23 Female Plant.jpg|Juniper needles.jpg|ш1=153|ш2=460|ш3=210|тэкст=Злева направа: <br /> Мужчынскія шышкі. Жаночыя пупышкі. Парасткі з лісцем|align=center|color=lightgreen}} {{Біяфота|Juniperus communis fruits - Keila.jpg|left|ш=250|Шышкаягады ядлоўца|color=lightgreen}} [[Аднадомныя расліны|Аднадомныя]] або часцей [[двухдомныя расліны]]. Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] (мікрастробілы) амаль сядзячыя, жаўтлявыя. Маюць выгляд жоўтых каласкоў, якія нясуць шчытападобныя лускі з трыма-сям’ю пылавікамі. Жаночыя органы споранашэння падобныя на зялёныя пупышкі. Яны складаюцца з некалькіх насенных лусак і трох насенных зародкаў. Пасля апладнення лускі жаночай шышачкі зрастаюцца і ўтвараюць сакавітую зялёную [[шышкаягада|шышкаягаду]] круглявай формы. Гэта не ягады, а шышкі з мясістым лісцем, якое зраслося<ref name="Верзилин">{{ref-ru}} ''{{нп3|Мікалай Міхайлавіч Вярзілін|Верзилин Николай Михайлович|uk|Верзилін Микола Михайлович}}'' По следам Робинзона. Сады и парки мира.&nbsp;— Л.: Детская литература., 1964.&nbsp;— 576с.</ref>. Праз год шышкаягады становяцца чорнымі з васковым налётам або без яго. Шышкаягады шматлікія, дыяметрам 5-9 мм, прадаўгавата-яйкападобныя або шарападобныя, акруглыя, бледна-зялёныя, спелыя — чорна-сінія з блакітным налётам ці без яго, спеюць на другі ці трэці год, складаюцца з 3 ці 6 лусак, сядзяць на вельмі кароткіх ножках. У шышцы 3 (часам 1-2) [[насенне|семачак]] з цвёрдай абалонкай<ref name="Верзилин"/>, падоўжана-яйкападобных або яйкападобна-канічных, жоўта-бурых. Даўжыня 4-5 мм. == Распаўсюджанне і экалогія == === Гісторыя === Выкапневыя рэшткі таксонаў секцыі ''Juniperus'' вядомыя толькі ў Еўропе і Міжземнамор’і, дзе ёсць пласты сярэдняга [[міяцэн]]у. На падставе {{нп3|Малекулярны гадзіннік|малекулярнага гадзінніка|ru|Молекулярные часы}} падзел секцыі ''Juniperus'' і ''Caryocedrus'' датуецца каля 49,1-29,9 млн гадоў таму. У падзеле секцыі ''Juniperus'' 17,5-4,7 млн гадоў таму вылучыліся ядлоўцы з блакітнымі шышкаягадамі. У межах віду ''Juniperus communis'' падзел па лініі асваення Старога Свету і Паўночнай Амерыкі наступіў 4,6-0,3 млн гадоў таму<ref name="mao"/>. Па заканчэнні [[плейстацэн]]у з прытулкаў, вольных ад ледавіковага покрыва, ядловец звычайны рэкаланізаваў прыпалярныя вобласці. Падчас {{нп3|Вісконсінскае аблядненне|Вісконсінскага абляднення|ru|Висконсинское оледенение}} амерыканскімі прытулкамі віду былі, верагодна, паўднёвыя [[Апалачы]] і [[Скалістыя горы]], хрыбет [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]] і цэнтральная [[Паўвостраў Аляска|Аляска]]<ref name="adams_2014_122"/>. У Еўропе пры адстутнасці выкапневых слядоў, на падставе даследаванняў малекулярнай лічыцца, што ядловец звычайны, верагодна, заставаўся падчас апошняга зледзянення на ўскраіне ледавіковага покрыва, у тым ліку ў Цэнтральнай Еўропе<ref name=michalczyk>{{cite journal | author=Inga M. Michalczyk, Lars Opgenoorth, Yvonne Luecke, Stefan Huck, Birgit Ziegenhagen | title=Genetic support for perglacial survival of Juniperus communis L. in Central Europe | journal=The Holocene | volume=20, 6 | pages=887-894 | url=http://hol.sagepub.com/content/20/6/887.abstract | access-date=18 мая 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150319135526/http://hol.sagepub.com/content/20/6/887.abstract | archive-date=19 сакавіка 2015 | url-status=dead }}</ref>. Невялікая колькасць [[пылок|пылку]] ядлоўца вядома з каля 13 тысяч гадоў таму ў многіх месцах на кантыненце, але выразна высокім (больш за 50 %) з’яўляецца яго ўдзел у [[Паліналогія|паліналагічных]] запісах з раёнаў [[Альпы|Альп]] і [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]]. Каля 12 тысяч гадоў таму ядловец распаўсюдзіўся ва ўсходнім кірунку, павялічыўшы сваю долю ў Цэнтральнай Еўропе<ref name=ralska>{{Кніга| аўтар= Magdalena Ralska-Jasiewiczowa (ed.) | загаловак= Late Glacial and Holocene history of vegetation in Poland based on isopollen maps | год= 2004 | выдавецтва= W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences | месца= Kraków | isbn = 83-89648-23-7 | старонкі= 125-133}}</ref>. Ісландыя і Грэнландыя таксама былі каланізаваны звычайным ядлоўцам еўраазіяцкай групы разнавіднасцей<ref name="adams_2014_122"/>. У {{нп3|Позні дрыяс|познім дрыясе|ru|Поздний дриас}} (каля 10.5 тыс. гадоў таму) значна павялічылася доля ядлоўца ў раслінным покрыве, асабліва на поўначы Польшчы, што звязана з перыядычным астуджэннем клімату. З пачаткам [[галацэн]]у каля 10 тыс. гадоў таму наступіў спад ролі ядлоўца ў ландшафце земляў польскіх і толькі ў апошнюю тысячу гадоў, яго доля зноў вырасла, што звязана з уздзеяннем чалавека — высечкай лясоў і з’яўленнем бедных пашаў і адлогаў<ref name="ralska"/>. === Арэал === {{Біяфота|Jeneverbes.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў Нідэрландах|color=lightgreen}} {{Біяфота|JuniperusCommunisAlpina.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў Балгарыі|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца адным з самых распаўсюджаных прадстаўнікоў голанасенных. Гэта адзіны від ядлоўца, які сустракаецца і ў [[Заходняе паўшар’е|Заходнім]], і ва [[Усходняе паўшар’е|Усходнім]] паўшар’ях<ref>Robert P. Adams: Junipers of the World: The Genus Juniperus. Trafford Publishing, 2014, s. 27-33. ISBN 1490723250.</ref>. Расліна сустракаецца ва [[Умераны клімат|ўмераным клімаце]] [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар’я]] ([[Еўропа]], [[Азія]], [[Паўночная Амерыка]]), расце таксама ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Трапічны клімат|трапічных раёнах]] Азіі ([[Непал]], [[Пакістан]]). У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] расце, пачынаючы з поўдня ў горных раёнах у [[Каліфорнія|Каліфорніі]] на захадзе і [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] на ўсходзе. На поўначы даходзіць да ўзбярэжжа [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], але адсутнічае на астравах [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Арктычнага архіпелагу]]. Пры гэтым расце ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа [[Востраў Грэнландыя|Грэнландыі]]<ref name="ВЫ">[http://linnaeus.nrm.se/flora/barr/cupressa/junip/junicomv.jpg Juniperus communis L.]. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I—III. — Koeltz Scientific Books, Königstein).</ref>. У Еўропе арэал віду ахоплівае амаль увесь кантынент, за выключэннем [[Азорскія астравы|Азорскіх]] і [[Балеарскія астравы|Балеарскіх]] астравоў і [[Востраў Крыт|Крыта]]. На поўначы дасягае [[Ісландыя|Ісландыі]] і паўночных канцоў [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскага паўвострава]]. У паўднёвай частцы Еўропы назіраецца амаль выключна ў гарах. Таксама расце ў гарах на поўначы Афрыкі. Далей на ўсход прысутнічае ў паўночнай частцы [[Малая Азія|Малой Азіі]] і на [[Каўказ]]е. Акрамя таго, ёсць ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], хоць на поўдні [[Украіна|Украіны]] і на поўдні [[Расія|Расіі]] фрагментавана. У [[Азія|Азіі]] арэал віду ўключае ў сябе паўночную частку кантынента ад [[Сібір]]ы і ўзбярэжжа [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] праз горныя раёны [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] да [[Гімалаі|Гімалаяў]] на поўдні. На Далёкім Усходзе ядловец звычайны расце на [[Паўвостраў Камчатка|Камчатцы]], [[Востраў Сахалін|Сахаліне]] і [[Японскія астравы|Японскіх астравах]] (адсутнічае на [[Чукоцкі паўвостраў|Чукотцы]])<ref name="ПАТ"/><ref name="adams_2014_122"/><ref name="ВЫ"/>. Сустракаецца нераўнамерна па ўсёй Беларусі<ref name="ЛР">{{кніга |частка = Можжевельник обыкновенный |загаловак = Лекарственные растения и их применение |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |старонкі = 73-75 |старонак = 592 |тыраж = 120 000 }}</ref> У Беларускім Палессі па лініі (з захаду на ўсход): [[Маларыта]] — [[Белаазёрск]] — [[Івацэвічы]] — [[Старобін]] — [[Чырвонае (возера)|возера Чырвонае]] — [[гарадскі пасёлак|Акцябрскі]] — [[Парычы]] — [[Горваль]] — [[Борхаў]] — [[Ветка]] — [[Дзям’янкі]] праходзідь паўднёвая мяжа суцэльнага яго пашырэння. На поўдзень ад гэтай лініі — астраўныя месцазнаходжанні<ref name="ЭПБ. У 5-і т. Т. 5. С. 454"/>. У Расіі ядловец звычайны распаўсюджаны ў лясной і [[лесастэп]]авай зонах [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі]], [[Заходняя Сібір|Заходняй]] і часткова [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. Ва Украіне расце ў Карпатах (ніжні горны лясны пояс), на Палессі, а таксама ў Крыму. Раёны нарыхтовак — [[Львоўская вобласць|Львоўская]], [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўская]], [[Валынская вобласць|Валынская]] вобласці. У Польшчы расце па ўсёй тэрыторыі<ref name="АЗ">Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 315. ISBN 83-915161-1-3.</ref>. Часцей за ўсё сустракаецца ў паўночна-ўсходняй частцы краіны, у [[Мазовія|Мазовіі]] і ў раёне [[Быдгашч]]а. Некалькі радзей на паўднёвым захадзе<ref>Podstawowe wiadomości o jałowcu. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 10-15.</ref>. Лакальна адсутнічае ў раёнах, дзе інтэнсіўна развіта ральніцтва ([[Жулавы]], {{нп3|Пыжыцкая раўніна||pl|Równina Pyrzycka}}, цэнтр [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]])<ref name="АЗ"/>. У гарах сустракаецца тыповая разнавіднасць да вышынь у 1350 м над узроўнем мора ({{нп3|Смытняньске Турне||pl|Smytniańskie Turnie}} ў [[Татры|Татрах]]), а горная — да вышынь 2350 м над узроўнем мора ({{нп3|Остры Шчыт||pl|Ostry Szczyt}})<ref>Bogumił Pawłowski: Flora Tatr. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 165—166.</ref>. === Біятопы === {{Біяфота|Anholt desert.JPG|ш=250|right|Ядловец звычайны на пясчаных дзюнах [[Данія|дацкага]] вострава {{нп3|Востраў Анхольт|Анхольт|ru|Анхольт (остров)}}|color=lightgreen}} {{Біяфота|Lüneburger Heide 093.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны на верасоўніку [[Люнебургская пустка|Люнебургскай пусткі]]|color=lightgreen}} Расце на [[Верасовая пустка|верасоўніках]], [[вапняк]]ах, сухіх пагорках, па сухіх горных схілах, берагах рэк, у [[Падлесак|падлеску]] [[Хваёвыя лясы|бароў]], [[Лісцяны лес|лісцяных]] і [[Мяшаныя лясы|змешаных лясоў]], захоўваецца і ўтварае зараснікі на месцы зведзеных лясоў, радзей на мохавых [[балота]]х. Расце на розных глебах, часцей за ўсё на пясчаных, якія пры ўмеранай вільготнасці для яго найбольш спрыяльныя; сустракаецца таксама на залішне праточна-вільготных, некалькі забалочаных глебах. Расце як падлесак у хвойных і мяшаных лясах, часцей за ўсё ў хвойніках розных тыпаў, утварае таксама {{нп3|Ядлаўцовы лес|чыстыя зараснікі|ru|Можжевёловый лес}} (або з прымешкай нізкарослай хвоі і бярозы) на адкрытых пясчаных месцах<ref name="ЛР"/>. Нізкарослыя разрэджаныя зараснікі ядлоўцу прымеркаваны часцей да бедных глеб, дзе знішчана пасьбой іншая расліннасць, утвараючы так званыя «{{нп3|Ядлаўцовая пустка|ядлаўцовыя пусткі|de|Wacholderheide}}». На бугрыстых пясках Палесся ядловец дасягае найлепшага развіцця, некаторыя асобнікі перавышаюць 4 метры ў вышыню і багата пладаносяць<ref name="ЛР"/>. === Раслінныя згуртаванні === {{Біяфота|Ukraine-Carpathian Mountains-Chornohora Range-31.jpg|ш=250|right|Горная разнавіднасць ядлоўца ў падлеску горных яловых лясоў у [[Карпаты|Карпатах]]|color=lightgreen}} Горная разнавіднасць ядлоўца звычайнага сустракаецца ў паўночных раёнах і ў гарах у супольнасцях карлікавых {{bt-bellat|Вярба{{!}}вербаў|Salix}} і {{bt-bellat|Багноўка чорная{{!}}чорнай багноўкі|Empetrum nigrum}} з {{bt-bellat||Dryas octopetala}} і {{bt-bellat|Асака павіслая{{!}}асакой павіслай|Carex flacca}}, а таксама на {{нп3|Пустка|пустках|ru|Пустошь}}. У горных раёнах паўночнай Еўропы стварае згуртаванні кустоў разам з карпацкай {{bt-bellat|Бяроза пушыстая{{!}}бярозай пушыстай|Betula pubescens}}, з вялікай доляй {{bt-bellat|Кісліца звычайная{{!}}звычайнай кісліцы|Oxalis acetosella}} і [[кусцік]]аў — {{bt-bellat|Ягаднік{{!}}ягадніку|Vaccinium}} і {{bt-bellat|Верас{{!}}верасу|Calluna}}. Акрамя гэтага таксама стварае нізкі зараснік у гарах Скандынавіі з {{bt-bellat|Бяроза карлікавая{{!}}карлікавай бярозай|Betula nana}}. У [[Альпы|Альпах]] ядловец горны расце на тарфяніках з удзелам {{bt-bellat|Багун балотны{{!}}балотнага багуна|Ledum palustre}} і {{bt-bellat|Хвоя звычайная{{!}}звычайнай хвоі|Pinus sylvestris}} і ў іншых зараснікавых супольнасцях, у тым ліку з {{bt-bellat||Sorbus chamaemespilus}} і {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}}. Ядловец звычайны з’яўляецца там {{нп3|Характэрны від|характэрным відам|ru|Gatunek charakterystyczny}} для супольнасцяў ''[[Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры|Rhodothamno chamaecisti-Juniperetum alpini]]'' і ''[[Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры|Junipero-Arctostaphyletum]]'', а у [[Апеніны|Апенінах]] для адносін супольнасцяў ''Daphno oleoidis-Juniperion alpinaea''. Ядловец горны ў класе бароў ''Vaccinio-Picetea'' з’яўляецца характэрным для супольнасцяў ''Rhododendretum ferruginei'' і ''Rhododendro ferruginei-Pinetum prostratae''. У гарах [[Алжыр]]а разнавіднасць ''hemisphaerica'' стварае асобную супольнасць ''Cynosuro balansae-Juniperetum hemisphericae'' (акрамя гэтага выступае там кампанентам розных супольнасцяў)<ref name="ПАТ"/>. Тыповая разнавіднасць выступае на бедных пясчаных пашах, ад лішайнікаў (з {{bt-bellat|Кладонія{{!}}кладоніяй|Cladonia}}) да лугоў з {{bt-bellat|аўсяніца авечая{{!}}аўсяніцай авечай|Festuca ovina}} і {{bt-bellat|ястрабок валасісты{{!}}ястрабка валасістага|Hieracium pilosella}}<ref name="ПАТ"/>. Ядловец можа [[Экспансія|захопліваць]] бедныя пашы і абложныя землі. Ён застаецца ў такіх супольнасцях нават пасля таго, як з часам у іх з’яўляюцца дрэвы — {{bt-bellat|Асіна{{!}}асіны|Populus tremula}} і {{bt-bellat|Хвоя звычайная{{!}}хвоі|Pinus sylvestris}}. Маладыя ядлоўцы растуць таксама, як і ў выпадку канкурэнцыі з травяністай расліннасцю. Яны могуць вырастаць у розных пусткавых супольнасцях, але для гэтага ім патрэбны месцы, вольныя ад [[верас]]у. На раўнінных абшарах ядловец расце на бедных, пясчаных месцах у супольнасці ''Helichryso-Juniperetum'' у Польшчы і раёнах на ўсход і на поўнач ад яе, і ў супольнасці ''Dicrano-Juniperetum'' у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У гэтых жа раёнах ядловец звычайны можна быць складнікам пачатковых [[асіна]]ва-[[хвоя|хваёвых]] лясоў і [[Хваёвыя лясы|хваёвых бароў]]<ref name="ПАТ"/>. У Цэнтральнай Еўропе ядловец звычайны не характэрны ні для аднаго расліннага згуртавання, за выключэннем горнай разнавіднасці, характэрнай для звязку супольнасцяў ''[[Rhododendro–Vaccinienion]]''<ref name="matuszkiewicz">Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 144. ISBN 83-01-13520-4.</ref>. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ядловец расце ў разнародных [[кусцік]]авых і [[трава|травяніста]]-[[Асака|асаковых]] супольнасцях на далёкай поўначы і ў гарах і ў шматлікіх лясных згуртаваннях з перавагай такіх відаў, як {{bt-bellat|хвоя жоўтая|Pinus ponderosa}}, {{bt-bellat||Pinus contorta}}, {{bt-bellat||Pinus flexilis}}, {{bt-bellat||Pinus aristata}}, {{bt-bellat||Pinus albicaulis}}, {{bt-bellat|дугласія шэрая|Pseudotsuga menziesii}}, {{bt-bellat|піхта аднаколерная|Abies concolor}}, {{bt-bellat|елка Энгельмана|Picea engelmannii}}, {{bt-bellat|елка канадская|Picea glauca}}, {{bt-bellat|елка блакітная|Picea pungens}}, {{bt-bellat||Populus tremuloides}} i {{bt-bellat||Abies lasiocarpa}}<ref name="fsfed">[http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/juncom/all.html Species: Juniperus communis]. W: Fire Effects Information System [on-line]. USDA Forest Service.</ref>. === Экалогія === {{Біяфота|Rietekļa (Baložu) kadiķis.jpg|ш=250|left|{{нп3|Ядловец Рыетэкля||lv|Rietekļa paeglis}} ў [[Латвія|Латвіі]] - самы высокі прадстаўнік віду ў Балтыі|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца светлалюбнай раслінай, хоць можа расці і размнажацца нават пры зацяненні каля 80 % дзённага святла<ref name="ПАТ"/>. Жаночыя асобнікі маюць вышэйшыя патрабаванні да асветленасці і зацвітаюць толькі пры дастатковай колькасці святла, у той час, як мужчынскія цвітуць нават у цяністым падлеску<ref name="Właściwości gatunku"/>. Саджанцы, аднак, патрабуюць арганізацыі абароны ад прамых сонечных прамянёў, паколькі ў месцах, якія яе не маюць, гіне больш за трэць з іх. Гэты від добра пераносіць доўгае ўздзеянне на высокага ўзроўню ўльтрафіялетавых прамянёў<ref name="ПАТ"/>. У добра асветленых месцах можа трываць сутачныя ваганні тэмператур па глебе ў 60&nbsp;°C<ref name="bobinski_34"/>. Што тычыцца глеб, ядловец аддае перавагу такім, дзе нізкае ўтрыманне пажыўных рэчываў (угнаенне глебы ліквідуе ядловец), часта вапнякам і пясчанікам, як і тарфянікам, але тым, што не заліваюцца або ўжо падсыхаюць. Добра пераносіць шырокі дыяпазон [[Кіслотнасць глебы|кіслотнасці глебы]]<ref name="ПАТ"/> і засоленасці<ref>Jennifer Bennett: Ogród odporny na suszę : rośliny na nasłonecznione stanowiska i jałowe gleby. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2008, s. 164. ISBN 978-83-7404-979-5.</ref>. Ядловец з’яўляецца вынослівай раслінай, хоць падчас халодных зім у раёнах Крайняй Поўначы адзначаліся страты лісця і сёлетніх шышкаягад, якія дасягалі адпаведна 40 і 50 %<ref name="ПАТ"/> (можа вырошчвацца ў {{нп3|Зоны марозастойкасці|зонах марозастойкасці|ru|Зоны морозостойкости}} ад 2 да 6<ref>[http://extension.illinois.edu/ShrubSelector/detail_plant.cfm?PlantID=407 Common Juniper Juniperus communis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229032456/http://extension.illinois.edu/shrubselector/detail_plant.cfm?PlantID=407 |date=29 снежня 2015 }}. W: Selecting shrub for your home [on-line]. University of Illinois.</ref>. Ён адчувальны да залягання мокрага снегу, што можа прывесці да пашкоджвання галін і гібелі цэлых раслін. Ядловец трывае недахопы вады, хоць моцныя і працяглыя засухі аказваюць істотны ўплыў на выміранне ядлоўцаў. Не трывае застою вады, прычым асабліва адчувальныя да яго мужчынскія асобнікі — калі звычайна суадносіны мужчынскага і жаночага полу раслін у папуляцыі выраўноўваецца, то пры высокім узроўні вады жаночых асобнікаў выяўляецца ў 11 разоў больш. Ядловец можа выжыць і адрадзіцца пасля праходжання невялікіх пажараў (трывае тэмпературу да 600&nbsp;°C), але вялікія пажары могуць яго знішчыць. Ядлоўцы, якія растуць на верасоўніках, не выжываюць падчас выпальвання. Пажары ва ўмовах старэння папуляцыі могуць спрыяць яе амаладжэнню, паколькі яны палягчаюць прарастанне маладых раслін на глебе, у якой захоўваецца вялікая колькасць насення<ref name="ПАТ"/>. Ядловец на працягу 5-12 гадоў паспяхова засяляе закінутыя палі і пашы ў адпаведных (бедных) асяроддзях пражывання<ref name="ПАТ"/>. Гэта адзін з першых відаў, якія засяляюць дзюны, якія ўтвараюцца пасля высыхання балот<ref name="bobinski_34">Znaczenie ekologiczne jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 34-40.</ref> === Міжвідавыя адносіны === {{Біяфота|Long-tailed Tit nest building Dungeness, Kent 07 Mar 2009.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны часта становіцца месцам гнездавання розных птушак, напрыклад, {{bt-bellat|Сініца-апалоўнік{{!}}сініцы-апалоўніка|Aegithalos caudatus}}|color=lightgreen}} Ядловец адыгрывае важную ролю ў біяцэнозе, асабліва на пустках, дзе гэта часта адзіны від кустоў, і ў падлеску<ref name="Wiesław Grochowski"/>. Ён часта становіцца месцам [[Гняздо|гнездавання]] для многіх відаў пеўчых птушак<ref>S. Białobok, Z. Hellwig (red.): Drzewoznawstwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 126—127.</ref>. Акрамя таго, у ядлаўцовых кустах хаваюцца і капаюць норы [[Трусы (жывёлы)|трусы]]<ref name="ПАТ"/>. Наяўнасць ядлоўца мае вырашальнае значэнне ў бедных іншымі раслінамі іглічных лясных біяцэнозах для многіх насякомых і павукападобных, звязаных з зараснікамі гэтага віду<ref name="bobinski_34"/>. Каланізуючы ўчасткі, не пакрытыя лясной расліннасцю, ядловец звычайны стварае плацдарм для наступлення іншых відаў дрэў, напрыклад, на Брытанскіх астравах гэта могуць быць {{bt-bellat|ціс ягадны|Taxus baccata}} і {{bt-bellat|рабіна звычайная|Sorbus aucuparia}}, у Францыі — {{bt-bellat|дуб пухнаты|Quercus pubescens}}. На адкрытых пашах ядлаўцовыя кусты спрыяюць утварэнню мікраадтулін у траве, якія займаюць лішайнікі і наземныя імхі, а голая глеба ля аснавання кустоў дае жыццё [[Аднагадовыя расліны|аднагадовым]] лугавым раслінам<ref name="ПАТ"/>. З іншага боку, у складаных горных умовах Міжземнамор’я зафіксавалі выразны станоўчы эфект прысутнасці {{bt-bellat|ядловец казацкі|Juniperus sabina}} для ўтварэння мікрапаселішчаў, аптымальных для росту саджанцаў ядлоўца звычайнага (яны развіваюцца амаль выключна пад яго покрывам)<ref name="ПАТ"/>. Ядловец звычайны не трывае канкурэнцыі з ліставымі дрэвамі і кустамі, якія моцна зацямняюць навакольнае асяроддзе<ref name="bobinski_34"/>. ==== Траваедныя ==== Алені, коні, буйная рагатая жывёла і авечкі не хочуць карміцца ядлоўцам — высокая канцэнтрацыя монатэрпенаў шкодзіць жывёлам. Асабліва ў выпадку коней, буйной рагатай жывёлы і коз паяданне парасткаў ядлоўца можа прывесці да захворванняў, выкідкаў і нават гібелі жывёл. У выпадку, аднак, абмежаванай даступнасць іншых крыніц ежы ядловец абгрызаецца імі, што можа аказаць істотны ўплыў на форму куста. Трусы, у выпадку высокай шчыльнасці насельніцтва, таксама могуць аказаць істотны ўплыў на стан ядлоўца, абгрызаючы яго кару. Ціск траваедных (і таксама [[Бруханогія малюскі|слімакоў]] і [[грызуны|грызуноў]]) могуць істотна ўплываць на выжыванне, асабліва гэта тычыцца маладых раслін і саджанцаў. Шышкаягады з’яўляюцца любімым кормам {{bt-bellat|Рабіннік{{!}}рабіннікаў|Turdus pilaris}} і {{bt-bellat|Амялушка{{!}}амялушак|Bombycilla garrulus}}<ref name="splawa">Stanisław Spława-Neyman, Zofia Owczarzak: [http://www.itd.poznan.pl/pl/index.php?id=49 Jałowiec (Juniperus communis L.)]. W: Baza danych — Vademecum (Użytkowe gatunki drewna) [on-line]. Instytut Technologii Drewna</ref>. У Еўропе таксама імі сілкуюцца {{bt-bellat|дзяраба|Turdus viscivorus}}, {{bt-bellat|Дрозд чорны{{!}}чорны дрозд|Turdus merula}}, {{bt-bellat|дрозд-спявун|Turdus philomelos}} і {{bt-bellat|Дрозд белаваллёвы{{!}}белаваллёвы дрозд|Turdus torquatus}}. Недаспелыя шышкаягады ядуць {{bt-bellat|заранка|Erithacus rubecula}}, {{bt-bellat|Зязюля звычайная{{!}}звычайная зязюля|Cuculus canorus}} і {{bt-bellat|чубатая сініца|Lophophanes cristatus}}. Яны таксама з’яўляюцца кормам для грызуноў, у тым ліку {{bt-bellat|мыш еўрапейская|Apodemus sylvaticus}}<ref name="ПАТ"/>. У Паўночнай Амерыцы шышкаягадамі сілкуюцца {{bt-bellat||Poecile atricapillus}} і {{bt-bellat|Дрозд вандроўны{{!}}вандроўны дрозд|Turdus migratorius}}<ref name="fsfed"/>. ==== Насякомыя-шкоднікі і іншыя бесхрыбтовыя ==== {{Біяфота|Chlorochroa juniperina.jpg|ш=250|right|{{нп3|Манафагія|Манафаг|ru|Монофагия}} ядлоўца — {{bt-bellat||Chlorochroa juniperina}}|color=lightgreen}} У Цэнтральнай Еўропе ядловец звычайны рэдка падвяргаецца нападу шкоднікаў, часцей за ўсё гэта асобнікі, якія насяляюць у падлеску. Непасрэдна з ядлоўцам звязаны {{bt-bellat||Megastigmus kuntzei}}, лічынка якога жыруе на насенні гэтага віду<ref name="bobinski_60">Pasożyty i szkodniki jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 60-69.</ref>, і {{bt-bellat||Dichomeris marginella}}<ref name="fao">Judith Ladner: [http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/gbase/data/pf000461.htm Juniperus communis L.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170823024225/http://www.fao.org/AG/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000461.HTM |date=23 жніўня 2017 }}. FAO.</ref>. З [[клапы|клапоў]] ядлоўцам сілкуюцца {{bt-bellat||Cyphostethus tristriatus}} і {{bt-bellat||Chlorochroa juniperina}}<ref name="lis-2009">Barbara Lis, Jerzy A. Lis. Nowe stanowiska Heteroptera z uwagami taksonomicznymi oraz nowymi danymi o biologii wybranych gatunków I. Aradoidea, Coreoidea, Pentatomoidea. «Heteroptera poloniae. Acta Faunistica». 1, 2009.</ref>. Шышкаягады аб’ядаюць між іншым {{bt-bellat||Pitedia juniperina}}<ref name="bobinski_60"/>, {{bt-bellat||Carulaspis juniperi}} і ў [[Паўднёва-Заходняя Еўропа|Паўднёва-Заходняй Еўропе]] {{bt-bellat||Megastigmus bipunctatus}}<ref name="ПАТ"/>. Ігламі сілкуюцца лічынкі {{bt-bellat||Ellopia prosapiaria}}, відаў родаў {{bt-bellat||Scotopteryx}} і {{bt-bellat||Eupithecia}}, {{bt-bellat||Calliteara pudibunda}}, {{bt-bellat|Манашка{{!}}манашкі|Lymantria monacha}} і {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}. У выніку ўздзеяння насякомых у пупышках развіваюцца лічынкі родаў {{bt-bellat||Schmidtiella}} і {{bt-bellat||Oligotrophus}}. У парастках развіваюцца лічынкі такіх відаў, як {{bt-bellat||Sesia apiformis}}, {{bt-bellat||Argyresthia arceuthina}}, {{bt-bellat||Lobesia permixtana}} і {{bt-bellat||Laspeyresia duplicana}}<ref name="bobinski_60"/>. У Паўночнай Амерыцы на ядлоўцы харчуюцца лічынкі {{bt-bellat||Thyridopteryx ephemeraeformis}}, {{bt-bellat||Oligonychus ununguis}}. Некаторыя разнавіднасці ўспрымальныя для круглых чарвей роду {{bt-bellat||Pratylenchus}}<ref name="fao"/>. ==== Мікарыза ==== У ядлоўца звычайнага дамінуе сімбіоз у форме [[Мікарыза|эндамікарызы]], у якім прымаюць удзел такія віды [[Грыбы|грыбоў]], як {{bt-bellat||Acaulospora lacunosa}}, {{bt-bellat||Acaulospora paulinae}}, {{bt-bellat||Glomus deserticola}}, {{bt-bellat||Glomus constrictum}}, {{bt-bellat||Glomus dominikii}}, {{bt-bellat||Scutellospora dipurpurascens}} і {{bt-bellat||Scutellospora fuegianum}}. Радзей сустракаецца эктамікарыза з удзелам такіх відаў, як {{bt-bellat|масляк позні|Suillus luteus}}, {{bt-bellat|польскі грыб|Boletus badius}}, {{bt-bellat||Amanita gemmata}}, {{bt-bellat|мухамор чырвоны|Amanita muscaria}} i {{bt-bellat||Elaphomyces muricatus}}<ref name="ПАТ"/>. У цэлым супольнасці з ядлоўцам утвараюць каля 140 відаў грыбоў<ref name="bobinski_34"/>. ==== Грыбковыя інфекцыі ==== {{main|Спіс захворванняў ядлоўца}} {{Біяфота|Weißdorngitterrost.jpg|left|ш=250|{{bt-bellat||Gymnosporangium clavariiforme}} на ядлоўцы|color=lightgreen}} У Цэнтральнай Еўропе існуюць тры віды грыбоў, якія выклікаюць значныя страты ў папуляцыях ядлоўца, у тым ліку адзін від, які сустракаецца толькі на ядлоўцы звычайным — {{bt-bellat||Clasterosporium glomerulosum}}. Ён становіцца прычынай пацямнення і ападання іголак. Два іншых асабліва небяспечных віды выклікаюць {{нп3|Грыбныя паражэнні драўніны|гнілату драўніны|ru|Грибные поражения древесины}} — белую ў выпадку ўплыву {{bt-bellat|Апенька восеньская{{!}}апенькі восеньскай|Armillaria mellea}} і цёмную ў выпадку {{bt-bellat|Губа яловая{{!}}губы яловай|Heterobasidion annosum}}. меншае значэнне маюць паразіты з парадку {{bt-bellat|Іржаўныя грыбы{{!}}іржаўных грыбоў|Uredinales}} — {{bt-bellat|гімнаспарангій рагацікападобны|Gymnosporangium clavariiforme}}, {{bt-bellat|гімнаспарангій звычайнаядлоўцавы|Gymnosporangium juniperinum}} і {{bt-bellat|гімнаспарангій дрыжалкападобны|Gymnosporangium tremelloides}}. Да меней небяспечных, але сустраканых на ядлоўцы паразітаў трэба аднесці такія віды, як {{bt-bellat||Lophodermium juniperinum}}, {{bt-bellat||Ceratostoma juniperinum}} і {{bt-bellat|гендэрсонія лісцевая|Hendersonia foliicola}}<ref name="bobinski_60"/>. == Хімічны склад == З-за практычнага значэння асобным прадметам даследавання з’яўляецца хімічны склад шышкаягад. Яны ўтрымліваюць вугляводы (да 40 %, пераважна [[Глюкоза|глюкозу]] і [[Фруктоза|фруктозу]]), мінеральныя складнікі (5-7 %), [[фарбавальныя рэчывы]], [[арганічныя кіслоты]] (каля 3 %, у тым ліку [[Мурашыная кіслата|мурашынай]] да 2 %, [[Воцатная кіслата|воцатнай]] — да 1 %, [[Яблычная кіслата|яблычнай]] да 0,2 %), [[смолы]] (больш за 1 %)<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=211—212|isbn=5-06-000085-0}}</ref>, [[Кедравы эфірны алей|эфірны алей]] (0,5-1,5 %, да 2 %)<ref name="ЛР"/><ref name="Wiesław Grochowski">Wiesław Grochowski: Uboczna produkcja leśna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 352—354. ISBN 83-01-09535-0.</ref>. Акрамя гэтага шышкаягады ўтрымліваюць [[воск]], [[Пекцінавыя рэчывы|пекціны]] (каля 0,7 %), гліказіды (юніперын)<ref name="Wiesław Grochowski"/><ref name="Leonidas Świejkowski">Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 287—288.</ref>, іназітол, пентазаны<ref name="Leonidas Świejkowski"/>. У ядлоўцавым эфірным алеі змяшчаюцца {{нп3|монатэрпены||ru|Монотерпены}} (60-80 %<ref name="Natalia Filipowicz">Natalia Filipowicz, Jadwiga Renata Ochocka. Jałowiec pospolity Juniperus communis L. popularna lecznicza roślina olejkowa. «Postepy Fitoterapii». 1, s. 26-31, 2008.</ref>) і {{нп3|сесквітэрпены||ru|Сесквитерпены}} і (як правіла, да 10 %<ref name="Natalia Filipowicz"/>) — тэрпінеол, {{нп3|α-пінен|||alpha-Pinene}}, {{нп3|камфен||ru|Камфен}}, юнен, кадзінен, карыяфілен, {{нп3|мірцэн||ru|Мирцен}}, [[ліманен]], {{нп3|барнеол||ru|Борнеол}} і ізабарнеол)<ref>M. Koldowski, A. Wysocka-Rumińska, S. Tałałaj, J. Wiszniewski: Rośliny olejkowe i olejki naturalne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 131—133.</ref><ref>Teresa Lewkowicz-Mosiej: Zioła naszych kresów. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003, s. 56. ISBN 83-7377-013-5.</ref><ref name="Aleksander Ożarowski">Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987, s. 175—177. ISBN 83-202-0472-0.</ref>, да 40 % цукру<ref name="ЛР"/>, а таксама [[мікраэлементы]] ([[марганец]], [[жалеза]], [[медзь]], [[алюміній]]). Таксама ўтрымлівае тэрпены, атрыманыя з {{нп3|Пімаравая кіслата|пімаравай кіслаты|ru|Пимаровая кислота}}<ref name="Aleksander Ożarowski"/>. У пупышках пераважна знаходзяцца смолы. Акрамя гэтага ў іх адзначаны воск, хларафіл, фітагармоны, эфірны алей (да 2 %), гліказіды (юніперын і каніферын), сесквітэрпены і монатэрпены ([[юнеол]], [[камфара]], [[кадзінол]], юнен), [[дытэрпены]], кіслоты, [[дубільныя рэчывы]], цукры і [[флаваноіды]]<ref>H. St. Rozanski: [http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm Gemmae Juniperi et Gemmae Sabinae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142308/http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm |date=4 сакавіка 2016 }}. W: Gemmoterapia. Poznan-Krosno 2005</ref>. У [[Ігліца|ігліцы]] ўтрымліваюцца да 0,27 % [[Аскарбінавая кіслата|аскарбінавай кіслаты]]. У каранях знойдзеныя эфірныя алеі, смолы, [[сапаніны]], [[Дубільныя рэчывы|дубільныя]] і фарбавальныя рэчывы. Утрыманне бялку і пажыўная каштоўнасць у парасткаў ядлоўца малая<ref name="fsfed"/>. === Таксічнасць === Расліна валодае таксічнымі ўласцівасцямі, таму варта не дапускаць перадазіроўкі. Выпадкі атручвання ядлоўцам людзей рэдкія, але здараюцца ў выпадках перадазіроўкі шышкаягад ці прэпаратаў з ядлоўцу падчас лячэння, ужывання з абартыўнымі мэтамі ці ў выпадку паядання шышкаягад дзецьмі. Асноўныя сімптомы таксічнага ўплыву ставяцца да [[Нырка|нырак]] і мачавыдзяляльных шляхоў — гэта боль, [[гематурыя]], {{нп3|поліўрыя||ru|Полиурия}} і {{нп3|пратэінанурыя||ru|Протеинурия}}. Можа назірацца больш частае сэрцабіцце і дыханне і дыярэя. У цяжарных жанчын могуць адчувацца спазмы, магчымы крывацёкі з [[Матка жанчыны|маткі]] і, радзей, {{нп3|Выкідак|выкідкі|ru|Выкидыш}}. Пры мясцовым прымяненні ядлаўцовы алей можа стаць прычынай пашкоджванняў скуры, якія праяўляюцца спальваннем, пачырваненнем, пухірамі і ацёкамі<ref>Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 235. ISBN 83-200-0419-5.</ref>. Што тычыцца жывёл, то ядловец найбольш таксічнае дзеянне праяўляе ў адносінах коз і коней. Яго ўжыванне выклікае запаленне страўнікава-кішачнага тракту, нырак, часам пашкоджвае цэнтральную нервовую сістэму і выклікае аборт. Да смяротных атручванняў, аднак, даходзіць рэдка<ref>Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 76. ISBN 83-09-00660-8.</ref>. == Драўніна == {{Біяфота|Juniperus communis wood tangent section 2 beentree.jpg|ш=250|left|Драўніна ядлоўца звычайнага|color=lightgreen}} [[Драўніна]] ядровая. [[Пойма|Абалона]] вузкая, белая з вузкімі гадавымі пластамі. [[Ядравая драўніна|Ядро]] шаравата-карычневае з матавым бляскам. [[Гадавыя кольцы|Гадавыя пласты]] вузкія, звілістыя, добра прыкметныя на ўсіх разрэзах. На папярочным перасеку ствала паслядоўныя слаі: звонку тонкі шэра-карычневы пласт коркі, вельмі тонкі, шаравы слой кары, злёгку ружовая або чырванавата-жоўтая абалона, якая займае менш {{дроб|1|6}} перасеку і выразна іншая, дамінуючае ў разрэзе, жаўтлява-карычневага колеру ядро з адценнем фіялетавага і матавым бляскам. У цэнтральнай частцы ствала маецца слабы характэрны [[Стрыжань (біялогія)|стрыжань]]. Маюцца нябачныя няўзброеным вокам {{нп3|Асяродкавы прамень|асяродкавыя прамяні|pl|Promień rdzeniowy}}. Ранняя частка гадавога пласта рэзка пераходзіць да позняй, якая слаба развітая. Смаляных хадоў няма. Драўніна мяккая і духмяная, пах асаблівы, востры<ref name="bobinski_16"/>, нагадвае {{нп3|Камфара|камфару|ru|Камфора}}<ref name="Stanisław Spława-Neyman"/>. Драўніна ядлоўца звычайна мае высокія механічныя ўласцівасці. Драўніна з’яўляецца дробнавалакністай, сярэдня-цяжкай і досыць мяккай<ref name="Stanisław Spława-Neyman"/>. {| class="standard" |- !Вільготнасць <br />(у %) !Аб’ёмная вага !Супраціўленне сціску <br />(у кг/см²) !Цвёрдасць <br />у тарцавым кірунку <br />(у кг/см²) |- align="center" || 15 || 0,57 || 395 || 459 |} == Развядзенне == У залежнасці ад формы росту ядловец звычайны можа быць {{нп3|Фанерафіты|фанерафітам|uk|Фанерофіти}} (расліны, якія растуць у выглядзе кустоў і невялікіх дрэў) або {{нп3|Хамефіты|хамефітам|pl|Chamefity}} (расліны, якія не паднімаюцца высока над зямлёй). Ён распаўсюджваецца насеннем, але ў частцы свайго арэала з моцным уплывам акіяну (напрыклад, паўночнай частцы Брытанскіх астравоў) паўзучыя парасткі расліны могуць укараняцца, што дазваляе вегетатыўнае размнажэнне. У мацерыковай частцы арэалу падобнае адбываецца рэдка<ref name="ПАТ"/>. === Прарастанне === {{Біяфота|Juniperus communis at Litlandstabben, Moskenesøya, Lofoten, Norway, 2015 September.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Нарвегія|Нарвегіі]]|color=lightgreen}} Усходжасць насення пераменная, яна залежыць ад узросту расліны і ўплыву насякомых, для якіх ядловец з’яўляецца харчовай раслінай. Большая доля жыццяздольнага насення звычайна выяўляецца ў маладых раслін, а таксама ў горных раёнах і ў высокіх шыротах. Насенне захоўвае здольнасць да прарастання на працягу некалькіх гадоў, як правіла, яно здольна прарастаць ад 3 да 5 гадоў пасля падзення з матчынай расліны. Доўгі час прарастання выкліканы цвёрдасцю насенневай абалонкі і нізкім узроўнем развіцця зародку ў час паспявання шышкаягады<ref name="ПАТ"/>. Прарастанне {{нп3|Надземнае прарастанне|надземнае||Epigeal germination}}. Каб выжыць, маладыя саджанцы растуць на максімальна голай глебе і ў добрых умовах асвятлення. Прыдатныя ўмовы для развіцця маладых раслін маюць вырашальнае значэнне для выжывання ў першы год. Значная доля пустога насення, нерэгулярнае прарастання і высокая смяротнасць расады часта прыводзяць да таго, што з 10000 асобнікаў насення атрымліваецца толькі шэсць саджанцаў, здольных да жыцця. === Праростак === Малады {{нп3|праростак||ru|Проросток}} мае дзве блакітныя [[семядоля|семядолі]], як правіла, прыблізна ўдвая даўжэйшыя за нармальнае лісце (15-20 мм даўжынёй, шырынёй 2 мм). Падсемядольная частка мае да 3 см у даўжыню і мае чырвоны колер. Яшчэ адна пара лісця мае не больш за 15 мм у даўжыню і вырастае супрацьлегла, а наступная размешчана ў мутовках па 4 і толькі у 4-5-гадовым узросце ў мутоўках вырастаюць па 3 лісты<ref name="ПАТ"/><ref name="Stanisław Król">Stanisław Król: Siewki drzew i krzewów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1972, s. 45.</ref>. Каранёвая сістэма стрыжневая — развіваецца галоўны корань з некалькімі бакавымі карэньчыкамі<ref name="Stanisław Król"/>. === Рост === {{Біяфота|Juniperus communis Suedrampe.JPG|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца адным з самых павольна рослых дрэў у Цэнтральнай Еўропе. У залежнасці ад кліматычных умоў прыросты вышыні досыць аднародныя ў першыя 20<ref name="ПАТ"/>-30<ref name="Właściwości gatunku">Właściwości gatunku jałowiec pospolity. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 22-34.</ref> гадоў жыцця і складаюць, як правіла, 3-5 см у год<ref name="ПАТ"/>. Аднак, пры забеспячэнні аптымальных умоў вырошчвання, у гадавальніку можна дасягнуць штогадовага павелічэння на 10 см у год і атрымаць дзесяцігадовыя саджанцы вышынёй да 1,5 метра. 30-гадовы ядловец дасягае {{нп3|дыяметр на ўзроўні грудзей|дыяметру на ўзроўні грудзей|pl|Pierśnica}} у 4 см і вышыні 2,4 метра для асобнікаў, якія растуць пірамідальна- ці калонападобна, 50-гадовыя ядлоўцы маюць адпаведна 6,5 см і 4,5 метра, 70-гадовыя — 9,5 см і 6,5 метра, 90-гадовыя — 9,5-10 см і 8,5 метра. Узрост асобнікаў, якія сцелюцца па зямлі можна ацаніць на падставе дыяметру галоўнага парастка на ўзроўні грудзей<ref name="Właściwości gatunku"/>. Сустракаюцца паведамленні аб паскарэнні росту ва ўзросце 15-20 гадоў і запаволенні пасля 40 гадоў. У супрацьлегласць гэтаму, даследаванні іспанскіх асобнікаў, самы вялікі з якіх мае дыяметр ствала 75,8 см, вынікае, што хуткасць асіміляцыі вугляроду і росту не памяншаецца з узростам<ref name="nature2014">N. L. Stephenson, A.J.Das, R. Condit, S. E. Russo , P. J. Baker, N. G. Beckman, D. A. Coomes, E. R. Lines, W. K. Morris, N. Rüger, E. Álvarez, C. Blundo, S. Bunyavejchewin, G. Chuyong, S. J. Davies, Á. Duque, C. N. Ewango , O. Flores, J. F. Franklin, H.R.Grau, Z.Hao, M. E. Harmon, S. P. Hubbell, D. Kenfack, Y. Lin, J.-R. Makana, A. Malizia, L. R. Malizia, R. J. Pabst, N. Pongpattananurak, S.-H. Su, I-F. Sun,S.Tan, , D. Thomas, , P. J. van Mantgem, , X. Wang,, S. K. Wiser, M. A. Zavala. [http://andrewsforest.oregonstate.edu/pubs/pdf/pub4835.pdf Rate of tree carbon accumulation increases continuously with tree size]. «Nature». 507, s. 90-93, 2014-03-06. DOI: 10.1038/nature12914</ref>. З павелічэннем геаграфічнай шыраты ядловец звычайны расце павольней, але такія ўмовы таксама павялічваюць яго даўгавечнасць. З узростам змяняецца знешні выгляд ядлоўца — у старых асобнікаў парасткі, якія растуць унутры кроны заміраюць з-за празмернага зацянення, часта парасткі выцягваюцца і звісаюць уніз. З прычыны таго, што ядловец звычайна мае некалькі ствалоў, бывае цяжка дакладна палічыць яго ўзрост. У пачатку XX стагоддзя ў Вялікабрытаніі былі зафіксаваны пні ядлоўца, якія мелі да 2 метраў у абхопе, што лічыцца рэкордам для гэтага віду. Лічыцца, што ядлоўцы, якія растуць у самых жорсткіх умовах на поўначы Скандынавіі могуць мець узрост больш за тысячу гадоў<ref name="ПАТ"/>. У Польшчы найстарэйшым ядлоўцам лічыцца асобнік ля вёскі {{нп3|Вёска Астоеў|Астоеў|pl|Ostojów}} побач з {{нп3|Горад Сухэднеў|Сухэдневам|ru|Сухеднюв}}, якому ў запісах 1974 года налічылі ўзрост каля 600 гадоў<ref name="Właściwości gatunku"/>. Ядловец звычайны характарызуецца значнай жывучасцю і здольнасцю да аднаўлення. Лёгка выпускае маладыя парасткі з пукам даданых каранёў. Захоўвае здольнасць расці далей нават у выпадку моцнага пашкоджвання парасткаў, кары ці зламання<ref name="Właściwości gatunku"/>. У крайніх абласцях арэалу, на вялікіх вышынях і ў сухім клімаце ядловец значна радзей цвіце і завязвае насенне, але і жыве ў такіх месцах даўжэй<ref name="ПАТ"/>. === Цвіценне і распаўсюджванне === {{Біяфота|Wacholderbaum in Finsternau 01 2014-07 - ehm NÖ-Naturdenkmal GD-053.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны, аб'яўлены помнікам прыроды ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]|color=lightgreen}} Ядловец звычайна [[падзел палоў у кветкавых раслін|двухдомная расліна]], але рэдка сустракаюцца [[Аднадомныя расліны|аднадомныя]] асобнікі<ref name="ПАТ"/>. Цвісці пачынаюць 5-8 гадовыя расліны ў залежнасці ад умоў асвятлення. Самае пышнае цвіценне адбываецца ў 20-30-гадовых раслін, у той час як у старых папуляцыях квітнеюць і завязваюць насенне толькі некаторыя расліны (менш за 10 %), да таго ж старыя асобнікі маюць значна менш шышкаягад за маладзейшыя<ref name="ПАТ"/>. Пупышкі мужчынскіх суквеццяў развіваюцца за год да цвіцення, а жаночыя вясной. Цвіценне доўжыцца з канца красавіка да пачатку чэрвеня. У жаночых кветках [[пылок]] утрымліваецца вязкай вадкасцю ў верхняй частцы [[Завязь|завязі]]. Пасля апылення лускі пладалісцікаў зрастаюцца (у канцы мая) і ўтвараецца шышкаягада, якая канчаткова фарміруецца ў ліпені. У канцы вегетацыйнага перыяду шышкаягада ядлоўца невялікая, мае яйкападобную форму і зялёны колер. Яна даспявае ў наступным годзе (пры некаторых умовах — прахалоднае і дажджлівае надвор’е — пасля двух гадоў) і становіцца спачатку чырвонага колеру, потым сіняга і, нарэшце, сіне-чорнага колеру з шызым налётам<ref name="bobinski_16">Cechy botaniczne jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 16-22.</ref>. Прадукцыйнасць стварэння шышкаягад і насення вельмі зменлівая. На цяністых месцах звычайна ўтвараецца каля 85 тысяч адзінак насення на гектар, у той час як сярэдняе значэнне прадуцыйнасці можа дасягаць сотні тысяч у месцах з добрымі ўмовамі асветленасці. Максімальна зарэгістраваны выхад шышкаягад з гектару склаў 1.47 мільёнаў адзінак<ref name="ПАТ"/>. {{нп3|Дыяспора|Дыяспоры|ru|Диаспора (ботаника)}} ядлоўца распаўсюджваюцца ветрам (шышкаягады могуць быць уключаны ў мёрзлы снег), гравітацыяй, і жывёламі (трусамі, капытнымі і птушкамі)<ref name="ПАТ"/>. === Структура палоў === У выпадку маладых пасадак з дамінаваннем асобнікаў ва ўзросце да дзесяці гадоў, як правіла, пераважаюць мужчынскія раслін, якіх у папуляцыі прыкладна ў 2,5 разы больш, чым жаночых. Пазней баланс палоў ураўнаважваецца, каб канчаткова вырасці зноў на карысць удзелу мужчынскіх раслін. Сярод папуляцыі з узростам каля 100 гадоў доля мужчынскіх раслін перавышае долю жаночых у 1,5-2,1 разы, што дасягаецца павелічэннем працягласці жыцця мужчынскіх асобнікаў<ref name="ПАТ"/>. === Феналогія === Ліставыя пупышкі развіваюцца ў другой палове красавіка, пасля чаго да лета доўжыцца фарміраванне іголак<ref>Ліставыя пупышкі развіваюцца ў другой палове красавіка, а летам доўжыцца фарміраванне іголак</ref>. Мужчынскія [[стробіл]]ы распускаюцца ў канцы мая — пачатку чэрвеня, раней на адкрытых месцах, праз некалькі дзён у лясным масіве. Раней, з сакавіка па чэрвень, квітнее горная разнавіднасць ядлоўца. Цвіценне доўжыцца ад 7 да 12 дзён. Жаночыя стробілы распускаюцца пазней мужчынскіх. Шышкаягады фарміруюцца ў чэрвені, а ў другой палове ліпеня дасягаюць 0,5 см у дыяметры і становяцца цёмна-зялёнымі. [[Апладненне]] займае 12-13 месяцаў пасля апылення. Летам другога года развіцця шышкаягады яна дасягаюць найвялікшай вагі і становяцца сіне-чорнымі. Пасля гэтага шышкаягада пачынае губляць вільготнасць і да канца трэцяга года даспявае ў верасні-кастрычніку. Шышкаягады, якія не былі аплодненымі, падаюць з галін на другім годзе развіцця. Насенне паспявае і гатова да прарастання ўжо ў сакавіку-красавіку<ref name="ПАТ"/>. == Генетыка == Генетычная разнастайнасць папуляцыі, як правіла, значная, нават для адносна невялікіх папуляцый, а кожная папуляцыя адрозніваюцца адна ад адной, нават калі яны знаходзяцца ў межах адносна кароткай адлегласці. У раёнах, якія падвергліся больш моцнай антрапагеннай нагрузцы, асабліва {{нп3|фрагментацыя месцапражыванняў|фрагментацыі|uk|Фрагментація місцеперебувань}} (напрыклад рэшткі верасоўнікаў у Нідэрландах), гэта прывяло да зніжэння патоку генаў, што лічыцца адной з прычын знікнення ядлоўца ў апошні час<ref name="ПАТ"/>. Лік [[храмасома|храмасом]] 2n = 22<ref name="ПАТ"/>. == Збор, перапрацоўка і захоўванне == {{Біяфота|Juniperus communis at Valjala on 2005-08-11.jpg|ш=250|left|Ядловец з шышкаягадамі двух пакаленняў|color=lightgreen}} Шышкаягады нарыхтоўваюць восенню, раскладваючы пад кустамі брызент і падтрасаючы іх. Затым сабраныя шышкаягады сартуюць на рэшаце, адлучаючы ад ігліцы і іншых прымешак. Дзякуючы смалістым і араматычным злучэнням яны працяглы час могуць захоўвацца ў свежым выглядзе пры тэмпературы каля 0°. Сушаць шышкаягады пад жалезным дахам на гарышчах, рассцілаючы іх тонкім пластом. Пры сушцы на сонцы, у печах або сушылках яны губляюць гаючыя ўласцівасці. Высушаную сыравіну пакуюць ў мяшкі па 40-50 кг, захоўваюць каля трох гадоў у сухіх, добра ветраных памяшканнях. Ядловец звычайны патрабуе беражлівага выкарыстання і аховы. == Значэнне і ўжыванне == Лекавая, харчовая, эфіраалейная, фітанцыдная, драўняная, смаланосная, дэкаратыўная і фітамеліярацыйная расліна. === Дрэваапрацоўчая прамысловасць === {{Біяфота|Common juniper cut.jpg|ш=250|right|Зрэз звычайнага ядлоўца|color=lightgreen}} {{Біяфота|Laguiole-en-aubrac-messer.jpg|ш=250|right|Нож з ядлаўцовай дзяржальняй|color=lightgreen}} Ядловец мае цвёрдую шчыльную [[Драўніна|драўніну]] з прыгожым малюнкам, чырванавата-жоўтым ядром і характэрным водарам<ref name="splawa"/>. Устойлівая супраць загнівання і паразы шкоднікамі нават калі кантактуе з глебай<ref name="fao"/>, вельмі трывалая і даўгавечная, падчас сушкі не дэфармуецца і не рэпаецца<ref name="bobinski_16"/>. У вадзе таксама пашкоджваецца марудна<ref name="kluk"/>. З прычыны малога памеру дрэва, вялікай крывізны і {{нп3|Сучок|сукаватасці|ru|Сучок}} драўніна прамысловага значэння не мае<ref name=grochowski_1959>{{Кніга| аўтар= Wiesław Grochowski | загаловак= Skarby leśnych ostępów | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1959 | старонкі= 253-256}}</ref>. Выкарыстоўваецца для дробных сталярных і такарных вырабаў, {{нп3|Разьба па дрэву|разьбы|ru|Резьба по дереву}}, [[Інтарсія|інтарсіі]], вырабу цацак, [[Люлька|люлек]]<ref name=nowinski>{{Кніга | аўтар= Marian Nowiński | загаловак= Dzieje upraw i roślin leczniczych | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1983 | старонкі= 23 | isbn = 83-09-00678-0}}</ref> і кіёў, прыдатная для алоўкавай палачкі, вырабу скрынак, караляў і г. д<ref name=ziolkowska>{{Кніга| аўтар= Maria Ziółkowska | загаловак= Gawędy o drzewach | выдавецтва= Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza | месца= Warszawa | год= 1983 | старонкі= 107-112 | isbn = 82-205-3485-2}}</ref>. Добра апрацоўваецца рознымі відамі інструментаў — добра гнецца, точыцца і рэжацца<ref name="splawa"/>. Лёгка аздабляецца<ref name="splawa"/>. Пры дастатковай колькасці матэрыялу можна вырабляць трывалую садовую мэблю<ref name="splawa"/>. Гнуткія парасткі ядлоўца выкарыстоўваюцца для пляцення [[Плот|платоў]]<ref name=bobinski_69>{{Кніга|частка=Zastosowanie gospodarcze jałowca | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=69-73}}</ref>. У ствалах і старых галінах ядлоўца утвараецца празрыстая, жоўта-белая смала<ref name="kluk"/>, якая выступае з расколін у выглядзе кропель або камячкоў. Смалу выкарыстоўваюць для вытворчасці {{нп3|Сандарак|сандараку|ru|Сандарак}}, які з’яўляецца сыравінай для атрымання высакаякаснага лаку<ref name="splawa"/>. У [[Скандынавія|Скандынавіі]] драўніна ядлоўца выкарыстоўваецца для вырабу кантэйнераў для захоўвання дробных колькасцяў [[малако|малочных]] прадуктаў, такія як [[масла]] і [[сыр]], а таксама для вырабу драўляных нажоў для масла<ref name="Essential"/>. Яго таксама часта выкарыстоўваюць для вытворчасці {{нп3|Нагель (тэхніка)|нагеляў|uk|тибель}} у драўляным [[Суднабудаванне|суднабудаванні]] з-за яго жорсткіх уласцівасцяў. У Эстоніі драўніна ядлоўца цэніцца за яе доўгі і прыемны водар, вельмі дэкаратыўную натуральную структуру драўніны (гадавыя кольцы), а таксама добрыя фізічныя ўласцівасці драўніны з-за павольнага тэмпу росту ядлоўца, што ў выніку стварае шчыльную і моцную драўніну. Розныя дэкаратыўныя элементы (часта сталовыя прыборы) з’яўляюцца агульнымі ў большасці эстонскіх рамесных майстэрняў і хатніх гаспадарак. У Польшчы з драўніны ядлоўца рабілі рухомую частку [[Маслабойка|маслабойкі]], дзякуючы чаму [[Сметанковае масла|масла]] лягчэй збівалася<ref name="nowinski"/><ref name=lewkowicz>{{Кніга| аўтар= Teresa Lewkowicz-Mosiej | загаловак= Zioła naszych kresów | выдавецтва= Studio Astropsychologii | месца= Białystok | год= 2003 | старонкі= 56 | isbn = 83-7377-013-5}}</ref>. З карэння ядлоўца робяць дэкаратыўныя вырабы і плятуць кошыкі<ref name="bobinski_69"/>. === Ужыванне ў кулінарыі === {{main|Ядловец, прыправа}} {{Біяфота|Juniperus_communis_cones,_Ukraine.jpg|left|ш=250|Ядловец у якасці [[Ядловец (прыправа)|прыправы]]|color=lightgreen}} {{Біяфота|Andepølser med rødvin, salvie og enebær (6843735474).jpg|left|ш=250|Качыная каўбаса з чырвоным віном, ядлоўцам і шалфеем|color=lightgreen}} Шышкаягады ядлоўца цэняцца за высокую араматычнасць, утрымліваюць разнастайныя смакавыя рэчывы і шырока прымяняюцца для тэхнічнай перапрацоўкі. Шышкаягады маюць бальзамічны водар, яны салодкія, але валодаюць смалістым смакам<ref name="Верзилин"/>. Вядома, што даданне ядлоўцу ў стравы ўзбуджае апетыт<ref name=hlava>{{Кніга| аўтар= Bohumír Hlava, Dagmar Lánská | загаловак= Rośliny przyprawowe | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1983 | старонкі= 160 | isbn = 83-09-00456-7}}</ref><ref name=mautner>{{Кніга| аўтар= Uli Mautner, Bernd Küllenberg | загаловак= Przyprawy ziołowe | выдавецтва= Videograf | месца= Katowice | год= 1994 | старонкі= 69-72 | isbn = 83-85516-52-2}}</ref>. Шышкаягады занадта горкія, каб есці іх у сырым выглядзе, таму ў кулінарыі выкарыстоўваюцца толькі сушанымі. Каб узмацніць водар, іх звычайна здрабняюць перад ужываннем<ref name=bremness_164>{{Кніга| аўтар= Lesley Bremnes | загаловак= Wielka księga ziół | выдавецтва= Wiedza i Życie | месца= Warszawa | год= 1991 | старонкі= 164 | isbn = 83-85231-24-2}}</ref> (Іх захоўваюць цэлымі, таму што пасля раздрабнення хутка губляцца водар<ref name=melchior>{{Кніга| аўтар= Hans Melchior, Hans Kastner | загаловак= Przyprawy, badania botaniczne i chemiczne | выдавецтва= Wydawnictwa Naukowo-Techniczne | месца= Warszawa | год= 1978 | старонкі= 89-92}}</ref>). Самымі духмянымі з’яўляюцца найменшыя шышкаягады<ref name="mautner"/>, прычым асабліва каштоўнымі з’яўляюцца тыя, якія выраслі з Італіі<ref name="melchior"/>. [[Ядловец (прыправа)|Ядловец]] уваходзіць у склад шматлікіх сумесяў [[Вострыя прыправы|рэзкіх затавак]]<ref name="kybal"/>. Іх водар рэкамендуецца спалучаць з [[Petroselinum crispum|пятрушкай]], [[чабор звычайны|чаборам]], [[Laurus nobilis|лаўровым лістом]] і [[часнок|часнаком]]<ref name="hlava"/>. Гэтая прыправа асабліва рэкамендавана для страў цяжкіх, тлустых і {{нп3|Тымпанізм|газаўтвараючых|en|Tympanites}}. Яна выкарыстоўваецца для мяса (асабліва таго, якое мае характэрны выразны смак). У першую чаргу ядловец ужываюць пры ўсіх спосабах падрыхтоўкі [[Дзічына|дзічыны]], цёмных [[соус]]аў, вырабаў з мяса, галоўным чынам тлустай [[Свініна|свініны]] і [[Бараніна|бараніны]]. У [[Германія|Германіі]] молатыя шышкаягады выкарыстоўваліся выкарыстаны ў якасці замены [[Перац чорны|чорнага перцу]]<ref name="luczaj"/>. Разам з [[Каляндра пасяўная|каляндрай]] выкарыстоўваецца для {{нп3|Кансервацыя|кансервацыі|en|Curing (food preservation)}} мяса<ref name="hlava"/><ref name="bremness_164"/>. Ігліцу і шышкаягады выкарыстоўваюць для {{нп3|Вэнджаныя вырабы|вэнджання|pl|Lunch meat}} мясных і рыбных прадуктаў<ref name=pacyniak>{{Кніга| аўтар= Cezary Pacyniak | загаловак= Najstarsze drzewa w Polsce | выдавецтва= Wydawnictwo PTTK "Kraj" | месца= Warszawa | год= 1992 | старонкі= 31-32 | isbn = 83-7005-199-5}}</ref><ref name=grochowski_1986>{{Кніга| аўтар= Wiesław Grochowski | загаловак= Jadalne owoce leśne | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1986 | старонкі= 165-166 | isbn = 83-09-00021-9}}</ref>. Ядловец таксама выкарыстоўваюць у якасці дадатку да капусты, у тым ліку [[Капуста квашаная|квашанай]] (пры масавай вытворчасці ў суадносінах 15 г ягад ядлоўца на 100 кг капусты<ref name="bobinski_69"/>), і {{нп3|Буракі, карняплод|буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}<ref name=kybal>{{Кніга| аўтар= Jan Kybal, Jirina Kaplicka | загаловак= Rośliny aromatyczne i przyprawowe | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1985 | старонкі= 110 | isbn = 83-09-00959-3}}</ref>, таксама часта ядлоўцам запраўляюць [[бігас]]<ref name=luczaj>{{Кніга|аўтар=Łukasz Łuczaj|загаловак=Dzikie rośliny jadalne Polski|выдавецтва=Chemigrafia|месца=Krosno|год=2004|старонкі=81 |isbn=83-904633-6-9}}</ref>. Паляпшае ён і водар [[Савойская капуста|савойскай]] і [[чырвонакачанная капуста|чырвонакачаннай капусты]]. {{Біяфота|Gotlandsdricka.jpg|right|ш=250|{{нп3|Готландсдрыка||en|Gotlandsdricka}}|color=lightgreen}} Цэняцца шышкаягады ў лікёра-гарэлачнай прамысловасці, піваварстве, для вытворчасці [[ядлаўцовая гарэлка|ядлаўцовай гарэлкі]]. З-за высокага ўтрымання цукроў і моцнага водару шышкаягады выкарыстоўваюцца ў якасці сыравіны для {{нп3|Спіртавое браджэнне|спіртавога браджэння|ru|Спиртовое брожение}}<ref name=grochowski>{{Кніга| аўтар= Wiesław Grochowski | загаловак= Uboczna produkcja leśna | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Naukowe | месца= Warszawa | год= 1990 | старонкі= 352-354 | isbn = 83-01-09535-0}}</ref>. Яны з’яўляюцца асноўным кампанентам (замест [[солад|ячменнага соладу]]) {{нп3|Ядлаўцовае піва|ядлаўцовага піва|pl|Piwo kozicowe}}, якое вараць у [[Мазовія|Мазовіі]] і [[Куявія|Куявіі]]<ref name=klosiewicz>{{Кніга| аўтар= Stefan i Olga Kłosiewicz | загаловак= Przyroda w polskiej tradycji | выдавецтва= Sport i Turystyka. Muza S.A. | месца= Warszawa | год= 2011 | старонкі= 40-43 | isbn = 978-83-7495-973-5}}</ref>, дадаюцца да [[Фінляндыя|фінскага]] піва ''{{нп3|сахці||ru|Сахти}}''<ref name=Essential/> і французскага піва ''genevette''<ref name="luczaj"/>, а таксама шведскага напою, які робяць на востраве Готланд і называюць {{нп3|готландсдрыка||en|Gotlandsdricka}}. З шышкаягад ядлоўца робяць [[джын]] і яго адпаведнікі — {{нп3|жэневер||ru|Женевер}} у [[Нідэрланды|Нідэрландах]], ядлаўцоўку ў Польшчы<ref name="hlava"/>, [[Баравічка|баравічку]] ў [[Славакія|Славакіі]]<ref name="grochowski_1986"/>. {{нп3|Індзейцы Паўночнай Амерыкі||pl|Indianie Ameryki Północnej}} таксама ўжывалі напоі з ядлоўца, аднак часцей гэта былі адвары парасткаў, чым шышкаягад<ref name="luczaj"/>. Ядлоўцам можна араматызаваць травяны [[воцат]]<ref name=mowszowicz>{{Кніга| аўтар= Jakub Mowszowicz | загаловак= Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1985 | старонкі= 47-48 | isbn = 83-09-00682-9}}</ref>. Шышкаягады як вострыя прыправы выкарыстоўваюць пры вырабе [[Морс, напой|морсу]], цукерак, пернікаў. У краінах былога [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] цукар з шышкаягад ядлоўцу пасля выдалення горычы і водару шкіпінару выкарыстоўваўся для вытворчасці кандытарскіх вырабаў<ref name="grochowski"/>. Акрамя таго, запечанае насенне ядлоўца можа быць выкарыстана ў якасці замены [[Кава|кавы]]<ref name="fao"/>. З-за моцнага раздражняльнага і абартыўнага дзеяння ядлоўца, гэтую спецыю не варта ўжываць цяжарным жанчынам і людзям, хворым на ныркі і страўнікава-кішачны тракт<ref name="hlava"/>. У страву нельга дадаваць больш, чым некалькі ягад ядлоўца за адзін раз, таму што выкарыстанне іх у вялікіх колькасцях можа прывесці да пашкоджання нырак, паведамлялася нават пра смяротныя атручванні<ref name="luczaj"/>. ==== Ядлаўцовы сіроп ==== Для атрымання [[сіроп]]у шышкаягады размінаюць, не дробнячы насенне, якое змяшчае горыч. Кілаграм раздушаных «ягад» кладуць у рондаль з трыма літрамі вады, нагрэтай да 40° градусаў, і размешваюць каля пятнаццаці хвілін. Затым ягады вымаюць, адціскаюць [[сок]]. Паклаўшы ў яго другую і трэцюю порцыю свежых ягад, атрымліваюць сок, які змяшчае да 20 адсоткаў цукру<ref name="Верзилин"/>. Для атрымання сіропу, які змяшчае да 60 адсоткаў цукру, сок выпарваюць пры награванні да 70 градусаў<ref name="Верзилин"/>. Выпарваць рэкамендуецца на «вадзяной лазні». Ядлаўцовы цукар ([[фруктоза]]) у паўтары разы саладзей бураковага<ref name="Верзилин"/>. Сіроп можа ісці на выраб [[жэле]], [[Кісель|кісяля]], [[пернік]]аў, з ім можна піць [[чай]] і [[кава|каву]]<ref name="Верзилин"/>. === Ужыванне ў медыцыне === Ядловец з’яўляецца важнай лекавай раслінай у многіх культурах, належыць да раслін, якія часта выкарыстоўваюцца ў {{нп3|Травалячэнне|травалячэнні|pl|Ziołolecznictwo}}<ref name=paluch>{{Кніга| аўтар= Adam Paluch | загаловак= Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej | выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego | месца= Wrocław | год= 1984 | серыя= Acta Universitatis Wratislaviensis 752 | старонкі= 60-61}}</ref>. Прэпараты ядлоўца можна прыгатаваць рознымі спосабамі: як настоі, водныя экстракты і наліўкі, сіропы, віно і ядлаўцовае піва ці нават павідла. Пупышкі ядлоўца выкарыстоўваюцца таксама ў гематэрапіі<ref name=rozanski>{{Cite web | url = http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm | title = Gemmae Juniperi et Gemmae Sabinae | author = H. St. Rozanski | work = Gemmoterapia. Poznan-Krosno 2005 | access-date = 27 студзеня 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304142308/http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm | archive-date = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>. ==== Гісторыя ==== Гаючыя ўласцівасці ядлоўца, верагодна, былі выкарыстаны ў Паўночнай і Цэнтральнай Еўропе яшчэ ў дагістарычны перыяд<ref name=antkowiak>{{Кніга| аўтар = Lidia Antkowiak | загаловак= Rośliny lecznicze | выдавецтва= Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu | месца= Poznań | год= 1998 | старонкі= 116 | isbn = 83-7160-146-8}}</ref>. У працы {{нп3|Дыяскарыд|Дыяскарыда|ru|Диоскорид}} «{{нп3|De Materia Medica|||De Materia Medica}}», фармакалагічнай энцыклапедыі [[1 стагоддзе|I стагоддзя]], ядловец апісваецца пад назвай ''Arkeothos mikra'' як лекавы сродак, што аказвае сагравальнае, мачагоннае і лёгкае звязальнае дзеянне, добры для страўніка, а таксама ў выпадку кашлю і дыскамфорту ў грудзях<ref>Riddle, J. M. (1992). Contraception and abortion from the ancient world to the Renaissance, p. 31. Harvard University Press.</ref><ref>У літаратуры распаўсюджана думка, якая цяпер лічыцца памылковай, заснаваная на перакладзе «De Materia Medica» XVII стагоддзя, у якім пад ядлоўцам маецца на ўвазе {{bt-bellat|Кедр ліванскі{{!}}ліванскі кедр|Cedrus libani}}. Ён ужываўся пры бальзамаванні цел і як супрацьзачаткавы сродак. У сучасных перакладах варта разумець, што гэта апісанне ставіцца да ліванскага кедра (на падставе: [http://www.thepoisongarden.co.uk/atoz/juniperus_communis.htm John Robertson The poison garden])</ref>. [[Індзейцы]] {{нп3|Індзейцы Паўночнай аАмерыкі|Паўночнай Амерыкі|ru|Indianie Ameryki Północnej}} для лячэння [[туберкулёз]]у скуры, касцей і суставаў змяшчалі хворых у зараснікі гэтай расліны, дзе паветра насычана лятучымі вылучэннямі. Таксама яны елі шышкаягады ядлоўца пры [[інфекцыя]]х [[Мочапалавая сістэма|мачавых шляхоў]]. Заходнія плямёны індзейцаў ужывалі настой з ягад ядлоўца і кары з каранёў [[барбарыс]]у для лячэння [[Цукровы дыябет|дыябету]]<ref name=Essential>{{кніга | загаловак= The Illustrated Encyclopedia of Trees and Shrubs: An Essential Guide to Trees and Shrubs of the World. | выдавецтва= MobileReference | год= 2008 | isbn = 1605014877 | спасылка = http://books.google.pl/books?id=mZEhZMOFLiQC&pg}}</ref>. Індзейцы з паўночна-заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі выкарыстоўвалі адвар ядлоўца падчас [[Назафарынгіт|прастуды]] і [[грып]]у, пры артрыце, болі ў цягліцах і праблемах з ныркамі<ref name="fao"/>. У [[Сярэднявечча|Сярэдневяковай]] Еўропе шышкаягад ядлоўца выкарыстоўваліся, як універсальны сродак ад усіх хвароб<ref name="antkowiak"/>. [[Хільдэгарда Бінгенская]] рэкамендавала яго пры лячэнні лёгкіх, печані і нырак<ref name="antkowiak"/>. З цягам часу акрамя ўласна шышкаягад пачалі шырокае выкарыстанне ў лячэбны мэтах лісця, зялёных парасткаў, драўніны і смалы<ref name="antkowiak"/>. У Польшчы ў XIX і пачатку XX стагоддзяў ўжывалі {{нп3|адвар||ru|Отвар}} з шышкаягад пры {{нп3|Затрымка мачы|затрымцы мачы|uk|Ішурія}} і пухлінах. Спелыя ягады, ужытыя нашча, дапамагалі страваваню. Ядловец раілі пры [[коліка]]х, з мэтай «ачышчэння крыві» і пры [[Сухоты|сухотах]]. Падчас эпідэмій (напрыклад, [[Халера|халеры]]) праводзілі акурванні ядлоўцам. Часам ядловец прыкладвалі да апухлых месцаў. Вонкава прэпараты з ядлоўца выкарыстоўваліся пры нервовым болі, запаленні нервовых карэньчыкаў, артрыце<ref name="paluch"/><ref name=paluch_1989>{{Кніга| аўтар = Adam Paluch | загаловак = Zerwij ziele z dziesięciu miedz | месца= Wrocław | год= 1989 | старонкі= 144}}</ref>. ==== Медыцынскае дзеянне ==== Ядловец валодае моцнымі [[фітанцыд]]нымі ўласцівасцямі. Эфірны алей валодае антымікробнымі уласцівасцямі, але мала выкарыстоўваецца пры лячэнні скурных захворванняў<ref name="ЛР" />. Ядлаўцовы алей мае фунгіцыднае і антыбактэрыяльнае дзеянне, аднак не вельмі значнае, на: {{bt-bellat||Pseudomonas aeruginosa}}, {{bt-bellat||Candida albicans}}, {{bt-bellat||Staphylococcus aureus}} і {{bt-bellat||Escherichia coli}} (хоць некаторыя даследаванні паказваюць на істотнае антыбактэрыяльнае дзеянне таксама для апошніх двух відаў<ref name=haziri>{{cite journal | author=Arben Haziri, Fatmir Faiku, Arben Mehmeti, Sevdije Govori, Sokol Abazi, Majlinda Daci, Imer Haziri, Arlinda Bytyqi-Damoni, Altin Mele | year= 2013| title=Antimicrobal properties of the essential oil of Juniperus communis (L.) growing wild in east part of Kosovo | journal=American Journal of Pharmacology and Toxicology | volume=8, 3 | pages=128-133 | url=http://thescipub.com/abstract/10.3844/ajptsp.2013.128.133}}</ref>)<ref name="ПАТ" />. Шышкаягады ў выглядзе настою прымяняюцца як мачагонны сродак, які дэзінфікуе мачавыя шляхі. Рэкамендуецца выкарыстоўваць ядловец пасля лячэння [[Антыбіётыкі|антыбіётыкамі]] інфекцый мочавыдзяляльных шляхоў для прафілактыкі рэцыдыву інфекцыі і разбурэння іншых бактэрый, якія не былі пацверджаны дзеянню антыбіётыка. Асабліва паказана пры ўстойлівых да антыбіётыкаў інфекцый. [[Флаваноіды]], і ў меншай ступені, эфірны алей з {{нп3|тэрпінеол|тэрпінеолам|ru|Терпинеол}}, якія ў ім ўтрымліваецца, аказваюць [[дыўрэтыкі|мачагоннае дзеянне]]. Дзякуючы гэтаму, ядловец можа прымяняцца пры захворваннях, звязаных з затрымкай вадкасцяў і парушэннямі іоннага абмену пры хваробах нырак. Экстракты з ягад ядлоўца павялічваюць [[Жоўць|сакрэцыю жоўці]] і [[Страўнікавы сок|страўнікавага соку]]<ref name="ЛР" />. Таксама ўзбуджае {{нп3|Перыстальтыка|перыстальтыку|ru|Перистальтика}}, павялічвае потааддзяленне і пашырае [[капіляр]]ы, што выклікае пачырваненне скуры. Аказвае раздражняльнае дзеянне на скуру. Ядлаўцовы алей уваходзіць у склад разагравальных мазяў, якія ўжываюцца пры {{нп3|Рэўматызм|рэўматычных|ru|Ревматизм}} і {{нп3|Неўралгія|неўралгійных|ru|Невралгия}} болях<ref name=ozarowski>{{Кніга| аўтар = Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski | загаловак= Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie | выдавецтва= Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych | месца= Warszawa | год= 1987 | старонкі= 175-177 | isbn = 83-202-0472-0}}</ref>. Працуе як адхарквальнае<ref name="ЛР" />. ==== Лекавая сыравіна і прэпараты ядлоўца ==== У якасці [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавай сыравіны]] ўжываюць плады ядлоўца звычайнага ({{lang-la|Fructus Juniperi communis, Baccae Juniperi}}), які збіраюць восенню і сушаць пры тэмпературы да 30&nbsp;°C ці пад навесамі<ref name="БФС" />. ==== Супрацьпаказанні ==== Прэпараты ядлоўца проціпаказаныя пры запаленні нырак<ref name="ЛР" />. ==== Народная медыцына ==== У народнай медыцыне шышкаягады маюць больш шырокае прымяненне. Іх заварваюць і п’юць пры хваробах печані, мачавога пузыра, пры нырачна-каменнай хваробе, запаленні прыдаткаў труб, рэўматызме, сырыя ягады ядуць пры язве страўніка, адвар ягад і галінак п’юць пры адсутнасці менструацыі, адвар галінак ужываюць пры дыятэзе, адвар каранёў — пры язве страўніка. Эфірны алей з няспелых шышкаягад ужываюць пры [[Кароста|каросце]]<ref name="ЛР" />. === Эфірны алей === {{main|Ядлаўцовы алей}} {{Біяфота|JuniperEssentialOil.png|ш=130|[[Ядлаўцовы алей|Ядлаўцовы эфірны алей]]|color=lightgreen}} [[Ядлаўцовы алей]] атрымліваюць у працэсе {{нп3|Паравая дыстыляцыя|перагонкі з вадзяной парай|ru|Паровая дистилляция}}<ref name="grochowski_1959"/>, часцей за ўсё з шышкаягад, якія ўтрымліваюць да 2 % [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]]. Радзей алей атрымліваюць з ігліцы ці драўніны. З атрыманага з няспелых шышкаягад эфірнага алею (''Oleum Juniperi ex baccis'') робяць [[Імерсія|імерсіённы]] алей для мікраскапічных даследаванняў і асвяжальныя эсэнцыі. Ён можа быць рэдкім ці густым, з цягам часу згушчаецца, мае спецыфічны пах і востры, горкі смак. Алей з ігліцы ўяўляе сабой жоўтую рэдкую вадкасць, у якой таксама востры, але выразна выяўлены смак і пах. З драўніны шляхам [[Сухая перагонка|сухой перагонкі]] атрымліваюць так званы прыгарэлы ядлаўцовы тэрпенцінавы алей (''«Oleum cadinum»'', «ядлаўцовы дзёгаць»). Ён густы і цёмны, мае востры і непрыемны пах і смак<ref name=koldowski>{{Кніга| аўтар= M. Koldowski, A. Wysocka-Rumińska, S. Tałałaj, J. Wiszniewski | загаловак= Rośliny olejkowe i olejki naturalne | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1955 | старонкі= 131-133}}</ref> і рэкамендуецца, як вонкавы болесуцішальны і вонкавы адцягваючы сродак. Дзякуючы бактэрыцыдным уласцівасцям, алей ядлоўцу ў дзевятнаццатым стагоддзі выкарыстоўвалі для {{нп3|Стэрылізацыя, мікрабіялогія|стэрылізацыі|ru|Стерилизация (микробиология)}} {{нп3|Кетгут|кетгуту (хірургічнага шоўнага матэрыялу)|ru|Кетгут}}<ref name=mamczur>{{Кніга| аўтар= Fiodor Mamczur, Jarosław Gładun | загаловак= Rośliny lecznicze w ogródku | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1988 | старонкі= 45-46 | isbn = 83-09-01356-6}}</ref>. === У касметыцы === Ядлаўцовы алей, дзякуючы ўтрыманню фітанцыдаў, з’яўляецца антыбактэрыяльным сродкам і выкарыстоўваецца вонкава супраць {{нп3|акнэ||ru|Акне}}. Ён таксама выкарыстоўваецца для барацьбы з {{нп3|Цэлюліт, ліпадыстрафія|целюлітам|ru|Целлюлит (липодистрофия)}} і {{нп3|Стрыі, скура|расцяжкамі|ru|Стрии}}<ref name=czerpak>{{Кніга| аўтар= Romuald Czerpak, Agata Jabłońska-Trypuć | загаловак= Roślinne surowce kosmetyczne | выдавецтва= MedPharm Polska | месца= Wrocław | год= 2008 | старонкі= 73-74 | isbn = 978-83-60466-58-2}}</ref>, а таксама для догляду валасоў<ref name="mowszowicz"/>, у тым ліку яго дадаюць у шампуні супраць перхаці<ref name=pfaf>{{Cite web| url = http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Juniperus+communis | title= Juniperus communis – L. | publisher= Plants For A Future | access-date = 2014-03-08}}</ref>. === У лясной гаспадарцы === У [[Лясная гаспадарка|лясніцтве]] ядловец з’яўляецца важным біяцэнатычным дамешкам, таму што на бедных глебах яго прысутнасць у два разы паскарае раскладанне хваёвай ігліцы. Было ўстаноўлена, што хваёвыя дрэвастоі атрымліваюць станоўчыя эфекты ў выпадку суіснавання з ядлоўцам для карэляцыі і ядлоўца (у сярэднім 12,5 % у адносінах вышыні дрэў, 18 % у адносінах гушчыні і 49 % у адносінах таўшчыні)<ref name=bobinski_40>{{Кніга|частка=Wpływ jałowca na glebę i wzrost sosny | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=40-44}}</ref>. Ядловец селіцца на самых бедных лясных месцах пражывання, дзе часта з’яўляецца адзіным відам, што расце пад купалам лесу, ключавым для захавання біялагічнай разнароднасці лесу, важнай для жыцця многіх птушак і насякомых. Суіснуе са шматлікімі відамі грыбоў і спрыяе іх развіццю, у тым ліку тых, якія жывуць у мікарызе з хвоямі. [[Фітанцыды]], якія выдзяляе ядловец, павышаюць ўстойлівасць лесу да хвароб і насякомых-шкоднікаў<ref name="bobinski_40"/>. Пасадкі ядлоўцу спрыяюць замацаванню горнага жвіру і рухомых насыпаў<ref name="grochowski_1959"/>. === У ландшафтным дызайне === {{Біяфота|Juniperus communis 01 by Line1.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў форме [[бансай]]|color=lightgreen}} Першапачаткова ядловец з’явіўся ў садах, калі быў перанесены з натуральнага асяроддзя ў якасці лекавай расліны<ref name="seneta"/>. Цяпер расліну выкарыстоўваюць як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўную]] садова-паркавую расліну i ў полеахоўным лесаразвядзенні як [[Глебазакрапляльная расліна|глебазакрапляльную]]. Розныя сарты ядлоўца звычайнага ўпрыгожваюць сады, жывыя агароджы і паркі<ref name="Essential"/>. Ядловец звычайны добра паддаецца (шляхам абрэзкі) фарміраванню кроны, мае дэкаратыўныя формы; пірамідальную, ніцую, шарападобную. Рэкамендуецца для стварэння невялікіх груп, асобных насаджэнняў і жывых агароджаў. Асаблівай перавагай з’яўляюцца нізкія патрабаванні да вільготнасці глебы, што дазваляе вырошчваць гэты від ва ўмовах, калі ўтрыманне іншых дэкаратыўных раслін вельмі складанае. З-за павольнага росту, асабліва рэкамендуецца да здагадак планаванага саду з доўгатэрміновай перспектывай. Дадатковай перавагай ядлоўца для росту з’яўляецца здольнасць адпужваць насякомых-шкоднікаў<ref name="fao"/>. === Іншае === {{Біяфота|Wirty Arboretum 1.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Дэндрарый|Дэндрарыі]] {{нп3|Дэндрарый Вірты|Вірты||Arboretum Wirty}}, [[Польшча]]|color=lightgreen}} З ядлаўцовымі галінамі параць [[Бочка|бочкі]], каб даць ім прыемны бальзамічны пах і адбіць іншыя, менш прыемныя<ref name="Верзилин"/>. Драўніна ядлоўца мае высокую цеплатворную здольнасць і цэніцца як паліва<ref name="pfaf"/>. Духмяную драўніну і галінкі ядлоўца ўжываюць для дэзінфекцыі тары, памяшканняў, ігліцу і шышкаягады — для араматычных ваннаў, драўніну, ігліцу і ягады — для вэнджання рыбных і мясных прадуктаў. З кары і шышкаягад ядлоўца атрымліваюць фарбу, зелянява-жоўтую і ахоўнага колеру (хакі)<ref name="Верзилин"/><ref name="mowszowicz"/><ref name=bremnes_199>{{Кніга | аўтар= Lesley Bremnes | загаловак= Wielka księga ziół | выдавецтва= Wiedza i Życie | месца= Warszawa | год= 1991 | старонкі= 199 | isbn = 83-85231-24-2}}</ref>. Моцна калючыя дубцы ядлоўца ўжываюць для абароны сельскагаспадарчых культур ад [[грызуны|грызуноў]] — іх выкладаюць пад стагі збожжа і сена, а таксама абкладваюць вакол ствалоў пладовых дрэў да наступлення зімы, каб абараніць ад згрызання [[Трусы (жывёлы)|трусамі]] і грызунамі<ref name="bobinski_69"/>. Ядловец можна ўжываць як {{нп3|рэпелент||ru|Репеллент}}<ref name="pfaf"/>. Ядлаўцовы алей выкарыстоўваюць, сярод іншага, для абароны {{bt-bellat|Nicotiana tabacum{{!}}тытуню|Nicotiana tabacum}}, таму што ён шкодзіць вусеням віду {{bt-bellat||Spodoptera litura}}<ref name="ПАТ"/>. Шышкаягады ядлоўца вельмі любяць [[дразды]]<ref name="Верзилин"/>. На гэтых птушак палявалі, таму што смак іх мяса меў лёгкае адценне ядлоўца<ref name="ziolkowska"/>. {{нп3|Адкорм||pl|Tucz}} шышкаягадамі ядлоўца свойскай птушкі за месяц да {{нп3|Забой|забою|pl|Ubój}} паляпшае смак мяса і робіць яго падобным на [[Дзічына|дзічыну]]<ref name=poprzecki>{{Кніга | аўтар= Witold Poprzęcki | загаловак= Ziołolecznictwo | выдавецтва= Spółdzielcza Agencja Reklamowa SPAR | месца= Warszawa | год= 1989 | старонкі= 116 | isbn = 83-00-02498-0}}</ref>. Шышкаягады могуць выкарыстоўваюцца ў якасці [[Фіміям|пахошчы]] — іх кладуць на гарачае вуголле, каб выпарыць алей. Гэта спосаб араматызацыі памяшканняў і абеззаражання паветра<ref name="grochowski_1959"/>. == Вырошчванне і вытворчасць == {{Біяфота|Saint-Girons - 20130108 (1).jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Францыя|Францыі]]|color=lightgreen}} Ядловец звычайны вырошчваюць у асноўным як дэкаратыўную расліну. З-за павольнага росту раслін і доўгіх тэрмінаў паспявання шышкаягад для рознамэтавага выкарыстання, часта вядзецца іх збор у месцах натуральнага росту. Найбуйнейшымі вытворцамі ядлоўца з’яўляюцца: [[Італія]], [[Швецыя]] і [[Балканскі паўвостраў|Балканскія краіны]]<ref name="mautner"/>. Яны таксама збіраюцца ў вялікіх маштабах ў [[Польшча|Польшчы]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і {{нп3|Паўднёвая Францыя|Паўднёвай Францыі||Southern France}}<ref name="melchior"/>. Як дэкаратыўная расліна ядловец цэніцца асабліва для найбольш уразлівых месцаў пражывання, дзе іншыя віды растуць слаба<ref name="bobinski_69"/>. Рэкамендуецца для {{нп3|Салітэр, батаніка|салітэрных|pl|Soliter (botanika)}} пасадак (калонанападобныя формы) ці грунтавага пакрыцця (покрыўныя формы). У сувязі з тым, што іржаўныя грыбы {{bt-bellat||Gymnosporangium tremelloides}} і {{bt-bellat||Gymnosporangium sabinae}} развіваюць тэлейтаспоры на {{bt-bellat|Ядловец{{!}}ядлоўцы|Juniperus}}, і гэта паражэнне носіць хранічны характар​​, таму ядловец служыць пастаяннай крыніцай інфекцыі для яблыні і грушы, трэба пазбягаць пасадак ядлоўцаў у арэалах развядзення [[Пладовы сад|пладовых садоў]]<ref name="СП">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biology/2016/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Семейство Пукциниевые (Pucciniaceae)] {{ref-ru}}</ref>. === Развядзенне === {{Біяфота|JuniperusSibirica PuyGriou 03.JPG|ш=250|left|Ядловец звычайны ў [[Францыя|Францыі]]|color=lightgreen}} Насенне перад пасевам павінна быць {{нп3|Стратыфікацыя, батаніка|стратыфікавана|ru|Стратификация (ботаника)}}, напрыклад, закопваннем яго ў зямлю на глыбіню каля 1 метра<ref name=bobinski_45>{{Кніга|частка=Hodowla jałowca | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=45-60}}</ref>, у досыць вільготную глебу, якая дазваляе абмен кіслароду<ref name="fao"/>. Расаду ядлоўца вырошчваць у кантэйнерах, паколькі гэты від не пераносіць перасадак з-за добра развітай каранёвай сістэмы. Перасадка нават з вялікім камяком зямлі раслін, якія растуць у натуральным становішчы, дае не больш за 10 % шанцаў на прыжыванне раслін на новым месцы<ref name="bobinski_69"/>. Пасля пасева насення ў грунт у [[Лясны гадавальнік|гадавальніку]] маладыя саджанцы павінны быць старанна выкапаны на першым ці другім годзе жыцця з максімальнай засцярогай, каб прадухіліць высыханне каранёў<ref name="bobinski_45"/>. Пасеў насення пры выкарыстанні кантэйнера робіцца пераважна ў гліністую глебу ў якасці субстрата, а пасаджанае насенне шчыльна пакрываюць пяском. У летні час трэба абараняць насенне ад высыхання. Прарастанне можа заняць ад двух да пяці гадоў<ref name=mcvicar>{{Кніга| аўтар= Jekka McVicar | загаловак= Księga ziół | выдавецтва= Solis | месца= Warszawa | год= 2006 | старонкі= 173 | isbn = 83-87112-48-8}}</ref>. Таксама можна размнажаць ядловец з {{нп3|Чаранкаванне|парасткавых чаранкоў|uk|Живцювання}} даўжынёй 30-40 см, атрыманых з верхняй і сярэдняй галін<ref name="bobinski_45"/>. Лепей укараняюцца тронкі з жаночых кустоў<ref name="bobinski_45"/>. Яны высаджваюцца на глыбіню 20-25 см пасля выдалення ніжніх галін. Укаранёныя тронкі таксама можна атрымаць з {{нп3|Адводкі|адводкаў|ru|Отводки}}. Яны ствараюцца вясной або ранняй восенню, калі сагнутыя і фіксаваныя ніжнія парасткі накрываюцца зямлёй і пакідаюцца да з’яўлення каранёў у месцы фіксацыі<ref name="bobinski_45"/>. === Патрабаванні і догляд === Від непатрабавальны да глебы, добра расце нават у сухой зямлі. Яго можна вырошчваць пад прамымі сонечнымі прамянямі і ў лёгкім цені<ref name=owen>{{Кніга| аўтар= John Owen (kierownik wykonawczy) | загаловак= Praktyczna encyklopedia ogrodnicza | выдавецтва= Elipsa sp. z o.o. | месца= Warszawa | год= 2006 | старонкі= 231 | isbn = 83-7265-095-0}}</ref>. Не патрабуе абрэзкі і спецыяльнага догляду<ref name="owen"/>. Разам з тым крону лёгка сфармаваць, так што магчыма надаць ёй любую форму<ref name="mamczur"/>. Лепш абразаюць парасткі ў канцы вясны і летам, каб пазбегнуць абразання драўняных сцеблаў<ref name="mcvicar"/>. Рэкамендуецца выдаляць галіны, атакаваныя шкоднікамі і хваробамі, у тым ліку коканаў матылёў сямейства {{bt-bellat||Psychidae}} і саміх насякомых таксама добра рабіць апырскванне раслін інсектыцыдным мылам<ref name="owen"/>. == Пагрозы і ахова == {{Біяфота|Rezerwat Ciosny 03.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў рэзерваце {{нп3|Запаведнік Цёсны|Цёсны|pl|Rezerwat przyrody Ciosny}}|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца адным з відаў, якія ў глабальным маштабе не маюць пагрозы знішчэння — у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе знікаючых відаў]], апублікаванай [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнародным саюзам аховы прыроды і яе рэсурсаў]] (МСАП), ён класіфікуецца, як «[[Віды пад найменшай пагрозай|від пад найменшай пагрозай]]» ({{lang-en|Least Concern}} — LC). У ацэнцы стану адзначаецца яго шырокае распаўсюджванне і экспансіўнасць на выкарыстаных землях сельскагаспадарчага прызначэння і абарона вялікіх папуляцый у ахоўных раёнах. Адзначаецца таксама адсутнасць пагроз для ўсіх разнавіднасцяў гэтага віду, хоць і назіраецца зніжэнне яго рэсурсаў у некаторых абласцях (напрыклад, у Вялікабрытаніі)<ref name=iucn>{{Cite web| url = http://www.iucnredlist.org/details/42229/0 | title= Juniperus communis | author= Farjon, A. | year= 2013 | work= IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2. | publisher= IUCN | access-date = 2014-03-07}}</ref>. У [[Манаграфія|манаграфіі]], прысвечанай віду, ядловец апісаны, як від, што не мае пагроз і павялічвае колькасць. Аднак, па меншай меры, дзве разнавіднасці (var. ''charlottensis'' і ''megistocarpa'') не маюць шырокага распаўсюджання і пры гэтым прывязаныя да канкрэтных, тарфяністых экасістэм, пажадана моцна парушаных<ref name="adams_2014_122"/>. У мясцовым маштабе розныя варыяцыі таксама бываюць у небяспечным стане ў канкрэтнай вобласці (напрыклад, у чырвонай кнізе раслін [[Ніжняя Сілезія|Ніжняй Сілезіі]]) ядловец горны (var. ''saxatilis'') мае статус выміраючага віду<ref name=kacki>{{Кніга|аўтар= Z. Kącki, Z. Dajdok, E. Szczęśniak |частка= Czerwona lista roślin naczyniowych Dolnego Śląska | адказны=Zygmunt Kącki (red.)|загаловак=Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska| выдавецтва=Instytut Biologii Roślin Uniwersytet Wrocławski, PTPP Pro Natura| месца=Wrocław |год=2003 |isbn=83-919626-0-1 | старонкі=43}}</ref>. На тэрыторыі [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] від быў прызнаны прыярытэтным у патрэбе абароны, з-за памяншэння папуляцыі, слабой жыццяздольнасці і здольнасці да абнаўлення папуляцыі<ref name=forest>{{Cite web | url= http://www.forestry.gov.uk/fr/INFD-69QKPJ | work= Forest research | publisher= Forestry Commission | title= Juniper| access-date= 3 жніўня 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20121010044618/http://www.forestry.gov.uk/fr/INFD-69QKPJ | archive-date= 10 кастрычніка 2012 | url-status= dead }}</ref>. Прычынамі старэння папуляцыі і знікнення ядлоўца ў міжземнаморскім абшары (напрыклад, у паўдневай [[Іспанія|Іспаніі]]) прызнаюцца змены клімату і антрапагенныя пераўтварэнні яго асяроддзя пражывання<ref name=garcia>{{Артыкул| аўтар= Daniel Garcı́a, Regino Zamora, José A Hódar, José M Gómez | загаловак= Age structure of Juniperus communis L. in the Iberian peninsula: Conservation of remnant populations in Mediterranean mountains | выданне= Biological Conservation | том= 87, 2 | старонкі= 215–220 | год= 1999 | спасылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320798000597 | doi = 10.1016/S0006-3207(98)00059-7 | issn=0006-3207}}</ref>. З прычыны важнасці і карыснасці і ранейшага знішчэння гэтага віду як «пустазелля лесу» прадпрымаюцца розныя ініцыятывы па захаванні ядлоўца. У Польшчы ў міжваенны перыяд, шматлікія велічныя ядлоўцы былі інвентарызаваны і ўзяты пад ахову. Папуляцыі ядлоўца ахоўваюцца як [[запаведнік]]і, напрыклад, {{нп3|Запаведнік Цёсны|Цёсны|pl|Rezerwat przyrody Ciosny}}, {{нп3|Запаведнік Вежхаціньске Ялоўцы|Вежхаціньске Ялоўцы|pl|Rezerwat przyrody Wierzchocińskie Jałowce}}, {{нп3|Запаведнік Салокія|Салокія|pl|Rezerwat przyrody Sołokija}}, а таксама ў некаторых нацыянальных парках, напрыклад, у {{нп3|Кампіноскі, нацыянальны парк|Кампіноскім|pl|Kampinoski Park Narodowy}}. Шматлікія асобнікі, асабліва ядлоўцы-дрэвы, ахоўваюцца як [[помнікі прыроды]]. У некаторых краінах таксама ахоўваўся {{нп3|Абарона відаў раслін|дзяржавай|pl|Ochrona gatunkowa roślin}} (напрыклад, у [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] з 1954 і ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] з 1958 года). У Польшчы, ядловец звычайны ніколі не быў ахоўным відам<ref name=bobinski_73>{{Кніга|частка=Ochrona jałowca | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=73-80}}</ref>. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Ядловец звычайны''' уваходзіць у род {{bt-bellat|Ядловец|Juniperus}} сямейства {{bt-bellat|Кіпарысавыя|Cupressaceae}} парадку {{bt-bellat|Хвоі|Pinales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел [[Голанасенныя]] |b1=парадак [[Хвоі]] |b2=яшчэ 13—14 парадкаў голанасенных раслін |c1=яшчэ 6 сямействаў |c2=сямейства '''[[Кіпарысавыя]]''' |d1=род '''[[Ядловец]]''' |d2=яшчэ 10 родаў |e1=яшчэ ад 50 да 67 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">від <br />'''Ядловец&nbsp;звычайны''' |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} З 10 відаў, якія ўваходзяць у род ядловец толькі ядловец звычайны распаўсюджаны па ўсіх кантынентах паўночнага паўшар’я, іншыя віды сустракаюцца толькі ў Міжземнамор’і і ў Азіі. Самым блізкім відам для ядлоўца звычайнага з’яўляецца {{bt-bellat||Juniperus rigida}}<ref name="mao">Kangshan Mao, Gang Hao, Jianquan Liu, Robert P. Adams, Richard I. Milne. [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-8137.2010.03351.x/full Diversification and biogeography of Juniperus (Cupressaceae): variable diversification rates and multiple intercontinental dispersals]. «New Phytologist». 188, 1, s. 254—272, 2010. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2010.03351.x.</ref>. === Падвіды і разнавіднасці === Ядловец звычайны з-за свайго шырокага арэалу і разнастайнасці экалагічных умоў, у якіх ён расце, вельмі зменлівы. Унутрывідавыя таксоны вылучаюцца на падставе пэўных прыкмет, але ў выпадку ядлоўца часам гэта абцяжарана тым, што прыкметы няпэўныя<ref name=ПАТ/>. Таму прапанавана панізіць рангі 4 падвідаў, якія традыцыйна вылучаліся ў межах віду, і апісваць толькі разнавіднасці, якіх налічваюць у агульнай колькасці каля 30<ref name=adams/>. Класіфікацыя ўнутрывідавых таксонаў яшчэ мадыфікуецца, яна патрабуе далейшых даследаванняў і распрацовак<ref name=adams_2014_122>Robert P. Adams: Junipers of the World: The Genus Juniperus. Trafford Publishing, 2014, s. 122—144. ISBN 1490723250.</ref>. Апісаны шэраг [[разнавіднасць|разнавіднасцей]] і [[Інфравідавыя рангі|формаў]], якія больш-менш адрозніваюцца ад тыпавых [[падвід]]аў<ref name=adams>Adams, R. P. (2004). ''Junipers of the World: The genus Juniperus''. Victoria: Trafford. ISBN 1-4120-4250-X.</ref><ref name=rushforthc>Rushforth, K. (1987). ''Conifers''. Helm ISBN 0-7470-2801-X.</ref><ref name=adv>Arboretum de Villardebelle: [http://www.pinetum.org/cones/JUcones.htm ''Juniperus'']</ref><ref name=fe>Flora Europaea: [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Juniperus&SPECIES_XREF=communis&TAXON_NAME_XREF=&RANK= ''Juniperus communis'']</ref><ref name=adams1>Adams, R. P., Pandey, R. N., Leverenz, J. W., Dignard, N., Hoegh, K., & Thorfinnsson, T. (2003). Pan-Arctic variation in Juniperus communis: Historical Biogeography based on DNA fingerprinting. ''Biochem. Syst. Ecol''. 31: 181—192 [http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/168-2003BSE31181.pdf pdf file] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217195648/http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/168-2003BSE31181.pdf |date=17 снежня 2008 }}.</ref><ref name=adams2>Adams, R. P., & Pandey, R. N. (2003). Analysis of Juniperus communis and its varieties based on DNA fingerprinting. ''Biochem. Syst. Ecol''. 31: 1271—1278. [http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/173-2003BSE311271.pdf pdf file] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217195651/http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/173-2003BSE311271.pdf |date=17 снежня 2008 }}</ref><ref name=adams3>Adams, R. P., & Nguyen, S. (2007). Post-Pleistocene geographic variation in Juniperus communis in North America. ''Phytologia'' 89 (1): 43-57. [http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/194-2007Phytologia89(1)43-57CommunisNAm.pdf pdf file] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217195642/http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/194-2007Phytologia89(1)43-57CommunisNAm.pdf |date=17 снежня 2008 }}</ref><ref name=dvf>[http://linnaeus.nrm.se/flora/barr/cupressa/junip/junicomv.jpg Den Virtuella Floran: ''Juniperus communis'' distribution]</ref>: * '''{{bt|Juniperus communis|subsp=communis}}''' ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=communis}} — Еўропа, большая частка Паўночнай Азіі ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=depressa|[[Pursh]]}} — Канада, усходняя частка [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Форма шырокаплоская, сцелецца, сукі прыўзнятыя. Старыя расліны дасягаюць вышыні 1 метр. Іголкі карацей і шырэй, чым у {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=canadensis}}<ref name="Крюссман">{{кніга |аўтар = Крюссман Г. |загаловак = Хвойные породы |спасылка = http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/krjussman1986_hvojnye.djvu |адказны = Пер. с нем |месца = М. |выдавецтва = Лесная промышленность |год = 1986 |старонак = 256 |isbn = 3-489-60222-6 |тыраж = 7500 }}</ref>. <br />Сінонімы: (=''Juniperus canadensis'' [[Lodd.]] ex [[Burgsd.]]; =''Juniperus canadensis'' Lodd. ex Burgsd. 1787, non Lodd. ex [[Loudon]] 1838]; =''Juniperus communis'' 'Depressa Aurea'; =''Juniperus communis'' 'Depressa Star'; =''Juniperus communis'' 'Prostrata'; =''Juniperus communis'' subsp. ''depressa'' ([[Pursh]]) [[Franco]] 1962, non (Pursh) A.E.Murray 1982; =''Juniperus communis'' subsp. ''intermedia'' ([[Schur]]) [[K.Richt.]]; =''Juniperus communis'' subsp. ''nana'' [[sensu]] [[Hultén]] 1968; =''Juniperus communis'' var. ''aureospica'' [[Rehder]]; =''Juniperus communis'' var. ''canadensis'' ([[Lodd.]] ex [[Burgsd.]]) [[Loudon]]; =''Juniperus communis'' var. ''depressa'' 'Aurea'; =''Juniperus communis'' var. ''depressa-aurea'' [[Hornibr.]]; =''Juniperus communis'' var. ''intermedia'' ([[Schur]]) [[Sanio]]; =''Juniperus communis'' var. ''montana'' [[sensu]] [[Fernald]] 1933; =''Juniperus depressa'' ([[Pursh]]) [[Raf.]]; =''Juniperus depressa'' [[Raf.]] ex [[McMurtrie]] 1819, [[nom. illeg.]]; =''Juniperus intermedia'' [[Schur]]; =''Juniperus multiova'' [[Goodwyn]]<ref>[http://www.planthardiness.gc.ca/plant_chklist.pl?speciesid=1000597 ''Juniperus communis'' var. ''depressa''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071210231203/http://www.planthardiness.gc.ca/plant_chklist.pl?speciesid=1000597 |date=10 снежня 2007 }} на сайце [http://www.planthardiness.gc.ca Natural Resources Canada]</ref>. ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=hemisphaerica|([[J.Presl]] & [[C.Presl]]) [[Parl.]]}} — Горы Міжземнамор’я ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=nipponica|([[Maxim.]]) [[E.H.Wilson]]}} — [[Японія]] * '''{{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|([[Suter]]) [[Čelak.]]}}''' ** {{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|var=alpina}} — [[Грэнландзія]], Еўропа і Азія ** {{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|var=megistocarpa|[[Fernald]] & [[H.St.John]]}} — Усходняя [[Канада]] ** {{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|var=jackii|[[Rehder]]}} — Запад Северной Америки * '''{{bt|Juniperus communis|subsp=hemisphaerica|(J. et. С. Presl) Nym.}}''' (Ядловец звычайны, паўшарападобны). Расліны выяўленыя ў 1949 г. у [[Эльбрускі раён|Эльбрускім раёне]] [[Кабардзіна-Балкарыя АССР|Кабардзіна-Балкарскай АССР]], у [[цясніна Адыр-Су|цясніне Адыр-Су]] на вышыні 2700 метраў над узроўнем мора. Памер больш чым 26-гадовай расліны — 1,5 м<ref>[http://flower.onego.ru/book/ran01_8.html Интродукция растений природной флоры СССР. М.: «Наука», 1979] {{ref-ru}}</ref>. * '''{{bt|Juniperus communis|var=montana}}''' (Горная разнавіднасць) — сцелючая варыяцыя, вышынёй да 20 см. Галіны кароткія, тоўстыя, трохграневыя, часта загнутыя, адлегласць паміж калатоўкамі 1-3 мм. Іголкі лінейна-ланцэтные, 4-8×1-2 мм, часта загнутыя, часам нечакана завостраныя, зверху моцна ўвагнутыя, белыя; знізу круглыя​​, бліскучыя, цёмна-зялёныя. Плод яйкападобны ці амаль закруглены. сінонімы: ''J. communis nana'', ''J. communis'' [[var.]] ''saxatilis'', ''J. nana''. Альпійскія раёны Еўропы, Паўночнай Азіі, Паўночнай Амерыкі, часта сустракаецца на балотах<ref name="Крюссман" />. == Сінонімы == Паводле [[The Plant List]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2332579 ''Juniperus communis'' L.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110121133703/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2332579 |date=21 студзеня 2011 }} на сайце [http://www.theplantlist.org The Plant List] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ |date=23 мая 2019 }}</ref>: {{кал|3}} * ''Juniperus albanica'' Pénzes * ''Juniperus argaea'' Balansa ex Parl. * ''Juniperus borealis'' Salisb. * ''Juniperus caucasica'' Fisch. ex Gordon * ''Juniperus communis'' var. ''arborescens'' Gaudin * ''Juniperus communis'' var. ''brevifolia'' Sanio * ''Juniperus communis'' subsp. ''brevifolia'' (Sanio) Pénzes * ''Juniperus communis'' f. ''crispa'' Browicz & Ziel. * ''Juniperus communis'' subsp. ''cupressiformis'' Vict. & Sennen ex Pénzes * ''Juniperus communis'' var. ''erecta'' Pursh * ''Juniperus communis'' var. ''fastigiata'' Parl. * ''Juniperus communis'' var. ''hemisphaerica'' (J.Presl & C.Presl) Parl. * ''Juniperus communis'' subsp. ''hemisphaerica'' (J.Presl & C.Presl) Nyman * ''Juniperus communis'' var. ''hispanica'' Endl. * ''Juniperus communis'' var. ''montana'' Neilr. * ''Juniperus communis'' var. ''oblonga'' Loudon * ''Juniperus communis'' var. ''oblonga-pendula'' Loudon * ''Juniperus communis'' f. ''oblonga-pendula'' (Loudon) Beissn. * ''Juniperus communis'' subsp. ''pannonica'' Pénzes * ''Juniperus communis'' var. ''pendula'' Carrière * ''Juniperus communis'' var. ''pendula-aurea'' Sénécl. * ''Juniperus communis'' f. ''pendulina'' Kuphaldt * ''Juniperus communis'' f. ''pungens'' Velen. * ''Juniperus communis'' var. ''stricta'' Endl. * ''Juniperus communis'' var. ''suecica'' (Mill.) Aiton * ''Juniperus compressa'' Carrière * ''Juniperus cracovia'' K.Koch * ''Juniperus dealbata'' Loudon * ''Juniperus depressa'' Stevels * ''Juniperus difformis'' Gilib. * ''Juniperus echinoformis'' Rinz ex Bolse * ''Juniperus elliptica'' K.Koch * ''Juniperus fastigiata'' Knight * ''Juniperus hemisphaerica'' C.Presl * ''Juniperus hibernica'' Lodd. ex Loudon * ''Juniperus hispanica'' Booth ex Endl. * ''Juniperus interrupta'' H.L.Wendl. ex Endl. * ''Juniperus kanitzii'' Csató * ''Juniperus microphylla'' Antoine * ''Juniperus niemannii'' E.L.Wolf * ''Juniperus oblongopendula'' Loudon ex Beissn. * ''Juniperus occidentalis'' Carrière * ''Juniperus oxycedrus'' subsp. ''hemisphaerica'' (J.Presl & C.Presl) E.Schmid * ''Juniperus reflexa'' Gordon * ''Juniperus saxatilis'' Lindl. & Gordon * ''Juniperus suecica'' Mill. * ''Juniperus taurica'' Lindl. & Gordon * ''Juniperus uralensis'' Beissn. * ''Juniperus vulgaris'' Bubani * ''Juniperus withmanniana'' Carrière * ''Sabina dealbata'' (Loudon) Antoine * ''Thuiaecarpus juniperinus'' Trautv. {{канец кал}} == Формы == === Сарты === Вядома больш за 50 [[Сорт|сартоў]], якія адрозніваюцца па форме кроны (калонападобная, покрыўная), кампактнасці, колеру, даўжыні і размяшчэнні лісця<ref name="seneta">Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy iglaste. Część 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 218—226. ISBN 83-01-05225-2.</ref><ref name="bloom">Adrian Bloom: Gardening With Conifers. Frances Lincoln ltd, 2001, s. 114—115. ISBN 0711217068.</ref><ref name="katalog">Joanna Filipczak (kier. red.): Katalog roślin. Drzewa, krzewy, byliny. Warszawa: Agencja Promocji Zieleni Sp. z o.o., 2006, s. 22-24. ISBN 10 83-921807-3-9.</ref>: Лісце жоўтага колеру: * 'Aurea' — маладыя парасткі першапачаткова пафарбаваны ў жоўты колер, пазней становяцца зялёнымі. Разнавіднасць невядомага паходжання і ацэньваецца як мала значная. Яна рэдка культывуецца і, як правіла, яе назва выкарыстоўваецца няправільна ў дачыненні да іншых разнавіднасцяў з больш выразным і больш каляровым лісцем. * 'Depressa Aurea' — сорт з вышынёй 0,5 м і дыяметрам куста да амаль 2 м, галіны размеркаваны па гарызанталі, але не прыціснуты да зямлі. Вясной становіцца залаціста-жоўтага колеру, а зімой і восенню карычнева-жоўтага колеру. Калонападобная форма: * 'Arnold' — калонападобны, вельмі кампактны, павольна расце. * 'Bruns' — калонападобны, але друзлы, мае блакітнаватае лісце. Разнавіднасць знойдзена ў Швецыі і шырока культывавалася ў сярэдзіне дваццатага стагоддзя. Устойлівы да хвароб, але рэдка вырошчваецца. Расце даволі хутка. * 'Compressa' — калонападобны карлікавы сорт, звычайна да 1 метра ў вышыню (расце даволі павольна), куст з вострай верхавінай, густы і вузкі. Хваінкі дробныя — каля 3-5 мм даўжыні. Рэдка сустракаецца. Уразлівая да неспрыяльных умоў і патагенаў. * 'Hibernica' — вельмі кампактная разнавіднасць з вышынёй калоны да 9 метраў. Усе галіны вертыкальна накіраваны, хваінкі кароткія — да 8 мм даўжыні, з абодвух бакоў блакітнаватыя. * 'Meyer' — хуткарослы сорт (за 10 гадоў дасягае вышыні ў 3 метры). * 'Sentinel' — расце павольна, мае вузкую калону. * 'Suecica' — сорт з шырокай калонай, на канцах галіны крыху адстаўлены і звісаюць. Хваінкі даўгія — 10-14 мм. Пірамідальная форма: * 'Cracovia' — асноўныя сцёблы прамыя, бакавыя адстаўленыя, крона густая і толькі на вяршыні менш шчыльны. Разнастайнасць знойдзена ў першай палове дзевятнаццатага стагоддзя, недалёка ад Кракава і адтуль была вывезена ў Заходнюю Еўропу, дзе распаўсюджана ў гадавальніках. У Польшчы сустракаецца рэдка. Покрыўная форма: * 'Anna Maria' — польскі сорт, вельмі павольна расце — у 10-гадовым узросце дасягае 0,3 м у вышыню і 0,4 м у дыяметры куста. * 'Green Carpet' — вельмі нізкі сорт (шчыльна прылеглы да зямлі — не перавышае 0,1 м у вышыню), хваінкі зялёныя. * 'Greenmantle' — падобны на 'Green Carpet', але крыху вышэй (праз 10 гадоў дасягае 0,2 м у вышыню і распасціраецца на паверхні дыяметрам 2 м). * 'Hornibrookii' — дасягае 0,5 м у вышыню, нераўнамерна галінаваны, хваінкі няшчыльныя, адстаўленыя і кароткія — звычайна да 6 мм даўжынёй. * 'Repanda' — разгалінаваны раўнамерна, хваінкі да 8 мм даўжынёй, выгнутыя наперад. Ніцая форма: * 'Horstmann' — ніцая форма, даўгія парасткі распасцёрты па баках, у той час як бакавыя галіны звісаюць свабодна ўніз. Сумесь прыкмет: * 'Gold Cone' — сорт з выразнай калонападобнай формай (падобны на 'Hibernica') і залаціста-жоўтымі хваінкамі. * 'Schneverdinger Goldmachangel' — калонападобны сорт, хутка расце, хвоя на маладых парастках жоўтая. * 'Spotty Spreader' — прылеглая форма з зялёнымі хваінкамі, якія месцамі маюць белы колер. {{Фотарадок|Juniperus communis Horstmann kz1.JPG|Juniperus communis Suecica Aurea kz1.JPG|Juniperus communis GreenCarpet kz1.JPG|Juniperus Depressa Aurea kz1.JPG|ш1=171|ш2=150|ш3=308|ш4=345|тэкст=Розныя сарты: <br /> 'Horstmann', 'Suecica Aurea', 'Green Carpet', 'Depressa Aurea'|align=center|color=lightgreen}} === Гібрыды === Верагоднасць утварэння [[Гібрыд|міжвідавых гібрыдаў]] у абшарах, дзе перасякаюцца арэалы розных ядлоўцаў, ацэньваецца як значная. Аднак іх існаванне не прызнаецца. Адзіны вядомы задакументаваны выпадак адзначаны ў [[Венгрыя|Венгрыі]] ў 1886 годзе і гэта быў гібрыд з {{bt-bellat||Juniperus sabina}}, апісаны як {{bt|Juniperus kanitzii|[[Csato]]}}<ref name="ПАТ"/>. == Культурныя аспекты == Ядловец звычайны лічыўся святой раслінай у [[Германцы|германцамі]]<ref name="mautner"/> і народамі [[Сібір]]ы<ref name="luczaj"/>. Ва [[Уэльс]]е ссяканне старога ядлоўца абвяшчала смерць у сямі. Каралі з шышкаягад ядлоўца надзявалі нявольнікі ў індзейцаў перад боем з мэтай абароны жыцця і атрымання волі<ref name=balicka>{{Кніга | аўтар= Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska | загаловак= Łaskawe ziele – mity, symbolika i fakty | выдавецтва= Studio Astropsychologii | месца= Białystok | год= 2003 | старонкі= 144-145 | isbn = 83-7377-033-X}}</ref>. У польскіх народных традыцыях ядловец лічыўся добрай раслінай, прыязнай людзям і мілай багам. Таму ён бараніў ад усякага зла і злых духаў — зданяў, [[стрыга]]ў, начных кашмараў, [[Начніцы (міфалогія)|начніц]] і іншых. Для таго, каб абараніць дом ад зла, яго абкурвалі дымам ад згарэлых ядлаўцовых галінак<ref name="ziolkowska"/>, падвешвалі галінкі над дзвярыма<ref name="klosiewicz"/> і хавалі галінку ядлоўца за «святым абразком»<ref name="lewkowicz"/>. Даданне хвоі і шышкаягад ядлоўца да [[фіміям]]у практыкавалася ў славянскіх святынях. Злых духаў, а пасля распаўсюджання [[хрысціянства]] — [[Сатана|д’ябла]] адпужвалі таксама {{нп3|Клюка|клюкі||Assistive cane}} з драўніны ядлоўца. Выразаць іх было патрэбана ў {{нп3|Міхайлаў дзень||ru|Михайлов день}} (29 верасня), пры чым часам адпаведны куст перад зразаннем палівалі святой вадой, а саму клюку асвяшчалі ў царкве<ref name="ziolkowska"/>. Дымам ядлоўца акурвалі малочных кароў і пашы для абароны іх ад загавораў, таксама лічылася, што гэта абароніць ад {{нп3|Міазм|мору|ru|Миазм}}<ref name="klosiewicz"/><ref name=kiljanska>{{Кніга | аўтар= Izabella Kiljańska, Hanna Mojkowska | загаловак= Zielnik polski | выдавецтва= Wydawnictwo Interpress | месца= Warszawa | год= 1988 | старонкі= 133-135}}</ref>. Яго выкарыстоўвалі і ў тых памяшканнях, дзе былі трупы<ref name="paluch"/>. Акрамя таго, у Паўночнай Амерыцы ядловец з’яўляецца адным з традыцыйных дадаткаў да [[шалфей|шалфея]], які выкарыстоўваецца для акурвання ў магічных мэтах прадметаў, людзей і памяшканняў<ref name=webster>{{Кніга | аўтар= Richard Webster | загаловак= Magia drzew i kwiatów | выдавецтва= Klub dla Ciebie | месца= Warszawa | год= 2008 | старонкі= 249 | isbn = 978-83-258-0176-2}}</ref>. Ядловец таксама спальвалі падчас сеансаў [[экзарцызм]]у<ref name=cunningham>{{Кніга | аўтар= Scott Cunningham | загаловак= Encyklopedia magicznych roślin | выдавецтва= Studio Astropsychologii | месца= Białystok | год= 2009 | старонкі= 125-126 | isbn = 978-83-7377-352-3}}</ref>. Галінка ядлоўца, якую насілі ў час доўгіх паходаў, павінна была засцерагаць ад {{нп3|Апрэласць|апрэласцяў|ru|Опрелость}}<ref name="lewkowicz"/><ref name="kiljanska"/>. Ва ўсходняй і паўднёва-ўсходняй частцы Польшчы ядловец дадаецца да {{нп3|Велікодная пальма|велікодных пальмаў|pl|Palma wielkanocna}}, а на [[Падляшша|Падляшшы]] выкарыстоўваўся асвечаным у вянках падчас свята {{нп3|Свята Цела і Крыві Хрыстовых|Цела і Крыві Хрыстовых|ru|Праздник Тела и Крови Христовых}}. У {{нп3|Курпы|курпаў|ru|Курпы}} ядловец выкарыстоўваўся для ўпрыгожання вясельных вянкоў, якія жаніхі дарылі нявестам<ref name="paluch"/>. Ядловец дапамагаў у [[Варажба|варажбе]] — у дзень [[Андрэй Першазваны|Святога Андрэя]] (30 лістапада) дзяўчаты ў поўнач бегалі ў лес і адрывалі левай рукой пруток ад ядлаўцовага куста. Пры гэтым яны казалі такія словы :''Рву пяцёма пальцамі, шостая далонь, няхай мяне сёння хлопцы гоняць'' ({{lang-pl|Rwę cię pięcioma palcami, szóstą dłonią, niech mnie od dziś chłopcy gonią}}). Не азіраючыся і не гледзячы на сарваную галінку, яны беглі дадому і толькі там разглядалі сарванае. Зялёная галінка прадракала хлопца, пажоўклая — ўдовага, а цалкам сухая — старога дзеда<ref name="ziolkowska"/>. Сучасныя крыніцы, якія тычацца магіі, прыпісваюць ядлоўцу шматлікія чароўныя ўласцівасці — абарону ад [[змеі|змей]] і іншых дзікіх жывёл, крадзежу, злых чар і праклёнаў<ref name="cunningham"/>. Па старой традыцыі, у {{нп3|Велікодны панядзелак||ru|Светлый понедельник}} [[Кашубы|кашубскія]] хлопцы даганяюць дзяўчат і б’юць іх па нагах галінкамі ядлоўца. Гэта павінна прынесці поспех у каханні да выбраных дзяўчат. === У літаратуры === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ядловец пах знікомым пахам тайнага,''<br /> ''няўлоўнага імгнення тэт-а-тэт,''<br /> ''і цені два з пейзажу пастаральнага''<br /> ''выходзілі, ствараючы дуэт.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]]. «Раманс»''.<ref>[http://moykahany.ru/ramans-3 Славамір Адамовіч. «Раманс»]</ref> |} У беларускай літаратуры водар ядлоўца як паэтычны вобраз выкарыстаны [[Максім Танк|Максімам Танкам]] і [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамірам Адамовічам]]. Псеўданімам ''Ядловец'' падпісваў свае творы [[Янка Быліна]]<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19307 |title=Янка Быліна |access-date=3 студзеня 2016 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020916/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19307 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Цвіце ядловец у бары,''<br /> ''Дым сцелецца імшарны, буры,''<br /> ''Нібыта лесавік стары,''<br /> ''Набіўшы зеллем люльку, курыць.''<br /> |- | style="text-align: left;" | [[Максім Танк]]. «Цвіце ядловец»<ref>{{Cite web |url=http://rv-blr.com/pages/versh_view.jsp?vershId=87446 |title=Максім Танк. «Цвіце ядловец» |access-date=3 студзеня 2016 |archive-date=18 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618173837/http://rv-blr.com/pages/versh_view.jsp?vershId=87446 |url-status=dead }}</ref>. |} === У мастацтве === Шматлікія [[дрэварыт]]ы з краявідамі, на якіх расце ядловец, пакінуў мастак {{нп3|Альберт Кёніг||de|Albert König}}. {{нп3|Ядлаўцовая пустка||de|Wacholderheide}} таксама намалявана на карціне нямецкага пейзажыста {{нп3|Фрыц фон Віле|Фрыца фон Віле|de|Fritz von Wille}}. <gallery mode="packed"> File:Albert König Wacholdergruppe.jpg|{{нп3|Альберт Кёніг||de|Albert König}}: «Група ядлоўцаў» File:Fritz von Wille 0138.jpg|{{нп3|Фрыц фон Віле||de|Fritz von Wille}}: «Цвіценне ў ядлаўцовай пустцы ў даліне Шлайдэн» File:Albert König Wacholdergruppe IV.jpg|{{нп3|Альберт Кёніг||de|Albert König}}: «Група ядлоўцаў» </gallery> === У геральдыцы і філатэліі === Выява ядлоўца выкарыстана на гербе нямецкай камуны {{нп3|Біспінген||ru|Биспинген}} у зямлі [[Ніжняя Саксонія]]. <gallery mode="packed"> File:DEU Bispingen COA.svg|Герб камуны {{нп3|Біспінген||ru|Биспинген}} </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В.'' Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения / Сытник К. М.. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — (Справочник). — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0 * Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. I. Голосеменные. — С. 346. — 464 с. — 3000 экз. * {{ФлораСССР|том=1|стар=179—180}} * {{ІВРСР|частка=46. ''Juniperus communis'' L. — Можжевельник обыкновенный|том=1|стар=121}} * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів. |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}} * {{крыніцы/ЭПБ|5|''Швец І. У., [[Мікалай Васілевіч Шкутко|Шкутко М. В.]]'' Ядловец}} == Спасылкі == {{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Juniperus communis/ДО|Juniperus communis}} * [http://flower.onego.ru/conifer/junipe_co.html Можжевельник обыкновенный в Энциклопедии декоративных садовых растений.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140814025813/http://flower.onego.ru/conifer/junipe_co.html |date=14 жніўня 2014 }} * [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&amp;GENUS_XREF=Juniperus&amp;SPECIES_XREF=communis&amp;TAXON_NAME_XREF=&amp;RANK= Flora Europaea: ''Juniperus communis''] {{Добры артыкул|Біялогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ядловец]] [[Катэгорыя:Кусты]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] acfdw75syrhuht28nw1jo8y0yijz7ut 0 158723 5176661 5098959 2026-08-06T15:26:03Z 5176661 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Вясна (значэнні)}} {{Арганізацыя |назва = «Вясна» |дата_заснавання1 = {{Дата пачатку і ўзрост|1996|4|26|1}} |тып = праваабарончае [[грамадскае аб’яднанне]] |адрас = [[Мінск]], вул. Мяржынскага, д. 8, кв. 26<ref>{{Cite news|title=У Мінску адкрыўся новы офіс ПЦ «Вясна»|url=http://m.charter97.eu/be/news/2013/4/1/67355|publisher=[[Хартыя’97]]|date=1 красавіка 2013|access-date=1 мая 2014}}</ref> |членства = 200 чалавек (2006) |мовы = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Алесь Бяляцкі]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = |сайт = [http://www.spring96.org/be www.spring96.org] |альтэрнатыўная = «Вясна-96» (да 15 чэрвеня 1999 года) |узнагароды = Прэмія «За правільны лад жыцця»; Прэмія Albie Awards; Прэмія Human rights tulip; Прэмія імя Марыён Дэнхоф }} '''Праваабарончы цэнтр «Вясна»''' — няўрадавая праваабарончая арганізацыя ў Рэспубліцы Беларусь. Уяўляе сабой рэспубліканскае аб’яднанне з цэнтрам у г. Мінску і рэгіянальнымі арганізацыямі ў большасці буйных гарадоў Беларусі. Асноўныя паўнамоцтвы па кіраванні арганізацыяй належаць Радзе і Старшыні Рады, якія абіраюцца на Агульным сходзе. == Гісторыя == Арганізацыя была створаная ў красавіку 1996 года падчас масавых акцый пратэсту дэмакратычнай апазіцыі ў Беларусі. Пасля арыштаў удзельнікаў дэманстрацый ПЦ «Вясна» займалася дапамогай арыштаваным і іх сем’ям. Таму першапачаткова арганізацыя мела назву «Вясна-96». Узначаліў арганізацыю [[Алесь Бяляцкі]]. 15 чэрвеня 1999 года арганізацыя была зарэгістравана як Грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“». Са студзеня 1998 года арганізацыя выдавала праваабарончы бюлетэнь «Права на Волю», аўтарамі якога былі [[Міхась Ігнатавіч Кукабака|Міхась Кукабака]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]], [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Качаткова]], фатографам [[Уладзімір Сапагоў]]. Рашэннем Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь 28 кастрычніка 2003 года за ўдзел у назіранні пад час [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» было пазбаўлена дзяржаўнай рэгістрацыі. 6 сакавіка 2004 года ПЦ «Вясна» быў прыняты ў Міжнародную федэрацыю праў чалавека. З 1998 года «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» актыўна выступае супраць смяротнага пакарання ў Беларусі. У 2009 годзе намаганнямі арганізацыі ўзнікла кампанія «[[Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі|Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання]]». 24 чэрвеня 2007 года [[Камітэт па правах чалавека ААН]] прызнаў, што ліквідацыяй ПЦ «Вясна» беларускія ўлады парушылі пункт 1 артыкула 22 Міжнароднага пакта пра грамадзянскія і палітычныя правы. Аднак у самым Мінску гэты развязак праігнаравалі, выказаўшы думку, што меркаванні КПЧ ААН з’яўляюцца толькі рэкамендацыйнымі. Спробы зарэгістраваць «Вясну» наноў не завяршыліся поспехам. Пераслед старшыні ПЦ «Вясна» [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] з’яўляецца кульмінацыяй супрацьстаяння арганізацыі і афіцыйнай улады Беларусі.<ref>[http://spring96.org/be/news/45623 Праваабарончы цэнтр «Вясна»: 15 гадоў пераследу]</ref> 16 лютага 2011 г. старшыні ПЦ «Вясна», віцэ-прэзідэнту Міжнароднай федэрацыі правоў чалавека (FIDH) Алесю Бяляцкаму вынесена афіцыйнае папярэджанне аб недапушчальнасці парушэння закона за подпісам намесніка Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь М. І. Кукліса. У папярэджанні сцвярджаецца, што дзеянні А. Бяляцкага ад імя праваабарончай арганізацыі «Вясна», якая не прайшла дзяржаўнай рэгістрацыі, супярэчыць заканадаўству Рэспублікі Беларусь. Праваабаронца афіцыйна папярэджаны, што ў выпадку далейшай дзейнасці будзе разгледжана пытанне аб прыцягненні яго да крымінальнай адказнасці. 4 жніўня 2011 г. Алеся Бяляцкага затрымалі на 3 сутак па падазрэнні ў здзяйсненні крымінальнага злачынства. Адбыліся ператрусы на офісе «Вясны», на кватэры ў праваабаронцы і на яго лецішчы. Алеся Бяляцкага дапыталі ў Дэпартаменце фінансавых расследаванняў. 8 жніўня 2011 г. дакладчык [[Савет Еўропы|ПАСЕ]] па Беларусі А. Херкель расцаніў арышт Бяляцкага як чарговы прыклад запалохвання грамадзянскага грамадства. 12 жніўня 2011 г. у межах крымінальнай справы, узбуджанай па ч.2 арт. 243 Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь — «утойванне прыбыткаў у асабліва буйным памеры» — старшыні ПЦ «Вясна», віцэ-прэзідэнту FIDH Алесю Бяляцкаму афіцыйна прад’яўленае абвінавачанне. 24 лістапада быў асуджаны на 4,5 гады пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці. Восенню 2020 года арганізацыя ды Алесь Бяляцкі сталі лаўрэатамі прэміі {{нп3|Right Livelihood Award|Right Livelihood Award|en|Right Livelihood Award}}<ref>{{cite web |url=https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |title=2020 Announcement – Press Release |work=rightlivelihoodaward.org |publisher=The Right Livelihood Foundation |date=2020-10-01 |access-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112125754/https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |archive-date=12 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Яны атрымалі ўзнагароду за ролю ў барацьбе за дэмакратыю і правы чалавека ў Беларусі. У перыяд з верасня 2020 па студзень 2021 года былі арыштаваныя актывісты «Вясны»: [[Марфа Рабкова]], [[Леанід Леанідавіч Судаленка|Леанід Судаленка]], Таццяна Ласіца, Андрэй Чапюк<ref>{{Cite web|date=2021-04-27|title=THE HOMO HOMINI AWARD FOR 2020 WILL BE PRESENTED TO MARFA RABKOVA, ANDREI CHAPIUK, LEANID SUDALENKA AND TATSIANA LASITSA|url=https://www.clovekvtisni.cz/en/the-homo-homini-award-for-2020-7623gp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728081931/https://www.clovekvtisni.cz/en/the-homo-homini-award-for-2020-7623gp|archive-date=2021-07-28|access-date=2021-07-28|publisher={{нп3|Чалавек у нядолі|Чалавек у нядолі|en|People in Need}}|language=en}}</ref>. Прызнаныя [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]], яны атрымалі {{нп3|Прэмія «Чалавек чалавеку»|прэмію «Чалавек чалавеку»|en|Homo Homini Award}}, узнагароду ў галіне правоў чалавека, за 2020 год<ref>{{Cite web|date=2021-05-11|title=Belarusian Human Rights Defenders Awarded With Homo Homini Prize|url=https://charter97.org/en/news/2021/5/11/421870/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514030646/https://charter97.org/en/news/2021/5/11/421870/|archive-date=2021-05-14|access-date=2021-07-28|work=[[naviny.by]]|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en}}</ref>. У рамках [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у ліпені 2021 былі абшуканы Цэнтр і памяшканні праваабаронцаў, затрыманыя амаль усе прадстаўнікі «Вясны», якія на той момант былі ў Беларусі, у тым ліку [[Алесь Бяляцкі]]<ref name="держат">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра "Весна" держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/|url-status=dead|access-date=2021-07-28|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru|archive-date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728093734/https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/}}</ref><ref name="Нагнятаньне">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31362657.html|title=«Нагнятаньне страху і банальная помста». Праваабаронцы камэнтуюць рэпрэсіі апошніх дзён|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2021-07-16|language=be|access-date=2021-07-28}}</ref>. Арыштаваныя па справах, заведзеных па артыкулах 342 («арганізацыя і падрыхтоўка да масавых беспарадкаў») і 243 («ухіленне ад сплаты падаткаў») КК, актывісты, былі прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]<ref name="держат"/><ref name="Нагнятаньне" /><ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі|url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-28|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. У ліпені 2021 года цэнтр быў узнагароджаны {{нп3|Прэмія імя Марыён Дэнхоф|прэміяй імя Марыён Дэнхоф|de|Marion Dönhoff Preis}}<ref>{{Cite web|date=2021-07-26|title=20.000 Euro für Gerhart Baum und Wjasna|url=https://www.boersenblatt.net/news/literaturszene/20000-euro-fuer-gerhart-baum-und-wjasna-187015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726103650/https://www.boersenblatt.net/news/literaturszene/20000-euro-fuer-gerhart-baum-und-wjasna-187015|archive-date=2021-07-26|access-date=2021-07-28|publisher={{нп3|Börsenblatt|Börsenblatt|de|Börsenblatt}}|language=de}}</ref>. У маі 2022 года праваабарончы цэнтр «Вясна» ўдастоены прэміі The Albie Awards 2022, заснаванай Фондам «Клуні за справядлівасць», у намінацыі «Справядлівасць для абаронцаў дэмакратыі». Урачыстае ўзнагароджанне адбылося ў верасні ў Нью-Ёрку<ref>https://cfj.org/news_posts/cfj-to-honor-global-justice-defenders-at-inaugural-albie-awards/</ref>. Ад імя «Вясны» прэмію атрымала Аліна Стэфановіч, жонка палітзняволенага праваабаронца Валянціна Стэфановіча<ref>https://spring96.org/en/news/109246</ref>. 7 кастрычніка 2022 года стала вядома, што кіраўнік «Вясны» Алесь Бяляцкі ўдастоены [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] разам з Цэнтрам грамадзянскіх свабодаў (Украіна) і «Мемарыялам» (Расія)<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2022/summary/</ref>. 8 снежня 2022 года ў Гаазе прайшла цырымонія ўзнагароджання праваабарончай прэміі «Цюльпан правоў чалавека 2022», заснаванай урадам Нідэрландаў. Лаўрэатам прэміі стаў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref>https://www.government.nl/topics/human-rights/news/2022/12/08/viasna-human-rights-center-wins-human-rights-tulip-2022</ref>. 10 снежня 2022 года адбылося ўручэнне Нобелеўскай прэміі міру; ад імя аднаго з лаўрэатаў — беларускага палітвязня Алеся Бяляцкага — прыняла медаль і дыплом, а таксама прачытала нобелеўскую лекцыю ягоная жонка, Наталля Пінчук. Беларускія ўлады не далі лаўрэату магчымасці прыняць удзел у цырымоніі, бо працягвалі ўтрымліваць яго ў зняволенні<ref>https://www.nobelprize.org/ceremonies/the-nobel-peace-prize-award-ceremony-2022/</ref>. Зімой 2021—2022 года беларускія ўлады прызналі інтэрнэт-рэсурсы «Вясны» экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznali-pravaabaronczy-telehram|title=«Экстрэмісцкімі» прызналі праваабарончы тэлеграм-канал ПЦ «Вясна» і ўсе іх сацсеткі|date=2021-12-30|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/usju-infarmacyjnuju-pradukcyju-vjasny-pryznali-e|title=Усю інфармацыйную прадукцыю «Вясны» прызналі экстрэмісцкай|date=2022-01-31|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>, а ў жніўні 2023 года «Вясну» аб’явілі [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Удзел у дзейнасці экстрэмісцкага фарміравання па беларускіх законах з’яўляецца крымінальным злачынствам<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/infarmacyjnyja-resursy-vjasna-pravy-czalaveka-u-b|title=Інфармацыйныя рэсурсы «Вясна/Правы чалавека ў Беларусі» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|date=2023-08-23|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. == Дзейнасць == Мэта дзейнасці Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * спрыянне фарміраванню грамадзянскай супольнасці, заснаванай на павазе да правоў чалавека, якія вынікаюць з [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай Дэкларацыі правоў чалавека]] і [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.]] Задачы Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * практычная дапамога ў рэалізацыі грамадскіх ініцыятыў, звязаных з прававой абаронай грамадзян; * вывучэнне стану грамадскай супольнасці і прававой абароны ў Рэспубліцы Беларусь; * папулярызацыя грамадазнаўчых і прававых ведаў; * дэмакратычна-прававая адукацыя грамадзян; * падтрымка грамадскіх ініцыятыў у праваабрончай дзейнасці; * спрыянне духоўнаму і культурнаму адраджэнню беларускай дзяржавы, што з’яўляецца падмуркам павагі да правоў чалавека. Метады дзейнасці Праваабарончага цэнтра «Вясна»: * збор інфармацыі пра працэс фарміравання грамадзянскай супольнасці і стан прававой культуры ў Рэспубліцы Беларусь; * арганізацыя і правядзенні адукацыйных сустрэч, канферэнцый, лекцый, круглых сталоў, у тым ліку для сяброў Праваабарончага цэнтра «Вясна»; * арганізацыя грамадазнаўчых даследаванняў, маніторынгаў стану забеспячэння правоў чалавека ў Рэспубліцы Беларусь, садзейнічанне ў выкананні міжнародных дагавораў па правах чалавека, ратыфікаваных Рэспублікай Беларусь; * выданне і распаўсюджванне ўласных інфармацыйных, навуковых і іншых праваабрончых матэрыялаў; * падтрымка кантактаў з усімі галінамі ўлады і дэпутатамі ўсіх узроўняў, з грамадскімі, гаспадарчымі, навуковымі і навучальнымі арганізацыямі і ўстановамі; * аказанне неабходнай дапамогі асобам, якія звярнуліся ў Праваабарончы цэнтр «Вясна». == Міжнародныя і замежныя партнёрскія арганізацыі == Сяброўства: * FIDH (Міжнародная Федэрацыя правоў чалавека)<ref>[http://www.fidh.org/-english- Міжнародная Федэрацыя правоў чалавека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130605045312/http://www.fidh.org/-english- |date=5 чэрвеня 2013 }}</ref>; * ENEMO (Міжнароднае аб’яднанне па арганізацыі назірання за выбарамі)<ref>[http://www.enemo.eu/ Міжнароднае аб’яднанне па арганізацыі назірання за выбарамі]</ref>; * Сеткі няўрадавых арганізацый «Глабальнае партнёрства па папярэджанні канфліктаў»; * Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі<ref>[http://belngo.info/ Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі]</ref>. Супраца: * Міратворчая арганізацыя «Svenska Freds» — «За мір і арбітраж» (Швецыя, Стакгольм); * Адукацыйны цэнтр «Польшча-Беларусь» (Польшча, Беласток); * Шведскі фонд Emnesty International; * Інстытут правоў чалавека (Расія, Масква); * «{{нп3|Чалавек у нядолі|Чалавек у нядолі|en|People in Need}}» (Чэхія, Прага); * Польскі Хельсінкскі фонд па правах чалавека; * Шведскі Хельсінкскі камітэт па правах чалавека; * Нарвежскі Хельсінкскі камітэт па правах чалавека; * IDEE (Вашынгтон)<ref>[http://www.idee.org/ Institute for Democracy in Eastern Europe]</ref>; * [[Міжнародная Амністыя]]; * Дом правоў чалавека (Нарвегія); * Віленскі цэнтр грамадскіх ініцыятыў «Дэмакратыя для Беларусі» (Літва) == Узнагароды == * Творчы конкурс «[[Вольнае слова]]»: 2025 — [[Дзіяна Пінчук]] — другое месца ў намінацыі «Інфармацыйныя жанры» за артыкул «”Станавіся да сцяны — мы цябе сфатаграфуем!” Магшоты палітвязняў»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Grigory Ioffe, [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі|Vitali Silitski]] |частка = VIASNA (SPRING) |загаловак = Historical Dictionary of Belarus (Historical Dictionaries of Europe) |выданне = Third Edition |месца = Lanham |выдавецтва = {{нп3|Rowman & Littlefield|Rowman & Littlefield|pl|Rowman & Littlefield}} |год = 2018 |старонкі = 334 |старонак = 476 |isbn = 978-1538117057 |мова=en |цытата=VIASNA (SPRING). One of the leading human rights groups in Belarus. Founded in April 1996 in the aftermath of the wave of mass demonstrations organized by the opposition that year, its initial focus of activity was legal aid to those arrested and imprisoned during the rallies. The group subsequently extended its activities to education, human rights monitoring, and election observation. Its head is Ales Bialyatski. Viasna was closed down by court order in 2003 but continued its activities. }} == Спасылкі == * [http://spring96.org/be Старонка ПЦ «Вясна»] * [http://kamunikat.org/viasna.html Беларуская Інтэрнэт-бібліятэка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140204033558/http://kamunikat.org/viasna.html |date=4 лютага 2014 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе]] paev5ye1nng6rpfnv9acimnyl6m9gvg 10 158805 5176584 1844956 2026-08-06T13:44:29Z Ueschar 151377 Актуалізацыя дакументацыі 5176584 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Шаблон прызначаны для афармлення картак у артыкулах пра [[хімічны элемент|хімічныя элементы]]. Частка звестак вызначаецца аўтаматычна. [[Атамны нумар]], хімічны сімвал, [[група перыядычнай сістэмы|група]], [[перыяд перыядычнай сістэмы|перыяд]] і блок элемента не патрабуюць ручнога запаўнення. Шэраг іншых параметраў пры іх адсутнасці падцягваецца з [[Вікіданыя|Вікіданых]]. Значэнні, зададзеныя ўласнаруч, маюць прыярытэт над аўтаматычнымі. Калі для параметра, які падтрымлівае аўтаматычнае падцягванне, трэба прымусова не выводзіць значэнне з Вікіданых, можна задаць значэнне <code>-</code>. == Выкарыстанне == Для адлюстравання базавай інфармацыі дастаткова: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Хімічны элемент}} </syntaxhighlight> Калі ў артыкуле трэба задаць дадатковыя або больш дакладныя звесткі: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Хімічны элемент |выява=Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg |подпіс выявы=Чыстае жалеза |атамная маса=55,845 |электраадмоўнасць=1,83 |радыус атама=126 |кавалентны радыус=132 |тэмпература плаўлення=1811 |тэмпература кіпення=3134 |цеплыня плаўлення=13,81 |цеплыня выпарэння=340 |цеплаправоднасць=80,4 |малярны аб'ём=7,09 }} </syntaxhighlight> Для параметраў, дзе шаблон аўтаматычна дадае стандартную адзінку вымярэння, яе звычайна не трэба пісаць уручную. Напрыклад: <syntaxhighlight lang="wikitext"> |радыус атама=126 |тэмпература плаўлення=1811 |цеплыня плаўлення=13,81 </syntaxhighlight> будзе паказана адпаведна ў [[пікаметр]]ах, [[кельвін]]ах і [[джоўль|кіладжоўлях]] на [[моль]]. Калі значэнне патрабуе ўдакладнення ўмоў вымярэння або складанага афармлення, яго можна задаць цалкам: <syntaxhighlight lang="wikitext"> |шчыльнасць=0,08988 г/л (0 °C, 101,325 кПа) |іонны радыус=61 пм (Fe²⁺, каардынацыйны лік 6) </syntaxhighlight> == Аўтаматызацыя== Без ручнога запаўнення шаблон вызначае: * атамны нумар; * хімічны сімвал; * групу, перыяд і блок; * тып элемента; * становішча элемента ў перыядычнай сістэме; * суседнія элементы. Пры наяўнасці прыдатных звестак у Вікіданых таксама могуць падцягвацца: * выява; * атамная маса; * электронная канфігурацыя; * электроны па абалонках; * электраадмоўнасць; * ступені акіслення; * першыя тры энергіі іанізацыі; * шчыльнасць; * тэмпературы плаўлення і кіпення; * патройны і крытычны пункты. Для гэтых параметраў ручное значэнне мае прыярытэт. == Заўвагі == Не рэкамендуецца ўручную задаваць атамны нумар, сімвал, групу, перыяд і блок, бо яны вызначаюцца аўтаматычна. Параметры кшталту <code>шчыльнасць2</code>, <code>цеплаправоднасць2</code> і падобныя не падтрымліваюцца. Калі трэба паказаць некалькі значэнняў адной велічыні пры розных умовах, іх варта змясціць у адным парамет­ры з указаннем адпаведных умоў. == TemplateData == <templatedata> { "params": { "выява": { "label": "Выява", "description": "Выява простага рэчыва. Калі параметр не зададзены, выява падцягваецца з Вікіданых. Каб прымусова не паказваць выяву, увядзіце «-».", "type": "wiki-file-name", "aliases": ["малюнак", "image", "image file"] }, "подпіс выявы": { "label": "Подпіс выявы", "description": "Подпіс пад выявай простага рэчыва.", "type": "content", "aliases": ["подпіс", "caption"] }, "вонкавы выгляд": { "label": "Вонкавы выгляд", "description": "Кароткае апісанне вонкавага выгляду простага рэчыва.", "type": "content", "aliases": ["вонкавы від"] }, "атамная маса": { "label": "Атамная маса", "description": "Атамная маса элемента ў а. а. м. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "example": "55,845", "type": "line", "aliases": ["атамная вага"] }, "электронная канфігурацыя": { "label": "Электронная канфігурацыя", "description": "Электронная канфігурацыя атама. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": ["канфігурацыя"] }, "электроны па абалонках": { "label": "Электроны па абалонках", "description": "Колькасць электронаў на электронных абалонках. Звычайна вылічваецца аўтаматычна з электроннай канфігурацыі.", "example": "2, 8, 14, 2", "type": "line", "aliases": ["электронная абалонка"] }, "радыус атама": { "label": "Радыус атама", "description": "Радыус атама ў пікаметрах. Адзінку вымярэння ўводзіць не трэба.", "example": "126", "type": "line", "aliases": ["атамны радыус"] }, "кавалентны радыус": { "label": "Кавалентны радыус", "description": "Кавалентны радыус у пікаметрах. Адзінку вымярэння ўводзіць не трэба.", "example": "132", "type": "line" }, "радыус Ван-дэр-Ваальса": { "label": "Радыус Ван-дэр-Ваальса", "description": "Радыус Ван-дэр-Ваальса ў пікаметрах. Адзінку вымярэння ўводзіць не трэба.", "type": "line", "aliases": ["радыус ван дэр Ваальса"] }, "іонны радыус": { "label": "Іонны радыус", "description": "Іонны радыус у пікаметрах. Пры неабходнасці ўкажыце зарад іона і іншыя істотныя ўмовы.", "type": "content", "aliases": ["іённы радыус", "радыус іона"] }, "электраадмоўнасць": { "label": "Электраадмоўнасць", "description": "Электраадмоўнасць, звычайна паводле шкалы Полінга. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "example": "1,83", "type": "line" }, "электродны патэнцыял": { "label": "Электродны патэнцыял", "description": "Стандартны электродны патэнцыял. Укажыце таксама патрэбныя ўмовы або рэакцыю, калі гэта неабходна.", "type": "content", "aliases": ["электронны патэнцыял"] }, "ступені акіслення": { "label": "Ступені акіслення", "description": "Характэрныя ступені акіслення элемента. Калі параметр не зададзены, значэнні падцягваюцца з Вікіданых.", "example": "−2, −1, 0, +1", "type": "line", "aliases": ["ступень акіслення"] }, "энергія іанізацыі1": { "label": "Першая энергія іанізацыі", "description": "Першая энергія іанізацыі. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": ["энергія іанізацыі 1", "энэргія іанізацыі 1", "энергія іанізацыі"] }, "энергія іанізацыі2": { "label": "Другая энергія іанізацыі", "description": "Другая энергія іанізацыі. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": ["энергія іанізацыі 2", "энэргія іанізацыі 2"] }, "энергія іанізацыі3": { "label": "Трэцяя энергія іанізацыі", "description": "Трэцяя энергія іанізацыі. Калі параметр не зададзены, значэнне падцягваецца з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": ["энергія іанізацыі 3", "энэргія іанізацыі 3"] }, "фаза": { "label": "Агрэгатны стан", "description": "Агрэгатны стан простага рэчыва пры зададзеных умовах.", "example": "газ", "type": "line", "aliases": ["агрэгатны стан"] }, "шчыльнасць": { "label": "Шчыльнасць", "description": "Шчыльнасць простага рэчыва. Можна ўказваць адзінку і ўмовы вымярэння. Калі параметр не зададзены і ў Вікіданых ёсць адназначнае значэнне, яно падцягваецца аўтаматычна.", "example": "7,874", "type": "content" }, "шчыльнасць пры плаўленні": { "label": "Шчыльнасць пры тэмпературы плаўлення", "description": "Шчыльнасць пры тэмпературы плаўлення ў г/см³, калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": ["шчыльнасць тп"] }, "тэмпература плаўлення": { "label": "Тэмпература плаўлення", "description": "Тэмпература плаўлення. Калі ўведзена толькі лікавае значэнне, шаблон дадае K. Калі параметр не зададзены, можа быць выкарыстана адназначнае значэнне з Вікіданых.", "example": "1811", "type": "content" }, "тэмпература кіпення": { "label": "Тэмпература кіпення", "description": "Тэмпература кіпення. Калі ўведзена толькі лікавае значэнне, шаблон дадае K. Калі параметр не зададзены, можа быць выкарыстана адназначнае значэнне з Вікіданых.", "example": "3134", "type": "content" }, "патройны пункт": { "label": "Патройны пункт", "description": "Тэмпература і ціск патройнага пункта. Калі параметр не зададзены і адпаведныя даныя ёсць у Вікіданых, яны падцягваюцца аўтаматычна.", "example": "13,8033 K; 7,041 кПа", "type": "content" }, "крытычны пункт": { "label": "Крытычны пункт", "description": "Тэмпература і ціск крытычнага пункта. Калі параметр не зададзены і адпаведныя даныя ёсць у Вікіданых, яны падцягваюцца аўтаматычна.", "type": "content" }, "цеплыня плаўлення": { "label": "Цеплыня плаўлення", "description": "Малярная цеплыня плаўлення ў кДж/моль, калі не пазначана іншае.", "example": "13,81", "type": "content", "aliases": ["цеплата плаўлення"] }, "цеплыня выпарэння": { "label": "Цеплыня выпарэння", "description": "Малярная цеплыня выпарэння ў кДж/моль, калі не пазначана іншае.", "example": "340", "type": "content", "aliases": ["цеплата выпарвання"] }, "цеплаёмістасць": { "label": "Малярная цеплаёмістасць", "description": "Малярная цеплаёмістасць у Дж/(К·моль), калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": ["малярная цеплаёмістасць"] }, "малярны аб’ём": { "label": "Малярны аб’ём", "description": "Малярны аб’ём у см³/моль, калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": ["малярны аб'ём"] }, "структура рашоткі": { "label": "Структура крышталічнай рашоткі", "description": "Тып крышталічнай структуры простага рэчыва.", "type": "content", "aliases": ["крышталічная структура"] }, "параметры рашоткі": { "label": "Параметры рашоткі", "description": "Параметры элементарнай ячэйкі. Калі падаюцца толькі лікавыя значэнні, стандартная адзінка — ангстрэм.", "type": "content" }, "суадносіны c/a": { "label": "Суадносіны c/a", "description": "Суадносіны параметраў крышталічнай рашоткі c/a.", "type": "line", "aliases": ["Суадносіны c/a", "стаўленне c/a"] }, "тэмпература Дэбая": { "label": "Тэмпература Дэбая", "description": "Тэмпература Дэбая ў K, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "магнітная структура": { "label": "Магнітная структура", "description": "Характар магнітных уласцівасцей простага рэчыва.", "example": "ферамагнетык", "type": "content" }, "удзельнае супраціўленне": { "label": "Удзельнае электрычнае супраціўленне", "description": "Удзельнае электрычнае супраціўленне ў Ом·м, калі не пазначана іншае. Пры патрэбе ўкажыце тэмпературу.", "type": "content" }, "цеплаправоднасць": { "label": "Цеплаправоднасць", "description": "Цеплаправоднасць у Вт/(м·К), калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "тэмператураправоднасць": { "label": "Тэмператураправоднасць", "description": "Тэмператураправоднасць у мм²/с, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "цеплавое пашырэнне": { "label": "Цеплавое пашырэнне", "description": "Каэфіцыент цеплавога пашырэння. Укажыце адзінку і тэмпературу, калі гэта неабходна.", "type": "content" }, "хуткасць гуку": { "label": "Хуткасць гуку", "description": "Хуткасць гуку ў простым рэчыве ў м/с, калі не пазначана іншае. Пры патрэбе ўкажыце тэмпературу і фазу.", "type": "content" }, "модуль Юнга": { "label": "Модуль Юнга", "description": "Модуль Юнга ў ГПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "модуль зруху": { "label": "Модуль зруху", "description": "Модуль зруху ў ГПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "модуль аб’ёмнай пругкасці": { "label": "Модуль аб’ёмнай пругкасці", "description": "Модуль аб’ёмнай пругкасці ў ГПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content", "aliases": ["модуль аб'ёмнай пругкасці", "модуль аб’ёмнай пруткасці", "модуль аб'ёмнай пруткасці"] }, "каэфіцыент Пуасона": { "label": "Каэфіцыент Пуасона", "description": "Каэфіцыент Пуасона.", "type": "line" }, "цвёрдасць Моаса": { "label": "Цвёрдасць паводле Моаса", "description": "Цвёрдасць простага рэчыва паводле шкалы Моаса.", "type": "line", "aliases": ["цвёрдасць Мооса"] }, "цвёрдасць Вікерса": { "label": "Цвёрдасць паводле Вікерса", "description": "Цвёрдасць паводле Вікерса ў МПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "цвёрдасць Брынеля": { "label": "Цвёрдасць паводле Брынеля", "description": "Цвёрдасць паводле Брынеля ў МПа, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "нумар CAS": { "label": "Нумар CAS", "description": "Рэгістрацыйны нумар CAS. Для элемента і простага рэчыва нумары могуць адрознівацца, таму параметр запаўняецца ўручную.", "type": "line", "aliases": ["CAS", "рэгістрацыйны нумар CAS", "регістрацыйны нумар CAS"] }, "забароненая зона": { "label": "Шырыня забароненай зоны", "description": "Шырыня забароненай зоны ў эВ, калі не пазначана іншае.", "type": "content" }, "ізатопы": { "label": "Ізатопы", "description": "Радкі табліцы найбольш даўгавечных або найбольш значных ізатопаў у вікі-разметцы.", "type": "content" }, "ізатопы каментар": { "label": "Каментар да ізатопаў", "description": "Заўвага, якая выводзіцца пад табліцай ізатопаў.", "type": "content" }, "тып": { "label": "Тып элемента", "description": "Ручное ўдакладненне катэгорыі элемента. Звычайна вызначаецца аўтаматычна паводле атамнага нумара. Выкарыстоўвайце толькі ў спрэчных або выключных выпадках.", "type": "line", "suggestedvalues": [ "Шчолачныя металы", "Шчолачназямельныя металы", "Лантаноіды", "Актыноіды", "Пераходныя металы", "Постпераходныя металы", "Паўметалы", "Неметалы", "Галагены", "Інертныя газы" ] } }, "paramOrder": [ "выява", "подпіс выявы", "вонкавы выгляд", "атамная маса", "электронная канфігурацыя", "электроны па абалонках", "радыус атама", "кавалентны радыус", "радыус Ван-дэр-Ваальса", "іонны радыус", "электраадмоўнасць", "электродны патэнцыял", "ступені акіслення", "энергія іанізацыі1", "энергія іанізацыі2", "энергія іанізацыі3", "фаза", "шчыльнасць", "шчыльнасць пры плаўленні", "тэмпература плаўлення", "тэмпература кіпення", "патройны пункт", "крытычны пункт", "цеплыня плаўлення", "цеплыня выпарэння", "цеплаёмістасць", "малярны аб’ём", "структура рашоткі", "параметры рашоткі", "суадносіны c/a", "тэмпература Дэбая", "магнітная структура", "удзельнае супраціўленне", "цеплаправоднасць", "тэмператураправоднасць", "цеплавое пашырэнне", "хуткасць гуку", "модуль Юнга", "модуль зруху", "модуль аб’ёмнай пругкасці", "каэфіцыент Пуасона", "цвёрдасць Моаса", "цвёрдасць Вікерса", "цвёрдасць Брынеля", "нумар CAS", "забароненая зона", "ізатопы", "ізатопы каментар", "тып" ], "description": "Картка для артыкулаў пра хімічныя элементы. Атамны нумар, сімвал, група, перыяд і блок вызначаюцца аўтаматычна. Шэраг іншых параметраў пры адсутнасці ручнога значэння падцягваецца з Вікіданых.", "format": "block" } </templatedata> Заўвага. Калі для тэмпературы не ўказана адзінка вымярэння, то лічыцца, што вымярэнне ў кельвінах, і тады дзесятковая кропка (а не коска) абавязковая. == Гл. таксама == * {{tl|Элемент перыядычнай сістэмы}} * {{tl|Рэчыва}} tpxox6cfu7tzd8fgzne8fcuk5uteguk 5176589 5176584 2026-08-06T13:53:11Z Ueschar 151377 5176589 wikitext text/x-wiki {{docpage}} {{Хімічны элемент |імя=Гелій |нумар=2 |сімвал=He |злева=Вадарод |справа=Літый |уверсе=- |унізе=[[Неон|Ne]] |тып=Інертныя газы |група=18 |перыяд=1 |блок=s |вонкавы від=бясколерны |выява= |атамная маса=4,002602 |канфігурацыя=1s² |электронная абалонка=2 |фаза=Газ |шчыльнасць=0,1786 |тэмпература плаўлення=1,15 |тэмпература кіпення=4,22 |крытычны пункт К=5,19 |крытычны пункт МПа=0,227 |цеплыня плаўлення=0,0138 |цеплыня выпарэння=0,0829 |цеплаёмістасць=20,786 |ціск нп 1= |ціск нп 10= |ціск нп 100=1,23 |ціск нп 1 k=1,67 |ціск нп 10 k=2,48 |ціск нп 100 k=4,21 |насычаная пара=(па ITS-90) |структура рашоткі=гексаганальная |электраадмоўнасць= |энергія іанізацыі 1=2372,3 |энергія іанізацыі 2=5250,5 |радыус атама=31 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дер-Ваальса=140 |цеплаправоднасць=0,1513 |хуткасць гуку=972 |рэгістрацыйны нумар CAS=7440-59-7 }} Шаблон прызначаны для афармлення картак у артыкулах пра [[хімічны элемент|хімічныя элементы]]. Частка звестак вызначаецца аўтаматычна. [[Атамны нумар]], хімічны сімвал, [[група перыядычнай сістэмы|група]], [[перыяд перыядычнай сістэмы|перыяд]] і блок элемента не патрабуюць ручнога запаўнення. Шэраг іншых параметраў пры іх адсутнасці падцягваецца з [[Вікіданыя|Вікіданых]]. Значэнні, зададзеныя ўласнаруч, маюць прыярытэт над аўтаматычнымі. Калі для параметра, які падтрымлівае аўтаматычнае падцягванне, трэба прымусова не выводзіць значэнне з Вікіданых, можна задаць значэнне <code>-</code>. == Выкарыстанне == Для адлюстравання базавай інфармацыі дастаткова: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Хімічны элемент}} </syntaxhighlight> Калі ў артыкуле трэба задаць дадатковыя або больш дакладныя звесткі: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Хімічны элемент |выява=Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg |подпіс выявы=Чыстае жалеза |атамная маса=55,845 |электраадмоўнасць=1,83 |радыус атама=126 |кавалентны радыус=132 |тэмпература плаўлення=1811 |тэмпература кіпення=3134 |цеплыня плаўлення=13,81 |цеплыня выпарэння=340 |цеплаправоднасць=80,4 |малярны аб'ём=7,09 }} </syntaxhighlight> Для параметраў, дзе шаблон аўтаматычна дадае стандартную адзінку вымярэння, яе звычайна не трэба пісаць уручную. Напрыклад: <syntaxhighlight lang="wikitext"> |радыус атама=126 |тэмпература плаўлення=1811 |цеплыня плаўлення=13,81 </syntaxhighlight> будзе паказана адпаведна ў [[пікаметр]]ах, [[кельвін]]ах і [[джоўль|кіладжоўлях]] на [[моль]]. Калі значэнне патрабуе ўдакладнення ўмоў вымярэння або складанага афармлення, яго можна задаць цалкам: <syntaxhighlight lang="wikitext"> |шчыльнасць=0,08988 г/л (0 °C, 101,325 кПа) |іонны радыус=61 пм (Fe²⁺, каардынацыйны лік 6) </syntaxhighlight> == Аўтаматызацыя== Без ручнога запаўнення шаблон вызначае: * атамны нумар; * хімічны сімвал; * групу, перыяд і блок; * тып элемента; * становішча элемента ў перыядычнай сістэме; * суседнія элементы. Пры наяўнасці прыдатных звестак у Вікіданых таксама могуць падцягвацца: * выява; * атамная маса; * электронная канфігурацыя; * электроны па абалонках; * электраадмоўнасць; * ступені акіслення; * першыя тры энергіі іанізацыі; * шчыльнасць; * тэмпературы плаўлення і кіпення; * патройны і крытычны пункты. Для гэтых параметраў ручное значэнне мае прыярытэт. == Заўвагі == Не рэкамендуецца ўручную задаваць атамны нумар, сімвал, групу, перыяд і блок, бо яны вызначаюцца аўтаматычна. Параметры кшталту <code>шчыльнасць2</code>, <code>цеплаправоднасць2</code> і падобныя не падтрымліваюцца. Калі трэба паказаць некалькі значэнняў адной велічыні пры розных умовах, іх варта змясціць у адным парамет­ры з указаннем адпаведных умоў. Заўвага. Калі для тэмпературы не ўказана адзінка вымярэння, то лічыцца, што вымярэнне ў кельвінах, і тады дзесятковая кропка (а не коска) абавязковая. == Гл. таксама == * {{tl|Элемент перыядычнай сістэмы}} * {{tl|Рэчыва}} trj3s24l4bv69tu1u9vpbqauh5qbj9g 5176946 5176589 2026-08-07T08:51:21Z Ueschar 151377 Дадаў спасылку на шабллон са спісам элементаў 5176946 wikitext text/x-wiki {{docpage}} {{Хімічны элемент |імя=Гелій |нумар=2 |сімвал=He |злева=Вадарод |справа=Літый |уверсе=- |унізе=[[Неон|Ne]] |тып=Інертныя газы |група=18 |перыяд=1 |блок=s |вонкавы від=бясколерны |выява= |атамная маса=4,002602 |канфігурацыя=1s² |электронная абалонка=2 |фаза=Газ |шчыльнасць=0,1786 |тэмпература плаўлення=1,15 |тэмпература кіпення=4,22 |крытычны пункт К=5,19 |крытычны пункт МПа=0,227 |цеплыня плаўлення=0,0138 |цеплыня выпарэння=0,0829 |цеплаёмістасць=20,786 |ціск нп 1= |ціск нп 10= |ціск нп 100=1,23 |ціск нп 1 k=1,67 |ціск нп 10 k=2,48 |ціск нп 100 k=4,21 |насычаная пара=(па ITS-90) |структура рашоткі=гексаганальная |электраадмоўнасць= |энергія іанізацыі 1=2372,3 |энергія іанізацыі 2=5250,5 |радыус атама=31 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дер-Ваальса=140 |цеплаправоднасць=0,1513 |хуткасць гуку=972 |рэгістрацыйны нумар CAS=7440-59-7 }} Шаблон прызначаны для афармлення картак у артыкулах пра [[хімічны элемент|хімічныя элементы]]. Поўны спіс хімічных элементаў бярэцца адсюль: [[Шаблон:Хімічны элемент/нумар-спасылка]] Частка звестак вызначаецца аўтаматычна. [[Атамны нумар]], хімічны сімвал, [[група перыядычнай сістэмы|група]], [[перыяд перыядычнай сістэмы|перыяд]] і блок элемента не патрабуюць ручнога запаўнення. Шэраг іншых параметраў пры іх адсутнасці падцягваецца з [[Вікіданыя|Вікіданых]]. Значэнні, зададзеныя ўласнаруч, маюць прыярытэт над аўтаматычнымі. Калі для параметра, які падтрымлівае аўтаматычнае падцягванне, трэба прымусова не выводзіць значэнне з Вікіданых, можна задаць значэнне <code>-</code>. == Выкарыстанне == Для адлюстравання базавай інфармацыі дастаткова: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Хімічны элемент}} </syntaxhighlight> Калі ў артыкуле трэба задаць дадатковыя або больш дакладныя звесткі: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Хімічны элемент |выява=Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg |подпіс выявы=Чыстае жалеза |атамная маса=55,845 |электраадмоўнасць=1,83 |радыус атама=126 |кавалентны радыус=132 |тэмпература плаўлення=1811 |тэмпература кіпення=3134 |цеплыня плаўлення=13,81 |цеплыня выпарэння=340 |цеплаправоднасць=80,4 |малярны аб'ём=7,09 }} </syntaxhighlight> Для параметраў, дзе шаблон аўтаматычна дадае стандартную адзінку вымярэння, яе звычайна не трэба пісаць уручную. Напрыклад: <syntaxhighlight lang="wikitext"> |радыус атама=126 |тэмпература плаўлення=1811 |цеплыня плаўлення=13,81 </syntaxhighlight> будзе паказана адпаведна ў [[пікаметр]]ах, [[кельвін]]ах і [[джоўль|кіладжоўлях]] на [[моль]]. Калі значэнне патрабуе ўдакладнення ўмоў вымярэння або складанага афармлення, яго можна задаць цалкам: <syntaxhighlight lang="wikitext"> |шчыльнасць=0,08988 г/л (0 °C, 101,325 кПа) |іонны радыус=61 пм (Fe²⁺, каардынацыйны лік 6) </syntaxhighlight> == Аўтаматызацыя== Без ручнога запаўнення шаблон вызначае: * атамны нумар; * хімічны сімвал; * групу, перыяд і блок; * тып элемента; * становішча элемента ў перыядычнай сістэме; * суседнія элементы. Пры наяўнасці прыдатных звестак у Вікіданых таксама могуць падцягвацца: * выява; * атамная маса; * электронная канфігурацыя; * электроны па абалонках; * электраадмоўнасць; * ступені акіслення; * першыя тры энергіі іанізацыі; * шчыльнасць; * тэмпературы плаўлення і кіпення; * патройны і крытычны пункты. Для гэтых параметраў ручное значэнне мае прыярытэт. == Заўвагі == Не рэкамендуецца ўручную задаваць атамны нумар, сімвал, групу, перыяд і блок, бо яны вызначаюцца аўтаматычна. Параметры кшталту <code>шчыльнасць2</code>, <code>цеплаправоднасць2</code> і падобныя не падтрымліваюцца. Калі трэба паказаць некалькі значэнняў адной велічыні пры розных умовах, іх варта змясціць у адным парамет­ры з указаннем адпаведных умоў. Заўвага. Калі для тэмпературы не ўказана адзінка вымярэння, то лічыцца, што вымярэнне ў кельвінах, і тады дзесятковая кропка (а не коска) абавязковая. == Гл. таксама == * {{tl|Элемент перыядычнай сістэмы}} * {{tl|Рэчыва}} 2w6fc8f75xxwm0ahejvtxj2cuv5dh4q 0 163770 5176532 5037115 2026-08-06T13:09:15Z Economico-geographer 399 абнаўленне звестак 5176532 wikitext text/x-wiki '''Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]''' — адно са старэйшых структурных элементаў Акадэміі, якія бесперапынна існуюць дагэтуль. Было ўтворана 31 [[май|мая]] [[1936]] года як '''Аддзяленне грамадскіх навук''' АН БССР у ліку першых за ўсю гісторыю Акадэміі аддзяленняў (нароўні з [[Аддзяленне матэматычных і прыродазнаўчых навук АН БССР|Аддзяленнем матэматычных і прыродазнаўчых навук]] і [[Аддзяленне фізіка-тэхнічных навук НАН Беларусі|Аддзяленнем тэхнічных навук]]). Стварэнне аддзяленняў было праведзена ў рамках ператварэння Беларускай акадэміі навук у Акадэмію навук [[БССР]]. == Гісторыя == === Аддзяленне грамадскіх навук АН БССР (1936—1991) === Пры стварэнні ў склад Аддзялення ўвайшлі: * [[Інстытут нацыянальных меншасцей АН БССР|Інстытут нацыянальных меншасцей]] * [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут гісторыі]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут літаратуры, мастацтва і мовы]] * [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытут філасофіі]], [[Інстытут дзяржавы і права НАН Беларусі|савецкага будаўніцтва і права]] * [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|Інстытут эканомікі]] Сталінскія рэпрэсіі другой паловы [[1930-я|1930-х]] гг. не маглі не закрануць і Акадэмію. Датычна Аддзялення грамадскіх навук гэта вылілася ў расфарміраванне ў маі 1937 г. Інстытута нацыянальных меншасцей, а паводле рашэння Бюро ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] ад [[5 студзеня|05.01.]][[1938]] г. — Інстытута эканомікі і Інстытута філасофіі, савецкага будаўніцтва і права. Аднак ужо ў [[1939]] г. была ўтворана група эканомікі АН БССР, а ў [[1940]] на яе базе створаны Навукова-даследчы інстытут эканомікі АН БССР. Неўзабаве пасля [[Аперацыя Баграціён|вызвалення Беларусі]] ў [[1944]] была адноўлена праца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута літаратуры, мастацтва і мовы]]. У [[1945]] зноў набыў статус паўнавартаснага інстытута Акадэміі навук Інстытут эканомікі, а [[1 ліпеня]] [[1947]] быў адноўлены Інстытут філасофіі і права. У [[1952]] годзе са складу [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута літаратуры, мастацтва і мовы]] быў вылучаны асобны [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства АН БССР]], а ў [[1957]] на базе аддзелаў мастатцвазнаўства [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры і мастацтва]] і аддзелаў этнаграфіі і фальклору [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] быў створаны [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] (апошні пазней на некалькі год быў перададзены ў падпарадкаванне Міністэрству культуры БССР, а потым зноў вернуты ў склад Акадэміі). У [[1958]] сектар дзяржавы і права аддзяліўся ад Інстыута філасофіі і права, быў пераўтвораны ў Аддзел прававых навук і перададзены ў склад [[БДУ|БДУ імя У. І. Леніна]], а інстытут перайменаваны ў Інстытут філасофіі. У [[1965]] годзе ў выніку адваротнага ўключэння Аддзела прававых навук інстытут зноў стаў называцца Інстытутам філасофіі і права. У [[1989]] годзе на аснове часткі аддзелаў, якія займаліся сацыялагічнай праблематыкай, створаны Рэспубліканскі цэнтр сацыялагічных даследаванняў, а ў [[1990]] годзе — самастойны [[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі|Інстытут сацыялогіі]]. У [[1991]] годзе ў складзе Аддзялення быў утвораны Нацыянальна навукова-асветны цэнтр імя [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], які ўзначаліў [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс]]. Пазней Цэнтр набыў статус самастойнай арганізацыі і выйшаў са складу Акадэміі. === Аддзяленне гуманітарных навук АН Беларусі (1992—1994) === Па стане на 1 чэрвеня 1992 г. Аддзяленне налічвала 8 акадэмікаў і 27 членаў-карэспандэнтаў. У названы перыяд у склад Аддзялення была ўключана [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа]]. Цяжкае фінансавае становішча вымусіла Прэзідыўм Акадэміі аддаць адзін з двух карпусоў Аддзялення (а іменна корпус па вул. Акадэмічная, дом 25, дзе раней размяшчаліся [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства АН БССР]], [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытут філасофіі і права АН БССР]] і Аддзел навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках) пад [[факультэт міжнародных адносін БДУ]]. Па стане на [[2013]] год у азначаным корпусе размяшчаецца факультэт даўніверсітэцкай адукацыі БДУ і праводзяцца заняткі [[Інстытут бізнесу і менеджменту тэхналогій БДУ|Інстытута бізнесу і менеджменту тэхналогій БДУ]]. === Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў АН Беларусі (1995—1997),<br /> Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі (з 1997) === У [[1999]] быў расфарміраваны Аддзел навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках, а на базе прававых аддзелаў [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі і права]] быў утвораны [[Інстытут дзяржавы і права НАН Беларусі]]. У [[2008]] г. Інстытут мовазнаўства Імя Якуба Коласа і Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы былі аб’яднаны ў [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы]], а Інстытут дзяржавы і права быў расфарміраваны і ўвайшоў у склад Нацыянальнага цэнтра заканадаўства і прававых даследаванняў на правах Інстытута прававых даследаванняў. У [[2012]] годзе ў выніку аб’яднання Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы і Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы быў створаны [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]], а названыя інстытуты ўвайшлі ў яго склад на правах філіялаў. На [[1 студзеня]] [[2009]] года ў замацаваных за Аддзяленнем навуковых арганізацыях працавала каля 540 чалавек, у тым ліку 432 даследчыкі, 65 дактароў і 181 кандыдат навук. Па стане на 1 студзеня 2026 г. у склад Аддзялення ўваходзілі 5 дзяржаўных навуковых устаноў: * [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]]; * [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытут філасофіі]]; * [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|Інстытут эканомікі]]; * [[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі|Інстытут сацыялогіі]]; * [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут гісторыі]] і [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа]]. У персанальны склад Аддзялення ўваходзяць 9 [[акадэмік]]аў і 16 [[Член-карэспандэнт|членаў-карэспандэнтаў]]. == Напрамкі даследаванняў == Асноўнымі прыярытэтнымі напрамкамі навуковых даследаваняў арганізацый, замацаваных за Аддзяленнем, з’яўляюцца: * тэарэтыка-метадалагічныя асновы станаўлення ў Рэспубліцы Беларусь інавацыйнай сацыяльна-арыентаванай эканомікі, якая забяспечвае яе ўстойлівае развіццё ва ўзаемадзеянні з сусветнай эканамічнай сістэмай; * філасофска-светапоглядныя перадумовы і логіка-метадалагічныя падставы грамадскага прагрэсу і сацыяльнай устойлівасці, развіцця асобы, культуры і адукацыі, фарміравання ідэалогіі беларускага грамадства. == Акадэмікі-сакратары Аддзялення == * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон]] (1936—1941) * [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў]] (1943—1960) * [[Цімафей Сазонавіч Гарбуноў]] (1960—1967) * [[Пятро Глебка|Пётр Фёдаравіч Глебка]] (1967—1969) * [[Казімір Паўлавіч Буслаў]] (1970—1976) * [[Мікалай Васілевіч Бірыла]] (1977—1992) * [[Генадзь Міхайлавіч Лыч]] (1992—1997) * [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]] (1997—2002) * [[Пётр Георгіевіч Нікіценка]] (2002—2009) * [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя]] (2009—2026) * [[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч]] (з 2026) == Крыніцы == * Академия наук Белорусской ССР: Справочник. — Мн.: Наука и техника, 1979. * Академия наук Белорусской ССР: Справочник. — Мн.: Наука и техника, 1985. * Академия наук Белорусской ССР: Телефонный справочник. — Мн.: Наука и техника, 1988. * Акадэмія навук Беларусі: Даведнік. — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. * Справаздача аб навуковай дзейнасці Акадэміі навук Беларусі ў 1992 годзе. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. * Справаздача аб навуковай дзейнасці Акадэміі навук Беларусі ў 1995 годзе. — Мн.: Навука і тэхніка, 1996. * Нацыянальная акадэмія навук Беларусі: Кароткі адрасна-тэлефонны даведнік. — Мн.: Кіраўніцтва справамі НАН Беларусі, 1998. * [https://web.archive.org/web/19980131194750/http://www.ac.by/organizations/departments/index.html The Department of Humanitarian Sciences and Arts (1998)] * [http://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/izdania/tif/4/Zaharkevich.pdf Захаркевіч С. А. Этнічныя меншасці Беларусі: вопыт сацыяльнай трансфармацыі ў ХІХ — пачатку ХХ ст. // Працы гістарычнага факультэта БДУ: навук. зб. Вып. 4. — Мн.: БДУ, 2009. — С.242-249] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150614010658/http://www.hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/izdania/tif/4/Zaharkevich.pdf |date=14 чэрвеня 2015 }} * [https://web.archive.org/web/20110818113800/http://iml.basnet.by/be/historyja-instytuta Гісторыя інстытута | Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы (2011)] * [http://nasb.gov.by/bel/organizations/departments/ogum.php Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі (2013)] * [http://economics.basnet.by/index/12 Институт экономики НАН Беларуси. Историческая справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130723185141/http://economics.basnet.by/index/12 |date=23 ліпеня 2013 }} * [http://philosophy.by/ru/research.htm Институт философии НАН Беларуси. Краткая история и основные направления деятельности]{{Недаступная спасылка}} * [http://center.gov.by/departamets.html Национальный центр законодательства и правовых исследований Республики Беларусь. Руководство и структурные подразделения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171004042659/http://center.gov.by/departamets.html |date=4 кастрычніка 2017 }} * [http://asio.basnet.by/programs/details.php?ELEMENT_ID=148 Автоматизированная система информационного обеспечения управленческой деятельности НАН Беларуси (2013)] * Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў Нацыялальнай акадэміі навук Беларусі: (да 75-годдзя з дня заснавання) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі; рэдсавет: [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] (старш.) і інш. — Мн.: Беларуская навука, 2011. — 321 с. {{Інстытуты НАНБ}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Беларусі]] 0stqu684hucnmcf0y8krpsp71ru3hiu 0 164623 5176680 4615083 2026-08-06T16:20:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176680 wikitext text/x-wiki [[Файл:PenobscotBarkWigwamIn AcadiaPark.JPG|thumb|Вігвам [[пенабскот]], крыты карою. [[Канада]]]] '''Вігва́м''' (з [[алганкінскія мовы|алган.]]: ''wīkwām'', літаральна «жытло»)<ref>[http://www.dictionary.com/browse/wigwam Wigwam]</ref>, таксама вядмы як '''ве́ту''' (з мовы [[вампаноаг]]: ''wetu'', «дом»)<ref>[http://www.manyhoops.com/wampanoag-home-a-wetu.html Wampanoag homes]</ref> і '''вікія́п''' (з [[месквакі]]: ''wikiyapi'', «хаціна»)<ref>[http://www.dictionary.com/browse/wickiup Wickiup]</ref> — аднакамернае жытло [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] [[індзейцы|індзейцаў]] [[купал]]ападобнай формы. Першапачаткова [[алганкіны]] называлі так розныя па тыпу хаціны, у тым ліку доўгія дамы з бярвення. З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. еўрапейскія каланісты ўжывалі гэта паняцце для ўсіх жылых будынкаў [[лес|лясных]] індзейцаў усходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. Толькі ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі адбылася навуковая сістэматызацыя, назва '''вігвам''' замацавалася за пэўным па форме тыпам жытла. == Гісторыя == [[Файл:French Missionary Chapel.jpg|thumb|Каталіцкая капліца ў форме вігвама на [[Востраў Макінак|востраве Макінак]]]] Відавочна, вігвам — адзін з найстаражытнейшых тыпаў жытла. Вігвамападобныя будынкі выяўлены [[археалогія|археолагамі]] нават на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]] (каля 11 000 гадоў таму)<ref>[http://www.independent.co.uk/life-style/history/archaeologists-discover-britains-oldest-home-2048927.html Archaeologists discover Britain's oldest home]</ref>. Даследаванне стаянак палеаіндзейцаў паказвае, што яны таксама карысталіся круглявымі хацінамі са слупом у цэнтры<ref>[http://cwva.org/area_prehistories/kvprehistory-maslowski.html Robert F. Maslowski, The Kanawha Valley and its Prehistoric People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030401193645/http://cwva.org/area_prehistories/kvprehistory-maslowski.html |date=1 красавіка 2003 }}</ref>. [[Алганкіны]], што ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. насялялі лясную зону ўсходняга ўзбярэжжа і Вялікіх азёр [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], выкарыстоўвалі слова ''wīkwām'' адносна любога тыпу жытла, прычым яны будавалі самыя розныя па форме хаціны з розных матэрыялаў<ref>[https://books.google.by/books?id=8-AOZYVQBGIC&pg=PA129&lpg=PA129&dq=wigwam+archaeology&source=bl&ots=NBvGXG_Ij6&sig=nzE6HOg-3Qim9xCVLjnD64Bkx5M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj5_Jer37rSAhULiCwKHUTmCRYQ6AEINDAG#v=onepage&q&f=false Mary C. Beaudry, Documentary Archaeology in the New World], p. 129.</ref>. [[Каркас]]ныя пабудовы ў форме [[купал]]у, дзе [[сцяна|сцены]] адначасова з’яўляліся [[дах]]ам, былі шырока распаўсюджаны ў плямён, што былі вымушаны сезонна перамяшчацца па пэўнай тэрыторыі, паколькі адначасова займаліся [[паляванне]]м і [[земляробства]]м. Нават тыя плямёны, што пад уздзеяннем еўрапейцаў пачыналі весці аселы лад жыцця, захоўвалі тыповую купалападобную канструкцыю, хаця стацыянарныя вігвамы патрабавалі лепшага ацяплення і часам — ваеннага ўмацавання. Пасля з’яўлення ў XVII ст. [[Францыя|французскіх]] і [[Англія|англійскіх]] паселішчаў у Паўночнай Амерыцы іх жыхары таксама выкарыстоўвалі жытлы, падобныя на індзейскія. Англійскія вігвамы ўзгадваюцца пры апісанні [[Калонія Масачусецкага заліва|калоніі Масачусецкага заліва]]<ref>Гл.: [https://books.google.by/books?id=E_Vc69tkLjEC&dq=colonists+lived+wigwam&source=gbs_navlinks_s George Francis Dow, Every Day Life in the Massachusetts Bay Colony]</ref>. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. змены ў ладзе жыцця прывялі да распаўсюджання еўрапейскіх тыпаў жытла сярод індзейцаў. Аднак нават у нашы дні вігвамы ўзводзяць як часовае сезоннае жытло паляўнічых у [[Канада|Канадзе]], для [[рытуал]]ьных мэтаў або ў якасці забавы пры абслугоўванні [[турызм|турыстаў]]. == Канструкцыя == Для ўзвядзення вігвамаў выбіралася пляцоўка з роўнай паверхняй звычайна ў форме [[кола]] або [[авал]]у. Далей ладзіўся [[каркас]] з драўляных жэрдак. У [[лес|лясной]] зоне паўночнага ўсходу [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] выбіраліся маладыя гнуткія дрэвы да 5 м у даўжыню. На [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнінах]] вікіяпы будавалі з галін вярбы. Жэрдкі згіналі ў форме [[арка|аркі]] і замацоўвалі па краях пляцоўкі. У некаторых выпадках жэрдкі звязваліся над цэнтрам пляцоўкі. Для захавання планіроўкі ў час будоўлі ў цэнтры пляцоўкі ставілася прамое бервяно, над якім счаплялі каркас. Для ўстойлівасці да вертыкальных жэрдак прымацоўваліся больш тонкія, што ішлі паралельна зямлі. Жэрдкі счапляліся адна да адной з дапамогай палосак [[Флаэма|лубу]] і карэння [[Хвоя|хвоі]]. [[Купал]]ападобная форма павінна была абараніць жытло ад частых [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]]. Падрыхтаваны каркас пакрывалі [[Кара (біялогія)|карою]], [[скура]]мі дзікіх жывёл, [[салома|саламянымі]] і [[Ліст|лісцянымі]] матамі, якія сшываліся разам для воданепранікальнасці. Знутры для ацяплення таксама выкарыстоўваліся саламяныя маты. У адрозненне ад знешніх, яны дэкараваліся. Падлогу пакрывалі хваёвымі галінамі, у зімовы перыяд — яшчэ і скурамі. Агмень уяўляў сабою яміну, вакол якой ладзілі земляную платформу. == Галерэя == <gallery> Constructing a wigwam.jpg|Будоўля вігвама, 1863 г. Ojibwa wigwam.jpg|Хаціна [[аджыбвэ]], 1846 г. Micmac1.jpg|Вігвам [[мікмак]], 1873 г. Apache Wickiup, Edward Curtis, 1903.jpg|Вікіяп [[апачы]], 1903 г. Indiaans huis Plimoth Plantation.JPG|Сучасная рэканструкцыя вігвама [[алганкіны|алганкінаў]] XVII ст. </gallery> == Гл. таксама == * [[Тыпі]] * [[Хоган]] * [[Пуэбліта]] * [[Іглу]] * [[Будан]] * [[Юрта]] * [[Чум]] * [[Палатка]] * [[Шацёр]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/wigwam/ Энцыклапедыя Канады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170214083657/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/wigwam/ |date=14 лютага 2017 }} * [http://www.encyclopedia.com/history/united-states-and-canada/north-american-indigenous-peoples/wigwam Энцыклапедыя: факты, інфармацыя, малюнкі] * [http://www.cowasuck.org/facts/wigwam.cfm Як будаваліся вігвамы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170211095649/http://www.cowasuck.org/facts/wigwam.cfm |date=11 лютага 2017 }} * [http://www.native-languages.org/houses.htm Дамы індзейцаў] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктура індзейцаў]] f3dz3uyzj5vkg7ldd2hxszz2wcgempq 0 164831 5176752 4883254 2026-08-06T20:20:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176752 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Віляка |арыгінальная назва = {{lang-lv|Viļaka}} |падначаленне = краявы горад |краіна = Латвія |герб = Viļakas pilsētas ģerbonis.svg |сцяг = Flag of Viļaka.png |шырыня герба = 70 |шырыня сцяга = 150 |lat_deg= 57|lat_min= 11|lat_sec=03 |lon_deg= 27|lon_min= 40|lon_sec=20 |CoordAddon = type:city(1534)_region:LV |CoordScale = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = 0 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Латгалія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Вілякскі край |раён у табліцы = Вілякскі край{{!}}Вілякскі |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 6,37 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = {{#expr: 1407 / 6.37 round 1}} |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+371) 639 |паштовы індэкс = LV-4583 <ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] — красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = 0381615<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Класіфікатар адміністрацыйных тэрыторый і тэрытарыяльных адзінак Латвіі] — 16 лютага 2011 {{ref-lv}}</ref> |катэгорыя ў Commons = Viļaka |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = }} '''Віляка''' — горад, адміністрацыйны цэнтр [[Вілякскі край|Вілякскага краю]] [[Латвія|Латвіі]], раней у Балвскім раёне Латвійскай ССР і Латвіі (да 2009 г.). Паселішча на месцы Вілякі ўпершыню згадваецца ў пачатку XIII стагоддзя ў лівонскіх хроніках пад імем Марыенгаўзена, статус горада атрымаў у 1945 годзе. == Геаграфія == Размешчаны на паўночным усходзе рэспублікі, на паўднёвым беразе возера Вмляка, у 8 км на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі Вэцумі па лініі Рыга — Пыталава. Горад размешчаны ў 246 км ад сталіцы краіны г. [[Рыга]] і ўсяго ў 6,5 км ад мяжы з Расійскай Федэрацыяй (Пыталаўскі раён). Размешчаны ў вярхоўях р. Кіра (басейн р. Вялікая). Мясцовасць у акрузе забалочаная, лясістая. У горадзе размешчаны ільноперапрацоўчы і масларобны заводы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vilaka.lv/ Афіцыйны сайт Вілякскага краі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170802195426/http://vilaka.lv/ |date=2 жніўня 2017 }} {{ref-lv}} * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8112 Інфармацыя пра Віляку на турыстычным партале mesta.lv]{{ref-ru}} * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=63406 Інфармацыя пра Віляку ў тапанімічнай базе даных]{{ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] bw5fuqob65x8t9feekxk6v1wsrqn5au 0 165499 5176694 4565860 2026-08-06T17:01:34Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176694 wikitext text/x-wiki [[Выява:Waterwheel 2.png|thumb|200px|Вадзяное кола]] '''Вадзяное кола''' — механічная прылада для пераўтварэння гідраэнергіі у энергію вярчальнага руху з тым, каб на восі кола можна было здзяйсняць працу. Пры ўздыме [[вада|вады]] на некаторы ўзровень у ёй запашвацца адпаведная гэтаму ўзроўню патэнцыйная [[энергія]], таму падаючая вада можа здзяйсняць працу. Адваротнае пераўтварэнне ўжываецца ў вяслярных колах, якія выкарыстоўваюцца ў якасці рухавіка на суднах. Выкарыстоўвалася са старажытных часоў у сістэмах ірыгацыі ў Егіпце, Індыі, [[Кітай|Кітаі]] і іншых краінах, пазней — для прывада вадзяных млыноў, працоўных машын і механізмаў вытворчасцяў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідратэхнічныя збудаванні]] kfebbpn8bxdo6ftgxtl85jak1vpli80 0 166242 5176807 4381625 2026-08-06T23:02:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176807 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|В’ена}} {{Дэпартамент Францыі |Дэпартамент = В’ена |Дэпартамент-Фр = Vienne |нумар = 86 |рэгіён = [[Пуату — Шарант]] |прэфектура = [[Пуацье]] |супрэфектуры = [[Шатэльро]]<br />[[Манмарыён]] |насельніцтва = 399 тыс. |год = 1999 |месца = 56 |шчыльнасць = 57 |плошча = 6990 |акруга = 3 |кантоны = 38 |камуны = 281 |president = Ален Фушэ |pres_party = |img_coa = Blason département fr Vienne.svg |сайт = http://www.vienne.pref.gouv.fr/ }} '''В’е́на''' ({{lang-fr|Vienne}}) — дэпартамент на захадзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Пуату — Шарант]]. Парадкавы нумар 86. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пуацье]]. Насельніцтва 399 тыс. чалавек (56-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). == Геаграфія == Плошча тэрыторыі 6990 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі [[рака В'ена|В’ена]] і [[рака Шаранта|Шаранта]]. Дэпартамент уключае 3 акругі, 38 кантонаў і 281 камуну. == Гісторыя == В’ена — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку [[1790]] года падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]]. Узнікла на тэрыторыі былой правінцыі [[Пуату]]. Назва паходзіць ад ракі [[рака В'ена|В’ена]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.cg86.fr/ General Council website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160809205939/http://www2.cg86.fr/ |date=9 жніўня 2016 }} {{ref-fr}} * [http://www.cg86.org Another General Council website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180324102834/http://cg86.org/ |date=24 сакавіка 2018 }} {{ref-fr}} * [http://www.vienne.pref.gouv.fr/ Прэфектура] {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:В’ена (дэпартамент)| ]] e40fc0agw61m2uin4k3wltzokzku0zx 0 167047 5176863 1714992 2026-08-07T05:26:53Z Autumndancer 168015 5176863 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пак}} '''Пак''', '''Пакавы лёд''' — [[марскі лёд]] таўшчынёй не менш за 3 метры, які праіснаваў больш за 2 гадавых цыклы нарастання і раставання. У выглядзе шырокіх ледзяных палёў назіраецца пераважна ў [[Арктыка|Арктычным]] басейне. Больш правільная назва — '''шматгадовы лёд'''. У англійскай мове пад пакавым лёдам маюцца на ўвазе ледзяныя масівы, якія свабодна плаваюць, спаўзлі ў ваду і адарваліся ад леднікоў на сушы, а таксама крыгі, захопленыя прыбярэжным лёдам. У марскога лёду ёсць такая ўласцівасць: ужо пры ўтварэнні ён адрозніваецца меншай салёнасцю, чым марская вада. Па меры працягу «жыцця» ён усё больш набліжаецца да [[Прэсная вада|прэснага]] стану і нарэшце становіцца прыдатным для ўжывання ў [[Ежа|ежу]]. == Выявы == <gallery> Image:1YrIceFlow.png| Image:Banquise_img_5961.jpg| У паўночнай Атлантыцы Image:Ice-floe params hg.png| </gallery> == Гл. таксама == * [[Марскі лёд]] {{Снег і лёд}} {{Прыродныя зоны}} [[Катэгорыя:Лёд]] [[Катэгорыя:Мора]] [[Катэгорыя:Гляцыялогія]] 0ormfh99mdbu0ljk93rhr2d921niarh 5176864 5176863 2026-08-07T05:27:56Z Autumndancer 168015 5176864 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пак}} '''Пак''', '''Пакавы лёд''' — [[марскі лёд]] таўшчынёй не менш за 3 метры, які праіснаваў больш за 2 гадавых цыклы нарастання і раставання. У выглядзе шырокіх ледзяных палёў назіраецца пераважна ў [[Арктыка|Арктычным]] басейне. Больш правільная назва — '''шматгадовы лёд'''. У англійскай мове пад пакавым лёдам маюцца на ўвазе ледзяныя масівы, якія свабодна плаваюць, спаўзлі ў ваду і адарваліся ад леднікоў на сушы, а таксама крыгі, захопленыя прыбярэжным лёдам. У марскога лёду ёсць такая ўласцівасць: ужо пры ўтварэнні ён адрозніваецца меншай салёнасцю, чым марская вада. Па меры працягу «жыцця» ён усё больш набліжаецца да [[Прэсная вада|прэснага]] стану і нарэшце становіцца прыдатным для ўжывання ў [[Ежа|ежу]]. == Выявы == <gallery> Image:1YrIceFlow.png| Image:Banquise_img_5961.jpg| У паўночнай Атлантыцы Image:Ice-floe params hg.png| </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пак, пакавы лёд||}} {{Снег і лёд}} {{Прыродныя зоны}} [[Катэгорыя:Лёд]] [[Катэгорыя:Мора]] [[Катэгорыя:Гляцыялогія]] gbm43z7sq5suwe9dit5yc6zdvoqfqgp 5176865 5176864 2026-08-07T05:29:35Z Autumndancer 168015 5176865 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пак}} '''Пак''', '''Пакавы лёд''' — шматгадовы палярны марскі [[лёд]] таўшчынёй 3 м і больш, які існуе больш за 2 гадавыя цыклы нарастання і раставання. Мае блакітны колер, прэсны. У выглядзе вялікіх ледзяных палёў назіраецца ў Арктычным басейне (плошча ад 60 да 90 % ледзянога покрыва) і ў [[Акнтарктыка|Антарктыцы]]. Магутны пак цяжка праходны для суднаў. == Выявы == <gallery> Image:1YrIceFlow.png| Image:Banquise_img_5961.jpg|У паўночнай Атлантыцы Image:Ice-floe params hg.png| </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пак, пакавы лёд||}} {{Снег і лёд}} {{Прыродныя зоны}} [[Катэгорыя:Лёд]] [[Катэгорыя:Мора]] [[Катэгорыя:Гляцыялогія]] 1v509werw9gkp056d9o3swlkgr85p5v 5176866 5176865 2026-08-07T05:29:55Z Autumndancer 168015 5176866 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пак}} '''Пак''', '''Пакавы лёд''' — шматгадовы палярны марскі [[лёд]] таўшчынёй 3 м і больш, які існуе больш за 2 гадавыя цыклы нарастання і раставання. Мае блакітны колер, прэсны. У выглядзе вялікіх ледзяных палёў назіраецца ў Арктычным басейне (плошча ад 60 да 90 % ледзянога покрыва) і ў [[Антарктыка|Антарктыцы]]. Магутны пак цяжка праходны для суднаў. == Выявы == <gallery> Image:1YrIceFlow.png| Image:Banquise_img_5961.jpg|У паўночнай Атлантыцы Image:Ice-floe params hg.png| </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пак, пакавы лёд||}} {{Снег і лёд}} {{Прыродныя зоны}} [[Катэгорыя:Лёд]] [[Катэгорыя:Мора]] [[Катэгорыя:Гляцыялогія]] hm99o5y6rejo6zxi50y7of9zk8a6su1 0 170908 5176808 5130498 2026-08-06T23:05:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176808 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>В'еты <br /> (''người Việt'')</center> | image = [[Выява:Hanoi - Vietnam - Old and Young.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 80069 тыс. чал. (2013 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|В'етнам}} — 76605 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Камбоджа}} — 78 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Тайланд}} — 124 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Тайвань}} — 119 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Малайзія}} — 95 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 1639 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Францыя}} — 661 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} — 180 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} — 231 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — 588 <br /> | langs = [[В’етнамская мова|в'етнамская]] | rels = [[будызм]], [[хрысціянства]], [[каадай]], [[хоахаа]], [[культ продкаў]] | related = [[мыонгі]], [[тхо]], [[тыыт]] }} '''В’еты''' ({{lang-vi|người Việt}}, сустракаецца таксама ''người Kinh'') — народ, найбуйнейшая [[этнас|этнічная група]] [[В’етнам]]а. Жывуць таксама ў іншых краінах свету. Найбольшая в’ецкая абшчына па-за межамі В’етнама знаходзіцца ў [[ЗША]]. Агульная колькасць — 80069 тыс. чал. ([[2013]] г.)<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=12700 Vietnamese]</ref>. В’етамі таксама называюць усе старажытныя в’ецкія народы, якія ў мінулым насялялі тэрыторыю сучаснага паўднёвага [[Кітай|Кітая]] і паўночнага В’етнама. == Паходжанне == Продкі в’етаў першапачаткова фарміраваліся на тэрыторыі сучаснага паўднёвага [[Кітай|Кітая]] на поўдзень ад ракі [[Янцзы]]. В’еты насялялі гэтыя землі да канца 1 тысячагоддзя да н. э. На тэрыторыі [[Чжэцзян|правінцыі Чжэцзян]] існавала в’ецкая дзяржава [[Юэ (дзяржава)|Юэ]]. Паводле кітайскага гісторыка [[Сыма Цянь|Сыма Цяня]], яна была заснована нашчадкамі легендарнага [[Вялікі Юй|Юя]]. Барацьба з паўночнымі в’етамі ''баць-в’ет'' і іх заваяванне адлюстравана ў шматлікіх кітайскіх крыніцах. Сучасныя в’еты з’яўляюцца нашчадкамі паўднёвых в’етаў ''лак-в’ет'', якія пачалі прасоўвацца на поўнач [[В’етнам]]а ў пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. Тут яны асімілявалі сваіх папярэднікаў, цемнаскурых [[аўстралоідная раса|аўстралоідаў]], што з’явіліся ў В’етнаме яшчэ ў эпоху [[неаліт]]у, і [[аўстранезійцы|аўстранезійцаў]]. Самі в’еты апавядаюць легенду, паводле якой яны паходзяць ад мужчыны-[[цмок]]а (сімвал [[Хангха|ракі Хонгха]]) і жанчыны-[[птушкі]] (сімвал [[гара|гор]]). [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2370.1999.00184.x/abstract;jsessionid=B81BCF8733929B897BF43718DB1D6E79.d04t03 Mitochondrial DNA polymorphism in the Vietnamese population]</ref> паказалі, што в’еты блізкія па паходжанню да [[тайскія народы|тайскіх народаў]], а таксама [[кітайцы|кітайцаў]], якія жывуць на самым поўдні Кітая і ў краінах [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. Само слова ''в’ет'' паходзіць ад [[В’етнамская мова|в’етнамскага]] прачытання [[кітайская мова|кітайскага]] [[іерогліф]]а 越 (''yuè'', літаральна «чалавек, што крочыць з сякерай»), які вядомы з сярэдзіны 1 тысячагоддзя да н. э.<ref>[http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-191-6/978-5-88431-191-6_33.pdf К. А. Котков, ПРОИСХОЖДЕНИЕ ЭТНОНИМА «ВЬЕТ» — ОСНОВНОГО САМОНАЗВАНИЯ ВЬЕТНАМЦЕВ]</ref> == Традыцыйная культура == === Заняткі === Асноўным заняткам в’етаў здаўна была [[сельская гаспадарка]], прычым галоўнай сельскагаспадарчай културай з’яўляўся [[рыс]]. У [[В’етнам]]е распаўсюджаны самыя розныя сарты і спосабы вырошчвання гэтай расліны. Апрацоўкай зямлі і [[ірыгацыя]]й звычайна займаюцца мужчыны, севам і барацьбой з пустазеллем — жанчыны. Збор ураджаю пачынаецца, калі палеткі яшчэ затопленыя. Спачатку зразаюць верхавіны з [[Колас|каласамі]]. Затым ваду спускаюць і прыбіраюць [[салома|салому]]. Сабраны рыс перамолваюць у крупы. Для гэтага выкарыстаюць цяжкі [[драўніна|драўляны]] брус на [[жалеза|жалезнай]] загваздцы, з дапамогай якога на збожжа абвальваюць мяла. [[кукуруза|Кукурузу]] і [[клубень|клубневыя]] культуры саджаюць уздоўж [[рака|рэк]] з разлікам атрымаць ураджай, калі запасы рысу скончацца. На поўначы В’етнама шырока распаўсюджаны [[бабовыя]]. Акрамя таго, важнае месца ў гаспадарчым жыцці займаюць тэхнічныя культуры, самыя розныя віды [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]]. Развіццё [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] часткова абмежавана наяўнасцю кармавой базы. [[карова|Кароў]] і асабліва [[Буйвал азіяцкі|буйвалаў]] выкарыстоўваюць пераважна як цяглавых жывёл<ref>[http://www.mekarn.org/procbuf/tuye.htm Do Kim Tuyen, Nguyen Van Ly, The role of Swamp buffalo in agricultural production of small farm holder] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160220004535/http://www.mekarn.org/procbuf/tuye.htm |date=20 лютага 2016 }}</ref>. На падворках трымаюць [[Свойская свіння|свіней]] і хатнюю [[птушкі|птушку]], у тым ліку [[Курыца|курэй]], [[Качкі|качак]], [[Шызы голуб|галубоў]] і інш. На затопленых палетках і каналах разводзяць [[рыбы|рыбу]]. [[Рыбалоўства]] адыгрывае важную ролю ўздоўж рэк і ля [[мора|марскога]] [[бераг|ўзбярэжжа]]. У мінулым жыхары [[лес|лясістай]] мясцовасці займаліся [[паляванне]]м. [[рамяство|Рамёствы]] з даўніх часоў звязаны з сельскай гаспадаркай — вытворчасць [[кераміка|керамікі]], [[папера|паперы]], [[металургія|апрацоўка металаў]], драўніны, [[бамбук]]у, [[ткацтва]] і г. д. У В’етнаме існуюць цэлыя [[вёска|вёскі]], што спецыялізуюцца на пэўным рамястве. Ужо ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. з’явіліся дзяржаўныя [[Мануфактура|мануфактуры]]. У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[францыя|французскія]] прадпрымальнікі заснавалі буйную [[прамысловасць]]. У наш час прамысловая вытворчасць пераважае, аднак рамесныя майстэрні ўсё яшчэ адыгрываюць значную ролю. <gallery align=center> Файл:Rizière au Vietnam-02.JPG|Сеў рысу Файл:Rizière au Vietnam-05.JPG|Збор рысу Файл:Chuong bo.JPG|Каровы Файл:Đó.jpg|Рыбалоўства Файл:Chau Doc, weaving loom.jpg|Ткацтва Файл:Camau0205.jpg|Рынак на вадзе ў дэльце Меконга </gallery> === Паселішчы === [[Файл:Dinh My Thanh, Da Lat 02.JPG|thumb|''Дынь'']] Найбольш распаўсюджаны тып сельскага паселішча — [[вёска]]. Вёскі в’етаў даволі кампактныя, хаця і шматлюдныя. Яны звычайна месцяцца ўздоўж [[рака|рэк]] і [[дарога|дарог]], каля схілаў [[лес|лясістых]] пагоркаў. Вёскі падзяляюцца на кварталы. Жыллёвыя пабудовы імкнуцца ўзводзіць адна каля іншай, з разлікам пакінуць досыць прасторы для вядзення гаспадаркі. Сядзібы часцяком адзелены зараснікамі калючых [[куст|хмызнякоў]] і [[бамбук]]у, што ў мінулым спрыяла абароне. У цэнтры паселішча ладзіцца вялікая абшчынная пабудова ''дынь'', дзе збіраюцца старэйшыны, праводзяцца [[рэлігія|рэлігійныя]] [[рытуал]]ы шанавання продкаў, навучаецца моладзь і г. д. У некаторых вёсках захаваліся ўваходныя [[брама|брамы]]. Калісьці яны мелі не столькі абарончыя, колькі рытуальныя і адміністрацыйныя мэты. Сядзібы маюць форму [[Чатырохвугольнік|чатырохкутніка]], адзін з бакоў якога адкрыты. Насупраць уваходу месцяць жытло, а па баках ад яго — гаспадарчыя пабудовы. Невялікі двор таксама выкарыстоўваецца для гаспадарчых патрэб. Каля сядзібы знаходзяцца сад і агарод. Канструкцыя сельскіх будынкаў пераважна [[слуп]]авая. Пры іх пабудове ўздоўж [[перыметр]]а будучага жылля ў зямлю ўкопваюць [[драўніна|драўляныя]] апоры. Іх абносяць бамбукавымі рашоткамі, паміж якімі прастору напаўняюць сумессю [[гліна|гліны]] з [[салома]]й. Пасля высыхання сцен бамбукавыя рашоткі здымаюць і тынкуюць сцены дадатковым пластом гліны. [[Дах]] ладзяць з бамбукавага [[каркас]]у, які насцілаюць цыноўкамі, а зверху крыюць [[чарапіца]]й, [[рыс]]авай саломай, [[Какосавая пальма|пальмавым]] галлём або бляхай. [[Падлога]] з насыпанай і ўтрамбаванай зямлі заўсёды крыху вышэй за ўзровень цэнтральнай пляцоўкі. Большасць сельскіх будынкаў маюць адзін уваход і адно [[акно|акенца]]. У мінулым у халодную пару яго заклейвалі насычанай [[алей|алеем]] [[папера]]й. У нашы дні распаўсюджана [[шкло]]. Жыллё можа падзяляцца на дзве часткі, адна з якіх перадаецца ў карыстанне жанчынам. Насупраць уваходу месцяць [[алтар]] для шанавання продкаў [[сям'я|сям’і]]. Кухню будуюць асобна ад жытла, часцяком сумяшчаюць з хлявом. [[горад|Гарады]] на поўначы [[В’етнам]]а пачалі будаваць каля 2 тысяч гадоў таму. Яны пераважна выконвалі абарончыя функцыі. У [[Ханой|Ханоі]], [[Горад Хюэ|Хюэ]] і [[востраў Кат-Ба|востраве Кат-Ба]] захаваліся некаторыя старажытныя абарончыя пабудовы. У некаторых гарадах існавалі буйныя рэзідэнцыі дзяржаўных кіраўнікоў і вяльмож. Практыка іх планавання і будаўніцтва была запазычана з [[Кітай|Кітая]]. Але паступова склаўся ўласна в’етнамскі стыль размяшчэння [[палац]]аў, [[парк]]аў і садоў, прыдатны для мясцовых умоў. Каля рэзідэнцый і [[крэпасць|крэпасцяў]] сяліліся гандляры, рамеснікі і сем’і тых, хто абслугоўваў палацы. Толькі ў [[17 стагоддзе|XVII]]—[[18 стагоддзе|XVIII]] стст. сталі ўзнікаць в’ецкія гарады на поўдні В’етнама, хаця дагэтуль там існавалі буйныя гарадскія паселішчы [[чамы|чамаў]] і [[кхмеры|кхмераў]]. У каланіяльную пару гараджане-[[французы]] звычайна адасабляліся ад в’етнамцаў, таму ўзводзілі часткі горада з тыповай еўрапейскай каланіяльнай забудовай. У другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. в’етнамскія гарады набылі тыповы сучасны выгляд, хаця на поўначы В’етнама захавалася мясцовая асаблівасць — рабочыя кварталы. Іх будавалі пераважна на ўскраінах у першыя дзесяцігоддзі сацыялістычных змен. Рабочыя кварталы складаліся са шматпавярховых будынкаў, знутры якіх ладзіліся памяшканні [[інтэрнат]]нага тыпу. === Вопратка === Традыцыйная паўсядзённая [[вопратка]] вельмі простая, шыецца з [[бавоўна|баваўнянай]] тканіны цёмных тонаў. У мінулым [[шоўк]]авую вопратку мелі толькі манархі, вяльможы і вучоныя. Жаночае адзенне складаецца з распахнутай курткі, шырокіх [[штаны|штаноў]], ліфу-камізэлькі, які завязваецца на спіне, і хусткі. Падчас спякоты і дажджоў карыстаюцца канічнымі [[капялюш|капелюшамі]]. Для іх вытворчасці выкарыстоўваюць [[бамбук]]авы [[каркас]], які абцягваецца [[пальмы|пальмавым]] [[ліст|лісцем]] або [[салома]]й. Капялюш падвязваюць пад падбародкам тасьмой. Дарослыя жанчыны маюць косы, заплеценыя вакол тканага шнура. Звычайна іх укладваюць вакол галовы справа налева. У мінулым былі распаўсюджаны драўляныя [[сандалі]], якія мацаваліся з дапамогай шнуроў, прапушчаных вакол вялікага і другога пальца нагі. У нашы дні аддаюць перавагу [[гума]]вым сандалям. Сярод гараджанак да нашых дзён распаўсюджаны розныя спосабы адбельвання скуры. Для абароны ад сонца носяць [[парасон]]. Мужчынская традыцыйная вопратка таксама складаецца з шырокіх штаноў і курткі. === Кулінарыя === В’еты звычайна ядуць два разы на дзень — апоўдні і ўвечар. Аснову традыцыйнага харчавання складае [[рыс]]. Звычайны вараны рыс ядуць з [[гарнір]]ам з [[гародніна|гародніны]], [[мяса]] або [[рыбы]]. Да яго падаюць падлівы. Асабліва папулярна рыбная падліва з вострым смакам і вельмі спецыфічным пахам. У яе мачаюць гарнір. Вельмі папулярны рысавы пірог ''бань чунг'' і рысавая лапша ''фо''. [[Суп]]ы даволі распаўсюджаны, хаця іх гатуюць далёка не кожны дзень. На паўднёвым захадзе [[В’етнам]]а распаўсюджаны суп ''лаў мам'' з марынаванай рыбы, лапшы і мяса. У дэльце [[Меконг]]а таксама ядуць так званыя кіслыя супы. Мяса і марскія далікатэсы пераважна падаюць печанымі або варанымі. Рыбу пякуць і марынуюць. [[свініна|Свініну]] гатуюць крыху салодкай. Смажанае свіное [[сала]] запраўляюць падлівай і гароднінай, падаюць у [[банан]]авым лісці або, у нашы дні, знутры [[хлеб]]ных лустаў. Шырока ўжываюць [[ялавічына|ялавічыну]], мяса [[Сабака свойскі|сабак]] і [[птушкі|птушак]]. Сырое мяса рэжуць тонкімі лустамі, прыпраўляюць кіслымі падлівамі. [[Садавіна]] з’яўляецца асновай для салодкіх і кіслых падліў, некаторых гарніраў і напояў, але найчасцей яе ядуць у сырым выглядзе. В’еты амаль не ўжываюць у ежу [[малако|малочныя]] прадукты. Затое далікатэсамі лічацца шаўкавічныя [[вусень|вусені]], [[жабы]], [[яшчаркі]], смажаныя [[казуркі]], дзякуючы ўплыву [[кітайцы|кітайскай]] і [[кхмеры|кхмерскай]] [[кулінарыя|кулінарыі]] — [[змеі]]. Вараныя перапёлчыныя і курыныя [[яйка|яйкі]] найчасцей сустракаюцца як самастойная ежа хуткага прыгатавання. Смажанымі яйкамі запраўляюць рыс. Любімая страва — яйкі гусакоў і качак з ужо сфарміраванымі знутры зародкамі птушанят. Іх вараць і падаюць з духмянай [[трава|травой]] і [[Чырвоны перац|перцам]]. Самы распаўсюджаны напой — гарачы зялёны [[чай]]. Таксама сустракаюцца напоі з сокаў садавіны, [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]], салодкія крупяныя супы. [[Кава]] была распаўсюджана ў В’етнаме толькі ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Звычайна яе п’юць з малаком, падсалоджаную. У рэстаранах над шклянымі кубкамі кавы ставяць металічны фільтр для працэджвання. Алкагольныя напоі ўжываюць з глыбокай старажытнасці, у тым ліку ў [[рытуал]]ьных мэтах. Шырока распаўсюджана [[гарэлка]] з рысу або [[клубень|клубневых]] культур. Для надання лячэбных уласцівасцяў у яе могуць апускаць кавалкі цела змяі. Пад уздзеяннем еўрапейскай культуры в’еты спажываюць [[піва]], салодкае фруктовае і вінаграднае [[віно]], [[ром]] і інш. <gallery align=center> Файл:Com-Tam-2008.jpg|Рыс з гарнірам Файл:Bánh đa nấu gà nước.jpg|Рысавая лапша з гарнірам Файл:Canhchua1.jpg|Суп з лапшой Файл:Tằm nhộng.jpg|Смажаныя шаўкавічныя вусені Файл:Dog meat in Hanoi.jpg|Мяса сабак Файл:Sâm bổ lượng.jpg|Салодкі суп ужываецца як напой </gallery> === Сацыяльны лад === Асновай традыцыйнага грамадства з’яўлялася нуклеарная [[сям'я]] ''ня'', якая звычайна вяла сваю гаспадарку. [[Шлюб]]ы экзагамныя. Раней было забаронена стварэнне сям’і з прадстаўніком такога ж [[прозвішча]]. У наш час такія шлюбы магчымыя, але сустракаюцца рэдка. Афіцыйныя жаніхі павінны былі аказваць дапамогу сям’і нявесты, працаваць у ёй. Багатыя мужчыны практыкавалі [[палігамія|палігамію]]. Шлюб з другой або трэцяй жонкай быў магчымы толькі з дазволу першай. Муж быў павінен раіцца з жонкамі перад тым, як прадпрымаць якія-небудзь важныя дзеянні. Спадчына перадавалася па мужчынскай лініі. Старэйшы сын мог разлічваць на большую частку бацькоўскай маёмасці. Дочкі атрымоўвалі пасаг у выглядзе [[вопратка|вопраткі]], упрыгожванняў, [[грошы|грошай]]. Акрамя ''ня'', існавалі буйныя аб’яднанні сем’яў ''хо'', якія складаліся са сваякоў па мужчынскай лініі. У аснове гэтых аб’яднанняў палягалі [[рытуал]]ы ў гонар духаў адзіных продкаў. Старэйшы мужчына лічыўся кіраўніком ''хо''. Усяго в’еты маюць каля 400 прозвішчаў, якія перадаюцца па бацькоўскай лініі і лічацца нязменнымі. Затое [[Асабістае імя|асабістыя імёны]] могуць мяняцца на працягу жыцця пасля хвароб, значных дасягненняў і зменаў у жыцці. Паміж прозвішчам і асабістым імем ставіцца полавы паказальнік (''ван'' для мужчын, ''тхі'' для жанчын) або родавы паказальнік. [[1 студзеня]] [[1959]] г. у [[В’етнам|Дэмакратычнай Рэспубліцы В’етнам]] быў уведзены закон аб сям’і і шлюбе. Ён прызнаў роўнасць палоў і прадстаўнікоў розных сацыяльных груп, забараняў палігамію, даваў маладым маці права на двухмесячны адпачынак. Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. у В’етнаме існавала сельская суседская абшчына ''са тхон'', якой кіравалі рады з дарослых свабодных мужчын. Кожная абшчына мела спіс чальцоў, што маглі разлічваць на правы размеркавання зямлі і кіраўніцтва. Прышлыя сяляне ў гэты спіс не ўваходзілі, былі вымушаны працаваць арандатарамі і наёмнымі рабочымі, ахоўваць вёску. Удзел у абшчыннай радзе яны не бралі. ''Са тхон'' былі фактычна знішчаны на поўначы В’етнама падчас [[сацыялізм|сацыялістычных]] змен, а на поўдні ў выніку стварэння буйных стратэгічных паселішчаў і [[Аграгарадок|аграгарадкоў]]. [[Феадалізм|Феадальнае]] в’етнамскае грамадства мела жорсткую іерархію, падзялялася на пласты набліжаных да [[імператар]]а чыноўнікаў ''куан'', вучоных ''ван'', сялян ''нонг'' і гандляроў ''тхыонг''. Рамеснікі, якія не займаліся сельскай гаспадаркай і гандлем, а таксама акторы, лекары, грузчыкі, носчыкі і інш. стаялі на самай нізкай ступені іерархіі і лічыліся пагарджанымі. На вяршыні сацыяльнай піраміды стаялі спадчынныя князі і імператары. Гэтая сістэма пачала хутка рушыцца пад уздзеяннем [[Францыя|французскіх]] каланіяльных законаў. Яны абмежавалі правы ''куан'', затое пашырылі магчымасці для раней непаўнавартых ''тхыонг''. З’явіліся [[Пралетарыят|прафесійныя рабочыя]] і [[інтэлігенцыя]]. Новыя сацыяльныя пласты, з аднаго боку, не прызнаваліся традыцыйным грамадствам і былі вымушаны пераймаць многія рысы еўрапейскай культуры. Аднак і з пункту гледжання французскай каланіяльнай адміністрацыі яны стаялі ніжэй за французаў. Усё гэта прывяло да папулярызацыі сярод в’ецкіх інтэлектуалаў ідэй [[нацыяналізм]]у і сацыялізму, выклікала сацыяльную мадэрнізацыю. === Традыцыйныя святы === Найбольш папулярныя [[свята|святы]]: * [[Новы год]] у канцы зімы. Суправаджаецца шматлікімі рытуаламі ў гонар духа дому і святочнымі працэсіямі. * Свята духа зямлі ў другі дзень другога месяца па месячным календары. * Свята [[цмок]]а, які лічыцца ўладаром вады, у пяты дзень пятага месяца па месячным календары. * Свята дзяцей у пятнаццаты дзень восьмага месяца па месячным календары. Дамы ўпрыгожваюць каляровымі ліхтарамі, праводзяць працэсіі. У наш час таксама папулярны рэгіянальныя, афіцыйныя і прафесійныя святы. У святочныя дні праводзяцца конкурсы для моладзі, [[спорт|спартыўныя]] мерапрыемствы, агульныя застоллі. === Мастацтва === [[Файл:Costumes de théatre, à Hué chefs guerriers.jpg|thumb|150 px|Тэатральныя акторы, 1874 г.]] [[Фальклор]] в’етаў даволі разнастайны, прадстаўлены шматлікімі [[казка]]мі, [[міф]]амі, [[легенда]]мі, [[гісторыя|гістарычнымі]] казаннямі пра барацьбу в’етаў за незалежнасць, [[прымаўка]]мі, [[песня]]мі і г. д. З фальклорам цесна звязана в’етнамская [[літаратура]]. Захаваліся літаратурныя зборы [[10 стагоддзе|X]] — [[14 стагоддзе|XIV]] ст., напісаныя [[рыфма]]ванай [[проза]]й ''фу''. Вядома [[паэзія]] ананімных аўтараў, а таксама Нгуен Чая, Нгуен Бінь Кхіема, Дуан Тхі Д’ем, Нгуен Зу, Нгуен Конг Чы, якія працавалі ў [[15 стагоддзе|XV]] — пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] стст. Часцяком яны запазычвалі стылістыку паэзіі суседняга [[Кітай|Кітая]], але карысталіся мясцовымі матывамі. [[Тэатр]] у [[В’етнам]]е мае доўгую гісторыю. Вядомы народны тэатр ''хат-тэа'', які арганізоўваўся ў [[вёска]]х самімі сялянамі. Звычайна ён меў даволі просты рэпертуар, кароткія пастаноўкі па матывах [[рэлігія|рэлігійных]] і гістарычных паданняў. Акторы ігралі на невялікім пляцы каля абшчыннага дома або храма. Гледачы сядзелі на цыноўках. Акторы і гледачы абменьваліся дыялогамі. У [[12 стагоддзе|XII]] ст. узнік арыгінальны лялечны тэатр на вадзе. У [[13 стагоддзе|XIII]] ст. з’явіліся прафесійныя тэатры, якія ставілі [[музыка|музычныя]] і [[танец|танцавальныя]] спектаклі. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. пад уздзеяннем еўрапейскага [[мастацтва]] сфарміраваўся сучасны тэатр ''кай-лыонг''. У [[1959]] г. у [[Ханой|Ханоі]] была знята першая ўласна в’етнамская [[кіно|кінастужка]]. На развіццё музычнага мастацтва моцны ўплыў мелі кантакты в’етаў з суседзямі-[[кітайцы|кітайцамі]]. З Кітая былі запазычаны многія [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]], тэорыя складання музычных твораў, музычныя жанры. Лічыцца, што знакамітае в’етнамскае мастацтва рытмічнай ігры на [[барабан]]ах паходзіць з паўднёвай дзяржавы [[Чампа]]. Аднак існавалі і ўласна в’етнамскія традыцыі ігры на [[лютня]]х, трашчотках, [[Драўляныя духавыя музычныя інструменты|духавых]] інструментах. Паступова вылучыліся асобныя жанры: прыдворная музыка, рэлігійная музыка, святочная музыка (выконвалася невялікімі групамі музыкантаў для арыстакратычных слухачоў), тэатральная музыка, народная музыка. Апошняя была прадстаўлена лементамі, калыханкамі, лірычнымі кампазіцыямі, прафесійнай музыкай і спевамі. В’ецкія танцы таксама мелі прафесійную і аматарскую накіраванасць. Прафесійнае танцавальнае мастацтва развівалася ў рэчышчы традыцый, перанятых у Кітаі. Народныя танцы імітавалі працэс [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] працы. Традыцыйнае выяўленчае мастацтва прадстаўлена малюнкамі на тканінах, разьбярствам, ліццём, [[скульптура]]й, [[каліграфія]]й і г. д. == Мова == {{main|В'етнамская мова}} [[В’етнамская мова|Мова в’етаў]] мае шэсць тонаў і вялікую колькасць [[Галосныя|галосных гукаў]]. З’яўляецца афіцыйнай мовай [[В’етнам]]а. Першы вядомы [[пісьмо]]вы помнік створаны ў [[1010]] г. Першапачаткова в’еты карысталіся [[Іерогліф|іерагліфічнай]] пісьмовасцю ''чу-ном'', якую запазычылі з [[Кітай|Кітая]]. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. [[Францыя|французскія]] [[езуіты]] распрацавалі в’етнамскі [[алфавіт]] ''куок-нгы'' на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], які шырока ўжываецца ў наш час. == Рэлігія == Для в’етаў характэрны [[рэлігія|рэлігійны]] [[сінкрэтызм]]. Са старажытных часоў захавалася старажытная аўтэнтычная рэлігія ''тхо-маў''. Яе асновай з’яўляецца [[культ продкаў]], які адыгрывае значную ролю і ў нашы дні, калі большасць в’етаў афіцыйна прызнае сябе [[атэізм|атэістамі]]<ref>[http://www.impactlab.net/2006/03/26/the-50-countries-with-the-highest-percentage-of-atheists/ The 50 Countries with the Highest Percentage of Atheists] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105225320/http://www.impactlab.net/2006/03/26/the-50-countries-with-the-highest-percentage-of-atheists/ |date=5 лістапада 2013 }}</ref>. У мінулым таксама шанавалі духаў дому, зямлі, [[вада|вады]], [[лес]]у. Лічылася, што хваробы і нягоды прыносяць злыя духі ''ма-доі''. Большасць вернікаў спавядае [[будызм]], які прыйшоў у [[В’етнам]] з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] на мяжы нашай эры, але ў далейшым развіваўся пад уплывам суседняга [[Кітай|Кітая]]. Сярод будыстаў-в’етаў пераважае вучэнне [[махаяна]]. У [[феадалізм|феадальны]] перыяд будысцкая абшчына в’етаў запазычыла многія рысы кітайскіх рэлігійных вераванняў, у прыватнасці, [[канфуцыянства]] і [[даасізм]]у. [[Хрысціянства]] прыйшло ў В’етнам разам з еўрапейскімі місіянерамі ў [[16 стагоддзе|XVI]]—[[17 стагоддзе|XVII]] стст. Асаблівую ролю ў распаўсюджванні [[каталіцызм]]у адыгралі [[езуіты]]. Кіраўнік езуіцкай місіі, [[французы|француз]] Александр дэ Род, склаў [[В’етнамская мова|в’етнамскі]] [[алфавіт]] ''куок-нгы'' на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]] і ў [[1650]]—[[1651]] гг. надрукаваў на ім [[катэхізіс]] і слоўнік в’етнамскай мовы. В’етнамскія ўлады імкнуліся абмежаваць уплыў еўрапейцаў, а таму ў сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII]] ст. хрысціянства апынулася пад забаронай. Толькі ў [[1798]]—[[1853]] гг. было закатавана за іх веру 64 хрысціяніна. Усе яны, а таксама закатаваныя за веру ў [[1859]]—[[1861]] гг., былі прызнаны [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] мучанікамі<ref>[http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=4951 Martyrs of Vietnam]</ref>. Каталіцызм пачаў шырока распаўсюджвацца падчас французскай каланіяльнай акупацыі і ў наш час з’яўляецца другой па папулярнасці рэлігіяй у В’етнаме. У [[20 стагоддзе|XX]] ст. дзякуючы [[ЗША|амерыканскім]] місіянерам пачаў распаўсюджвацца [[пратэстантызм]]. У XX ст. пад уплывам хрысціянства на поўдні В’етнама ўзніклі буйныя сінкрэтычныя секты [[каадай]] і [[хоахаа]]. <gallery align=center> Файл:Doan Phu Hiep 4.jpg|Шанаванне продкаў Файл:Vietnamese monk in dalat.jpg|Будысцкі манах Файл:Linh Son Pagoda 17.jpg|Будысцкі храм Файл:Nhà thờ Sở Kiện, Hà Nam.jpg|Кафедральны касцёл Файл:Lễ Phục Sinh.jpg|Хрысціянскае богаслужэнне Файл:Bửu Sơn Tự Sông Cầu.jpg|Храм хоахаа Файл:Cao Dai Holy See.jpg|Храм каадай </gallery> == В’еты на Беларусі == У [[2009]] г. у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] жыло 588 чал., якія вызнавалі сваю тоеснасць як в’етнамцы<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref>. З іх 526 чал. назвалі сваёй роднай [[мова]]й [[В’етнамская мова|в’етнамскую]], 3 — [[беларуская мова|беларускую]]. == Знакамітыя в’еты == * [[Ха Шы Мін]] — буйны [[палітыка|палітычны]] дзеяч [[Індакітай|Індакітая]], кiраўнiк жнiвеньскай рэвалюцыi у [[В’етнам]]е, першы прэзідэнт Дэмакратычнай Рэспублікi В’етнам. * [[Ле Дык Тхо]] — [[в’етнам]]скі дыпламат, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ([[1973]]). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://permaculturenews.org/2008/10/04/vuon-ao-chuong-the-traditional-vietnamese-farm/ The Traditional Vietnamese Farm] * [http://www.freshstitches.com/crafts-in-vietnam-resources-shops/ Crafts in Vietnam] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130812112536/http://www.freshstitches.com/crafts-in-vietnam-resources-shops/ |date=12 жніўня 2013 }} * [http://www.hrpc.com.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=16&catid=2&Itemid=45 Craft villages in Vietnam] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120502234541/http://www.hrpc.com.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=16&catid=2&Itemid=45 |date=2 мая 2012 }} * [http://www.viettouch.com/vietnam/vietnam_cities.html VIET NAM CITIES, TOWNS & VILLAGES] * [http://www.iibh.org/AF_WoodenArchitecture/pdf/VietNam_PPT.pdf VIETNAMESE TRADITONAL WOODEN ARCHITECTURE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120906015507/http://www.iibh.org/AF_WoodenArchitecture/pdf/VietNam_PPT.pdf |date=6 верасня 2012 }} * [http://vietnamarchitecture.org/architecture-heritage/traditional-village-architecture/ Traditional Village Architecture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130806045914/http://vietnamarchitecture.org/architecture-heritage/traditional-village-architecture/ |date=6 жніўня 2013 }} * [http://vietnam.sawadee.com/food.htm Vietnamese Food] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130724041802/http://vietnam.sawadee.com/food.htm |date=24 ліпеня 2013 }} * [http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Vietnam.html Food in Every Country: Vietnam] * [http://www.vietnam-beauty.com/food-a-drink/vietnamese-drink.html Vietnamese Drink]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.omniglot.com/writing/vietnamese.htm Vietnamese (tiếng việt)] * [http://www.vietnamimpressive.com/festival/ Festivals in Vietnam] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130623025515/http://www.vietnamimpressive.com/festival/ |date=23 чэрвеня 2013 }} * [http://www.vietspring.org/legend/legend.html Vietnamese Legends and Folklores] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130815012604/http://www.vietspring.org/legend/legend.html |date=15 жніўня 2013 }} * [http://www.vhkhvn.org/austin/an%20introduction%20to%20vietnamese%20music.pdf Tran Quang Hai, An Introduction to Vietnamese Music] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120916121049/http://vhkhvn.org/austin/An%20Introduction%20to%20Vietnamese%20Music.pdf |date=16 верасня 2012 }} * [http://www.vietspring.org/religion/religioninvn.html Huynh Dinh Te, Religion of the Vietnamese] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131027050752/http://www.vietspring.org/religion/religioninvn.html |date=27 кастрычніка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы В’етнама]] e35cgw2a1rparm432w001d6barc01ik 0 175405 5176668 5151956 2026-08-06T15:50:48Z TerzaLoggia 171466 5176668 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Архібіскуп Клаўдзіа Гуджэроці | арыгінал імя = Claudio Gugerotti | імя пры нараджэнні = | выява =Claudio_Gugerotti_1.jpg |подпіс = |герб = Coat of arms of Claudio Gugerotti (cardinal).svg | царква = [[Каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = [[29 мая]] [[1982]] | хіратонія = [[6 студзеня]] [[2002]] | узнагароды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Гонару, Грузія}} {{!!}}{{Ордэн Францыска Скарыны}} {{!!}}{{Медаль Маўсеса Харэнаці}} {{!}}} }} [[Яго Эксцэленцыя]] '''Кла́ўдзіа Гуджэро́ці''' ({{ДН|7|10|1955}}, {{МН|Верона||}}, [[Італія]]) — рымска-каталіцкі тытулярны [[архібіскуп]] [[Равела]], дыпламат. == Біяграфія == Cкончыў факультэт усходніх моў і літаратуры пры [[Венецыя]]нскім дзяржаўным універсітэце «Cà Foscari», атрымаў вучоную ступень магістра навукі святой літургіі пры Папскім літургічным інстытуце Св. Ансельма ў [[Рым]]е. Святарскае пасвячэнне атрымаў 29 мая 1982. Выкладаў у Тэалагічным каледжы [[Зянон Веронскі|Святога Зянона]], Інстытуце экуменічных студый «Сан-Бернардзіна», універсітэтах [[Венецыянскі ўніверсітэт|Венецыі]], [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуі]] і [[Сапіенца|Рыма]], [[Папскі Грыгарыянскі ўніверсітэт|Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта]] і [[Папскі ўсходні інстытут|Папскага ўсходняга інстытута]]. Аўтар некалькіх кніг і даследаванняў па ўсходняй хрысціянскай традыцыі, асабліва армянскай, і літургіі. У 1985 паступіў на служэнне ў [[Ватыкан]] у [[Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў|Кангрэгацыю па справах усходніх цэркваў]], быў сакратаром кардынала [[Акіле Сільвестрыні]]. 7 снежня 2001 прызначаны Апостальскім нунцыем (паслом Ватыкана) у [[Арменія|Арменіі]] і [[Грузія|Грузіі]], узведзены ў званне тытулярнага біскупа [[Равела]]. 13 снежня 2001 прызначаны Апостальскім нунцыем у [[Азербайджан]]е. Біскупская хіратонія адбылася [[6 студзеня]] [[2002]] ў [[Сабор Святога Пятра|Саборы Святога Пятра]] ў Ватыкане. Галоўным кансекратарам быў Папа [[Ян Павел II]]. [[15 ліпеня]] [[2011]] прызначаны [[Апостальская нунцыятура|Апостальскім нунцыем]] у Беларусі. 31 жніўня 2014 года, падчас святкаванняў 100-годдзя нараджэння біскупа [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], у [[Друя|Друі]] Апостальскі Нунцый упершыню прамаўляў па-беларуску, а таксама прасіў прабачэння за тое, што Касцёл не заўсёды паважаў і шанаваў [[беларуская мова|беларускую мову]] і [[беларусы|народ]]<ref>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/hierarchs/122998-cheslau-sipowich.html Гамілія Апостальскага Нунцыя на Імшы ў Друі ў межах святкаванняў 100-годдзя нараджэння біскупа Чэслава Сіповіча]</ref>. 1 лістапада 2014 года, ва [[свята Усіх Святых|ўрачыстасць Усіх Святых]], архібіскуп наведаў мемарыяльны комплекс «[[Трасцянец]]» і ўрочышча [[Курапаты]], дзе ўсклаў вянкі і памаліўся аб супакоі душаў ахвяр<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=138113 Апостальскі нунцый памаліўся сёння ў Курапатах]</ref>. 13 лістапада 2015 года прызначаны Апостальскім Нунцыем ва Украіне<ref>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/127685-nunc.html Арцыбіскуп Клаўдыё Гуджэроцці і Беларусь — чатыры гады жыцця ў духу Любові]</ref>. Развітальная служба з удзелам К. Гуджэроці адбылася 12 снежня 2015 года<ref>[http://novychas.by/hramadstva/tadevush_kandrusievic_z_bozym/ Тадэвуш Кандрусевіч: з Божым нараджэннем і шчаслівага 2016 году — Году Міласэрнасці]</ref>. 15 снежня 2015 ён прыбыў як Апостальскі нунцый ва [[Украіна|Украіну]]<ref>[http://catholic.by/2/home/world/news/40-foreign/128149-nuncukr.html Апостальскі Нунцый арцыбіскуп Клаўдыё Гуджэроцці распачаў служэнне ва Украіне]</ref>. У ліпені 2020 года прызначаны Апостальскім нункцыем у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=265415 nn.by]</ref>. У лістападзе 2022 года прызначаны прэфектам Дыкастэрыі па справах Усходніх Касцёлаў<ref>[https://catholic.by/3/news/vatican/15233-artsybiskup-gudzherotstsi-pryznachany-prefektam-dykasteryi-pa-spravakh-uskhodnikh-kastsjola?fbclid=IwAR3XaEimIFbQwysdI-vogFNiIGs3rE5M1W928nZeTDtzxwr5hZnWaI7g-JY catholic.by]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Гонару, Грузія]] * Медаль Маўсеса Харэнаці (Арменія) * Ордэн Святога [[Нерсес IV|Нерсеса Міласцівага]] ([[Армянская апостальская царква]]) * Залаты медаль Святога Варфаламея ([[Руская праваслаўная царква]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bguge.html Archbishop Claudio Gugerotti]{{ref-en}} * [http://www.gcatholic.com/dioceses/nunciature/nunc019.htm#6853 Claudio Gugerotti] * [http://www.radiovaticana.org/bie/articolo.asp?c=508454 Архібіскуп Гуджэроці: абяцаю ўсім беларусам слухаць і любіць іх]{{Недаступная спасылка}} * [http://catholic.by/2/world/nunciatura/nuncio.html Апостальскі Нунцый у Беларусі архібіскуп Клаўдзіа Гуджэроці] * [http://telegraf.by/by/2011/07/vatikan-naznachil-novogo-predstavitelya-v-belarusi Ватыкан прызначыў новага прадстаўніка ў Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{start box}} {{succession box |before = [[Марцін Відавіч]] |title = [[Апостальская нунцыятура ў Беларусі|Апостальскі нунцый у Беларусі]] |years = [[15 ліпеня]] [[2011]] — [[13 лістапада]] [[2015]] |after = [[Габар Пінтэр]] }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Гуджэроці Клаўдзіа}} [[Катэгорыя:Каталіцкія архібіскупы]] [[Катэгорыя:Архібіскупы Італіі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Азербайджане]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Арменіі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Грузіі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ва Украіне]] kyem4ge82mybe2axn94u16y7xw5dnqy 5176686 5176668 2026-08-06T16:54:11Z JerzyKundrat 174 5176686 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Архібіскуп Клаўдзіа Гуджэроці | арыгінал імя = Claudio Gugerotti | імя пры нараджэнні = | выява =Claudio_Gugerotti_1.jpg |подпіс = |герб = Coat of arms of Claudio Gugerotti (cardinal).svg | царква = [[Каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = [[29 мая]] [[1982]] | хіратонія = [[6 студзеня]] [[2002]] | узнагароды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Гонару, Грузія}} {{!!}}{{Ордэн Францыска Скарыны}} {{!!}}{{Медаль Маўсеса Харэнаці}} {{!}}} }} [[Яго Эксцэленцыя]] '''Кла́ўдзіа Гуджэро́ці''' ({{lang-it|Claudio Gugerotti}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рымска-каталіцкі тытулярны [[архібіскуп]] [[Равела]], дыпламат. == Біяграфія == Cкончыў факультэт усходніх моў і літаратуры пры [[Венецыя]]нскім дзяржаўным універсітэце «Cà Foscari», атрымаў вучоную ступень магістра навукі святой літургіі пры Папскім літургічным інстытуце Св. Ансельма ў [[Рым]]е. Святарскае пасвячэнне атрымаў 29 мая 1982. Выкладаў у Тэалагічным каледжы [[Зянон Веронскі|Святога Зянона]], Інстытуце экуменічных студый «Сан-Бернардзіна», універсітэтах [[Венецыянскі ўніверсітэт|Венецыі]], [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуі]] і [[Сапіенца|Рыма]], [[Папскі Грыгарыянскі ўніверсітэт|Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта]] і [[Папскі ўсходні інстытут|Папскага ўсходняга інстытута]]. Аўтар некалькіх кніг і даследаванняў па ўсходняй хрысціянскай традыцыі, асабліва армянскай, і літургіі. У 1985 паступіў на служэнне ў [[Ватыкан]] у [[Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў|Кангрэгацыю па справах усходніх цэркваў]], быў сакратаром кардынала [[Акіле Сільвестрыні]]. 7 снежня 2001 прызначаны Апостальскім нунцыем (паслом Ватыкана) у [[Арменія|Арменіі]] і [[Грузія|Грузіі]], узведзены ў званне тытулярнага біскупа [[Равела]]. 13 снежня 2001 прызначаны Апостальскім нунцыем у [[Азербайджан]]е. Біскупская хіратонія адбылася [[6 студзеня]] [[2002]] ў [[Сабор Святога Пятра|Саборы Святога Пятра]] ў Ватыкане. Галоўным кансекратарам быў Папа [[Ян Павел II]]. [[15 ліпеня]] [[2011]] прызначаны [[Апостальская нунцыятура|Апостальскім нунцыем]] у Беларусі. 31 жніўня 2014 года, падчас святкаванняў 100-годдзя нараджэння біскупа [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], у [[Друя|Друі]] Апостальскі Нунцый упершыню прамаўляў па-беларуску, а таксама прасіў прабачэння за тое, што Касцёл не заўсёды паважаў і шанаваў [[беларуская мова|беларускую мову]] і [[беларусы|народ]]<ref>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/hierarchs/122998-cheslau-sipowich.html Гамілія Апостальскага Нунцыя на Імшы ў Друі ў межах святкаванняў 100-годдзя нараджэння біскупа Чэслава Сіповіча]</ref>. 1 лістапада 2014 года, ва [[свята Усіх Святых|ўрачыстасць Усіх Святых]], архібіскуп наведаў мемарыяльны комплекс «[[Трасцянец]]» і ўрочышча [[Курапаты]], дзе ўсклаў вянкі і памаліўся аб супакоі душаў ахвяр<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=138113 Апостальскі нунцый памаліўся сёння ў Курапатах]</ref>. 13 лістапада 2015 года прызначаны Апостальскім Нунцыем ва Украіне<ref>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/127685-nunc.html Арцыбіскуп Клаўдыё Гуджэроцці і Беларусь — чатыры гады жыцця ў духу Любові]</ref>. Развітальная служба з удзелам К. Гуджэроці адбылася 12 снежня 2015 года<ref>[http://novychas.by/hramadstva/tadevush_kandrusievic_z_bozym/ Тадэвуш Кандрусевіч: з Божым нараджэннем і шчаслівага 2016 году — Году Міласэрнасці]</ref>. 15 снежня 2015 ён прыбыў як Апостальскі нунцый ва [[Украіна|Украіну]]<ref>[http://catholic.by/2/home/world/news/40-foreign/128149-nuncukr.html Апостальскі Нунцый арцыбіскуп Клаўдыё Гуджэроцці распачаў служэнне ва Украіне]</ref>. У ліпені 2020 года прызначаны Апостальскім нункцыем у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=265415 nn.by]</ref>. У лістападзе 2022 года прызначаны прэфектам Дыкастэрыі па справах Усходніх Касцёлаў<ref>[https://catholic.by/3/news/vatican/15233-artsybiskup-gudzherotstsi-pryznachany-prefektam-dykasteryi-pa-spravakh-uskhodnikh-kastsjola?fbclid=IwAR3XaEimIFbQwysdI-vogFNiIGs3rE5M1W928nZeTDtzxwr5hZnWaI7g-JY catholic.by]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Гонару, Грузія]] * Медаль Маўсеса Харэнаці (Арменія) * Ордэн Святога [[Нерсес IV|Нерсеса Міласцівага]] ([[Армянская апостальская царква]]) * Залаты медаль Святога Варфаламея ([[Руская праваслаўная царква]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bguge.html Archbishop Claudio Gugerotti]{{ref-en}} * [http://www.gcatholic.com/dioceses/nunciature/nunc019.htm#6853 Claudio Gugerotti] * [http://www.radiovaticana.org/bie/articolo.asp?c=508454 Архібіскуп Гуджэроці: абяцаю ўсім беларусам слухаць і любіць іх]{{Недаступная спасылка}} * [http://catholic.by/2/world/nunciatura/nuncio.html Апостальскі Нунцый у Беларусі архібіскуп Клаўдзіа Гуджэроці] * [http://telegraf.by/by/2011/07/vatikan-naznachil-novogo-predstavitelya-v-belarusi Ватыкан прызначыў новага прадстаўніка ў Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{start box}} {{succession box |before = [[Марцін Відавіч]] |title = [[Апостальская нунцыятура ў Беларусі|Апостальскі нунцый у Беларусі]] |years = [[15 ліпеня]] [[2011]] — [[13 лістапада]] [[2015]] |after = [[Габар Пінтэр]] }} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гуджэроці Клаўдзіа}} [[Катэгорыя:Каталіцкія архібіскупы]] [[Катэгорыя:Архібіскупы Італіі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Азербайджане]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Арменіі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Грузіі]] [[Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ва Украіне]] 3v9xcwbtuk091ohnd0w3mwrg0sjyfjl 0 177991 5176827 5158687 2026-08-07T02:19:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176827 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васіленка}} {{Асоба}} '''Галіна Канстанцінаўна Васіленка''' ({{ДН|18|8|1935}}, в. [[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]], [[Нараўлянскі раён]]) — палявод, жывёлавод. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Василенко Галина Константиновна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 103 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|197x197пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] З 1952 года палявод<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 360.</ref>, з 1960 — свінарка, з 1966 — загадчык жывёлагадоўчай фермай калгаса «XXII з’езд КПСС» [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]. Званне Героя нададзена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак мяса. Член ЦК КПБ у 1971—1976 гадах. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] у 1967—1971 гадах<ref name="БС"/>. Дэлегат XXVII з’езда КПБ<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 360.</ref>. == Ушанаванне памяці == * Імя і фатаграфія Галіны Васіленка размешчаны на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрыта 6 лістапада 2010) ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет|access-date=17 сакавіка 2026|archive-date=5 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205064848/https://narovlya.gov.by/ru/alleya|url-status=dead}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васіленка Галіна Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] pbzsn260z7xr53wzdc5qbg2hmsyxvoq 0 186656 5176729 4418914 2026-08-06T19:09:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176729 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Марк Піявоній Віктарын | арыгінал імя = {{lang-lat|Marcus Piavonius Victorinus}} | выява = | шырыня = 250px | апісанне выявы = | парадак = 3 | пасада = [[Гальская імперыя|Імператар Галіі]] | сцяг = | перыядпачатак = жнівень [[269]] | перыядканец = [[271]] | папярэднік = [[Марый (імператар)|Марый]] | пераемнік = [[Тэтрык I]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | пахаваны = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} {{Іншыя значэнні|тып=імя|Віктарын}} '''Марк Піявоній Віктарын''' ({{lang-lat|Marcus Piavonius Victorinus}}) — трэці імператар так званай [[Гальская імперыя|Гальскай імперыі]] ў [[269]]—[[271]] гадах. Віктарын быў вядомы сваімі ведамі ў вобласці ваеннай справы<ref>''Аўрэлій Віктар''. Пра цэзараў. 33. 12.</ref>. У эпоху кіравання першага гальскага імператара [[Постум, імператар|Постума]] ён зрабіў бліскучую кар’еру. У 266/267 годзе Віктарын знаходзіўся на пасадзе [[Трыбун|прэтарыянскага трыбуна]], а ў 267 ці 268 годзе ён разам з самім Постумам займаў пасаду консула. Яго імя паказвае на тое, што яго продкі паходзілі з заходняй часткі імперыі. Выбраны імператарам увосень 269 года ў [[Трыр|Аўгусце Трэвераў]] (да 10 снежня) пасля нядоўгатэрміновага кіравання [[Марк Аўрэлій Марый|Марыя]]. У якасці імператара Віктарын быў прызнаны правінцыямі [[Галія]] і Брытанія, аднак Іспанія яму не падпарадкавалася. Сталіца і галоўны манетны двор Віктарына знаходзіліся ў [[Кёльн|Калоніі Агрыпіне]]. Магчыма, чаканка яго манет вялася таксама і ў Аўгусце Трэвераў. Па ўсёй бачнасці, большую частку свайго кіравання Віктарын быў заняты вяртаннем тэрыторыяй, якія адпалі ад [[Гальская імперыя|Гальскай імперыі]] і перайшлі назад пад кантроль цэнтральнага ўрада ў [[Рым]]е. Аднак імператар не прадпрымаў ніякіх дзеянняў, каб пашырыць сваю дзяржаву па-за межы Галіі і Брытаніі. Праблемы, якія узніклі ў Галіі ў часы валадарання Віктарына, прывялі падчас сваёй кульмінацыі да паўстання ў [[Ацён|Аўгустадунуме]], які перайшоў на бок [[Клаўдзій II|Клаўдзія II Гоцкага]]. Улетку 270 года пасля сямімесяцовай аблогі горада, армія Віктарына ўзяла, разрабавала і знішчыла частку горада. Пасля свайго поспеху ў барацьбе з Аўгустадунумам Віктарын з трыумфам вярнуўся на поўнач, зрабіў сваім пастаянным месцазнаходжаннем Калонію Агрыпіну. Аднак праз некалькі месяцаў, напачатку [[271]] года ён быў там забіты адным са сваіх афіцэраў, актуарыем (кіраўніком над харчам) Ацітыянам, мабыць, з меркаванняў уласнай помсты. Яго маці Вікторыя мела вялікі аўтарытэт сярод войскаў Гальскай імперыі, дзякуючы чаму ёй удалося дамагчыся абагаўлення сына і вырашыць пытанне з яго пераемнікам. Яна падкупіла войскі для таго, каб арганізаваць падтрымку яе стаўленіка, намесніка Аквітаніі [[Тэтрык I|Тэтрыка]]. {{зноскі}} == Літаратура == * «[[Гісторыя Аўгустаў]]». Трыццаць тыранаў. Віктарын. * [http://www.roman-emperors.org/victorin.htm Polfer, Michel. «Victorinus (A.D. 269—271)». De Imperatoribus Romanis. (1999)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000826214728/http://www.roman-emperors.org/victorin.htm |date=26 жніўня 2000 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Трыццаць тыранаў]] [[Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары]] [[Катэгорыя:Гальскія імператары]] p3i1ye49bf9nx00ypv640hb23xj76xx 0 186714 5176472 4844562 2026-08-06T12:22:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176472 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва=Harvard University Press | лагатып = Harvard univ press.png | шырыня = 200px | дэвіз = | краіна={{USA}} | заснавана=1913 | дырэктар = William P. Sisler | адрас=[[Кембрыдж (Масачусетс)|Кэмбрыдж]], [[Масачусетс]] | галоўрэд = Susan Wallace Boehmer | код СССР = | isbn = | вэб-сайт={{url|hup.harvard.edu}} }} '''Выдавецтва Гарвардскага ўніверсітэта''' ({{lang-en|Harvard University Press}}, [[Абрэвіятура|абр]]. ''HUP'') — навуковае кніжнае выдавецтва [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] ([[ЗША]]). Заснавана 13 студзеня [[1913]] года ў [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кэмбрыджы]], [[Масачусетс|штат Масачусетс]]. Член [[Асацыяцыя Амерыканскіх універсітэцкіх выдавецтваў|Асацыяцыі Амерыканскіх універсітэцкіх выдавецтваў]]. У выдавецтве ўпершыню выйшлі ў свет такія класічныя працы як «Тэорыя справядлівасці» філосафа [[Джон Ролз|Джона Ролза]], «On Human Nature» і «[[The Ants]]» біёлага [[Эдвард Осбарн Уілсан|Эдварда Уілсана]] (абедзве яго кнігі атрымалі [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]]<ref name="pulitzer1979" /><ref name="pulitzer1991" />) і «Dickinson» [[Хелен Вендлер]]<ref name="About" />. З 1990 года дырэктарам выдавецтва стаў Уільям Сіслер ({{lang-en|William P. Sisler}}, былы віцэ-прэзідэнт і рэдактар [[Oxford University Press]] (ЗША)<ref name="History" />. == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="pulitzer1979">{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1979 |title = The Pulitzer Prizes: 1979 Winners |publisher = The Pulitzer Prizes - Columbia University, New York |accessdate = 2012-04-07 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6AjuGTCot?url=http://www.pulitzer.org/awards/1979 |archivedate = 17 верасня 2012 |url-status = live }}</ref> <ref name="pulitzer1991">{{cite web |url = http://www.pulitzer.org/awards/1991 |title = The Pulitzer Prizes: 1991 Winners |publisher = The Pulitzer Prizes - Columbia University, New York |accessdate = 2012-04-07 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6AjuHNJSE?url=http://www.pulitzer.org/awards/1991 |archivedate = 17 верасня 2012 |url-status = live }}</ref> <ref name="About">{{cite web |url = http://www.hup.harvard.edu/about/ |title = About Harvard University Press |publisher = Harvard University Press |accessdate = 2012-04-07 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6AjuHoQnN?url=http://www.hup.harvard.edu/about/ |archivedate = 17 верасня 2012 |url-status = live }}</ref> <ref name="History">{{cite web |url = http://www.hup.harvard.edu/about/history.html |title = A Brief History of Harvard University Press |publisher = Harvard University Press |accessdate = 2012-04-07 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/67h6k4obw?url=http://www.hup.harvard.edu/about/history.html |archivedate = 16 мая 2012 |url-status = live }}</ref> }} == Літаратура == * {{cite book |title= Harvard University Press: A History|last= Hall|first= Max|authorlink= |year=1986|publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-38080-6|url= http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674380806}} * {{cite news| title=For Explorers of Our Past: Harvard Guide to American History| url= http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F7081EF83A58117A93CBA9178ED85F408585F9 | date=May 9, 1954| work=[[The New York Times Book Review]]| author=Bridenbaugh, Carl| accessdate=May 30, 2010}} == Спасылкі == * [http://www.hup.harvard.edu/ Official website] {{ref-en}}{{v|07|04|2012}} * [http://harvardpress.typepad.com/ Publicity blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191201084007/https://harvardpress.typepad.com/ |date=1 снежня 2019 }} of Harvard University Press * {{cite web |url = http://www.hup.harvard.edu/about/history.html |title = A Brief History of Harvard University Press |publisher = Harvard University Press |accessdate = 2012-04-07 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/67h6k4obw?url=http://www.hup.harvard.edu/about/history.html |archivedate = 16 мая 2012 |url-status = live }} [[Катэгорыя:Гарвардскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы ЗША]] [[Катэгорыя:Універсітэцкія выдавецтвы]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы, заснаваныя ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1913 годзе ў ЗША]] epy17dwaat89pl3t9uqar82cylzdnwv 100 193297 5176670 5175997 2026-08-06T15:51:13Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5176670 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Індыкі|2026-08-06T10:11:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бенгальскі тыгр|2026-08-06T10:03:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аменарэя|2026-08-05T12:44:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія трохраздзельная|2026-08-05T10:19:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (расліна)|2026-08-05T10:01:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пайкілатэрмныя жывёлы|2026-08-05T06:13:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Паратырэоідны гармон|2026-07-31T07:52:50Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Парашчытападобныя залозы|2026-07-31T07:22:31Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Падстраўнікавы сок|2026-07-30T13:40:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік беласнежны|2026-07-30T12:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік (Амарылісавыя)|2026-07-30T12:48:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік бярозавы|2026-07-29T11:30:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік хваёвы|2026-07-29T11:20:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнікі|2026-07-29T11:02:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Archon|2026-07-29T08:26:54Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Паддубічы|2026-07-28T11:34:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падвід|2026-07-28T09:53:12Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kr1byxnkmuffakekae1a0gt8ectqdfr 100 193441 5176666 5175994 2026-08-06T15:50:30Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5176666 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Палац Радушкевіча|2026-08-06T10:54:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|2026-08-05T08:35:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|2026-07-23T16:40:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Свята-Мікалаеўскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:27:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Прачысценскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:25:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Капліца Святой Барбары (Ліда)|2026-07-20T21:25:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Помнік салдатам, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны (Ліда)|2026-07-20T09:57:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Майданак|2026-07-20T08:50:59Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Сацыялістычная вуліца (Мінск)|2026-07-20T08:12:21Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Ліда)|2026-07-20T08:04:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1myizsbn4ff96o42x2rnrbhhlp0yr8u 0 198366 5176914 5030525 2026-08-07T07:51:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5176914 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Кіеўскі сквер |Выява = Kijeŭski Garden Square, Minsk.jpg |Подпіс = |CoordScale = |Раён = |Раёны = Цэнтральны раён (Мінск) |Гістарычны раён = |Заснаваны = [[1970-я]] |Ранейшыя назвы = |Плошча = |Метро = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта = Беларусь Мінск |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кіеўскі сквер''' — [[сквер]], размешчаны ў Цэнтральным раёне Мінска ў межах [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліц Арлоўская]], [[Вуліца Азізава (Мінск)|Азізава]], [[Кахоўская вуліца (Мінск)|Кахоўская]]. Парк адкрыты ў [[1970-я]] гады і названы ў гонар горада [[Кіеў|Кіева]]. [[Файл:DJs of Change Uladzislau Sakalouski and Kiryl Halanau in Minsk (2020).jpg|thumb|злева|Гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў («дыджэі перамен») у Кіеўскім скверы ў Мінску, 6 жніўня 2020 года.]] У 2019 годзе быў пляцоўкай правядзення Дня Волі ў Мінску (24 сакавіка). У 2020 годзе стаў вядомы праз правядзенне афіцыйнага «Дня адкрытых дзвярэй устаноў дадатковай адукацыі» (6 жніўня), на які нечакана для арганізатараў сабраліся тысячы людзей, незадаволеных адменай перадвыбарнага мітынгу [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Двое гукааператараў з [[Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі|Мінскага палаца дзяцей і моладзі]], якія ўключылі перад аўдыторыяй запіс песні [[Віктар Робертавіч Цой|Віктара Цоя]] «[[Хочу перемен!]]», былі асуджаны на 10 сутак арышту. На тэрыторыі парку размешчаны [[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Кіеў»]], які замыкае [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|бульвар Шаўчэнкі]]. Ёсць лаўкі і дарожкі; на галоўнай алеі ўжо шмат гадоў няма шыльдаў, якія сведчылі пра дэлегацыю кіяўлян, што брала ўдзел у адкрыцці сквера<ref>https://belisrael.info/?p=25985</ref>. Фантан, пабудаваны ў 1980-х гадах побач з кінатэатрам, працяглы час быў у непрацоўным стане, адноўлены ў маі 2022 года<ref>https://belisrael.info/?p=30901</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://minsktourism.by/kievskij-skver Кіеўскі сквер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020054720/http://minsktourism.by/kievskij-skver |date=20 кастрычніка 2013 }} {{Сады і паркі Мінска}} [[Катэгорыя:Скверы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Кахоўская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Арлоўская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1970-я гады]] [[Катэгорыя:1970-я ў Мінску]] [[Катэгорыя:Аб’екты ў Мінску, названыя паводле назваў іншых гарадоў]] 4svgzq6aey78k2f5xcimpt812s3ockm 0 201551 5176813 4295598 2026-08-07T01:14:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176813 wikitext text/x-wiki {{Календары|Сонечны||97/400}} '''Галацэнскі каляндар''' — распаўсюджаная назва '''''Галацэнскай эры''''' або '''''Чалавечай эры''''' — сістэма нумарацыі гадоў, падобная да [[астранамічны запіса гадоў|астранамічнага запісу гадоў]], але з дадаваннем да яе 10 000. Першы год Галацэнскай эры прыходзіцца на пачатак ''Чалавечай эры'' (пачатак чалавечай [[цывілізацыя|цывілізацыі]]) і разглядаецца як прыбліжанае значэнне пачатку [[Галацэн|эпохі галацэну]] (і сканчэння [[ледавіковы перыяд|ледавіковага перыяду]]) для прасцейшага [[геалогія|геалагічнага]], [[археалогія|археалагічнага]], [[дэндралогія|дэндралагічнага]] і [[гісторыя|гістарычнага]] годазлічэння. Бягучы год паводле [[Грэгарыянскі каляндар|Грэгарыянскага календара]] можа быць ператвораны ў год паводле Галацэнскага календара шляхам простага дадавання лічбы «1» у пачатак нумару года (напрыклад, {{CURRENTYEAR}} год робіцца 1{{CURRENTYEAR}} годам Галацэнскай эры)). Паняцце ''Чалавечай эры'' або Галацэнскага календара быў упершыню прапанаваны [[Чезарэ Эміліяні]] ў 1993 годзе (11993 годзе паводле Галацэнскага календара).<ref>Cesare Emiliani, "[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Natur.366..716E Calendar Reform]", ''Nature'' '''366''' (1993) 716.</ref><ref>[http://www.readersadvice.com/mmeade/house/holocene.html The Holocene Calendar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170102100216/http://readersadvice.com/mmeade/house/holocene.html |date=2 студзеня 2017 }} at Meerkat Meade</ref><ref>[http://weseman.com/page.php?form=human_era_calendar The Human Era Calendar] by Harry and Svetlana Weseman</ref> == Матывацыя == Прапанова каляндарнай рэформы Чезарэ Эміліяні была спробай вырашыць шэраг праблем сучаснага годазлічэння эры [[Anno Domini]] — ад нараджэння [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], нумарацыя гадоў якой з'яўляецца агульнапрынятым сусветным календаром. Сярод праблем, якія меркавалася вырашыць, былі наступныя: * Годазлічэнне ''ад нараджэння Хрыста'' (або [[Наша эра]]) пачынаецца ад меркаванага года нараджэння [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]. Гэты хрысціянскі аспект (асабліва выкарыстанне назваў кшталту ''да нараджэння Хрыста'' і ''Anno Domini'') можа з'яўляцца абразлівым для людзей, якія не з'яўляюцца хрысціянамі.<ref>[http://www.religioustolerance.org/ce.htm Controversy over the use of «CE/BCE» or «AD/BC» dating notation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111011184906/http://www.religioustolerance.org/ce.htm |date=11 кастрычніка 2011 }} at Religious Tolerance.org{{ref-en}}</ref> * Біблейскія вучэнні фактычна адзінагалосна пацвярджаюць тое, што Ісус Хрыстос насамрэч нарадзіўся на некалькі гадоў раней за 1 год нашай эры. Гэта робіць каляндар недакладным, нягледзячы на тое, што ён прывязаны да хрысціянскай даты. * У Галацэнскім календары не існуе [[0|нулявога года]] з прычыны таго, што пасля 1 года да н.э. адразу ідзе 1 год н. э. * Годазлічэнне да н.э. адбываецца ў ненатуральнай паслядоўнасці пры руху з мінулага ў будучыню, напрыклад, 44 год на н. э. ідзе пасля 250 года да н.э. Гэта робіць падлік гадоў Галацэнскай эры, блізкіх да мяжы ''нашай эры'' і ''да нашай эры'', больш складаным, чым у Галацэнскім календары. Галацэнская эра закладае пачатак сваёй эпохі або першага года на 10 000 да н.э. паводле годазлічэння нашай эры. Гэта з'яўляецца прыблізным набліжэннем да пачатку цяперашняй геалагічнай эпохі, [[галацэн]]у (што літаральна азначае ''цалкам нядаўні''). Падставай для гэтага з'яўляецца тое, што чалавечая цывілізацыя (напрыклад, першыя пасяленні, сельская гаспадарка і г. д.), як мяркуецца, узнікла менавіта ў гэты час. Усе ключавыя даты ў перыядзе чалавечай гісторыі могуць быць атрыманыя шляхам простага натуральнага павелічэння даты ў шкале часу, у выніку чаго атрымліваецца, што гады з меншымі нумарамі заўджы ідуць перад гадамі з большымі нумарамі. === Канвертацыя === Канвертацыя нумара года з Юліянскага або Грэгарыянскага календара ў год паводле Галацэнскага календара можа быць здзейсненая шлахам простага дадавання 10 000 да нумара года. Даты да нашай эры канвертуюцца шляхам адымання нумара года да н.э. ад 10 001. Існуе просты спосаб праверкі правільнасці падліку: сума апошніх разрадаў нумароў гадоў да н.э. і паводле Галацэнскага календара мусіць складаць 1 або 11. == Гл. таксама == * [[Наша эра]] {{зноскі}} {{Час}} [[Катэгорыя:Календары]] o2hbkgc6kfx2prs84uvsy36isuh3sff 0 204011 5176631 5155820 2026-08-06T14:35:43Z Pabojnia 135280 афармленне 5176631 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = Shtakenschneider by N.Terebenev.JPG |памер = |подпіс = |імя =Андрэй Іванавіч Штакеншнейдэр |арыгінальнае імя = |грамадзянства ={{Расійская імперыя}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах =[[Санкт-Пецярбург]], [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]], [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]], [[Пецяргоф]], [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], [[Масква]], [[Таганрог]] |стыль =[[Эклектыка (архітэктура)|Эклектыка]] |найважнейшыя пабудовы =[[Марыінскі палац (Санкт-Пецярбург)|Марыінскі палац]], [[Палац Беласельскіх-Белазерскіх]], [[Нова-Міхайлаўскі палац]] і інш. |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = Andrei Shtakenschneider }} '''Андрэй Іванавіч Штакеншнейдэр''' ({{lang-ru|Андрей Иванович Штакеншнейдер}}; {{ДН|6|3|1802|22|2}}, маёнтак Штакеншнейдэраў ([[Санкт-Пецярбургская губерня]], [[Расійская імперыя]]; цяпер — пасёлок {{нп3|Мыза-Іванаўка|Мыза-Іванаўка|ru|Мыза-Ивановка}}, [[Гатчынскі раён]], [[Ленінградская вобласць]], [[Расія]]) — {{ДС|20|8|1865|8}}, г. {{МС|Масква}}) — рускі архітэктар, спраектаваў шэраг палацаў і іншых будынкаў у [[Санкт-Пецярбург]]у і [[Пецяргоф]]е. == Біяграфія == [[Файл:Дворец герцога Максимилиана Лейхтенбергского (2).jpg|250px|міні|[[Палац Лейхтэнбергскіх]]]] Унук гарбара, выпісанага ў Расію Імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] з [[Браўншвайг]]а, нарадзіўся на млыне свайго бацькі, блізу [[Гатчына|Гатчыне]], 22 лютага [[1802]] года і ў трынаццаць гадоў паступіў сваякоштным выхаванцам у [[Імператарская акадэмія мастацтваў|Імператарскую акадэмію мастацтваў]]. Не выявілі пры праходжанні курса асабліва бліскучых поспехаў, ён адразу ж пасля яго заканчэння, у [[1821]] годзе, атрымаў месца чарцёжнікам у {{нп3|Камітэт будаванняў і гідраўлічных работ|Камітэце будаванняў і гідраўлічных работ|ru|Комитет строений и гидравлических работ}}, з якога, чатыры гады праз перайшоў на службу архітэктарам-малявальшчыкам ў камісію па ўзвядзенню [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]]. Прыцягнуты [[Агюст Манферан|Агюстам Манферанам]] да работ у [[Зімовы палац|Зімовым палацы]]. У [[1831]] у Штакеншнейдэра пакінуў службу ў вышэйзгаданай камісіі для таго, каб вальней заняцца прыватнымі пабудовамі, пераважна ж пабудовай панскага дома для графа [[Аляксандр Хрыстафоравіч Бенкендорф|А. Х. Бенкендорфа]] ў яго маёнтку Фаль, у ваколіцах [[Талін|Рэвеля]] (Кейла-Ёа). Задаволены сваім архітэктарам, граф рэкамендаваў яго імператару, і з гэтага часу кар’ера архітэктара пайшла ўгору. Архітэктар хутка набыў упадабанне [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] і стаў атрымліваць ад яго адно за адным важныя даручэнні і неўзабаве зрабіўся прывілеяваным будаўніком царскіх і велікакняжацкіх палацаў. Пачаўшы прыдворную службу ў званні архітэктара пры двары вялікага князя Міхаіла Паўлавіча, ён пад канец свайго жыцця быў галоўным архітэктарам дэпартамента надзелаў, архітэктарам Уласнага Яго Вялікасці палаца і загадчыкам пабудовамі па загарадных палацах гаспадарыні імператрыцы. У [[1834]] годзе, за складзены Штакеншнейдэрам па зададзенай праграме праект «невялікага імператарскага палаца», Акадэмія прысудзіла яму званне акадэміка. У [[1837]]—[[1838]] гадах ён зрабіў паездку для свайго ўдасканалення ў замежжа з дапаможнікам ад урада, і наведаў [[Італія|Італію]], [[Францыя|Францыю]] і [[Англія|Англію]]. У [[1844]] годзе Акадэмія ўзвяла яго ў званне прафесара 2-й ступені [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Санкт-Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] без выканання з яго боку праграмнай задачы, як мастака, які ўжо мае гучную вядомасць. З [[1848]] года — архітэктар імператарскага двара. Працаваў у [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]], [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўску]], [[Пецяргоф]]е, [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Масква|Маскве]], [[Таганрог]]у, [[Крым]]у. '''Дом Штакеншнейдэра''' ў [[Санкт-Пецярбург]]у на {{нп3|Мільённая вуліца, Санкт-Пецярбург|Мільённай вуліцы|ru|Миллионная улица (Санкт-Петербург)}}, 10 (другі фасад выходзіў на [[Мойка|наб. Мойкі]], 9) быў цэнтрам культурнага і грамадскага жыцця мастацкай інтэлігенцыі сталіцы. Архітэктар набыў яго ў тытулярных саветнікаў М. Я. і Д. Я. Пятровых і перабудаваў для сваёй сям’і ў 1852—1854 гадах<ref>{{Cite web |url=http://www.citywalls.ru/house1642.html |title=Особняк А. И. и М. Ф. Штакеншнейдеров (по Миллионной ул.) |access-date=17 ліпеня 2014 |archive-date=15 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515224454/http://www.citywalls.ru/house1642.html |url-status=dead }}</ref>. У асабняку праходзілі штакеншнейдэраўскія «суботы», на якіх збіраліся паэты, пісьменнікі, артысты і мастакі, ставіліся аматарскія спектаклі. Тут бывалі {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Бенедыктаў|У. Р. Бенедыктаў|ru|Бенедиктов, Владимир Григорьевич}}, [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І. А. Ганчароў]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф. М. Дастаеўскі]], [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургенеў]], [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я. П. Палонскі]] і іншыя. У 1865 Штакеншнейдэры прадалі гэты дом у сувязі з хваробай гаспадара. Будынак быў перабудаваны ў прыбытковы дом. У Штакеншнейдэра таксама быў і загарадны маёнтак — [[Мыза-Іванаўка|мыза Іванаўка]]<ref>[http://history-gatchina.ru/article/shtakenshn.htm О судьбе усадьбы Андрея Ивановича Штакеншнейдера в Пудости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190624202148/http://www.history-gatchina.ru/article/shtakenshn.htm |date=24 чэрвеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, які знаходзіўся непадалёку ад [[Гатчына|Гатчыны]] і быў атрыманы ў спадчыну ад бацькі ў канцы 1850-х гадоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Штакеншнейдер, Андрей Иванович}} * {{кніга|аўтар=Витязева В. А.|загаловак=Каменный остров|месца={{Л.}}|выдавецтва=Лениздат|год=1991}} * {{кніга |аўтар = [[Таццяна Аляксандраўна Пятрова|Петрова Т. А.]] |загаловак = Андрей Штакеншнейдер |месца = Л. |выдавецтва = {{нп3|Лениздат||ru|Лениздат}} |год = 1978 |старонак = 184 |серыя = {{нп3|Зодчие нашего города||ru|Зодчие нашего города}} |тыраж = 40&nbsp;000 }} (обл.) * {{кніга|аўтар=Пунин А. Л.|загаловак=Архитектура Петербурга середины и второй половины XIX века|том=1: 1830-1860 годы. Ранняя эклектика|месца={{СПб}}|выдавецтва=Крига|год=2009}} * {{кніга|аўтар=Штакеншнейдер Е. А.|загаловак=Дневник и записки|месца={{М.}}; {{Л.}}|год=1934}} == Спасылкі == {{Commons|Andrei Shtakenschneider}} * [http://history-gatchina.ru/article/shtakenshn.htm О судьбе усадьбы А. И. Штакеншнейдера в Пудости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190624202148/http://www.history-gatchina.ru/article/shtakenshn.htm |date=24 чэрвеня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Штакеншнейдэр Андрэй Іванавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары Царскага Сяла (Пушкіна)]] [[Катэгорыя:Постаці Таганрога]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ленінградскай вобласці]] o7dpzu5f38fv4g7r99t6eab8pnwj41r 0 206600 5176633 4740540 2026-08-06T14:39:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176633 wikitext text/x-wiki '''Вялікі комтур'''<ref>Напісанне паводле: ''Сагановіч Г. М.'' Тэўтонскі ордэн // БЭ у 18 т. -- Т. 16. -- С. 147.</ref> або '''архікомтур''' ({{lang-de|Großkomtur}}) — адзін з найвышэйшых саноўнікаў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], пераемнік [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага ордэна|вялікага магістра (хохмайстра)]]. Пасада вялікага комтура прыблізна адпавядае цяперашнім [[Прэм’ер-міністр|прэм'ер-міністру]] і [[Міністр унутраных спраў|міністру ўнутраных спраў]]. У выпадку пагрозы пры адсутнасці хохмайстра меў права кіравання ўзброенымі сіламі [[Тэўтонскі ордэн|Ордэна]]. У мірны час загадваў арсеналамі, вырабам рыштунку, складамі збожжа, а падчас вайны выконваў ролю [[Абозны|абознага]] і галоўнага [[інтэндант]]а войскаў. Яму падначальваўся наземны і водны транспарт. Адзін з двух ураднікаў, акрамя вялікага магістра, якія мелі ключы ад скрыні з пячаткай Ордэна. Разам з чатырма іншымі саноўнікамі (вялікім маршалам, вялікім шпітальнікам, вялікім шатным, вялікім скарбнікам) уваходзіў у раду [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага ордэна|вялікага магістра]]<ref name="setton">[http://books.google.com/books?id=J6v9jhUd-r8C&pg=PA578&f=false A History of the Crusades: The Fourteenth and Fifteenth Centuries] by Kenneth Meyer Setton, Harry W. Hazard. -- P. 578/</ref>. Да з'яўлення ўраду вялікага скарбніка (1240) распараджаўся скарбам Ордэна. Памочнікам вялікага комтура быў [[віцэ-комтур]] (інакш [[малы комтур]]). {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Stefan M. Kuczyński.|загаловак = Вялікая вайна з Тэўтонскім ордэнам 1409—1411 гадоў|арыгінал = Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409 - 1411|месца = Warszawa|выдавецтва = WIH|год = 1980|старонак = 68|isbn = 83-11-06262-5}} * {{Кніга|аўтар = [[Алесь Краўцэвіч]].|загаловак = Тэўтонскі ордэн: ад Іерусаліма да Грунвальда|спасылка = https://kamunikat.org/?pubid=13161|месца = Мінск|выдавецтва = «Навука і тэхніка»|год = 1993|старонак = 47|isbn = 5-343-01409-7|тыраж = 5000|archive-date = 21 ліпеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210721080508/https://kamunikat.org/?pubid=13161}} == Спасылкі == * {{Спасылка| аўтар = Баранаў А.| url = http://deusvult.ru/32-spisok-velikikh-komturov-tevtonskogo-ordena.html| загаловак = Список великих комтуров Тевтонского ордена| выдавецтва = DEUSVULT.RU| дата = 2012-07-14| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 29 жніўня 2014| archive-url = https://www.webcitation.org/69jWnS2eV?url=http://deusvult.ru/32-spisok-velikikh-komturov-tevtonskogo-ordena.html| archive-date = 7 жніўня 2012| url-status = dead}} [[Катэгорыя:Рыцары Тэўтонскага ордэна]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] o6r82vqkx3z4ioets5kffvwb29rksh2 0 216338 5176652 3876068 2026-08-06T15:10:12Z Pabojnia 135280 афармленне 5176652 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Аста Нільсен |арыгінал імя = {{lang-da|Asta Nielsen}} |Выява = Asta Nielsen.jpg |шырыня = |подпіс = Аста Нільсен у яе сукенцы для ролі Стэлы ў дацкім нямым фільме «{{нп3|Чорная мара||no|Den sorte drøm}}» |імя пры нараджэнні = Asta Sofie Amalie Nielsen |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = 1902—1938 |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = 0003425 |сайт = }} {{цёзкі2|Нільсен}} '''Аста Нільсен''' ({{lang-da|Asta Nielsen}}, народжаная '''Аста Сафі Амалія Нільсен''' ''Asta Sofie Amalie Nielsen''; {{ДН|11|9|1881}}, {{МН|Капенгаген|ў Капенгагене|Горад Капенгаген}} — {{ДС|25|5|1972}}, {{МС|Фрэдэрыксберг|ў Даніі|Фрэдэрыксберг, камуна}}) — [[Данія|дацкая]] {{актрыса|Даніі|Германіі|нямога кіно}} [[Нямое кіно|нямога кіно]], якая атрымала прызнанне ў [[Германія|Германіі]]. У [[Расійская імперыя|Расіі]] была прызнана самай папулярнай актрысай да 1914 года. == Біяграфія == Аста Нільсэн вырасла ў [[Швецыя|Швецыі]] і Даніі. Яшчэ дзіцем яна пазнаёмілася са светам тэатра. З 1902 Аста Нільсэн пастаянна працавала ў Капенгагене. Першы ж фільм з яе ўдзелам «{{нп3|Бездань, фільм|Бездань|da|Afgrunden (stumfilm)}}» (Afgrunden, 1910) забяспечыў ёй і рэжысёру {{нп3|Урбан Гад|Урбану Гаду|da|Urban Gad}} кантракт на вытворчасць некалькіх фільмаў у Германіі, які пасля быў падоўжаны да 1915 года. У пачатку Аста Нільсэн здымалася толькі ў фільмах свайго мужа рэжысёра Урбана Гада. Гэта былі пераважна ролі супярэчлівых жанчын, чыё паводзіны не адпавядала грамадскім нормам, як, напрыклад, у фільме «{{нп3|Чужая птушка||de|Der fremde Vogel}}» (Der fremde Vogel, 1911) ці «{{нп3|Бедная Джэні||de|Die arme Jenny}}» (Die arme Jenny, 1912). Але Нільсэн дэманстравала таксама талент у камічных ролях: роля ў фільме «{{нп3|Анёлачак||de|Engelein}}» (Engelein, 1914) вырабіла такі фурор, што быў зняты працяг фільма. У 1916 году Аста Нільсэн з’ехала ў Данію і вярнулася ў Германію толькі пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Цяпер яна здымалася пераважна ў экранізацыях літаратурных і драматычных твораў. У 1920—1922 годзе яна выступіла прадзюсарам трох уласных фільмаў, згуляўшы загалоўную ролю ў адным з іх, у «{{нп3|Гамлет, 1921|Гамлеце|de|Hamlet (1921)}}» (Hamlet, 1921). Набылі прызнанне вобразы жанчын з ніжэйшых слаёў грамадства, згуляныя Астай Нільсэн у «{{нп3|Бязрадасны завулак|Бязрадасным завулку|de|Die freudlose Gasse}}» (Die freudlose Gasse, 1925) [[Георг Вільгельм Пабст|Георга Вільгельма Пабста]] і «{{нп3|Трагедыя аб служанках|Трагедыі аб служанках|ru|Dirnentragödie}}» (Dirnentragödie, 1927) {{нп3|Бруна Ран|Бруна Рана|ru|Bruno Rahn}}. У 1923—1930 гады была жонкай і партнёрам рускага акцёра {{нп3|Рыгор Міхайлавіч Хмара|Рыгора Хмары|ru|Хмара, Григорий Михайлович}}. Аста Нільсэн была прызнанай зоркай нямога кіно і лічылася адным з першых секс-сімвалаў. Яе кінакар’ера скончылася са з’яўленнем гукавога кіно, у якім яна знялася толькі адзін раз. Нільсэн звярнулася да тэатра, а ў 1946 годзе апублікавала аўтабіяграфію «Маўклівая муза» (Die schweigende Muse)<ref>Asta Nielsen: Die schweigende Muse — Lebenserinnerungen. Carl Hanser, München 1977, ISBN 3-446-12420-9.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb name|name=Аста Нільсэн|id=0003425}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актрысы нямога кіно Германіі]] [[Катэгорыя:Актрысы нямога кіно Даніі]] {{DEFAULTSORT:Нільсэн Аста}} dy0ijce4l3v3i8hx0yc3isdyfbrlj7g 0 219247 5176742 4599259 2026-08-06T19:56:13Z Bk1949 50943 5176742 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мікіта (значэнні)}} {{Мастак | імя = Віктар Васілевіч Мікіта | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Viktar Mikita 6.12.2013.jpg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння =25.4.1955 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =тэматычная карціна, [[партрэт]], [[пейзаж]] | вучоба = | стыль =[[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]], [[сюррэалізм]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт =http://mikita.by | вікісховішча = }} '''Віктар Васілевіч Мікіта''' ({{ДН|25|04|1955}}, {{МН|Гродна|у Гродне|}}) — беларускі [[мастак]] — [[Графіка (мастацтва)|графік]] і [[жывапісец]], [[педагог]]. == Біяграфія == 1966—1973 [[Рэспубліканская школа-інтэрнат па музыцы і выяўленчым мастацтве]] імя [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|І. В. Ахрэмчыка]]. 1973—1976 [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]], аддзяленне [[Графіка (мастацтва)|графікі]]. Вучыўся ў [[Пётр Уладзіміравіч Свентахоўскі|П. Свентахоўскага]], [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|В. Шаранговіча]], А. Шэверава. З 1976 бярэ ўдзел у мастацкіх выстаўках. З 1981 член [[Саюз мастакоў Беларусі|Саюзу мастакоў Беларусі]], сябра творчай суполкі «[[Пагоня (мастацкая суполка)|Пагоня]]». 1981—1986 выкладаў на кафедры графікі [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута]]. 2008 — 2015 выкладаў у [[Інстытут сучасных ведаў імя Шырокава|Інстытуце сучасных ведаў імя Шырокава]] ў Мінску. == Творчасць == Працуе ў кніжнай, станкавай графіцы, камбінаванай тэхніцы і ў жывапісу. [[Ілюстрацыя|Ілюстраваў]] беларускія і замежныя кніжныя выданні. Творы выконвае ў камбінаванай тэхніцы і ў адметнай аўтарскай манеры, якая спалучае ў сабе сінтэз прыёмаў скульптуры (рэльефнасць паверхні), графікі (абмежаванасць і збліжанасць колераў) і жывапісу. Браў удзел у замежных конкурсах графікі ў Грэцыі, Францыі, Эфіопіі, Польшчы, Балгарыі, Расіі, Украіне. Мае замежныя і беларускія дыпломы конкурсаў кніжнай графікі. Творам ўласцівыя рысы асацыятыўнасці, метафарычнасци, сімволіка-алегарычныя матывы. Творы захоўваюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музее]], фондах Саюзу мастакоў Беларусі, [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва]], [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|літаратурных музеях Якуба Коласа]], [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Янкі Купалы]], [[Дом-музей Адама Міцкевіча|Доме-музеі Адама Міцкевіча]], у Расійскай акадэміі мастацтваў, а таксама ў прыватных калекцыях замежжа. Мастак супрацоўнічае з [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам сувязі і інфарматызацыі Беларусі]], РУП «[[Белпошта]]» і выдавецкім цэнтрам «Марка», выконваючы арыгінал-макеты паштовых марак і мастацкіх капэрт. === Паштовыя маркі === <center><gallery caption="" widths=200 heights=120 perrow="3"> Выява:2006. Stamp of Belarus 0635-0635.jpg Выява:2004. Stamp of Belarus 0590-0590.jpg Выява:2006. Stamp of Belarus 0635.jpg Выява:2004. Stamp of Belarus 0590.jpg Выява:2006. Stamp of Belarus 0639.jpg </gallery></center> === Капэрты === <gallery mode=packed heights=160> Выява:Covers of Belarus 2006 Viktar Mikita Albrecht Dürer.jpg|Капэрта Белпошты 2006 г. Інтэрпрэтацыя гравюры [[Альбрэхт Дзюрэр|Дзюрэра]]. Камбінаваная тэхніка, 110 х 75 см </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Viktar Mikita}} * [http://mikita.by/biography Персанальны сайт мастака Віктара Мікіты] * [https://afisha.tut.by/exhibition/kalodzezh-partal/?add_favorite=92452 Выстаўка Віктара Мікіты, прымеркавана да 65-годдзя аўтара]{{Недаступная спасылка}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мікіта Віктар Васілевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута сучасных ведаў імя А. М. Шырокава]] [[Катэгорыя:Мастакі марак]] k6sulbdtrw7jub6x1jkdu5ezjp4tonz 0 221149 5176606 4429872 2026-08-06T14:03:42Z Ciepiersia 162280 /* Архітэктура */ дапаўненне 5176606 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Святога Казіміра''' — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] ў в. [[Ліпнішкі]] ([[Іўеўскі раён]]). Пабудаваны ў [[1890]] г. з цэглы і [[граніт]]у. == Гісторыя == Ліпнішкі вядомыя з XVI ст. як мястэчка Ашмянскага павета ВКЛ, вялікакняжацкая маёмасць. Парафіяльны касцёл быў заснаваны тут у 1510 годзе па фундацыі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]]. Першапачаткова святыня была асвечана, магчыма, пад тытулам св. Ганны (культ [[Святы Казімір|св. Казіміра]] быў зацверджаны ў 1521 годзе). Апошняя драўляная святыня была пабудавана ў 1804 на сродкі князя Аляксандра Безбародкі, тагачаснага ўладальніка мястэчка (ён у 1812 прадаў Ліпнішкі Пуслоўскім, ад якіх яны перайшлі да Вольскіх), і асвечана пад тытулам св. Казіміра, але амаль праз стагоддзе, у 1890 годзе, знішчана пажарам. Пры парафіі дзейнічала школа. Драўляны касцёл стаяў на ўсходнім баку рынкавай плошчы мястэчка, пасля на гэтым месцы збудавалі прыдарожную капліцу ў стылі неакласіцызму. Гэта была двух’ярусная, цагляная і атынкаваная пабудова, квадратная ў сячэнні, пад чатырохсхільным дахам з цікавым, накшталт манстрацыі, крыжам. Другі ярус скразны, прарэзаны аркавымі праёмамі, тут усталявана паліхромная фігура Хрыста, які нясе крыж. А пад новы і ўжо мураваны касцёл адвялі пляц на захад ад плошчы, пры дарозе на [[Тракелі (Воранаўскі раён)|Тракелі]]. [[Файл:Lipniški, Rynak, Śviatoha Kazimiera. Ліпнішкі, Рынак, Сьвятога Казімера (1901-39).jpg|thumb|left|Галоўны ўваход з брамай, пач. XX ст.]] Будаўніцтва каменнага касцёла пачалося паводле праекта губернскага архітэктара [[Аляксей Уладзіміравіч Полазаў|Полазава]], які быў зацверджаны 2 снежня 1892 года. Верагодна, калі ўзвялі сцены, было вырашана змяніць праект — павялічылася вежа-званіца і быў павышаны двухсхільны дах. У 1900 намаганнямі парафіян над Ліпнішкамі ўзнёсся велічны і стромкі неагатычны спічак новага касцёла. У 1927 годзе віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] кансэкраваў касцёл пад гістарычным тытулам св. Казіміра, што пацвярджае дата 1900—1927 на прэсбітэрыі. Тэрыторыя касцёла на пачатку ХХ ст. абнесена бутавай агароджай, галоўны ўваход пазначаны трохпралётнай брамай, увенчанай чатырма пінаклямі. З даўняга часу да ліпнішскай парафіі была прыпісана [[капліца]] ў [[Зыгмунцішкі|Зыгмунцішках]], перад II Сусветнай вайной колькасць парафіян перавышала 8000. У 1936 годзе старажытная капліца ў Зыгмунцішках была разабрана і перанесена на парафіяльныя могілкі ў Ліпнішкі. У савецкі час касцёл св. Казіміра дзейнічаў бесперапынна, але ў 1951 годзе ўлады канфіскавалі будынак плябаніі. Пробашч быў вымушаны пасяліцца над сакрыстыяй. У 1970-я гады касцёл быў залічаны да помнікаў архітэктуры. Таксама ў спіс помнікаў архітэктуры трапіла і прыдарожная капліца на плошчы. А вось могілкавая капліца была занядбана, але адносна добра захавалася. З 1976 парафію абслугоўваюць капуцыны. У 1991 генерал ордэна даў згоду на заснаванне ў Ліпнішках манаскага дома, разлічанага на трох манахаў. Дом пабудаваны плябанію яшчэ ў канцы 1980-х. Цяпер да ліпнішскай парафіі належаць капліцы ў Камянчанах і Цэнтральнай. Таксама айцы капуцыны, якія апекуюцца парафіяй, абслугоўваюць Князюкоўцы і [[Некрашы (Іўеўскі раён)]]. == Архітэктура == [[Файл:Ліпнішкі, Казіміраўскі касьцёл 2.jpg|thumb|Выгляд з боку апсіды]] Прамавугольны ў плане будынак з трохграннай [[апсіда]]й і квадратным у плане [[бабінец|бабінцам]], над якім узвышаецца высокая двух’ярусная вежа ([[васьмярык]] на [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыку]]), завершаная спічастым [[Шацёр (архітэктура)|шатром]] з [[люкарна]]мі. Па баках асноўнага аб’ёму сіметрычна прыбудаваныя невялікія [[сакрысція|сакрысціі]], якія звонку нагадваюць крылы [[трансепт]]у. Сцены абліцаваныя гранітам, умацаваныя плоскімі [[контрфорс]]амі. Праёмы стральчатыя. Галоўны ўваход акцэнтаваны [[партал]]ам. [[Файл:6 Липнишки.JPG|250px|міні|Крыж на касцёле]] Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Інтэр’ер === [[Файл:07 Липнишки (06).JPG|міні|злева|Інтэр’ер]] [[Файл:07 Липнишки арган.JPG|thumb|Хоры з арганам]] Унутры будынак касцёла падзелены на тры [[неф]]ы васьмю калонамі і перакрыты крыжастымі спічастымі скляпеннямі на падпружных арках, якія ўпрыгожаны архітэктанічнымі размалёўкамі. Унутраную прастору ўпрыгожваюць тры драўляныя [[неаготыка|неагатычныя]] [[алтар]]ы. Галоўны, тытульны алтар — св. Казіміра, левы бакавы — Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса (наверсе ў ім змешчаны абраз св. Ганны) і правы — Маці Божай Шкаплернай (з абразом Маці Божай Добрай Рады наверсе). Сцены [[тынкоўка|атынкаваныя]] і раскрапаваныя падвойнымі [[пілястра]]мі. [[крыжовыя скляпенні|Скляпенні крыжовыя]]. Над уваходам — [[хоры]] з [[арган]]ам. === Капліца на могілках === [[Файл:Ліпнішкі._Капліца_на_могілках.jpg|thumb|Капліца на могілках]] Святыня выглядае як характэрнае для ХIХ ст. збудаванне — прамавугольны ў плане зруб з трохграннай алтарнай часткай накрыты двухсхільным дахам з вальмамі над алтаром. Унутры над уваходам размешчаны хоры на двух калонах-балясках. Могілкі абнесены бутавай агароджай (часткова выкарыстаны старыя надмагіллі) з цікавай трохпралётнай брамай. У 1996 годзе тэрыторыя могілак пашырана. === Плябанія === Аднапавярховы з мансардай дом з сілікатнай цэглы, які амаль апошнім стаіць пры выездзе на Тракелі. У алтары хатняй капліцы змешчаны абраз св. Юзафа. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9к|Ліпнішкаўскі Казіміраўскі касцёл}} С. 277. * Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларус. энцыкл., 1993.— 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5. == Спасылкі == {{Commons|Category:Church of Saint Casimir in Lipniški}} * {{radzima|1562}} * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=3533%3A5-416&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by slowo.grodnensis.by] {{Іўеўскі дэканат}} [[Катэгорыя:Ліпнішкі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1890 годзе]] 9kys7kov5mfozhc63dm3gkrhpqb5xzz 5176607 5176606 2026-08-06T14:04:27Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5176607 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Святога Казіміра''' — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] ў в. [[Ліпнішкі]] ([[Іўеўскі раён]]). Пабудаваны ў [[1890]] г. з цэглы і [[граніт]]у. == Гісторыя == Ліпнішкі вядомыя з XVI ст. як мястэчка Ашмянскага павета ВКЛ, вялікакняжацкая маёмасць. Парафіяльны касцёл быў заснаваны тут у 1510 годзе па фундацыі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]]. Першапачаткова святыня была асвечана, магчыма, пад тытулам св. Ганны (культ [[Святы Казімір|св. Казіміра]] быў зацверджаны ў 1521 годзе). Апошняя драўляная святыня была пабудавана ў 1804 на сродкі князя Аляксандра Безбародкі, тагачаснага ўладальніка мястэчка (ён у 1812 прадаў Ліпнішкі Пуслоўскім, ад якіх яны перайшлі да Вольскіх), і асвечана пад тытулам св. Казіміра, але амаль праз стагоддзе, у 1890 годзе, знішчана пажарам. Пры парафіі дзейнічала школа. Драўляны касцёл стаяў на ўсходнім баку рынкавай плошчы мястэчка, пасля на гэтым месцы збудавалі прыдарожную капліцу ў стылі неакласіцызму. Гэта была двух’ярусная, цагляная і атынкаваная пабудова, квадратная ў сячэнні, пад чатырохсхільным дахам з цікавым, накшталт манстрацыі, крыжам. Другі ярус скразны, прарэзаны аркавымі праёмамі, тут усталявана паліхромная фігура Хрыста, які нясе крыж. А пад новы і ўжо мураваны касцёл адвялі пляц на захад ад плошчы, пры дарозе на [[Тракелі (Воранаўскі раён)|Тракелі]]. [[Файл:Lipniški, Rynak, Śviatoha Kazimiera. Ліпнішкі, Рынак, Сьвятога Казімера (1901-39).jpg|thumb|left|Галоўны ўваход з брамай, пач. XX ст.]] Будаўніцтва каменнага касцёла пачалося паводле праекта губернскага архітэктара [[Аляксей Уладзіміравіч Полазаў|Полазава]], які быў зацверджаны 2 снежня 1892 года. Верагодна, калі ўзвялі сцены, было вырашана змяніць праект — павялічылася вежа-званіца і быў павышаны двухсхільны дах. У 1900 намаганнямі парафіян над Ліпнішкамі ўзнёсся велічны і стромкі неагатычны спічак новага касцёла. У 1927 годзе віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] кансэкраваў касцёл пад гістарычным тытулам св. Казіміра, што пацвярджае дата 1900—1927 на прэсбітэрыі. Тэрыторыя касцёла на пачатку ХХ ст. абнесена бутавай агароджай, галоўны ўваход пазначаны трохпралётнай брамай, увенчанай чатырма пінаклямі. З даўняга часу да ліпнішскай парафіі была прыпісана [[капліца]] ў [[Зыгмунцішкі|Зыгмунцішках]], перад II Сусветнай вайной колькасць парафіян перавышала 8000. У 1936 годзе старажытная капліца ў Зыгмунцішках была разабрана і перанесена на парафіяльныя могілкі ў Ліпнішкі. У савецкі час касцёл св. Казіміра дзейнічаў бесперапынна, але ў 1951 годзе ўлады канфіскавалі будынак плябаніі. Пробашч быў вымушаны пасяліцца над сакрыстыяй. У 1970-я гады касцёл быў залічаны да помнікаў архітэктуры. Таксама ў спіс помнікаў архітэктуры трапіла і прыдарожная капліца на плошчы. А вось могілкавая капліца была занядбана, але адносна добра захавалася. З 1976 парафію абслугоўваюць капуцыны. У 1991 генерал ордэна даў згоду на заснаванне ў Ліпнішках манаскага дома, разлічанага на трох манахаў. Дом пабудаваны плябанію яшчэ ў канцы 1980-х. Цяпер да ліпнішскай парафіі належаць капліцы ў Камянчанах і Цэнтральнай. Таксама айцы капуцыны, якія апекуюцца парафіяй, абслугоўваюць Князюкоўцы і [[Некрашы (Іўеўскі раён)]]. == Архітэктура == [[Файл:Ліпнішкі, Казіміраўскі касьцёл 2.jpg|thumb|Выгляд з боку апсіды]] Прамавугольны ў плане будынак з трохграннай [[апсіда]]й і квадратным у плане [[бабінец|бабінцам]], над якім узвышаецца высокая двух’ярусная вежа ([[васьмярык]] на [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыку]]), завершаная спічастым [[Шацёр (архітэктура)|шатром]] з [[люкарна]]мі. Па баках асноўнага аб’ёму сіметрычна прыбудаваныя невялікія [[сакрысція|сакрысціі]], якія звонку нагадваюць крылы [[трансепт]]у. Сцены абліцаваныя гранітам, умацаваныя плоскімі [[контрфорс]]амі. Праёмы стральчатыя. Галоўны ўваход акцэнтаваны [[партал]]ам. [[Файл:6 Липнишки.JPG|250px|міні|Крыж на касцёле]] Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Інтэр’ер === [[Файл:07 Липнишки (06).JPG|міні|злева|Інтэр’ер]] [[Файл:07 Липнишки арган.JPG|thumb|Хоры з арганам]] Унутры будынак касцёла падзелены на тры [[неф]]ы васьмю калонамі і перакрыты крыжастымі спічастымі скляпеннямі на падпружных арках, якія ўпрыгожаны архітэктанічнымі размалёўкамі. Унутраную прастору ўпрыгожваюць тры драўляныя [[неаготыка|неагатычныя]] [[алтар]]ы. Галоўны, тытульны алтар — св. Казіміра, левы бакавы — Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса (наверсе ў ім змешчаны абраз св. Ганны) і правы — Маці Божай Шкаплернай (з абразом Маці Божай Добрай Рады наверсе). Сцены [[тынкоўка|атынкаваныя]] і раскрапаваныя падвойнымі [[пілястра]]мі. [[крыжовыя скляпенні|Скляпенні крыжовыя]]. Над уваходам — [[хоры]] з [[арган]]ам. === Капліца на могілках === [[Файл:Ліпнішкі._Капліца_на_могілках.jpg|thumb|Капліца на могілках]] Святыня выглядае як характэрнае для ХIХ ст. збудаванне — прамавугольны ў плане зруб з трохграннай алтарнай часткай накрыты двухсхільным дахам з вальмамі над алтаром. Унутры над уваходам размешчаны хоры на двух калонах-балясках. Могілкі абнесены бутавай агароджай (часткова выкарыстаны старыя надмагіллі) з цікавай трохпралётнай брамай. У 1996 годзе тэрыторыя могілак пашырана. === Плябанія === Аднапавярховы з мансардай дом з сілікатнай цэглы, які амаль апошнім стаіць пры выездзе на Тракелі. У алтары хатняй капліцы змешчаны абраз св. Юзафа. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9к|Ліпнішкаўскі Казіміраўскі касцёл}} С. 277. * Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларус. энцыкл., 1993.— 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5. * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Church of Saint Casimir in Lipniški}} * {{radzima|1562}} * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=3533%3A5-416&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by slowo.grodnensis.by] {{Іўеўскі дэканат}} [[Катэгорыя:Ліпнішкі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1890 годзе]] 76ni9g7xafatmr24ovjsc3badhoouqk 0 222049 5176727 5106312 2026-08-06T18:50:38Z Için warum 153459 5176727 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Квасоўка |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Квасоўскі }} '''Квасо́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kvasoŭka}}, {{lang-ru|Квасовка}}) — аграгарадок у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]], за 15 кіламетраў на поўдзень ад [[Гродна]], на аўтадарозе Гродна — [[Лунна]]. Цэнтр сельсавета (з 1967 года<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 24 (1182).</ref>). == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Квасоўка вытворная ад прозвішча Квасаў<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 157.</ref>. == Гісторыя == У 1434 годзе згадваецца маёнтак Квасоўка [[Гарадзенскі павет|Гродзенскага павета]] [[ВКЛ]], уладанне Ю. І. Забярэзінскага, потым [[Ю. І. Ільініч]]а. У 1558 годзе каралеўскі двор [[Гродзенская эканомія|Гродзенскай эканоміі]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] (10 валок ворыва) і аднайменнае сяло (35 валок зямлі, 35 сямей сялян, дамы якіх знаходзіліся каля балота Квасоўцы. У 1567 годзе ўладанне [[Мікалай Радзівіл Руды|М. Ю. Радзівіла]]. У 1626 годзе маршалак ВКЛ [[Крыштаф Весялоўскі]] пабудаваў тут касцёл і выдаў яму фундуш на квасоўскія землі, што было пацверджана ў тым жа годзе прывілеем караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]]. У 1783 годзе ў складзе Гродзенскай эканоміі, цэнтр адной з шасці губерняў эканоміі і Квасоўскага ключа, куды ўваходзілі 8 вёсак. == Насельніцтва == * 1959 год — 226 жыхароў. * 1970 год — 335 жыхароў. * 1995 год — 1044 жыхары, 334 гаспадаркі. * 1998 год — 1213 жыхароў, 366 двароў. * 2009 год — 1266 жыхароў. * 2015 год — 1225 жыхароў, 422 гаспадаркі. == Інфраструктура == * Сярэдняя школа. * Дом культуры і бібліятэка. * Амбулаторыя і аптэка. * Лазнева-пральны камбінат. * Аддзяленне сувязі. * Цэнтр мастацкіх рамёстваў. == Славутасці == [[Файл:Grodna District, Belarus - panoramio (39).jpg|міні|злева|Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага]] * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Квасоўка)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1856—1872) * Сядзіба «Квасоўка-Плятэраўшчына» ([[XIX ст.]]) * [[Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага (Квасоўка)|Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага]] (2009—2017) == Іншае == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Квасоўка паходзіць ад смал. ''квасоўка'' «булка хлеба з прэснана цеста для вырабу квасу», прозвішчы Квасаў, Кваскоў паходзяць ад [[квас]]<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 197.</ref>. З іншага боку, тут сама паблізу ([[Індура]]) фіксавалася прозвішча Квас.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9DCH?i=1056&cat=2325243</ref> Ёсць літоўскае ''Kvasas,'' памяншальнае ''Kvaselis,'' латышскае ''Kvass''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 1145.</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/674603</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} * {{Крыніцы/ГВБ|9-1}} == Славутасці == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/kvasovka/index.htm}} {{Квасоўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Квасоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Квасоўка| ]] m9c1a02o7f2072dxhsrkuqrrljahexx 0 225560 5176764 4613726 2026-08-06T21:15:04Z Bk1949 50943 5176764 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Мікалай Уладзіміравіч Бушчык | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Mikola Bushchik by Tatiana Markina 7.08.2015.jpg | шырыня = | загаловак =''У Цэнтры Сучасных Мастацтваў, Мінск, 7 жніўня 2015'' | дата нараджэння =22.5.1948 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =[[пейзаж]], тэматычная карцина | вучоба = | стыль =неаэкспрэсіянізм | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт =http://www.bushchyk.com/ | вікісховішча = }} '''Мікола Бушчык''', таксама '''Мікалай Уладзіміравіч Бушчык''' (нар. {{ДН|22|5|1948}} года, [[Дзераўная (Слонімскі раён)|вёска Дзераўная]], [[Слонімскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі мастак. == Біяграфія == У [[1969 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1969]] годзе скончыў Краснадарскае мастацкае вучылішча (РСФСР); у [[1975 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1975]] годзе скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]; у [[1980 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1980]] годзе ўступіў у [[Беларускі саюз мастакоў]]. У 1975—81 гадах працаваў выкладчыкам [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага політэхнічнага інстытута]]. Працуе ў жанрах тэматычнай карціны («Які прыгожы гэты свет», [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]]; «Узыходжанне» і «Трынаццаць», [[1992 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1992]]), партрэта, пейзажа. Шмат карцін, прысвечаных беларускай тэматыцы: «Беларуская вёска», «Бабулькі ў Гродна», «Слуцкія вароты ў Нясвіжы», «Вечар у Віцебску», «Звонкі вечар у Слоніме», «Восень на Палаце». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бушчык Мікалай Уладзіміравіч||368}} == Спасылкі == {{Commonscat|Mikola Bushchik}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бушчык Мікалай Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] jn00g2ufngzw9aiw6qv457foco8m0ft 0 227714 5176660 5058226 2026-08-06T15:23:36Z Pabojnia 135280 /* Сучасныя сцягі */ афармленне 5176660 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} У цяперашні час у кожнага '''[[Штаты ЗША|штата]] [[ЗША]]''' ёсць '''[[сцяг]]'''. Сцягі з’яўляюцца афіцыйнымі сімваламі штатаў. У большасці штатаў сцяг з’явіўся паміж [[1890-я|1890-х гадамі]] і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]].<ref>{{cite web |author = Nick Artimovich |url = http://www.nava.org/Flag%20Information/qa/qa8.htm |title = Questions & Answers |access-date = 2009-03-13 |lang = en |description = стр. 8 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080325000845/http://www.nava.org/Flag%20Information/qa/qa8.htm |archive-date = 25 сакавіка 2008 |url-status = dead }}</ref> Тым не менш, некаторыя да апошняга дзесяцігоддзя [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ўжо мелі свой сцяг. У некаторых паўднёвых штатаў у [[1861]] годзе пасля ўтварэння [[канфедэратыўныя штаты Амерыкі|канфедэратыўных штатаў Амерыкі]] з’явіліся сцягі, што падкрэслівала пашырэнне іх аўтаноміі ў параўнанні з тым, што было да аддзялення ад [[ЗША]]. [[Паўночнаамерыканская вексілалагічная асацыяцыя]] ({{lang-en|North American Vexillological Association}}) у [[2001]] годзе правяла даследаванне, згодна з якім сярод сцягоў усіх штатаў ЗША і [[Правінцыі і тэрыторыі Канады|правінцый]] [[Канада|Канады]] лепшым быў прызнаны [[сцяг Нью-Мексіка]], горшым — [[сцяг Джорджыі]] (гл. варыянт [[2001]] — [[2003]] гадоў).<ref>{{cite web |author = Ted Kaye |datepublished = 10 июня 2001 |url = http://www.nava.org/Flag%20Design/State&Provincial%20Survey%202001/surveyresults.htm |title = New Mexico tops state/provincial flags survey, Georgia loses by wide margin |access-date = 2009-03-13 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/66RrNPxeI?url=http://www.nava.org/Flag%20Design/State |archive-date = 26 сакавіка 2012 |url-status = live }}</ref> == Сучасныя сцягі == {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! width="8%"|Сцяг!!width="8%"|Штат!!width="7%"|Год прыняцця!!width="38%"|Кароткае апісанне!!width="39%"|Заўвагі |- | [[Файл:Flag of Ohio.svg|100px]]<br /><center><small>[[Сцяг Агая]]</small></center> || [[Агая]] || [[1902]] || Палотнішча, якое звужаецца направа, з выразам у вольнай частцы. Злева сіні трохвугольнік, асновай якога з’яўляецца левы край сцяга. Усярэдзіне трохвугольніка знаходзіцца белая літара ''[[O (літара)|O]]'' з чырвоным кругам унутры і семнаццаць белых пяціканцовых зорак вакол яе. У астатняй частцы палотнішча — пяць гарызантальных палос (тры чырвоныя і дзве белыя).|| Аўтар сцяга — [[Джон Эйземан]], архітэктар з [[Кліўленд]]а, найбуйнейшага горада Агая.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-oh.html «Flags of the World»: Flag of Ohio]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Iowa.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аявы]]</small></center> || [[Аява]] || [[1921]] || Тры вертыкальныя паласы — сіняя, белая і чырвоная, з якіх сярэдняя (белая) шырэй астатніх. У сярэдзіне — [[белагаловы арлан]] трымае ў дзюбе сінюю стужку з надпісам: ''Our liberties we prize and our rights we will maintain'' (з {{lang-en|Мы цэнім нашыя свабоды, мы захаваем нашыя правы}}). Ніжэй надпіс чырвоным ''Iowa'' (з {{lang-en|Аява}}). || Сцяг быў прыдуманы жыхаркай горада [[Горад Ноксвіл|Ноксвіл]] Дыксі Корнел Гебхарт.<ref>[http://www.legis.state.ia.us/Pubinfo/StateSymbols/ Iowa General Assembly — Iowa State Symbols] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181224225009/https://www.legis.iowa.gov/Pubinfo/StateSymbols/ |date=24 снежня 2018 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Idaho.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Айдаха]]</small></center> || [[Айдаха]] || [[1957]] || {{нп4|Пятчака Айдаха|Пятчака Айдаха|ru|Печать Айдахо}} на сінім полі; знізу залатая стужка з надпісам ''State of Idaho'' (з {{lang-en|Штат Айдаха}}). || Заснаваны на сцягу, які выкарыстоўваўся першым пяхотным палком Айдаха ў [[1899]] годзе ў ходзе [[Іспана-амерыканская вайна|Іспана-амерыканскай вайны]]. Першы варыянт быў прыняты ў [[1907]] годзе, сучасны прыняты ў 1957 годзе з некаторымі зменамі.<ref>[http://gov.idaho.gov/fyi/symbols/symbols_index.html Governor of the State of Idaho — Idaho State Symbols] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100630201842/http://gov.idaho.gov/fyi/symbols/symbols_index.html |date=30 чэрвеня 2010 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аклахомы]]</small></center> || [[Аклахома]] || [[1941]]{{efn|У 1988 і 2006 гадах уносіліся змены.}} || Нябесна-блакітнае палотнішча, на якім намаляваныя традыцыйны [[шчыт]] племя {{нп4|асейджы|асейджы|sv|Osage}} і перакрыжаваныя [[люлька міра]] і аліўкавая галіна на ім. Ніжэй белымі літарамі напісана: ''Oklahoma'' (з {{lang-en|Аклахома}}). || У 1925—1941 гадах выкарыстоўваўся такі ж сцяг, але без надпісу.<ref name="oklahoma">[http://flagspot.net/flags/us-ok.html «Flags of the World»: Flag of Oklahoma]{{ref-en}}</ref> У [[1988]]<ref name="oklahoma"/> і [[2006]]<ref>{{cite web|url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=446099|title=Enrolled Senate Bill No. 1359|publisher=Oklahoma State Courts Network|archive-url=https://www.webcitation.org/66RrOoedw?url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=446099|archive-date=26 сакавіка 2012|access-date=9 красавіка 2015|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> гадах выходзілі законы, якія стандартызавалі колеры сцяга. |- | [[Файл:Flag of Alabama.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Алабамы]]</small></center> || [[Алабама]] || [[1895]] || Чырвоны {{нп4|андрэеўскі крыж|андрэеўскі крыж|ru|андреевский крест}} на белым полі. || Сцяг узыходзіць да баявога сцяга [[Канфедэратыўныя штаты Амерыкі|Канфедэрацыі]].<ref>[http://www.50states.com/flag/alflag.htm 50states.com: Alabama State Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Alaska.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аляскі]]</small></center> || [[Аляска]] || [[1927]] || На сінім полі размешчана восем [[Зорка|зорак]], якія складваюцца ў астэрызм {{нп4|Вялікі Коўш|Вялікі Коўш|ru|Большой Ковш}} (7 найбольш яркіх зорак сузор'я [[Сузор'е Вялікая Мядзведзіца|Вялікая Мядзведзіца]]) і [[Палярная зорка|Палярную зорку]]. || Сцяг быў прыдуманы выхадцам з Аляскі Бені Бенсанам з вёскі Чыгнік і атрымаў першае месца ў конкурсе сцягоў.<ref>[http://www.50states.com/flag/akflag.htm 50states.com: Alaska State Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Арканзаса]]</small></center> || [[Арканзас]] || [[1913]] || На чырвоным полі размешчаны вялікі белы ромб з сіняй акантоўкай. На ёй размешчаныя ў шэраг 25 белых пяціканцовых зорак. Унутры ромба — сіні надпіс ''Arkansas'' (з {{lang-en|Арканзас}}) і яшчэ чатыры сінія зоркі — адна над надпісам і тры пад ёй. || Сцяг быў прыдуманы для конкурсу сцягоў у [[1912]] годзе жыхаром горада [[Горад Вабасока, Арканзас|Вабасока]] Уілі К. Хокерам.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ar.html «Flags of the World»: Flag of Arizona]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Arizona.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Арызоны]]</small></center> || [[Арызона]] || [[1917]] || Ніжняя палова сцяга цалкам сіняя, у верхняй намаляваныя дванаццаць чырвоных і залатых прамянёў, якія разыходзяцца з цэнтра. Пасярэдзіне знаходзіцца зорка меднага колеру. || Сцяг быў прыдуманы ў [[1910]] годзе палкоўнікам Чарлзам У. Харысам для каманды, якая прадстаўляла Арызону на нацыянальных спаборніцтвах па [[Стралковы спорт|стральбе з вінтоўкі]].<ref>[http://www.netstate.com/states/symb/flags/az_flag.htm Netstate.com: Flag of Arizona]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Oregon.svg|100px|border]]<br /><br />[[Файл:Flag of Oregon (reverse).svg|100px|]]<br /><center><small>[[Сцяг Арэгона]]{{efn|У сцяга Арэгона парэдні і адваротны бакі адрозніваюцца. Зверху прыведзены пярэдні бок сцяга, знізу — адваротны.}}</small></center> || [[Арэгон]] || [[1925]] || На пярэднім баку на сінім палотнішчы намаляваны акружаны дваццаццю трыма залатымі пяціканцовымі зоркамі геральдычны шчыт з {{нп4|Пячатка Арэгона|пячаткі штата|en|Seal of Oregon}}, зверху ад якога напісана: ''State of Oregon'' (з {{lang-en|Штат Арэгон}}), а знизу — [[1859]] (год, у які Арэгон стаў штатам). Абодва надпісы залатога колеру. На адваротным баку ў цэнтры палотнішча намаляваны [[Бабёр еўрапейскі|бабёр]] залатога колеру. || |- | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Ваёмінга]]</small></center> || [[Ваёмінг]] || 1917 || У сярэдзіне сіняга поля, абрамленага белай (унутры) і чырвонай палосамі, — белы контур [[Амерыканскі бізон|амерыканскага бізона]], на яго баку — {{нп4|пячатка Ваёмінга|пячатка Ваёмінга|ru|печать Вайоминга}}. || Аўтар сцяга — Верна Кеес.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-wy.html «Flags of the World»: Flag of Wyoming]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Washington.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вашынгтона]]</small></center> || [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] || [[1923]] || У цэнтры цёмна-зялёнага сцяга размешчана {{нп4|Пячатка Вашынгтона|пячатка штата|ru|Печать Вашингтона}} з партрэтам [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], у гонар якога ён атрымаў сваю назву. || |- | [[Файл:Flag of Vermont.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вермонта]]</small></center> || [[Вермонт]] || [[1923]] || Сіняе палотнішча, у сярэдзіне якога знаходзіцца [[герб Вермонта]].|| |- | [[Файл:Flag of Virginia.svg|100px|]]<br /><center><small>[[Сцяг Віргініі]]</small></center> || [[Садружнасць Вірджынія|Віргінія]] || [[1861]] || У цэнтры сіняга сцяга размешчана {{нп4|пячатка Віргініі|пячатка Віргініі|ru|Печать Виргинии}}. || |- | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вісконсіна]]</small></center> || [[Вісконсін]] || [[1980]] || Сіні сцяг, на якім намаляваны [[герб Вісконсіна|герб штата]], зверху ад якога белы надпіс ''Wisconsin'' (з {{lang-en|Вісконсін}}), а знізу — [[1848]] (год далучэння да ЗША на правах штата). || Сцяг створаны ў [[1863]] годзе. У [[1980]] годзе дададзеныя надпісы зверху і знізу ад герба.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-wi.html «Flags of the World»: Flag of Wisconsin]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Гаваяў]]</small></center> || [[Гаваі]] || [[1959]]{{efn|Як сцяг штата Гаваі; да гэтага выкарыстоўваўся з 1843 года іншымі дзяржаўнымі ўтварэннямі на тэрыторыі [[Гавайскія астравы|Гавайскага архіпелага]].}} || У крыжы изображён «[[Сцяг Вялікабрытаніі|Юніян Джэк]]», астатнюю частку сцяга займаюць гарызантальныя белыя, чырвоныя і сінія паласы. || Першая версія сцяга з’явілася ў [[1816]] годзе для караля [[Камеамеа I|Камеамеі I]], аднак паласы ў ёй былі размешчаны інакш (чырвоная, белая, сіняя). З [[1843]] года функцыянуе як сцяг Гаваяў, якія за гэты час былі {{нп4|Каралеўства Гаваі|каралеўствам|en|Kingdom of Hawaii}}, пратэктаратам, {{нп4|Рэспубліка Гаваі|рэспублікай|ru|Республика Гавайи}}, тэрыторыяй у складзе ЗША, з [[1959]] года — штатам. |- | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Джорджыі]]</small></center> || [[Джорджыя]] || [[2003]] || Тры гарызантальныя паласы — дзве чырвоныя і адна белая; у крыжы намаляваны [[герб Джорджыі|герб штата]] на сінім полі, які быў акружаны трынаццаццю белымі зоркамі і са словамі ''[[In God We Trust]]'' (з {{lang-en|На Бога мы спадзяёмся}} — дэвіз ЗША). || |- | [[Файл:Flag of Delaware.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Дэлавэра]]</small></center> || [[Дэлавэр]] || [[1913]] || У сярэдзіну цёмна-блакітнага сцяга змешчаны светла-аранжавы ромб, усярэдзіне якога знаходзіцца [[герб Дэлавэра]]. Пад ромбам — надпіс белымі літарамі: ''December 7, 1787'' (з {{lang-en|[[7 снежня]] [[1787]]}} — дата, калі Дэлавэр першым з усіх штатаў ратыфікаваў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю ЗША]]). || Падобны сцяг (герб штата на цёмна-блакітным) выкарыстоўваўся дэлавэрскімі вайсковымі часткамі ў ходзе [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў ЗША]]. |- | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Заходняй Віргініі]]</small></center> || [[Заходняя Віргінія]] || [[1929]] || У цэнтры сцяга на белым полі з сіняй акантоўкай размешчаны [[герб Заходняй Віргініі]]. || |- | [[Файл:Flag of Illinois.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Ілінойса]]</small></center> || [[Ілінойс]] || [[1970]] || У цэнтры белага сцяга размешчана вялікая пячатка Ілінойса. Пад ёй — сіні надпіс ''Illinois'' (з {{lang-en|Ілінойс}}). || Першая версія сцяга была створана Люсі Дэрвент у [[1912]] годзе і прынятая як сцяг штата ў [[1915]] годзе. Пазней на сцяг было дададзена назву штата.<ref>[http://www.illinois.gov/facts/stateflag.cfm Illinois.gov — Illinois Facts — Official State Flag] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100628043205/http://www.illinois.gov/facts/stateflag.cfm |date=28 чэрвеня 2010 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Indiana.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Індыяны]]</small></center> || [[Індыяна]] || [[1917]] || Цёмна-сіні сцяг, у сярэдзіне якога намаляваны жоўты факел, акружаны знешнім кругам з трынаццаці зорак, унутраным паўкругам з пяці і адной зоркай ледзь вышэй яго полымя; над ёй паўкруглы надпіс ''Indiana'' (з {{lang-en|Індыяна}}). || Сцяг створаны Полам Хадлі з горада Мурсвіл для конкурсу сцягоў.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-in.html «Flags of the World»: Flag of Indiana]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Colorado.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Каларада]]</small></center> || [[Каларада]] || [[1911]]{{efn|У 1929 і 1964 гадах уносіліся ўдакладненні.}} || Тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні сіняга і белага колераў (белая пасярэдзіне). Ледзь злева ад цэнтра змешчана вялікая чырвоная літара ''[[C (літара)|C]]'', унутры якой знаходзіцца круг залатога колеру, у дыяметры роўны шырыні кожнай з палос. || Сцяг быў прапанаваны Эндру Карлайлам Карсанам ў 1911 годзе і афіцыйна зацверджаны ў якасці сцяга штата ў тым жа годзе. У 1929 і 1964 гадах у закон аб сцягу ўносіліся ўдакладненні датычна таго, якія менавіта адценні сіняга і чырвонага павінны выкарыстоўвацца і якіх памераў павінна быць літара і круг ўнутры яе.<ref>[http://www.flagsbay.com/flag/2007/04/05/the-centennial-state-colorados-colorful-flag/ Flags Bay — The Centennial State: Colorado's Colorful Flag]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of California.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Каліфорніі]]</small></center> || [[Каліфорнія]] || [[1911]] || Белае палотнішча з чырвонай паласой унізе. У левым верхнім вугле знаходзіцца чырвоная пяціканцовая зорка, а пасярэдзіне — [[Мядзведзь грызлі|грызлі]], які ідзе налева адносна гледача па зялёным лужку. Крыху ніжэй надпіс: ''California Republic'' (з {{lang-en|{{нп4|Каліфарнійская Рэспубліка|Каліфарнійская Рэспубліка|be-x-old|Каліфарнійская Рэспубліка}}}}). || Узыходзіць да сцяга [[Каліфарнійская Рэспубліка|Каліфарнійскай Рэспублікі]].<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ca.html «Flags of the World»: Flag of California]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Канектыкута]]</small></center> || [[Канектыкут]] || [[1897]] || На блакітным полі ў цэнтры размешчаны белы [[Барока|барочны]] [[Геральдычны шчыт|шчыт]]. На шчыце намаляваныя тры [[вінаград]]ныя лазы, з кожнай з якіх звісае па тры гронкі вінаграду. Пад шчытом знаходзіцца бела-залатая стужка з надпісам: ''[[Qui transtulit sustinet]]'' (з {{lang-la|Той, хто пасадзіў нас, будзе клапаціцца пра нас}} — дэвіз штата). ||Сцяг узыходзіць да сцяга калоніі Сейбрук.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ct.html «Flags of the World»: Flag of Connecticut]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Kansas.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Канзаса]]</small></center> || [[Канзас]] || [[1963]] || У цэнтры сіняга сцяга размешчана {{нп4|пячатка Канзаса|пячатка Канзаса|en|Seal of Kansas}}. Трохі вышэй пячаткі намаляваная кветка [[сланечнік]]а, ніжэй — надпіс залатымі літарамі ''Kansas'' (с {{lang-en|Канзас}}). || Першы сцяг Канзаса быў распрацаваны ў [[1925]] і афіцыйна зацверджаны ў [[1927]] годзе. Ён выглядаў так жа, як сучасны, за выключэннем таго, што на ім адсутнічала назва штата. Яна была дададзена ў [[1961]] годзе, а ў 1963 годзе былі змененыя памеры сцяга<ref>{{cite web|url=http://www.kshs.org/research/topics/politics/flag.htm|title=State State Flag|work=Cool Things|publisher=Kansas State Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027130708/http://www.kshs.org/research/topics/politics/flag.htm|archive-date=27 кастрычніка 2005|access-date=9 красавіка 2015|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Кентукі]]</small></center> || [[Садружнасць Кентукі|Кентукі]] || [[1928]] || На цёмна-сінім сцягу намаляваная пячатка штата з залатым паўкруглым надпісам ''Commonwealth of Kentucky'' (з {{lang-en|Садружнасць Кентукі}}) вышэй і дзвюма кветкамі [[сумнік]]а (афіцыйная кветка штата) ніжэй. || Сцяг быў створаны Джэсі Коксам Бёрджэсам, настаўнікам з Франкфурта (Кентукі).<ref>[http://www.kdla.ky.gov/resources/kyflag.htm Kentucky Department for Libraries and Archives — Kentucky's State Flag] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100318033412/http://www.kdla.ky.gov/resources/kyflag.htm |date=18 сакавіка 2010 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Луізіяны]]</small></center> || [[Луізіяна]] || [[2006]] || У цэнтры сіняга сцяга намалявана птушынае гняздо, усярэдзіне якога [[пеліканы|пелікан]] корміць крывёю сваіх птушанят. Ніжэй намаляваная стужка з надпісам ''Union, Justice and Confidence'' (з {{lang-en|Саюз, справядлівасць і вера}} — дэвіз штата). ||Сцяг быў афіцыйна прыняты ў [[1912]] годзе, у 2006 годзе ён быў відазменены (дадаліся тры кроплі крыві на грудзях пелікана).<ref name="la">[http://flagspot.net/flags/us-la.html «Flags of the World»: Flag of Louisiana]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Montana.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мантаны]]</small></center> || [[Мантана]] || [[1981]] || У цэнтры сіняга палотнішча намаляваная {{нп4|пячатка Мантаны|пячатка Мантаны|ru|печать Монтаны}}, трохі вышэй — надпіс залатымі літарамі ''Montana'' (з {{lang-en|Мантана}}). || У ходзе Іспана-амерыканскай вайны такі сцяг, але без надпісу з назвай штата, выкарыстоўвалі войскі з Мантаны. У [[1905]] годзе ён быў прыняты ў якасці сцяга штата, у 1981 годзе быў дададзены надпіс зверху ад пячаткі.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-mt.html «Flags of the World»: Flag of Montana]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Масачусетса]]</small></center> || [[Садружнасць Масачусетс|Масачусетс]] || [[1971]] || Белае палотнішча, у цэнтры якога знаходзіцца [[герб Масачусетса]]. || З [[1908]] па [[1971]] год адваротны бок сцяга адрозніваўся ад пярэдняга, з 1971 года абодва бакі выглядаюць аднолькава.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ma.html «Flags of the World»: Flag of Massachusetts]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мінесоты]]</small></center> || [[Мінесота]] || [[2024]] || На левым баку сцяга размешчана белая 8-канцовая зорка на цёмна-сінім фоне. Астатняя частка сцяга суцэльная, ярка-блакітная. || Сцяг быў прыняты 11 мая 2024 года.<br>Аўтар сцяга — Andrew Prekker. |- | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Місісіпі]]</small></center> || [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] || [[1894]] || Тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні, сіняга, белага і чырвонага колераў. У крыжы — баявы сцяг [[канфедэратыўныя штаты Амерыкі|арміі канфедэратаў]]: чырвоны квадрат, на якім знаходзіцца сіні [[андрэеўскі крыж]], у які ўпісана 13 белых зорак.|| |- | [[Файл:Flag of Missouri.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Місуры]]</small></center> || [[Місуры (штат)|Місуры]] || [[1913]] || Тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні, сіняга, белага і чырвонага колераў. У цэнтры знаходзіцца {{нп4|пячатка Місуры|пячатка Місуры|en|Seal of Missouri}}, абрамленая сінім кругам, у які ўпісана 24 белыя зоркі. || Аўтар сцяга — Мэры Элізабет Уоткінс Олівер.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-mo.html «Flags of the World»: Flag of Missouri]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Michigan.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мічыгана]]</small></center> || [[Мічыган]] || [[1911]] || У цэнтры цёмна-сіняга сцяга размешчаны [[герб Мічыгана|герб штата]]. || |- | [[Файл:Flag of Maine.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мэна]]</small></center> || [[Мэн (штат)|Мэн]] || [[1909]] || У цэнтры сіняга сцяга размешчаны [[герб Мэна]]. || |- | [[Файл:Flag of Maryland.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мэрыленда]]</small></center> || [[Мэрыленд]] || [[1904]] || Ппалотнішча падзелена на чвэрці, прычым супрацьлеглыя адна адной чвэрці выглядаюць аднолькава. Левая верхняя і супрацьлеглая ёй правая ніжняя чвэрці складаюцца з шасці вертыкальных палос залатога і чорнага колераў. Іх перасякае дыяганальная лінія, на якой колеры інвертаваныя. У правай верхняй і левай ніжняй чвэрцях падзелены у сваю чаргу таксама на чвэрці белага (левая верхняя і супрацьлеглая ёй) і чырвонага колераў. Па межах белых і чырвоных сегментаў працягнуты канцы [[Грэчаскі крыж|грэчаскага крыжа]], на якім колеры інвертаваныя. || Геральдычны сцяг Джорджа Кальверта, першага барона Балтымар.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-md.html «Flags of the World»: Flag of Maryland]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Небраскі]]</small></center> || [[Небраска]] || [[1963]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчана {{нп4|пячатка Небраскі|пячатка Небраскі|en|Seal of Nebraska}}. || |- | [[Файл:Flag of Nevada.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Невады]]</small></center> || [[Невада]] || [[1991]] || Сіняе палотнішча, у крыжы якога дзве галіны [[Artemisia tridentata|чорнага палыну]] падтрымліваюць белую пяціканцовую зорку, крыху ніжэй якой аранжавымі літарамі надпіс ''Nevada'' (з {{lang-en|Невада}}). Вышэй за зорку — аранжавая стужка з надпісам: ''Battle born'' (з {{lang-en|Народжаны ў баях}}). || Цяперашні сцяг — зменены сцяг [[1929]] года (назва штата на першым варыянце была напісана вакол зоркі, зараз — пад ёй).<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nv.html «Flags of the World»: Flag of Nevada]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Нью-Гэмпшыра]]</small></center> || [[Нью-Гэмпшыр]] || [[1931]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчана {{нп4|Пячатка Нью-Гэмпшыра|пячатка Нью-Гэмпшыра|ru|печать Нью-Гэмпшира}}, акружаная лаўровымі лісцем і дзевяццю залатымі зоркамі. || У [[1909]]—[[1931]] гадах сцяг існаваў у тым жа выглядзе, але са старой пячаткай (у 1931 годзе выгляд пячаткі быў зменены).<ref>[http://www.state.nh.us/nhinfo/flag.html ''New Hampshire Almanac'' — State Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Нью-Джэрсі]]</small></center> || [[Нью-Джэрсі]] || [[1896]]{{efn|У 1965 годзе было ўнесена ўдакладненне.}} || Вялікая пячатка Нью-Джэрсі ў сярэдзіне цёмна-жоўтага палотнішча. || У 1965 годзе было ўнесена ўдакладненне адносна таго, якія менавіта адценні належыць выкарыстоўваць на сцягу.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nj.html «Flags of the World»: Flag of New Jersey]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of New York.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг штата Нью-Ёрк|Сцяг Нью-Ёрка]]</small></center> || [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] || [[1901]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчаны герб Нью-Ёрка (частка пячаткі штата ўнутры круга). || |- | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Нью-Мексіка]]</small></center> || [[Нью-Мексіка]] || [[1925]] || На жоўтым палотнішчы чырвоны знак сонца [[Індзейцы|індзейскага]] племя [[Зіа (племя)|зіа]] памераў у траціну даўжыні самога сцягу: чырвоны пусты круг (у ⅓ ад памераў сімвала агулам), з якога паралельна бакам палотнішча выходзіць 4 групы прамянёў па 4 прамяні ў кожнай, прычым сярэднія два прамяні на ⅕ даўжэй за вонкавыя. || Сцяг створаны археолагам Гары Мера з [[Санта-Фэ]].<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nm.html «Flags of the World»: Flag of New Mexico]{{ref-en}}</ref> На сусветнай выстаўцы ў [[Сан-Дыега]] ў 1915 годзе быў узняты неафіцыйны сцяг Нью-Мексіка.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nmx17.html «Flags of the World»: New Mexico's First Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўднёвай Дакоты]]</small></center> || [[Паўднёвая Дакота]] || [[1992]] || У цэнтры нябесна-блакітнага палотнішча размешчана пячатка штата ў сіне-белым варыянце. Яна акружаная залатымі трохвугольнікамі, аснова якіх ляжыць на контуры круга, і надпісамі залатымі літарамі: ''South Dakota'' (з {{lang-en|Паўднёвая Дакота}}) і ''The Mount Rushmore State'' (з {{lang-en|Штат [[Гара Рашмор|гары Рашмор]]}}). || Заснаваны на першым сцягу Дакоты, прынятым ў 1909 годзе.<ref>{{cite web | title = The South Dakota State Flag | url = http://www.netstate.com/states/symb/flags/sd_flag.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20101126092447/http://netstate.com/states/symb/flags/sd_flag.htm | archive-date = 26 лістапада 2010 | url-status = dead }}</ref> |- | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўднёвай Караліны]]</small></center> || [[Паўднёвая Караліна]] || [[1861]] || У цэнтры цёмна-сіняга палотнішча контуры белай [[Пальмавыя|пальмы]]. У крыжы — белы паўмесяц, разгорнуты сярпом да левага верхняга куце палотнішча. || Заснаваны на сцягу, створаным у [[1775]] годзе для паўднёвакаралінскіх войскаў палкоўнікам Уільямам Молтры.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-sc.html «Flags of the World»: Flag of South Carolina]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночнай Дакоты]]</small></center> || [[Паўночная Дакота]] || [[1911]] || Сіняе палотнішча, у цэнтры якога намаляваны белагаловы арлан з раскінутымі крыламі і адкрытым дзюбам. У левай лапе ён трымае пучок [[Страла|стрэл]], у правай — аліўкавую галіну, на якой бачныя тры чырвоныя ягады. На грудзях арлана знаходзіцца шчыт, верхняя частка якога — сіняя, а ў ніжняй знаходзіцца 13 вертыкальных чырвоных і белых палос. У дзюбе арлан трымае чырвоную стужку з надпісам залатымі літарамі: ''[[E Pluribus Unum]]'' (з {{lang-la|З шмат — адно}}). Ніжэй — чырвоная стужка з надпісам ''North Dakota'' (з {{lang-en|Паўночная Дакота}}) залатымі літарамі, вышэй — размешчаныя паўкругам трынаццаць залатых зорак. Над усім знаходзіцца малюнак ўзыходзячага сонца з сямю прамянямі. || Сцяг, за выключэннем стужкі з назвай штата, цалкам паўтарае баявы сцяг паўночнадакоцкай пяхоты ў Амерыкана-Філіпінскай вайне.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nd.html «Flags of the World»: Flag of North Dacota]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночнай Караліны]]</small></center> || [[Паўночная Караліна]] || [[1885]] || Дзве гарызантальныя паласы — чырвоная і белая — і шырокая вертыкальная сіняя паласа ля тронка, у сярэдзіне якой знаходзіцца белая пяціканцовая зорка, злева і справа ад якой знаходзяцца жоўтыя літары ''[[N (літара)|N]]'' і ''[[C (літара)|C]]'' адпаведна. Зверху і знізу — жоўтыя стужкі. На верхняй чорным напісана ''May 20th, 1775'' (з {{lang-en|[[20 мая]] [[1775]]}}), на ніжняй — ''April 12th, 1776'' (з {{lang-en|[[12 красавіка]] [[1776]]}}) || Сучасны сцяг уяўляе сабой сцяг часоў [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] з змененым размяшчэннем колераў, дададзенымі літарамі NC і змененым тэкстам.<ref name="sc">[http://flagspot.net/flags/us-nc.html «Flags of the World»: Flag of North Carolina]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Пенсільваніі]]</small></center> || [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільванія]] || [[1907]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчаны [[герб Пенсільваніі]]. || |- | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Род-Айленда]]</small></center> || [[Род-Айленд]] || [[1897]] || Белае палотнішча, у сярэдзіне якога намаляваны залаты [[якар]], які акружаны дваццаццю залатымі зоркамі, і крыху ніжэй — блакітная стужка са словам ''Hope'' (з {{lang-en|Надзея}} — дэвіз штата). || |- | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Тэнесі]]</small></center> || [[Тэнесі]] || [[1905]] || Чырвонае палотнішча з вузкай сіняй паласой па правым краі. У цэнтры знаходзіцца сіні круг з белай аблямоўкай, усярэдзіне яго — тры белыя зоркі. Зоркі павінны быць размешчаны такім чынам, каб лінія, праведзеная праз любыя дзве з іх не была паралельная бакам сцяга. || |- | [[Файл:Flag of Texas.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Тэхаса]]</small></center> || [[Тэхас]] || [[1845]]{{efn|Як сцяг штата Тэхас; з 1839 года існаваў як сцяг [[Рэспубліка Тэхас|рэспублікі Тэхас]].}}, [[1933]]{{efn|У 1879—1933 гадах заставаўся сцягам штата [[дэ-факта]] (афіцыйна сцяга ў штата ў гэты перыяд не было).}} || Дзве гарызантальныя паласы — белая і чырвоная — і шырокая вертыкальная сіняя паласа ля тронка, у сярэдзіне якой знаходзіцца белая пяціканцовая зорка. || Мянушка — "Сцяг самотнай зоркі" ({{Lang-en|Lone Star Flag}}). Сцяг быў распрацаваны ў [[1838]] годзе і з [[1839]] года з’яўляўся сцягам [[Рэспубліка Тэхас|Рэспублікі Тэхас]]. У [[1845]] годзе Тэхас увайшоў у склад ЗША, і сцяг быў прыняты ў якасці афіцыйнага ў ізноў утвораным штаце. З [[1879]] па [[1933]] год у Тэхаса афіцыйна не было сцяга, аднак [[дэ-факта]] ім заставаўся той жа.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/msf01 Handbook of Texas Online — Flags of Texas]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Florida.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Фларыды]]</small></center> || [[Фларыда (штат)|Фларыда]] || [[1985]] || Чырвоны [[андрэеўскі крыж]] на белым палатне. У сярэдзіне знаходзіцца {{нп4|пячатка Фларыды|пячатка Фларыды|ru|печать Флориды}}. || Чырвоны крыж на сцягу ўзыходзіць да баявога сцяга Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі. Сцяг быў прыняты ў [[1900]] годзе. Змена ў 1985 годзе звязана з тым, што была змененая пячатка штата.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-fl.html «Flags of the World»: Flag of Florida]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Utah.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Юты]]</small></center> || [[Юта]] || [[1913]] || У цэнтры цёмна-сіняга палотнішча размешчана {{нп4|пячатка штата|пячатка штата|en|Seal of Utah}}, акружаная залатым кальцом. || |- | [[Файл:Flag of American Samoa.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Амерыканскага Самоа]]</small></center> || [[Амерыканскае Самоа]] || [[1960]] || прамавугольнае палатно, падзеленае на тры трохвугольнікі. Падножжа белага роўнабаковага трохвугольніка супадае з правым бокам сцяга. Гіпатэнузы двух сініх прамавугольных трохвугольнікаў, апраўленыя чырвонай аблямоўкай, супадаюць з бакамі роўнабаковага трохвугольніка. У роўнабаковым трохвугольніку знаходзіцца выява белагаловага арлана (нацыянальнага сімвала ЗША, які прысутнічае на Вялікай пячатцы), які трымае лапамі фуэ (мухабойку), якая сімвалізуе мудрасць традыцыйных самаанскіх правадыроў, і уатогі (ваенную дубіну), якая сімвалізуе ўладу дзяржавы<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1354621/flag-of-American-Samoa{{ref-en}}</ref>. || Чырвоны, белы і сіні колеры з’яўляюцца традыцыйнымі для Самоа і ЗША колерамі. |- | [[Файл:Flag of the United States Virgin Islands.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Амерыканскіх Віргінскіх астравоў]]</small></center> || [[Амерыканскія Віргінскія астравы]] || [[1921]] || Сіняе палатно з вялікай зоркай у цэнтры, накладзенай на сілуэт калоны з шэрага каменя (мясцовая разнавіднасць вапняка). Вакол калоны гірлянда<ref>http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/flags/flagtemplate_vq.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130615140245/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/flags/flagtemplate_vq.html |date=15 чэрвеня 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. || Колеры сцяга сімвалізуюць розныя прыродныя асаблівасці Віргінскіх астравоў — жоўты (кветкі), зялёны (узгоркі), белы (аблокі) і блакітны (вада). Сцяг быў створаны мастаком Персівалем Спарксам па просьбе амерыканскага губернатара астравоў Ілая Кітэля. |- | [[Файл:Flag of Washington, D.C.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг акругі Калумбія]]</small></center> || [[Вашынгтон|Горад Вашынгтон]] || [[1938]] || Белае палатно з дзвюма чырвонымі гарызантальнымі лініямі. Над верхняй лініяй 3 чырвоныя зоркі<ref name="ReferenceA">* А. Знамиеровский, (2002) ''Флаги мира'', БММ. ISBN 5-88353-150-4</ref>. || У 1937 годзе камандаванне нацыянальнай гвардыі акругі прапанавала выкарыстоўваць часовы сцяг, фон якога выкананы ў сінім колеры, і ў цэнтры якога размешчана выява Капітолія. У 1938 годзе кангрэс ЗША склікаў камісію для стварэння афіцыйнага сцяга акругі. Камісія абвясціла грамадскі конкурс, пераможцам якога стаў графічны дызайнер Чарлз Дан, які прапанаваў свой варыянт яшчэ ў 1921 годзе<ref name="crwflags">{{cite web|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/us-dc.html|title=Government of the District of Columbia, untitled monograph, 1963, pp. 21-23|language=en|access-date=2011-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717034630/http://www.crwflags.com/fotw/flags/us-dc.html|archive-date=17 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. |- | [[Файл:Flag of Guam.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Гуама]]</small></center> || [[Гуам]] || [[1948]] || Сіняе палатно з чырвонай аблямоўкай з усіх бакоў. У цэнтры сцяга знаходзіцца выява герба Гуама. На гербе намаляваны лодка проа ў бухце горада Хагатна, сталіцы Гуама, бераг з какосавай пальмай, рака і надпіс чырвонымі літарамі «GUAM». Удалечыні — мясцовая скала «Puntan Dos Amantes»<ref>http://www.crwflags.com/fotw/flags/gu.html{{ref-en}}</ref>. || Сцяг быў распрацаваны Хелен Л. Пол, жонкай ваенна-марскога афіцэра, які служыў на Гуаме. |- | [[Файл:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночных Марыянскіх астравоў]]</small></center> || [[Паўночныя Марыянскія астравы]] || [[1989]] || Сіняе палатно з вялікай зоркай у цэнтры, накладзенай на сілуэт калоны з шэрага каменя (мясцовая разнавіднасць вапняка). Вакол калоны гірлянда<ref name="ReferenceA"/>. || Сіні колер (асноўны) увасабляе Ціхі акіян, які абмывае астравы, «дорачы ім любоў і мір», зорка сімвалізуе Садружнасць. Калона з каменя — сімвал культуры нацыі. Вянок, сплецены з чатырох відаў экзатычных кветак (іланг-іланг, сеўр, анджа, тэйбва), з’яўляецца сімвалам туземнай культуры астравоў. |- | [[Файл:Flag_of_Puerto_Rico.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Пуэрта-Рыка]]</small></center> || [[Пуэрта-Рыка]] || [[1895]] || Пяць гарызантальных палос аднолькавай шырыні, тры з якіх чырвоныя, а дзве белыя. У левай частцы сцяга сіні трохвугольнік з белай зоркай<ref>[http://www.lexjuris.com/Reglamentos/estado/lex955282%20bandera.htm ''Reglamento sobre el Uso en Puerto Rico de la Bandera del Estado Libre Asociado de Puerto Rico'' {{ref-es}}].</ref>. || З 1 студзеня 1899 года і да 1952 года адзіным афіцыйным сцягам Пуэрта-Рыка быў сцяг Злучаных Штатаў. |} == Марскія сцягі == {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! width="8%"|Сцяг!!width="8%"|Штат!!width="7%"|Год прыняцця!!width="38%"|Кароткае апісанне!!width="39%"|Заўвагі |- | [[Файл:Naval Ensign of Massachusetts.svg|100px|border]]<br /><center><small>Марскі сцяг Масачусетса</small></center> || [[Садружнасць Масачусетс|Масачусетс]] || [[1971]] || У сярэдзіне белага палотнішча зялёны контур [[Хвоя|хвоі]]. || Прыняты ў [[1776]] годзе, аднак з тых часоў змяніўся: да 1971 года на сцягу таксама быў надпіс: ''An Appeal to Heaven'' (з {{lang-en|Заклік да нябёсаў}}).<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ma-nv.html «Flags of the World»: Naval Ensign of Massachusetts]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Naval Ensign of Maine.svg|100px|border]]<br /><center><small>Марскі сцяг Мэна</small></center> || [[Мэн (штат)|Мэн]] || [[1939]] || У сярэдзіне белага палотнішча зялёны контур [[Хвоя|хвоі]]. Яе перасякае малюнак сіняга [[якар]]а. Зверху надпіс сінімі літарамі: ''Dirigo'' (з {{lang-la|Накіроўваю}}), унізе: ''Maine'' (з {{lang-en|Мэн}}). || |} == Гістарычныя сцягі == {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! width="8%"|Сцяг!!width="8%"|Штат!!width="7%"|Гады!!width="38%"|Кароткае апісанне!!width="39%"|Заўвагі |- | [[Файл:Flag of Oklahoma (1911–1925).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аклахомы]]</small></center> || [[Аклахома]] || [[1911]]—[[1925]] || Чырвонае палотнішча, пасярэдзіне якога — белая пяціканцовая зорка з сінім контурам і лікам «46». || |- | [[Файл:Flag of the Alabama Secession Convention (reproduction, obverse).svg|100px|border]]<br /><br />[[Файл:Flag of Alabama (1861, reverse).svg|100px|]]<br /><center><small>[[Сцяг Алабамы]]{{efn|У сцяга Алабамы 1861 года пярэдні і адваротны бакі адрозніваюцца. Зверху прыведзена пярэдні бок сцяга, знізу — адваротны.}}</small></center> || [[Алабама]] || [[1861]] || На адным баку ў сярэдзіне сіняга палотнішча намаляваная багіня волі з апушчаным мячом у правай руцэ і маленькім сінім сцягам з залатой зоркай і надпісам ''Alabama'' (з {{lang-en|Алабама}}) у левай. Над яе фігурай аркай размяшчаецца надпіс залатымі літарамі: ''Independent now and forever'' (з {{lang-en|Незалежная цяпер і назаўсёды}}). На адваротным баку намаляваны куст бавоўны і скручаны ў справа ад яго тэхаскі грымучнік. Ніжэй — залаты надпіс: ''Noli mi tangere'' (з {{lang-la|Не чапай мяне}}). || Дзейнічаў падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Войны Поўначы і Поўдня]] на працягу толькі аднаго месяца — з [[11 студзеня]] па [[10 лютага]] 1861 года.<ref>{{cite web|url=http://www.archives.state.al.us/emblems/st_flag.html|title=State Flag of Alabama|date=2006-04-27|work=Alabama Emblems, Symbols and Honors|publisher=Alabama Department of Archives & History|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225459/http://www.archives.state.al.us/emblems/st_flag.html%20|archive-date=24 снежня 2018|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag_of_Vermont_(1804-1837).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вермонта]]</small></center> || rowspan=2 | [[Вермонт]] || [[1804]]—[[1837]] || [[Сцяг ЗША]] з дванаццаццю зоркамі і палосамі і белым надпісам ''Vermont'' (з {{lang-en|Вермонт}}) на верхняй паласе. || |- | [[Файл:Flag_of_Vermont_(1837-1923).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Вермонта</small></center> || [[1837]]—[[1923]] || Сцяг ЗША, у якога зоркі ў крыжы заменены на адну вялікую белую зорку; унутры яе знаходзіцца [[герб Вермонта]].{{efn|Колькасць канцоў у зорцы не агаворвалася ў законе<ref>[http://flagspot.net/flags/us-vt.html «Flags of the World»: Flag of Vermont]{{ref-en}}</ref>.}} || |- |<br /><center><small>[[Сцяг Джорджыі]]</small></center> || rowspan=6 | [[Джорджыя]] || [[1879]]—[[1902]] || Шырокая сіняя паласа ўздоўж тронка і тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні (дзве чырвоныя і адна белая). || |- |<br /><center><small>Сцяг Джорджыі{{efn|Не захавалася ні аднаго сцяга Джорджыі 1902—1906 гадоў і ні адной ілюстрацыі з ім. Прыведзеная ілюстрацыя з’яўляецца рэпрадукцыяй таго, як выглядаў сцяг, мяркуючы паводле апісанняў.}}</small></center> || [[1902]]—[[1906]] || На папярэднюю версію сцяга дададзены [[герб Джорджыі]]. || |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (1906–1920).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[1906]]—[[1920]] || Ад папярэдняй версіі адрозніваецца тым, што герб штата на сцягу змешчаны на белы [[Барока|барочны шчыт]], пад якім знаходзіцца чырвоная стужка з надпісам залатымі літарамі: ''Georgia'' (з {{lang-en|Джорджыя}}). || |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (1920-1956).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[1920]]—[[1956]] || Герб Джорджыі заменены на пячатку штата. || |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (1956-2001).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[1956]]—[[2001]] || Гарызантальныя паласы заменены на чырвонае поле, на якім размешчаны сіні андрэеўскі крыж з белай аблямоўкай. На крыжы размяшчаецца 13 белых пяціканцовых зорак.|| Сіні андрэеўскі крыж з зоркамі на чырвоным полі ў гады Грамадзянскай вайны ў ЗША быў баявым сцягам [[канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратаў]].{{efn|Гл. [[:Файл:Battle flag of the US Confederacy.svg|малюнак баявога сцяга канфедэратаў]].}} |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (2001-2003).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[2001]]—[[2003]] || На сіняе палотнішча змешчана намаляваная залатым і сінім пячатка Джорджыі, акружаная трынаццаццю белымі пяціканцовымі зоркамі. Пад ёй знаходзіцца шырокая залатая стужка, дзе пад надпісам сінімі вялікімі літарамі ''Georgia’s History'' (з {{lang-en|Гісторыя Джорджыі}}) намаляваныя пяць сцягоў: сцяг ЗША з трынаццаццю зоркамі, размешчанымі па кругу (Betsy Ross); неафіцыйны сцяг Джорджыі, які выкарыстоўваўся да 1879 года (залаты герб штата на сінім полі); сцяг 1920—1956 гадоў; сцяг 1956—2001 гадоў; сучасны сцяг ЗША з пяццюдзесяццю зоркамі. Крыху ніжэй стужкі залатымі вялікімі літарамі напісана: ''[[In God We Trust]]'' (з {{lang-en|На Бога мы спадзяёмся}} — нацыянальны дэвіз ЗША). || |- | [[Файл:Louisiana Feb 11 1861.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Луізіяны]]</small></center> || [[Луізіяна]] || [[1861]]—[[1912]] || Трынаццаць гарызантальных палос. Паслядоўнасць колераў: сіняя, белая, чырвоная, белая. У крыжы чырвонага колеру — жоўтая пяціканцовая зорка. || Заснаваны на сцягу ЗША з выкарыстаннем колераў [[Сцяг Францыі|французскага]] і [[Сцяг Іспаніі|іспанскага]] сцягоў.<ref name="la"/> |- | [[Файл:Flag of Massachusetts (1908-1971).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Масачусетса]] (адваротны бок){{efn|Пярэдні бок сцяга з тых часоў не змяніўся.}}</small></center> || [[Садружнасць Масачусетс|Масачусетс]] || [[1908]]—[[1971]] || Белае палотнішча, у цэнтры якога знаходзіцца цёмна-блакітны шчыт з выявай хвоі. || |- | [[Файл:Flag of Mississippi (1861-1894).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Місісіпі]]</small></center> || [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] || [[1861]]—[[1865]] || Белае палотнішча, у цэнтры якога намалявана [[Магнолія|дрэва магноліі]]. У крыжы — сіні квадрат з белай пяціканцовай зоркай, уздоўж правага краю — шырокая чырвоная паласа. || Дзейнічаў падчас Войны Поўначы і Поўдня. |- | [[Файл:1901 Maine Flag.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мэна]]</small></center> || [[Мэн (штат)|Мэн]] || [[1901]]—[[1909]] || Палотнішча вохрыста колеру. Пасярэдзіне — схематычны зялёны контур [[хвоя|хвоі]], злева ўверсе ад яе — сіняя пяціканцовая зорка. || Зялёная хвоя з’яўляецца сімвалам [[Новая Англія|Новай Англіі]].<ref>[http://flagspot.net/flags/us-neng.html «Flags of the World»: Flags of New England]{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |author = David B. Martucci |datepublished = 1997 |url = http://www.midcoast.com/~martucci/flags/NEFlag.html |title = The New England Flag |access-date = 2009-03-13 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20070401075528/http://www.midcoast.com/~martucci/flags/NEFlag.html |archive-date = 1 красавіка 2007 |url-status = dead }}</ref> |- | [[Файл:Flag of South Dakota (1963–1992).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Паўднёвай Дакоты</small></center> || [[Паўднёвая Дакота]] || [[1963]]—[[1992]] || Ад папярэдняга варыянта адрозніваецца тым, што жоўты круг у сярэдзіне сонца заменены на пячатку Паўднёвай Дакоты. || |- | [[Файл:Flag of South Carolina (January 1861).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўднёвай Караліны]]</small></center> || [[Паўднёвая Караліна]] || [[1861]] || На сінім палатне ў сярэдзіне намаляваны белы авал, усярэдзіне яго — пальма. У крыжы белы малады паўмесяц. || Быў афіцыйным сцягам на працягу ўсяго двух дзён, [[26 студзеня|26]] — [[28 студзеня]] 1861 года.<ref name="sc"/> Быў прыняты пасля аддзялення Паўднёвай Караліны ад ЗША. |- | [[Файл:Flag_of_North_Carolina_(1861).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночнай Караліны]]</small></center> || [[Паўночная Караліна]] || [[1861]]—[[1885]] || Адна шырокая чырвоная паласа ўздоўж тронка і дзве гарызантальныя паласы роўнай шырыні блакітнага і белага колераў. На чырвонай паласе — белая пяціканцовая зорка. Вышэй за яе надпіс белымі літарамі ''May 20th 1775'' (з {{lang-en|[[20 мая]] [[1775]]}}), ніжэй — ''May 20th, 1861'' (з {{lang-en|20 мая 1861}}) || Быў прыняты пасля аддзялення Паўночнай Караліны ад ЗША. |- | [[Файл:Flag of Florida (1868–1900).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Фларыды]]</small></center> || [[Фларыда (штат)|Фларыда]] || [[1868]]—[[1900]] || Вялікая пячатка штата ў сярэдзіне белага сцяга. || |} == Гл. таксама == * [[Сцяг ЗША]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.nava.org/index.php Афіцыйны сайт]{{ref-en}} [[Амерыканская вексілалагічная асацыяцыя|Амерыканскай вексілалагічнай асацыяцыі]] (NAVA) {{вонкавыя спасылкі}} {{Сцягі ЗША}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Сцягі ЗША|*]] [[Катэгорыя:Спісы:ЗША]] c37m27zvgkumocinsz5lvgr6impa2e7 0 228191 5176978 4805502 2026-08-07T10:27:30Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ +1 5176978 wikitext text/x-wiki -Назву '''Пакро́ўскі''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]] ** [[Пакроўскі (Добрушскі раён)|Пакроўскі]] — былы пасёлак у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] ** [[Пакроўскі (Кармянскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] ** [[Пакроўскі (Чачэрскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]] ** [[Пакроўскі (Быхаўскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] == Прозвішча == * [[Андрэй Пакроўскі]], беларускі празаік і мастак; * [[Барыс Аляксандравіч Пакроўскі]], расійскі оперны рэжысёр; * [[Веньямін Веньямінавіч Пакроўскі]], рускі архітэктар, полацкі епархіяльны архітэктар у 1876—1882; * [[Валянцін Іванавіч Пакроўскі]] (1929—2020) — інфекцыяніст і эпідэміёлаг; * [[Віктар Леанідавіч Пакроўскі]], рускі военачальнік, удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войн; * [[Георгій Фёдаравіч Пакроўскі]] (1915—2002) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], [[Герой Савецкага Саюза]]; * {{NL|Мікалай Пакроўскі}} * [[Міхаіл Мікалаевіч Пакроўскі]] (1868—1932) — гісторык; * [[Уладзімір Пятровіч Пакроўскі]] (1929—1987) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1974); * [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі]], рускі археолаг. {{неадназначнасць}} nytnqapxrfl1df8uxay8feakwyf80ss 5177013 5176978 2026-08-07T11:14:38Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5177013 wikitext text/x-wiki -Назву '''Пакро́ўскі''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]] ** [[Пакроўскі (Добрушскі раён)|Пакроўскі]] — былы пасёлак у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] ** [[Пакроўскі (Кармянскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] ** [[Пакроўскі (Чачэрскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]] ** [[Пакроўскі (Быхаўскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] == Прозвішча == * [[Андрэй Пакроўскі]], беларускі празаік і мастак; * [[Барыс Аляксандравіч Пакроўскі]], расійскі оперны рэжысёр; * [[Валянцін Іванавіч Пакроўскі]] (1929—2020) — інфекцыяніст і эпідэміёлаг; * [[Веньямін Веньямінавіч Пакроўскі]], рускі архітэктар, полацкі епархіяльны архітэктар у 1876—1882; * [[Віктар Леанідавіч Пакроўскі]], рускі военачальнік, удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войн; * [[Георгій Фёдаравіч Пакроўскі]] (1915—2002) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], [[Герой Савецкага Саюза]]; * {{NL|Мікалай Пакроўскі}} * [[Міхаіл Мікалаевіч Пакроўскі]] (1868—1932) — гісторык; * [[Уладзімір Пятровіч Пакроўскі]] (1929—1987) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1974); * [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі]], рускі археолаг. {{неадназначнасць}} g7utuga96mi1lauswbszyscw5w744ux 5177014 5177013 2026-08-07T11:16:43Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5177014 wikitext text/x-wiki -Назву '''Пакро́ўскі''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]] ** [[Пакроўскі (Добрушскі раён)|Пакроўскі]] — былы пасёлак у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] ** [[Пакроўскі (Кармянскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] ** [[Пакроўскі (Чачэрскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]] ** [[Пакроўскі (Быхаўскі раён)|Пакроўскі]] — пасёлак у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] == Прозвішча == * [[Андрэй Пакроўскі]], беларускі празаік і мастак; * [[Барыс Аляксандравіч Пакроўскі]], расійскі оперны рэжысёр; * [[Валянцін Іванавіч Пакроўскі]] (1929—2020) — інфекцыяніст і эпідэміёлаг; * [[Веньямін Веньямінавіч Пакроўскі]], рускі архітэктар, полацкі епархіяльны архітэктар у 1876—1882; * [[Віктар Леанідавіч Пакроўскі]], рускі военачальнік, удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войн; * [[Георгій Фёдаравіч Пакроўскі]] (1915—2002) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], [[Герой Савецкага Саюза]]; * {{NL|Мікалай Пакроўскі}} * [[Міхаіл Мікалаевіч Пакроўскі]] (1868—1932) — гісторык; * [[Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)]]; * [[Уладзімір Пятровіч Пакроўскі]] (1929—1987) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1974); * [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі]], рускі археолаг. {{неадназначнасць}} jdwrhqeafy959on1mrpj5pf1ll36i7h 0 230036 5176809 4983861 2026-08-06T23:18:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176809 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Gulag Location Map.png|міні|right|300px|Карта размяшчэння канцлагераў ГУЛАГа]] '''ГУЛА́Г''', радзей '''ГУЛаг''' ({{lang-ru|Главное управление исправительно-трудовых лагерей, трудовых поселений и мест заключения}}) — у [[СССР]] у 1934—1956 гадах падраздзяленне [[НКУС]], якое кіравала сістэмай папраўча-працоўных (афіцыйная назва ў 1920-х гадах — [[канцлагер|канцэнтрацыйных]]) лагераў. Для палітычных праціўнікаў [[Бальшавіцкі рэжым|бальшавіцкага рэжыму]] былі створаны адмысловыя месцы зняволення («паліт’ізалятары»), а таксама — у пачатку 1920-х гадоў — Упраўленне [[Салавецкі лагер асобага прызначэння|Салавецкіх лагераў асобага прызначэння]] ў падпарадкаванні органаў дзяржаўнай бяспекі [[ВЧК]]—[[АДПУ]]. == Гісторыя == [[Файл:Gulag drivers licence.jpg|thumb|220px|Пасведчанне кіроўцы, выдадзенае зняволенаму Кандалакша, студзень 1941]] 11 ліпеня 1929 СНК СССР прыняў пастанову «Аб выкарыстанні працы крымінальна-зняволеных», па якім утрыманне ўсіх асуджаных на тэрмін 3 гады і больш перадавалася ў ОГПУ. 25 красавіка 1930 загадам [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] № 130/63<ref>Загад АДПУ ад 25.04.1930 № 130/63 [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009167 «Аб арганізацыі кіравання лагерамі АДПУ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180212081506/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009167 |date=12 лютага 2018 }}</ref> для выканання пастановы СНК СССР «Палажэнне аб папраўча-працоўных лагерах» ад 7 красавіка 1930 было арганізавана Упраўленне папраўча-працоўных лагераў АДПУ (УЛаг АДПУ) (СУ СССР. 1930. № 22. — С. 248). З 1 кастрычніка 1930 УЛаг АДПУ пераўтворана ў '''Г'''алоўнае '''У'''праўленне папраўча-працоўных '''лаг'''ераў ОГПУ (ГУЛаг){{sfn|Лубянка|2003|с=47}}. 10 ліпеня 1934 года быў створаны Народны камісарыят унутраных спраў СССР, у склад якога ўвайшлі пяць галоўных упраўленняў. Адным з іх было '''Галоўнае ўпраўленне лагераў''' (ГУЛаг). У 1934 году Унутранай ахове [[НКУС]] былі перападпарадкаваны канвойныя войскі СССР. 27 кастрычніка 1934 у ГУЛаг перайшлі ўсе папраўча-працоўныя ўстановы Наркамата юстыцыі РСФСР. 4 студзеня 1936 быў сфармаваны Інжынерна-будаўнічы аддзел НКУС, 15 студзеня 1936 — Упраўленне асаблівага будаўніцтва, 3 сакавіка 1936 — Галоўнае ўпраўленне будаўніцтва шасэйных дарог (ГУШАСДАР, {{lang-ru|ГУШОСДОР}}). У вядзенні НКУС знаходзіліся такія прадпрыемствы, як Галоўнае ўпраўленне па будаўніцтву горна-металургічных прадпрыемстваў, Глаўгідрабуд, Глаўпрамбуд, [[Дальбуд]] (Галоўнае ўпраўленне будаўніцтва Далёкай Поўначы) і інш. ГУЛаг быў расфарміраваны паводле загаду [[МУС СССР]] № 020 ад 25 студзеня 1960 згодна з Пастановай [[Савет Міністраў СССР|Савета міністраў СССР]] № 44-16 ад 13 студзеня 1960 і ў сувязі з Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 13 студзеня 1960 «Аб скасаванні МУС СССР». === Пачатковы этап === Да стварэння ГУЛаг у РСФСР кіраўніцтва большасцю месцаў зняволення было ўскладзена на аддзел выканання пакаранняў Народнага камісарыята юстыцыі РСФСР і Галоўнае ўпраўленне прымусовых работ пры [[Народны камісарыят ўнутраных спраў РСФСР|Народным камісарыяце ўнутраных спраў РСФСР]]. 27 чэрвеня 1929 года [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]] пачало ствараць самастойную сістэму лагераў, якія павінны былі замяніць існуючыя турмы па ўсёй краіне. Яны павінны былі прымаць зняволеных, асуджаных да зняволення на тэрмін звыш трох гадоў. Асобы, прысуджаныя да меншага тэрміна турэмнага зняволення, павінны былі заставацца ў турэмнай сістэме, якая знаходзілася ў падпарадкаванні НКУС<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|загаловак=История ГУЛАГа: от коллективизации до большого террора|год=2004|старонкі=9—11|старонак=464|isbn=0300092849|isbn2=}}</ref>. Мэтай стварэння новых лагераў была каланізацыі аддаленых і неспрыяльных зямель на ўсёй тэрыторыі Савецкага Саюза. Стварэнне буйной сеткі лагераў ішло паралельна з пачаткам [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і [[Індустрыялізацыя ў СССР|індустрыялізацыі]]. Гвалтоўная калектывізацыя сельскай гаспадаркі прывяла да рэпрэсій у адносінах да сялян, асабліва, сярод іх заможнай праслойкі — кулакоў. Тэрмін «кулак» стане асацыявацца таксама з усімі, хто выступаў супраць або падазраваўся незадаволеным савецкім урадам. Гэта прывяло да таго, што за першыя чатыры месяцы раскулачвання 60 000 чалавек былі адпраўленыя ў лагеры<ref name=":0" />. Паводле дакладной запіскі намесніка старшыні [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Г. Г. Ягоды]] [[І. В. Сталін]]у аб выніках гаспадарчай дзейнасці лагераў за 1932 год і першы квартал 1933 года, на 1 студзеня 1932 года ў лагерах АДПУ ўтрымлівалася 266 000 зняволеных. У 1932 годзе колькасць лагернага насельніцтва бесперапынна расла, дасягнуўшы да 1 студзеня 1933 года 342 000 чалавек, гэта значыць рост склаў 28,5%. За першыя тры месяцы 1933 года лагеры АДПУ прынялі яшчэ 142 000 чалавек. Каля 60% асуджаных, якія паступілі ў лагеры з [[Украіна|Украіны]] і [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], былі вельмі знясіленыя і непрацаздольныя. За I квартал 1933 гады ў лагерах памерла 14 369 чалавек супраць 13 926 чалавек за ўвесь 1932 год.<ref>{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = История сталинского Гулага. Конец 1920-х - первая половина 1950-х годов = The history of Stalin's Gulag. Late 1920s-Early 1950s: The history of Stalin's Gulag. Late 1920s-Early 1950s: собрание документов в 7 томах / Министерство культуры и массовых коммуникаций Российской Федерации, Федеральное архивное агентство, Государственный архив Российской Федерации, Гуверский институт войны, революции и мира|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва|выдавецтва = РОССПЭН|год = |том = 3: Экономика / [ответственный редактор и составитель О. В. Хлевнюк]|старонкі = 95|старонак = 623, [1] с.: табл.|серыя = |isbn = 5-8243-0607-9|тыраж = |ref = }}</ref> У 1934 году агульныя турмы былі перададзеныя ў ГУЛаг НКУС СССР. === Перыяд росквіту === 3 жніўня 1933 года пастановай СНК СССР зацверджаны Папраўча-працоўны кодэкс РСФСР, які прапісваў розныя аспекты функцыянавання ППЛ. У прыватнасці, кодэксам прадпісвалася выкарыстанне працы зняволеных{{efn|Гл. арт. 70, «у месцах пазбаўлення волі арганізуюцца прадпрыемства індустрыяльнага тыпу…»}} і ўзаконьваць практыка заліку двух дзён працы за тры дні тэрміну{{efn|Артыкул 127: «Назіральныя камісіі могуць заахвочваць асабліва прадуктыўную працу пазбаўленых волі, якія адбываюць ссылку з папраўча-працоўнымі работамі і выконваюць выпраўленчыя працы без пазбаўлення волі, шляхам заліку двух дзён асабліва плённай працы за тры дні тэрміну».}}, шырока ўжывальная для матывацыі зняволеных пры будаўніцтве [[Беламорканал]]а. 10 ліпеня 1934 года згодна з Пастановай ЦВК СССР пры стварэнні новага саюзна-рэспубліканскага НКУС у яго складзе было створана Галоўнае ўпраўленне папраўча-працоўных лагераў і працоўных паселішчаў. У кастрычніку таго ж года гэта ўпраўленне было перайменавана ў Галоўнае ўпраўленне лагераў, працпаселішч і месцаў зняволення. У далейшым гэта Упраўленне яшчэ двойчы пераназывалі і ў лютым 1941 года назву Галоўнае ўпраўленне папраўча-працоўных лагераў і калоній НКУС СССР, якая і замацавалася. Пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны, у ГУЛаг патрапілі зняволеныя з краін Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, а таксама з Аўстрыі і [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай акупацыйнай зоны]]. Сярод іх былі таксама нацыяналістычныя атрады палякаў, украінцаў, латышоў і літоўцаў<ref>{{Кніга|аўтар=Энн Эпплбаум|загаловак=ГУЛАГ: паутина большого террора|месца=Масква|выдавецтва=Маскоўская школа палітычных даследаванняў|год=2006|isbn=978-5-17-085229-1|isbn2=}}</ref>. Пасля вызвалення ад нямецкіх войск тэрыторыі Усходняй Еўропы, было прынята рашэнне выкарыстоўваць вызваленыя канцэнтрацыйныя лагеры для ўтрымання ваеннапалонных і іншых асуджаных. Гэта былыя канцлагера Мюльберг, Нойбрандэрбург, Баўтцэн, Араніенбург. У сумна вядомым нацысцкім канцлагеры [[Бухенвальд]] у жніўні 1945 года быў арганізаваны спецлагер № 2 НКУС для інтэрніраваных<ref>«WWII: Behind Closed Doors», Episode 6 of 6. BBC. Broadcast on BBC 2, on Monday 15 December 2008.</ref>. Згодна з савецкім архіўных даных, у 1945—1950 гг. толькі праз гэты лагер прайшло 28 455 зняволеных, з іх 7113 — памерлі<ref>Petra Weber, ''Justiz und Diktatur: Justizverwaltung und politische Strafjustiz in Thüringen 1945—1961 : Veröffentlichungen zur SBZ-/DDR -Forschung im Institut für Zeitgeschichte'', Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2000, p. 99, ISBN 3-486-56463-3.</ref>. У сувязі з рэарганізацыяй наркаматаў у міністэрства, Галоўнае ўпраўленне папраўча-працоўных лагераў і калоній у сакавіку 1946 года ўвайшло ў склад МУС СССР. Пасля расфарміравання былых канцлагераў Трэцяга Рэйху, частка іх маёмасці і абсталявання было вырашана выкарыстоўваць у сістэме ГУЛаг<ref>Государственный Архив РФ. Ф.9414. Оп.1с. Д.360.Л.222</ref>, у прыватнасці даследчае абсталяванне. Пастановай Савета Міністраў СССР 21 лютага 1948 года «Аб арганізацыі лагераў і турмаў са строгім рэжымам для ўтрымання асабліва небяспечных дзяржаўных злачынцаў [і аб накіраванні іх пасля адбыцця пакарання на пасяленне ў аддаленыя мясцовасці СССР]» для «шпіёнаў, дыверсантаў, тэрарыстаў, трацкістаў, правых, меншавікоў, эсэраў, анархістаў, нацыяналістаў, белаэмігрантаў і ўдзельнікаў іншых антысавецкіх арганізацый і груп» у сістэме ГУЛАГа ствараліся адмысловыя лагера ([[Сцеплаг]], [[Мінлаг]], [[Дубраўлаг]], [[Азёрлаг]], [[Берлаг]]). Зняволеныя ў іх павінны былі насіць нумары на вопратцы. == Гл. таксама == * [[Сучыныя войны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак= Лубянка: Органы ВЧК—ОГПУ—НКВД—НКГБ—МГБ—МВД—КГБ|адказны= авторы-сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров|спасылка= |месца= М.|выдавецтва= МФД|год= 2003|том= |старонак = 768|старонкі= |isbn=5-85646-109-6|ref= Лубянка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:ГУЛАГ| ]] [[Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]] ke2pcs6ry6nqngigzlx9kycp25llgyn 0 233369 5176977 4620030 2026-08-07T10:23:59Z Bahusia 150630 дапаўненне 5176977 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Арлоўшчына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Арлоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 32|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 15|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет2 = Забалацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043676 }} '''Арло́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arloŭščyna}}, {{lang-ru|Орловщина}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Забалацкі сельсавет (Аршанскі раён)|Забалацкага сельсавета]]. У пачатку 20 стагоддзя ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета, 2 двары, 22 жыхары. Вёсцы належала 18 дзесяцін зямлі. У 1923 годзе 107 жыхароў. У 1933 годзе быў створаны калгас «1 Мая», працавала кузня. У 1939 годзе у Арлоўшчыну сселены хутар Лісічына<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 489.</ref>. Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Машкоўскі сельсавет|Машкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Забалацкі сельсавет, Аршанскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Забалацкі сельсавет (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 85kiup4o7baz79okftas98vhsbwvv2h 0 233450 5177003 5135493 2026-08-07T11:09:58Z Bahusia 150630 дапаўненне 5177003 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Аланцьева |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ала́нцьева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ала́нцева'''</ref> ({{lang-be-trans|Alanćjeva}}, {{lang-ru|Алантьево}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак Ланьцоў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1871 годзе 15 двароў. У пачатку 20 стагоддзя ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета, 40 двароў, каля 330 жыхароў. Вёсцы належалі 232 дзесяціны зямлі. У 1929 г. створаны калгас «Пралетарый». Працавала кузня <ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 489.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] nflysvt7nakxopd4ba7q6q1pjl5auij 5177007 5177003 2026-08-07T11:10:24Z Bahusia 150630 5177007 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Аланцьева |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ала́нцьева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ала́нцева'''</ref> ({{lang-be-trans|Alanćjeva}}, {{lang-ru|Алантьево}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак Ланьцоў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1871 годзе 15 двароў. У пачатку 20 стагоддзя ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета, 40 двароў, каля 330 жыхароў. Вёсцы належалі 232 дзесяціны зямлі. У 1929 г. створаны калгас «Пралетарый». Працавала кузня<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 489.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] q43lkx897ir535mn87wzu14sxtcbmrx 0 233488 5176974 4409917 2026-08-07T10:19:33Z Bahusia 150630 дапаўненне 5176974 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Антонаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Антонаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет2 = Бабініцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Анто́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Antonaŭka}}, {{lang-ru|Антоновка}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабініцкі сельсавет (Аршанскі раён)|Бабініцкага сельсавета]]. У 1871 годзе ў вёсцы налічвалася 5 двароў. У пачатку 20 стагоддзя ў складзе Пугляёўскай воласці Горацкага павета, 45 двароў, каля 320 жыхароў. Вёсцы належала 369 дзесяцін зямлі, у тым ліку 20 дзесяцін лесу. У 1923 годзе адкрыта працоўная школа 1-й ступені. У 1930-м створаны калгас «Чырвоная ніва», працавала кузня. У 1930 годзе ў Антонаўку сселены пасёлак Аляксандраўка<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 489.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабініцкі сельсавет, Аршанскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 93mt7k3j0bg9231ltzoq26x8h4boayg 0 233503 5176988 4382261 2026-08-07T10:47:07Z Bahusia 150630 дапаўненне 5176988 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Антавіль |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 34|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 25|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Пішчалаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041916 }} '''Антаві́ль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Antaviĺ}}, {{lang-ru|Антовиль}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пішчалаўскі сельсавет|Пішчалаўскага сельсавета]]. У 1855 годзе маёнтак і ўладанне памешчыкаў Хлюдзінскіх. У пачатку 20 стагоддзя ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета, 1 двор, 2 жыхары. Маёнтку належала 1555 дзесяцін зямлі, у тым ліку 843 дзесяціны лесу<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 489.</ref>. == Славутасці == === Страчаная спадчына === * [[Сядзіба Хлюдзінскіх (Антавіль)|Сядзіба Хлюдзінскіх «Антавіль»]]. Разбурана ў гады савецкай улады. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пішчалаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пішчалаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Антавіль| ]] sct3injqfq6k6e5s8r8aomt2y2nswud 0 233504 5176979 4235675 2026-08-07T10:29:43Z Bahusia 150630 дапаўненне 5176979 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Асінаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Асінаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 33|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 17|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Пішчалаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043683 }} '''Асі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Asinaŭka}}, {{lang-ru|Осиновка}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пішчалаўскі сельсавет|Пішчалаўскага сельсавета]]. У 1792 годзе налічвалася 6 двароў. Уваходзіла ў склад маёнтка «Межаўскі ключ» Любамірскіх. У пачатку 20 стагоддзя ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета, 10 двароў, каля 90 жыхароў. Вёсцы належалі 84 дзесяціны зямлі. У 1923 годзе — 99 жыхароў<ref>Памяць. Орша. Аршанскi раён : у 2 кнiгах : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Кн. 2. Мінск : Беларуская энцыклапедыя, 2000. С. 490.</ref>. Да 29 снежня 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Машкоўскі сельсавет|Машкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Цімафей Емяльянавіч Салтановіч]] (1912—1976) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пішчалаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пішчалаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 1clbf3186ebenu693ffvn2cpza034q5 0 237397 5176723 5104794 2026-08-06T18:20:43Z Için warum 153459 5176723 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Васевічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 06|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Варапаеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011616 }} '''Ва́севічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vasievičy}}, {{lang-ru|Васевичи}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Варапаеўскі сельсавет|Варапаеўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|І. Пракаповіча]], назва вёскі Васевічы паходзіць ад імя Вася — формы праваслаўнага імя Васіль. Васевічы — нашчадкі Васіля<ref>І. М. Пракаповіч. Назвы нашых мясцін. Мінск, 2013. С. 25-26.</ref>. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Лучай [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. З 1939 года ў [[БССР]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дунілавіцкі сельсавет|Дунілавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 319 жыхароў, 62 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 26.</ref>. * 1931 год — 298 жыхароў, 60 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 41</ref>. == Іншае == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Васевіч утворана ад варыянта імені Васіль<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 40.</ref>. Фіксавалася [[Свір (гарадскі пасёлак)|свірскае]] прозвішча Вас. Засведчанае [[Ружаны|ружанскае]] Васэйкоўскі, было [[Відзы|відзаўскае]] Васовіч, [[Дзісна|дзісенскае]] Васэвіч.<ref>https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=was&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-FSQD-V?i=791&cc=4166194&cat=782473 https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-6364-Q?mode=g&i=645 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9XW-F93X-3?cat=2325332</ref> Ёсць літоўскае ''Vasaitis'', латышскае ''Vass''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9a5f40e37801db1e867fa78516370536 https://uzvardi.lv/surname/643293</ref>. Аснова ''Vas''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 157.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Варапаеўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Варапаеўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 4a8g8x973tc6umkm3l978p0ia1u9f0i 0 247833 5176812 5149411 2026-08-07T00:54:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176812 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гадзілавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 38 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 16|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Гадзілавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 140,2<ref name="map">Ліст карты N-36-97. Выданне 1979 г.{{ref-ru}}</ref> |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243043267 }} '''Гадзі́лавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hadzilavičy}}, {{lang-ru|Гадиловичи}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Гадзілавіцкі сельсавет|Гадзілавіцкага сельсавета]]. == Назва == Назва мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені тыпу ''Ga-dilas''<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=73}}</ref>. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 15 км у напрамку на ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 136 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel4">{{Крыніцы/БелЭн|4к}}</ref>, каля левага берага ракі [[Дняпро]] і вусця ракі [[Вуглянка]]. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|43}}. == Гісторыя == Згадваецца ў 1756 годзе як вёска ў Задняпроўскім войтаўстве [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскага староства]]<ref>LVIA, f. 525, ap. 8, b. 745, l. 10.</ref>. == Насельніцтва == * [[1996]] год — 680 жыхароў, 292 двары<ref name="bel4" />. == Гістарычныя мясціны == * Брацкая магіла (1941-1944) — {{ГККРБ 4|313Д000611}}. * [[Гадзілавічы (археалагічны помнік)|Курганны могільнік перыяду ранняга сярэднявечча]] ([[X]]—[[XIII]] стагоддзі), за 1,5 км на паўночны захад ад вёскі, на левым беразе р. [[Дняпро]] — {{ГККРБ 4|313В000612}}. * Памятны знак 8-му афіцэрскаму штрафному батальёну 1-га Беларускага фронту (2017). Усталяваны на беразе [[Дняпро|Дняпра]]<ref>{{Cite web|url=http://www.slova.by/index.php/obshchestvo/13361-fotoreportazh-na-rogachyovshhine-sostoyalos-otkrytie-pamyatnogo-znaka-8-mu-oficerskomu-shtrafnomu-batalonu-1-go-belorusskogo-fronta|title=На Рогачёвщине состоялось открытие памятного знака 8-му офицерскому штрафному батальону 1-го Белорусского фронта|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207191346/http://www.slova.by/index.php/obshchestvo/13361-fotoreportazh-na-rogachyovshhine-sostoyalos-otkrytie-pamyatnogo-znaka-8-mu-oficerskomu-shtrafnomu-batalonu-1-go-belorusskogo-fronta|archive-date=7 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/u-shtrafnikov-odin-zakon-odin-konets.html|title=В Гадиловичах открыли памятный знак 8-му офицерскому штрафному батальону 1-го Белорусского фронта|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Надзея Аляксееўна Філіпава]] (1926—1990) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1950) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Гадзі́лавічы||420}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=9|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-97. Выданне 1979 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.slova.by/index.php/obshchestvo/24705-kurgany-rogachevshchiny-gadilovichi-zemlya-radimichej Курганы Рогачевщины. Гадиловичи: земля радимичей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260519145851/http://www.slova.by/index.php/obshchestvo/24705-kurgany-rogachevshchiny-gadilovichi-zemlya-radimichej |date=19 мая 2026 }}. {{Гадзілавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гадзілавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Гадзілавічы| ]] dlmdper89m9v0qgkvewknvrbaubigva 0 251396 5176710 5132071 2026-08-06T18:03:53Z Için warum 153459 /* Назва */ 5176710 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Засецце |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Дзятлаўскі }} '''Засе́цце'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zasieccie}}, {{lang-ru|Засетье}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлаўскі сельсавет|Дзятлаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 3 км на поўнач ад [[Дзятлава]], на аўтадарозе {{таблічка-by|М|11}} Слонім — [[Ліда]]. Непадалёк ад вёскі ў [[Дзятлаўка (рака)|Дзятлаўку]] ўпадае злева рэчка [[Патыльты]], а крыху ніжэй па цячэнні з правага боку — Карачоўка. Невялікі лес паміж гэтай вёскай і Дзятлавам завецца Відугіры. Аснову планіроўкі складае вуліца, выцягнутая амаль на 3 км, якая некалькі разоў мяняе свой напрамак. Пасярэдзіне яе перасякае шаша, дзе размешчаны грамадскія будынкі. На паўднёва-ўсходняй ускраіне — сад. Жылая забудова сядзібнага тыпу, двухбаковая, пераважна драўляная. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Засецце азначае «паселішча за асеццю» (асець — сельскагаспадарчая пабудова накшталт ёўні)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 135, 274.</ref>. == Гісторыя == У 1624 годзе згадваецца ў складзе Дзятлаўскай (Здзенцельскай) воласці ва ўласнасці [[Сапегі|Сапегаў]]<ref>LMAB, ф. 16 спр. 203 ч. 3</ref>. У канцы XIX ст. у Зецельскай воласці Слонімскага павета Расійскай імперыі. Мовазнаўцы адзначалі, што тут існаваў балцкамоўны анклаў, была пашырана [[зецельская гаворка]]. З 1921 года ў складзе Польшчы. Паводле [[Альгерд Хамінскі|А. Хамінскага]], станам на 1927—1933 гады ў вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 10-25 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927—1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> З 1939 года ў БССР. У 1940—1972 гадах цэнтр [[Засецкі сельсавет|Засецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. У 1960 годзе пад час паездкі мовазнаўца [[А. Відугірыс]]а добра ведалі літоўскую мову 15 жыхароў. У 1975 годзе ў часе экспедыцыі Т. Суднік таксама былі адзначаны носьбіты зецельскай гаворкі ў Засецці, але больш познія пацвярджэнні адсутнічаюць. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзятлаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] nptl3hobfyg2c8258qe1do443edtpnn 0 252096 5176610 5086055 2026-08-06T14:12:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176610 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікая Мядзвядка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 22|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 21|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Карэліцкі |сельсавет = Мірскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242995926 }} '''Вялі́кая Мядзвя́дка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaja Miadzviadka}}, {{lang-ru|Великая Медвядка}}) — [[вёска]] ў [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мірскі сельсавет|Мірскага сельсавета]]. == Гісторыя == === Раннія згадкі (XVII-XVIII стагоддзі) === Найранейшую пісьмовую згадку пра Мядзвядку змяшчае рэестр дакументаў па [[Мядзвядкаўская сядзіба|маёнтку Мядзвядка]], складзены 20 верасня 1769 года. Яна тычыцца набыцця маёнтка Францішкам Яблонскім, былым чашнікам наваградскім. Рэестр быў актыкаваны ў Наваградскім земскім судзе Гіпалітам Корсакам, стольнікам наваградскім. Першым у ім зафіксаваны «Падзел грунтоў маёнткаў Мядзвядка і [[Астроўкі (Нясвіжскі раён)|Астраўкі]]» паміж роднымі братамі Марцінам і Адамам Пратасовічамі, які адбыўся 8 мая 1636 года.{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} Наступны дакумент датуецца 9 красавіка 1679 года, гэта акт перадачы ў спадчыннае ўладанне маёнтка Мядзвядка Янам і ягонай жонкай Соф’яй (з Касакоўскіх) Пратасовічамі, войскімі наваградскімі, і панам Дубровам (Дамброва){{Удакладніць|камент=пасля "войскі наваградскімі" сэнс губляецца, нешта страчана або памылка друку, што за пан Дуброва?}} родным братам Мікалаю і Самуэлю Пратасовічам. Пры гэтым згадваецца і інвентар маёнтка, і інтрамісія (увод у валоданне).{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} У візітацыі ўніяцкіх храмаў за 1680 год, візітацыі царквы Нараджэння Панны Марыі ў вёсцы [[Астроўкі (Нясвіжскі раён)|Астраўкі]], складзеныя 12 снежня 1680 года ёсць інфармацыя, што ў прыходзе гэтай царквы была 1000 прыхаджан і ў яго ўваходзіла ўжо дзве вёскі Мядзвядкі — [[Малая Мядзвядка]] і Вялікая Мядзвядка. Гэта першая згадка пра дзве асобныя вёскі.{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} 26 мая 1685 года адбыўся акт перадачы маёнтка Мядзвядка ад Тамаша Пратасовіча з жонкай Мікалаю Пратасовічу; пры гэтым быў складзены інвентар. Паводле тэстамента Соф’і Пратасовіч ад 6 чэрвеня 1686 года пяць валок згаданага маёнтка з 2 сялянамі перадаваліся таксама Мікалаю Пратасовічу.{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} У 1692 годзе маёнтак Мядзвядка быў набыты Рымшамі за 14 тысяч злотых. Пры продажы маёнтка Рымшам быў выдадзены шэраг квітацыйных лістоў ад Францішка і Самуэля Пратасовічаў.{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} Гедэон Тэафіл Рымша прадаў 28 лютага 1757 года свае часткі маёнтка Мядзвядка Станіславу і ягонай жонцы Марыяне з Рымінскіх Рымшаў. Апошнія, у сваю чаргу, разам з родным братам Мікалаем прадалі 14 мая 1761 года маёнтак Мядзвядка Гіпаліту Корсаку, сурагатару наваградскаму. 24 красавіка 1761 года быў складзены інвентар на ўвесь маёнтак Мядзвядка, а ў 1762 годзе Станіславам Рымшам быў выдадзены шэраг квітацыйных лістоў.{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} На працягу XVІІІ ст. асобныя часткі маёнтка Мядзвядка арандаваліся або былі ў заставе Ваяводскіх, Бачынскіх, Вольскіх і іншых. Як адзначалася вышэй, 20 верасня 1769 года маёнтак Мядзвядка набыў Францішак Яблонскі, чашнік наваградскі.{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} Паводле візітацыі ўніяцкай царквы ў [[Астроўкі (Нясвіжскі раён)|Астраўках]] ад 26 сакавіка 1784 года ў Вялікай Мядзвядцы было 20 хат, 120 мужчын і 70 жанчын, у [[Малая Мядзвядка|Малой Мядзвядцы]] адпаведна 18 хат, 72 мужчыны і 50 жанчын, здольных і няздольных да споведзі. Пасля візітацыў 1793 года ў Вялікай Мядзвядцы было ўжо 40 хат, а ў [[Малая Мядзвядка|Малой]] — 19.{{sfn|Яцкевіч|2002|с=73-78}} === У складзе Расійскай імперыі (1793-1917) === Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе, Мядзвядка апынулася ў складзе Расійскай імперыі. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] маёнтак Дамейкаў канфіскаваны царскімі ўладамі. [[Свята-Ушэсцеўская царква (Вялікая Мядзвядка)|Уніяцкая царква]] ў вёсцы закрытая, а мясцовыя жыхары прымусова пераведзены ў праваслаўе. У 1884 годзе [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]] вярнуўся на Радзіму пасля 53 гадоў эміграцыі, але не змог пазнаць сваю родную сядзібу. Пабудовы былі разбураны або перабудаваны пад адміністрацыйныя патрэбы. Успаміны Дамейкі сведчаць, што ён не знайшоў ні двара, ні ганка, а маёнтак фактычна знік.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/ignat-dameyka-svetach-susvetnay-tsyvilizatsyi|title=Ігнат Дамейка — светач сусветнай цывілізацыі|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-02-25|archive-date=20 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420201819/https://kamunikat.org/ignat-dameyka-svetach-susvetnay-tsyvilizatsyi|url-status=dead}}</ref> === Першая сусветная вайна і міжваенны перыяд === Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Вялікая Мядзвядка апынулася ў зоне баявых дзеянняў (другая лінія абароны па [[Уша (прыток Нёмана)|Вушы]]). У 1916—1918 гадах у вёсцы і прылеглых лясах знаходзіліся расійскія войскі, якія трымалі абарону супраць нямецкай арміі. У [[Мядзвядкаўская сядзіба|маёнтку]] быў размешчаны ваенны шпіталь. Жыхароў прымусова прыцягвалі да фартыфікацыйнага будаўніцтва расійскіх войск у суседніх лясах. Вясной 1918 года вёска апынулася пад акупацыяй нямецкіх войск. Пасля Першай сусветнай вайны і падпісання [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру ў 1921 годзе]] Вялікая Мядзвядка апынулася ў складзе Польшчы, у межах Навагрудскага ваяводства, Стаўбцоўскага павета, гміны [[Малыя Жухавічы|Жухавічы]]. Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, у вёсцы жыло 528 чалавек у 102 дварах. 528 чалавек былі праваслаўнымі. Усе жыхары ў час перапісу назвалі сябе палякамі.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1966/edition/3085/content|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7, cz. 1, Województwo nowogródzkie.|год=1923}}</ref> === Другая сусветная вайна і савецкі перыяд === У верасні 1939 года, пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да СССР]], Вялікая Мядзвядка апынулася ў складзе БССР. 22 чэрвеня 1941 года пачалася трохгадовая нацысцкая акупацыя. У ліпені 1944 года, падчас адступлення немцаў, партызанскія атрады абстралялі ар’ергард нямецкай калоны, якая адыходзіла за [[Уша (прыток Нёмана)|Ушу]] ў бок [[Хлюпічы|Хлюпічаў]]. У адказ немцы абстралялі край вёскі, што стала прычынай вялікага пажару. Згарэла прыкладна палова Вялікай Мядзвядкі, але полымя не распаўсюдзілася далей, бо дасягнула дамоў з чарапічнымі дахамі, якія стрымалі агонь. Пасля вызвалення Беларусі Чырвонай Арміяй у 1944 годзе вёска зноў стала часткай БССР. Пасля вайны калгас у Вялікай Мядзвядцы быў арганізаваны толькі ў пачатку 1950-х гадоў. Цэнтр калгаса размяшчаўся на тэрыторыі былога маёнтка, дзе захаваліся рэшткі пабудоў. У 1950-я гады была зачынена [[Свята-Ушэсцеўская царква (Вялікая Мядзвядка)|царква]], і да 1990 года не дзейнічала. Да 17 лістапада 1948 года вёска ўваходзіла ў склад [[Жухавіцкі сельсавет|Жухавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 17 ноября 1948 г. О разукрупнении Жуховичского сельсовета, Мирского района, Барановичской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, да 16 ліпеня 1954 года — у склад [[Мядзвядскі сельсавет|Мядзвядскага сельсавета]]. У 1948—1954 гадах цэнтр [[Мядзвядскі сельсавет|Мядзвядскага сельсавета]]. Да 23 ліпеня 1979 года вёска зноў уваходзіла ў склад Жухавіцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 ліпеня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>, да 26 снежня 2013 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Мірскага пассавета<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914r0062176&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 декабря 2013 г. № 277 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Кореличского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 156 чалавек * 1999 год — 234 чалавекі * 1921 год — 528 чалавекі * 1793 год — 80 чалавек * 1784 год — 110 чалавек == Славутасці == * [[Свята-Ушэсцеўская царква (Вялікая Мядзвядка)|Свята-Ушэсцеўская царква]] (XIX ст.) * [[Мядзвядкаўская сядзіба|Маёнтак Мядзвядка]] (XIX ст.) * Мемарыяльны камень [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнату Дамейку]] * Помнік Ігнату Дамейку каля школы * Могілкі == Галерэя == <gallery> Файл:2021-04 Vialikaja Miadzviadka.jpg|Відок на маёнтак, сажалкі, стары парк і ў бок ракі Вушы Файл:Сядзібны дом Обух-Вашчатыньскіx.jpg|Сядзібны дом Обух-Вашчатыньскіx, 2024 Файл:Вялікая Мядзвядка 2021-06.png|вуліца І. Дамейкі Файл:2024-09-24 12.58.56 Vialikaja Miadzviadka.jpg|вуліца І. Дамейкі Файл:Вялікая Мядзвядка 2021-07.png|вуліца І. Дамейкі Файл:Вялікая Мядзвядка. Царква (01).jpg|Вялікая Мядзвядка. Царква Файл:Вялікая Мядзвядка. Царква (02).jpg|Свята-Ушэсцеўская царква Файл:Church of the Ascension of Christ in Vialikaja Miadzviadka.jpg|Свята-Ушэсцеўская царква, 2024 Файл:Church of the Ascension of Christ in Vialikaja Miadzviadka 2.jpg|Свята-Ушэсцеўская царква, 2024 Файл:Вялікая Мядзвядка. Царква на могілках (03).jpg|Вялікая Мядзвядка. Могілкі Файл:Вялікая Мядзвядка. Царква на могілках (02).jpg|Вялікая Мядзвядка. Могілкі Файл:Вялікая Мядзвядка. Могілкі (03).jpg|Вялікая Мядзвядка. Могілкі Файл:Вялікая Мядзвядка. Могілкі (02).jpg|Вялікая Мядзвядка. Могілкі Файл:Вялікая Мядзвядка. Могілкі (01).jpg|Вялікая Мядзвядка. Могілкі Файл:Вялікая Мядзвядка.png|Вялікая Мядзвядка. Відок у бок Макашоў Файл:Відок у бок Жухавіч.png|Відок у бок Жухавіч Файл:В. Дамейкі і Малая Мядзвядка.png|В. Дамейкі і Малая Мядзвядка. Мядзвядскі лес Файл:В.Дамейкі ў бок Малой Мядзвядкі.png|В.Дамейкі ў бок Малой Мядзвядкі Файл:Малая Мядзвядка і Мядзвядскі лес.png|Малая Мядзвядка і Мядзвядскі лес Файл:Дарога на Мір і 5-ая ферма.png|Дарога на Мір і 5-ая ферма Файл:Відок на царкву і могілкі.jpg|Відок на царкву і могілкі Файл:Дарога ў бок Хлюпіч.png|Дарога ў бок Хлюпіч Файл:Дарога на Мір.png|Дарога на Мір, старыя праваслаўныя могілкі і выязд з Вялікая Мядзвядкі. Направа - дарога на Астроўкі Файл:Дарога на Астроўкі.png|Дарога на Астроўкі Файл:Над Мядзвядскім лесам.jpg|Над Мядзвядскім лесам. Відок у бок Мядзвядкі Файл:Miadźviadka, Vuša. Мядзьвядка, Вуша (T. Boretti, 1900) (2).jpg|Miadźviadka, Vuša. Мядзьвядка, Вуша (T. Boretti, 1900) Файл:Мядзвядка, Вуша (мейсца праз 120 гадоў).jpg|Мядзвядка, Вуша (мейсца праз 120 гадоў) Файл:Мяздвядка. Вуша (Барэці праз 120 гадоў).jpg|Мядзвядка. Вуша (Барэці праз 120 гадоў) </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка]] ([[1802]]—[[1889]]) — навуковец, рэфарматар, геолаг, мінеролаг, мемуарыст. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Яцкевіч|спасылка=https://kamunikat.org/ignat-dameyka-svetach-susvetnay-tsyvilizatsyi|аўтар=[[Зміцер Яцкевіч]]|загаловак=Ігнат Дамейка – светач сусветнай цывілізацыі: Матэрыялы VI Карэліцкіх чытанняў. Мір, верасень 2002 г.|год=2002|частка=Дакументы XVII-XVIII стст. па гісторыі радзімы І. Дамейкі Мядзвядкі ў НГАБ|адказны=Рэдкал.: Л. Уладыкоўская-Канаплянік (гал. рэд.) і інш|месца=Мінск|выдавецтва=Энцыклапедыкс|старонкі=73-78|старонак=136|isbn=985-6599-64-4|archive-date=20 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420201819/https://kamunikat.org/ignat-dameyka-svetach-susvetnay-tsyvilizatsyi}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/bol_medvya/index.htm}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мірскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікая Мядзвядка| ]] sndfann0v6t9rokkecrhibzk7ynds1r 0 261102 5177005 4316104 2026-08-07T11:10:17Z Makenzis 56337 5177005 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Хайберніян |Лагатып = <!--HibernianFC crest.png--> |ПоўнаяНазва = Hibernian Football Club |Горад = [[Эдынбург]], [[Шатландыя]] |Мянушкі = ''Hibs, Hibees, The Cabbage'' |Заснаваны = [[1875]] |Стадыён = [[Істэр Роўд]] |Умяшчальнасць = 20 421 |Прэзідэнт = Рон Гордан |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Шатландскі Прэм’ершып|Прэм’ершып]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 5 месца |Сайт = http://www.hibernianfc.co.uk/ | pattern_la1 = _hibernian2122h | pattern_b1 = _hibernian2122h | pattern_ra1 = _hibernian2122h | pattern_sh1 = _hibernian2122h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 009F00 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 003C00 | pattern_la2 = _hibernian2122a | pattern_b2 = _hibernian2122a | pattern_ra2 = _hibernian2122a | pattern_sh2 = _hibernian2122a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 003C00 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _hibernian2122t | pattern_b3 = _hibernian2122t | pattern_ra3 = _hibernian2122t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFF00 | body3 = FFFF00 | rightarm3 = FFFF00 | shorts3 = FFFF00 | socks3 = FFFF00 }} '''«Хайберніян»''' ({{lang-en|Hibernian Football Club}}) ― [[Шатландыя|шатландскі]] прафесійны [[футбольны клуб]] з [[Эдынбург]]а. Адзін з двух эдынбургскіх клубаў разам са сваімі гістарычнымі супернікамі па эдынбургскім дэрбі [[ФК Хартс|«Хартсам»]]. Клуб быў закладзены ў [[1875]] годзе ірландскімі мігрантамі<ref>[http://www.hibernianfc.co.uk/page/TimelineDetail/0,,10290~1750533,00.html Хайберніян ― пачатак. Hibernian F.C. official website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716054950/http://www.hibernianfc.co.uk/page/TimelineDetail/0%2C%2C10290~1750533%2C00.html |date=16 ліпеня 2011 }}</ref>, але такая самаіндэнтыфікаванасць была з цягам часу перайначана<ref>[http://www.informaworld.com/smpp/35861602-53459094/content~content=a778574287~db=ai~order=page Hibernian Football Club: The Forgotten Irish?]</ref>, бо клуб пачалі патрымліваць у залежнасці ад месцазнаходжання, не ўлічваючы этнічныя і рэлігійныя прыналежнасці. Але ж ірландская спадчына адлюстроўваецца ў назве клуба, яго колераў і лагатыпу. Назва клуба, як правіла, скарачаецца да ''Hibs''. Але каманда таксама мае мянушку ''Hibees''. Хатнія матчы клуб праводзіць на стадыёне [[Істэр Роўд|«Істэр Роўд»]], які месціць 20 421 гледача. «Істэр Роўд» з’яўляецца хатняй арэнай «Хайберніяна» з 1893 года. Клуб чатыры разы станавіўся чэмпіёнам Шатландыі і апошнім разам гэта здарылася ў 1952 годзе. Тры з гэтых чатырох тытулаў прыйшліся на перыяд паміж 1948 і 1952 гадамі, калі за клуб гуляла так званая Цудоўная пяцёрка ― выбітная лінія нападнікаў. Клуб тройчы перамагаў у [[Кубак Шатландыі па футболе|Кубку Шатландыі]] ў 1887, 1902 і 2016 гадах, пры гэтым дзевяць разоў атрымліваў паражэнне ў фіналах Кубка паміж 1902 і 2016 гадамі. Акрамя таго, «Хайберніян» тройчы здабываў [[Кубак лігі Шатландыі па футболе|Кубак лігі Шатландыі]] — ў 1972, 1991 і 2007 гадах, у апошнім з гэтых фіналаў у 2007 годзе разграміўшы [[ФК Кілмарнак|«Кілмарнак»]] (5:1). == Гісторыя == === Заснаванне === Футбольны клуб «Хайберніян» быў заснаваны ў жніўні 1875 года Рымска-каталіцкай прыходскай царквой імя святога Патрыка, якая размешчана на вуліцы Коўгейт у [[Эдынбург]]у. Заснавальнікамі клуба былі Кенан Эдвард Джозеф Ханан і прэзідэнт мясцовай асацыяцыі каталіцкіх маладых мужчын, Майкл Уілаен, які стаў першым капітанам клуба. Першапачаткова клуб, як і большасць каманд Эдынбурга, гуляў свае хатнія матчы на «Мідаўз Парк», які быў размешчаны на поўдзень ад цэнтра горада. У 1880 годзе клуб пераехаў ва ўсходні раён Эдынбурга ― Лэйт, дзе быў пабудаваны новы стадыён. У 1891 годзе клуб зноў пераехаў на новую пляцоўку ― [[Істэр Роўд|«Істэр Роўд»]], якая размяшчалася ў некалькіх метрах ад папярэдняга аб’екта<ref>[http://www.scotprem.premiumtv.co.uk/page/HibernianDetail/0,,10002~907287,00.html History of Easter Road Stadium] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070825061539/http://www.scotprem.premiumtv.co.uk/page/HibernianDetail/0,,10002~907287,00.html |date=25 жніўня 2007 }}. www.scotprem.premiumtv.co.uk.</ref>. У 1870-х і 1880-х гадах адзінымі спаборніцтвамі, у якіх бралі ўдзел шатландскія клубы, быў [[Кубак Шатландыі па футболе|Кубак Шатландыі]], які быў заснаваны ў 1874 годзе. «Хайберніян» выступаў у гэтым турніры не атрымліваючы прыкметных поспехаў. Толькі праз дванаццаць гадоў пасля свайго заснавання клуб атрымаў першую перамогу ў спартыўных спаборніцтвах. 12 лютага 1887 года ў фінальны матчы на Кубак Шатландыі клуб атрымаў перамогу з лікам 2:1 над камандай [[ФК Думбартан|«Думбартан»]], стаўшы, такім чынам, пятай каманд, якая здолела здабыць Кубак Шатландыі. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Шатландыі па футболе|Чэмпіён Шатландыі]]''': 4 ** 1903, 1948, 1951, 1952 * '''Уладальнік [[Кубак Шатландыі па футболе|Кубка Шатландыі]]''': 3 ** 1887, 1902, 2016 * '''Уладальнік [[Кубак лігі Шатландыі па футболе|Кубка лігі Шатландыі]]''': 3 ** 1972, 1991, 2007 {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.hibernianfc.co.uk/page/Home/0,,10290,00.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100704203601/http://www.hibernianfc.co.uk/page/Home/0,,10290,00.html |date=4 ліпеня 2010 }} * [http://sport.scotsman.com/topics.cfm?tid=169 Навіны клуба] з газеты ''The Scotsman'' {{Бібліяінфармацыя}} {{Шатландская Прэм’ер-ліга}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Шатландыі|Хайберніян]] [[Катэгорыя:ФК Хайберніян| ]] gogzpk4ohj2rvhceljkaui8knd5xkvn 0 267359 5176754 5016505 2026-08-06T20:37:38Z SpinnerLaserzthe2nd 100466 ([[c:GR|GR]]) [[File:BaleCampagne-coat of arms.svg]] → [[File:CHE Basel-Landschaft COA.svg]] 5176754 wikitext text/x-wiki У склад Швейцарыі як [[Федэрацыя|федэратыўнай]] [[рэспубліка|рэспублікі]] ўваходзіць 26 кантонаў (20 кантонаў і 6 паўкантонаў). Кантоны ({{lang-de|Kantone}}, {{lang-fr|cantons}}, {{lang-it|cantoni}}, {{lang-rm|chantuns}}) — гэта найбуйнейшыя дзяржаўна-тэрытарыяльныя адзінкі Швейцарскай Канфедэрацыі. Ніжэйшы ўзровень тэрытарыяльна-адміністрацыйнага падзелу — абшчыны ({{lang-de|Gemeinde}}), якіх станам на студзень 2012 года налічвалася 2495 (у 2011 годзе — 2495 абшчын)<ref>{{cite web|url=http://www.bk.admin.ch/dokumentation/02070/index.html?lang=de&download=M3wBPgDB_8ull6Du36WenojQ1NTTjaXZnqWfVpzLhmfhnapmmc7Zi6rZnqCkkIZ4gHZ7bKbXrZ6lhuDZz8mMps2gpKfo|title=Der Bund kurz erklärt|access-date=2012-04-01|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20110417015803/http://www.bk.admin.ch/dokumentation/02070/index.html?lang=de&download=M3wBPgDB_8ull6Du36WenojQ1NTTjaXZnqWfVpzLhmfhnapmmc7Zi6rZnqCkkIZ4gHZ7bKbXrZ6lhuDZz8mMps2gpKfo|archive-date=17 красавіка 2011|url-status=dead}}</ref>. Ніжэй прыведзены спіс кантонаў (варта адзначыць, што нямала гарадоў Швейцарыі маюць розныя назвы, якія ўжываюцца на розных мовах краіны). Кожны кантон мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]] і законы, заканадаўчы орган — кантанальны савет ('''''kantonsrat'''''), або вялікі савет, выканаўчы орган — кіруючы савет ('''''regierungsrat'''''), або дзяржаўны савет, які складаецца з губернатара ('''''landammann'''''), або старшыні дзяржаўнага савета, і ўрадавых саветнікаў ('''''regierungsrat'''''), або дзяржаўных саветнікаў. Кантон цалкам самастойны ў вырашэнні ўнутраных праблем. У распараджэнні цэнтральнага ўрада знаходзяцца міжнародныя пытанні, федэральны бюджэт і [[Эмісія грошай|эмісія]] грошай. Тым не менш, Швейцарыя — адзіная дзяржава. Дэвіз краіны: «Адзін за ўсіх і ўсё за аднаго!» ({{lang-la|Unus pro omnibus, omnes pro uno}}). Самым апошнім паводле даты ўтварэння з'яўляецца кантон [[Юра (кантон)|Юра]] (аддзелены ад кантона [[Берн (кантон)|Берн]] у [[1979]] годзе паводле вынікаў [[рэферэндум]]у). {| class="standard" ! colspan="3" | Адміністрацыйны падзел Швейцарыі на кантоны |- | colspan="3" | {{Навігацыйная карта Швейцарыі|width=970|float=right}} |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" ! № || Герб || Кантон || Плошча,<br />км² || Насельніцтва,<ref>[http://www.media-stat.admin.ch/maps/profile/data/235/de/pdf/Regionalportraets-2014-Kantone.pdf Насельніцтва Швейцарыі (2012)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140306224048/http://www.media-stat.admin.ch/maps/profile/data/235/de/pdf/Regionalportraets-2014-Kantone.pdf |date=6 сакавіка 2014 }}</ref><br />чал. (2012) || Шчыльнасць,<br />чал./км² || Сталіца |- | 1 || [[Выява:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|22px|border]] || [[Апенцэль — Аўсерродэн]] ¹ ({{lang-de|Appenzell Ausserrhoden}}) || align=right | 242,9 || align=right | 53 438 || align=right | 220,00 || [[Герызау]] ({{lang-de|Herisau}}) |- | 2 || [[Выява:Wappen_Appenzell_Innerrhoden_matt.svg|22px|border]] || [[Апенцэль — Інерродэн]] ¹ ({{lang-de|Appenzell Innerrhoden}}) || align=right | 172,5 || align=right | 15 717 || align=right | 91,11 || [[Апенцэль (горад)|Апенцэль]] ({{lang-de|Appenzell}}) |- | 3 || [[Выява:CHE Aargau COA.svg|22px|border]] || [[Ааргау]] ({{lang-de|Aargau}}) || align=right | 1403,8 || align=right | 627 340 || align=right | 446,89 || [[Аарау]] ({{lang-de|Aarau}}) |- | 4 || [[Выява:CHE Basel-Landschaft COA.svg|22px|border]] || [[Базель-Ланд]] ¹ ({{lang-de|Basel-Landschaft}}) || align=right | 517,5 || align=right | 276 537 || align=right | 534,37 || [[Лісталь]] ({{lang-de|Liestal}}) |- | 5 || [[Выява:Wappen Basel-Stadt matt.svg|22px|border]] || [[Базель-Штат]] ¹ ({{lang-de|Basel-Stadt}}) || align=right | 37,1 || align=right | 187 425 || align=right | 5051,89 || [[Базель]] ({{lang-de|Basel}}) |- | 6 || [[Выява:CHE Bern COA.svg|22px|border]] || [[Берн (кантон)|Берн]] ({{lang-de|Bern}}, {{lang-fr|Berne}}) || align=right | 5959,1 || align=right | 992 617 || align=right | 166,57 || [[Берн]] ({{lang-de|Bern}}, {{lang-fr|Berne}}) |- | 7 || [[Выява:Wappen_Wallis_matt.svg|22px|border]] || [[Вале (кантон)|Вале]] ({{lang-fr|Valais}}, {{lang-de|Wallis}}) || align=right | 5224,4 || align=right | 321 732 || align=right | 61,58 || [[Сьён]] ({{lang-fr|Sion}}, {{lang-de|Sitten}}) |- | 8 || [[Выява:Wappen_Waadt_matt.svg|22px|border]] || [[Во (кантон)|Во]] ({{lang-fr|Vaud}}) || align=right | 3212,1 || align=right | 734 356 || align=right | 228,62 || [[Лазана]] ({{lang-fr|Lausanne}}) |- | 9 || [[Выява:Wappen_Glarus_matt.svg|22px|border]] || [[Гларус (кантон)|Гларус]] ({{lang-de|Glarus}}) || align=right | 685,4 || align=right | 39 369 || align=right | 57,44 || [[Гларус]] ({{lang-de|Glarus}}) |- | 10 || [[Выява:CHE_Graubünden_COA.svg|22px|border]] || [[Граўбюндэн]], або Грызон ({{lang-de|Graubünden}}, {{lang-rm|Grischun}}, {{lang-it|Grigioni}}) || align=right | 7105,2 || align=right | 193 920 || align=right | 27,29 || [[Кур]] ({{lang-de|Chur}}, {{lang-rm|Cuira}}, {{lang-it|Coira}}) |- | 11 || [[Выява:Wappen Genf matt.svg|22px|border]] || [[Жэнева (кантон)|Жэнева]] ({{lang-fr|Genève}}) || align=right | 282,4 || align=right | 463 101 || align=right | 1639,88 || [[Жэнева]] ({{lang-fr|Genève}}) |- | 12 || [[Выява:Solothurn-coat_of_arms.svg|22px|border]] || [[Золатурн (кантон)|Золатурн]] ({{lang-de|Solothurn}}) || align=right | 790,5 || align=right | 259 283 || align=right | 328,00 || [[Золатурн]] ({{lang-de|Solothurn}}) |- | 13 || [[Выява:Wappen_Luzern_matt.svg|22px|border]] || [[Люцэрн (кантон)|Люцэрн]] ({{lang-de|Luzern}}) || align=right | 1493,4 || align=right | 386 082 || align=right | 258,53 || [[Люцэрн]] ({{lang-de|Luzern}}) |- | 14 || [[Выява:Wappen_Neuenburg_matt.svg|22px|border]] || [[Нёўшатэль (кантон)|Нёўшатэль]] ({{lang-fr|Neuchâtel}}) || align=right | 803,1 || align=right | 174 554 || align=right | 217,35 || [[Нёўшатэль]] ({{lang-fr|Neuchâtel}}) |- | 15 || [[Выява:Wappen_Nidwalden_matt.svg|22px|border]] || [[Нідвальдэн]] ¹ ({{lang-de|Nidwalden}}) || align=right | 276,1 || align=right | 41 584 || align=right | 150,61 || [[Штанс]] ({{lang-de|Stans}}) |- | 16 || [[Выява:Obwald-coat_of_arms.svg|22px|border]] || [[Обвальдэн]] ¹ ({{lang-de|Obwalden}}) || align=right | 490,6 || align=right | 36 115 || align=right | 73,61 || [[Зарнен]] ({{lang-de|Sarnen}}) |- | 17 || [[Выява:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|22px|border]] || [[Санкт-Гален (кантон)|Санкт-Гален]] ({{lang-de|Sankt Gallen}}) || align=right | 2025,5 || align=right | 487 060 || align=right | 240,46 || [[Санкт-Гален]] ({{lang-de|St. Gallen}}) |- | 18 || [[Выява:Wappen_Tessin_matt.svg|22px|border]] || [[Тычына (кантон)|Тычына]] ({{lang-it|Ticino}}) || align=right | 2812,5 || align=right | 341 652 || align=right | 121,48 || [[Белінцона]] ({{lang-it|Bellinzona}}) |- | 19 || [[Выява:Wappen Thurgau matt.svg|22px|border]] || [[Тургау]] ({{lang-de|Thurgau}}) || align=right | 990,9 || align=right | 256 213 || align=right | 258,57 || [[Фраўэнфельд]] (Frauenfeld) |- | 20 || [[Выява:Wappen_Uri_matt.svg|22px|border]] || [[Уры (кантон)|Уры]] ({{lang-de|Uri}}) || align=right | 1076,4 || align=right | 35 693 || align=right | 33,16 || [[Альтдорф]] ({{lang-de|Altdorf}}) |- | 21 || [[Выява:Wappen_Freiburg_matt.svg|22px|border]] || [[Фрыбур (кантон)|Фрыбур]] ({{lang-fr|Fribourg}}, {{lang-de|Freiburg}}) || align=right | 1670,8 || align=right | 291 395 || align=right | 174,40 || [[Фрыбур]] ({{lang-fr|Fribourg}}, {{lang-de|Freiburg}}) |- | 22 || [[Выява:Zug-coat_of_arms.svg|22px|border]] || [[Цуг (кантон)|Цуг]] ({{lang-de|Zug}}) || align=right | 238,7 || align=right | 116 575 || align=right | 488,37 || [[Цуг (горад)|Цуг]] ({{lang-de|Zug}}) |- | 23 || [[Файл:Wappen Zürich matt.svg|22px|border]] || [[Цюрых (кантон)|Цюрых]] ({{lang-de|Zürich}}) || align=right | 1728,9 || align=right | 1 408 575 || align=right | 814,72 || [[Цюрых]] ({{lang-de|Zürich}}) |- | 24 || [[Выява:Wappen_Schaffhausen_matt.svg|22px|border]] || [[Шафгаўзен (кантон)|Шафгаўзен]] ({{lang-de|Schaffhausen}}) || align=right | 298,5 || align=right | 77 955 || align=right | 261,16 || [[Шафгаўзен]] ({{lang-de|Schaffhausen}}) |- | 25 || [[Выява:Wappen_des_Kantons_Schwyz.svg|22px|border]] || [[Швіц (кантон)|Швіц]] ({{lang-de|Schwyz}}) || align=right | 908,1 || align=right | 149 830 || align=right | 164,99 || [[Швіц (горад)|Швіц]] ({{lang-de|Schwyz}}) |- | 26 || [[Выява:Wappen_Jura_matt.svg|22px|border]] || [[Юра (кантон)|Юра]]² ({{lang-fr|Jura}}) || align=right | 838,8 || align=right | 70 942 || align=right | 84,58 || [[Дэлемон]] ({{lang-fr|Delémont}}) |- bgcolor="#dddddd" | || || Усяго || align=right | 41 285 || align=right | 8 039 060 || align=right | 194,72 || |} |} <small>¹ Да 1999 года меў статус паўкантона. Паводле канстытуцыі Швейцарыі 1999 года дэ-юрэ атрымаў статус кантона, але дэ-факта застаўся паўкантонам з абмежаванымі правамі.</small> <small>² Утварыўся ў 1979 годзе.</small> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Швейцарыі| ]] [[Катэгорыя:Федэралізм]] 7kcxtmcc9ku256qmde0bitmvc2hpk6i 0 267492 5176860 5097951 2026-08-07T05:18:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176860 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Колесаў}} {{Асоба |імя = Гардзей Колесаў |арыгінал_імя = Колесов Гордей Евгеньевич |партрэт = |подпіс = Выступ у Кітаі на Шоу талентаў, CCTV-1, 2015 |дата нараджэння = 18.8.2008 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Масква|Горад_Масква}} |грамадзянства = [[Расія]] }} '''Гардзей Колесаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — пераможца Шоу талентаў у Кітаі у 2015 годзе (ва ўзросце 6 год і 5 месяцаў) на цэнтральным кітайскім тэлебачанні CCTV-1, пераможца шахматных спаборніцтваў <ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC2014--2.png/220px-%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC2014--2.png Ноябрь 2014 г — серебряный призёр первенства Гуанчжоу по шахматам.]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA.jpg/220px-%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA.jpg Апрель 2015 г — победитель квалификационного турнира по шахматам в Шэньчжэне ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>, лаўрэат творчых конкурсаў<ref name="конкурс1">[http://www.sems.cc/msg/sszt/2015/0207/143674.html Панда. Международный детский конкурс живописи и каллиграфии 07.02.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626235918/http://www.sems.cc/msg/sszt/2015/0207/143674.html |date=26 чэрвеня 2015 }}{{ref-ru}}</ref><ref name="конкурс2">[http://russian.people.com.cn/n/2015/0204/c31516-8846001.html В Пекине прошла церемония награждения победителей первого Конкурса китайской каллиграфии твердой ручкой. russian.people.com.cn 4.02.2015]{{ref-ru}}</ref>, валодае 5 мовамі (рускай, кітайскай, іспанскай, ангельскай і французскай), ведае на памяць 555 кітайскіх ідыём<ref>[http://www.fontanka.ru/2015/02/25/140/ Папа русского вундеркинда, покорившего Китай: «Каждый ребёнок — гений». Фонтанка 25.02.2015 ]{{ref-ru}}</ref>, вундеркінд<ref name=autogenerated1>[http://www.rg.ru/2015/06/03/gordey-site-anons.html Вундеркинд из России победил на шоу талантов в Китае. Российская газета 03.06.2015]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2729493 Гордей Колесов, вундеркинд. Коммерсантъ 08.06.2015]{{ref-ru}}</ref>. Прэзідэнт Міжнароднай шахматнай федэраціі (ФІДЭ) Кірсан Ілюмжынаў назваў Гардзея «маленькім Буддам шахматнага свету».<ref>[http://kirsan.today/kolonka-ilyumzhinova/item/30-druzhba-s-putinym-khoroshij-ton.html Дружба с Путиным — хороший тон. Информационный портал kirsan.today 16.06.2015]{{ref-ru}}</ref> Гардзей мае 3 малодшых сясцёр — Мілану, Агату і Ясенiю. == Біяграфія == Гардзей нарадізўся у Маскве. Ва ўзросце двух месяцаў бацькі перавезлі яго у Гуанчжоў, дзе яго бацька Яўген Колесаў узначальвае кампанію Optim Consult, якая спецыялізуецца на пастаўках тавараў і абсталявання з Кітая. Бацька Гардзея працуе у краіне ужо больш за 15 год<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/02/gordey/ Шестилетний россиянин победил на шоу талантов в Китае. Лента. Ру 3.06.2015 ]{{ref-ru}}</ref>. Імя па-ангельску: Gordey Kolesov, кіт. спрошч.: 叶伟国, піньінь: Yè Wěi Guó — у перакладзе з кітайскай «Е Вялікая краіна»<ref>[http://www.cntv.ru/2015/02/04/ARTI1423014460813899.shtml В Пекине объявлены итоги первого Конкурса китайской каллиграфии твердой ручкой. Центральное телевидение Китая 04.02.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923222308/http://www.cntv.ru/2015/02/04/ARTI1423014460813899.shtml |date=23 верасня 2015 }}{{ref-ru}}</ref> ці «Е Вялікая дзяржава»<ref>[http://snob.ru/profile/24420/blog/93821 Е Вэйго: русский ребёнок, который покорил Китай. Сноб 12.06.15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150728170320/http://snob.ru/profile/24420/blog/93821 |date=28 ліпеня 2015 }}{{ref-ru}}</ref>. Дэбют Гардзея на тэлебачанні адбыўся ў красавіку 2014 года, у перадачы Аляксея Лысянкова «Сам сабе рэжысёр», Расія 1. Гардзей стаў двухразовым пераможцам рубрыкі «Слаба», прадэманстраваўшы веды кітайскіх іерогліфаў і выканаўшы песню на кітайскай мове са сваёй малодшай сястрой Міланай. У верасні 2014 года Гардзей паступае на экстэрнат сярэдняй агульнаадукацыйнай школы з паглыбленым вывучэннем замежнай (ангельскай) мовы пры Амбасадзе Расіі ў КНР (горад Пекін).<ref>[http://russian.china.org.cn/exclusive/txt/2015-06/10/content_35788408.htm Гордей Колесов: история самого известного русского ребёнка в КНР. Портал russian.china.org.cn 06.10.2015]{{ref-ru}}</ref> Паралельна пачынаецца яго захапленне шахматамі. У студзені 2015 года Гардзей бярэ удзел у Шоу талентаў у Кітаі на цэнтральным кітайскім тэлебачанні, CCTV-1 і робіцца яго пераможцам. Кітайскія СМІ з захапленнем напісалі пра тое, як Гардзей з бацькам, жартуючы, падманулі вядомую вядоўцу мадам Чжудан. Яны папрасілі вядоўцу растлумачыць значэнне кітайскай ідыёмы, тым самым паставіўшы яе ў тупік.<ref>[http://ent.163.com/15/0114/14/AFU5FMBK00031GVS.html 俄罗斯神童老爸挑衅朱丹：你知道这个成语么？Портал ent.163.com 14.01.2015]{{ref-zh}}</ref><ref>[http://roll.sohu.com/20150114/n407788415.shtml 俄罗斯神童老爸挑衅评委朱丹:你知道这个成语么？(图) Портал roll.sohu.com 14.01.2015]{{ref-zh}}</ref> Гардзей стаў першым сярод замежнікаў, хто дамогся такога поспеху<ref>[http://www.vesti.ru/videos/show/vid/647069/cid/1/ Русский мальчик Гордей Колесов покорил Китай. Вести 14.06.2015]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://youtube.com/watch?v=tdWrvLt5GNY Шестилетний россиянин победил в китайском конкурсе талантов. Вести 3.05.2015]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/federal/2015/06/03/1404809.html Шестилетний россиянин сенсационно победил на шоу талантов в Китае. Росбалт 03.06.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150804005844/http://www.rosbalt.ru/federal/2015/06/03/1404809.html |date=4 жніўня 2015 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://vistanews.ru/world/8039-shestiletniy-rossiyanin-gordey-kolesov-stal-pobeditelem-kitayskogo-talant-shou.html Ребенок-гений Гордей Колесов стал победителем китайского шоу талантов. vistanews.ru 3.06.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303205533/http://vistanews.ru/world/8039-shestiletniy-rossiyanin-gordey-kolesov-stal-pobeditelem-kitayskogo-talant-shou.html |date=3 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. Ролік з рускімі субтытрамі быўапублікаваны на канале «Кітай з Яўгенам Колесавым» на Youtube<ref>[https://www.youtube.com/user/kolesovevgeny Канал Евгения Колесова на youtube]{{ref-ru}}</ref> пад канец лютага 2015 г. і за тыдзень набраў больш за 1 млн праглядаў. На думку некаторых каментатараў, юны расіец зрабіў для расійска-кітайскага сяброўства больш, чым дыпламаты<ref name=autogenerated2>[http://www.dni.ru/society/2015/2/11/294627.html Шестилетний россиянин покорил Китай. Дни.ру 11.02.2015]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://ent.qq.com/a/20150317/043949.htm 家庭幽默大赛》神童火了 俄媒赞其更胜外交官 17.03.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151007214037/http://ent.qq.com/a/20150317/043949.htm |date=7 кастрычніка 2015 }}{{ref-zh}}</ref>, яму нават праракаюць будучыню дыпламата<ref>[http://www.topnews.ru/news_id_78464.html ШЕСТИЛЕТНИЙ ВУНДЕРКИНД ИЗ РОССИИ ПОБЕДИЛ НА ШОУ ТАЛАНТОВ В КИТАЕ. topnews.ru 4.06.2015]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.spletnik.ru/blogs/kruto/105481_gordey-kolesov Гордей Колесов. spletnik.ru 17.02.2015]{{ref-ru}}</ref>. Кітайскія СМІ напісалі пра велізарную ролю бацькі ў развіцці талентаў сына.<ref>[http://news.139life.com/zixun/ent/20150114/48945829.shtml 俄罗斯神童老爸挑衅朱丹：你知道这个成语么？news.139life.com 14.01.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151006161805/http://news.139life.com/zixun/ent/20150114/48945829.shtml |date=6 кастрычніка 2015 }}{{ref-zh}}</ref> Пасля перамогі ў Шоу талентаў маленькага Колесава запрасілі на дармовае навучанне ў зачыненую прывілеяваную школу 15-мільённага мегаполіса Гуанчжоў, у якой вучацца дзеці найвысокіх урадоўцаў і генералаў. Кошт гадавога навучання складае больш 20 тысяч даляраў ЗША<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/02/gordey/ Шестилетний россиянин победил на шоу талантов в Китае. 3.06.2015]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.dni.ru/culture/2015/6/3/305267.html 6-летний Гордей выиграл шоу талантов в Китае. Дни.ру 03.06.2015]{{ref-ru}}</ref>. Бацькі Гардзея таксама атрымліваюць дзясяткі запрашэнняў ад кітайскіх тэлеканалаў для ўдзелу Гардзея ў здымках. У лютым 2015 г. на расійска-кітайскім конкурсе дзіцячай і юнацкай мастацкай творчасці «Кітай — Расія. Масты сяброўства», што праходзіў ў рамках Гадоў расійска-кітайскага сяброўства і моладзевых паменаў (2014—2015 гады) Гардзей са сваім малюнкам заваяваў срэбны медаль<ref name="конкурс1"></ref>. У гэтым жа месяцы ён выйграе прыз чытацкіх сімпатый<ref>[http://boyko.ru/2015/02/06/shestiletnij-rossiyanin-gordej-stal-geroem-konkursa-kitajskoj-kalligrafii-v-pekine/ Шестилетний россиянин Гордей стал героем конкурса китайской каллиграфии в Пекине. Boyko.ru 06.02.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151015213334/http://boyko.ru/2015/02/06/shestiletnij-rossiyanin-gordej-stal-geroem-konkursa-kitajskoj-kalligrafii-v-pekine/ |date=15 кастрычніка 2015 }}{{ref-ru}}</ref> на першым конкурсе кітайскай каліграфіі цвёрдай ручкай-2014. На конкурс было адпраўлена відэа<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=cAe_uR0QHbY Подготовка Гордея Колесова к конкурсу каллиграфии. Youtube 3.11.2014]{{ref-ru}}</ref>, у якім Гардзей расказаў пра свае каліграфічныя таленты. Прыз Гардзею ўручаў генеральны сакратар ШОС Зміцер Мезенцаў, які ацаніў поспехі юнага таленту (наймалодшага ўдзельніка конкурсу) заклікаў прысутных браць прыклад з Гардзея<ref name=autogenerated2></ref>. «Падчас цырымоніі таленавіты расіец зачытаў для ўсіх вершы Су Шы (кітайскі паэт дынастыі Сунь. — Заўв. рэд.) і атрымаў гарачыя апладысменты гледачоў»<ref name="конкурс2"></ref>. Пра поспехі Гардзея таксама напісала галоўнае інфармацыйнае агенцтва Кітая «Сіньхуа»<ref>[http://russian.news.cn/culture/2015-02/03/c_133967725_5.htm В Пекине объявлены итоги первого Конкурса китайской каллиграфии вердой ручкой. Russian.news.cn 3.02.2015]{{ref-ru}}</ref>,<ref>[http://news.xinhuanet.com/world/2015-02/04/c_1114241749.htm 首届"俄罗斯中文硬笔书法大赛"结果揭晓 news.xinhuanet.com 4.02.2015]{{ref-zh}}</ref>. У красавіку 2015 г. Гардзей і яго бацька Яўген былі запрошаны на здымкі спецвыпуску праграмы «Хай кажуць»,<ref>[http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5685/fi37079 Праздничный выпуск программы «Пусть говорят», посвященный 20-летию Первого канала. Сайт 1 канала 01.04.2015 Аффтар жжёт]{{ref-ru}}</ref>. Датаго моманту колькасць праглядаў роліка ўжо склала больш 4 млн.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Ri9_lb0z7oE Пусть говорят. Аффтар жжот 6. Youtube 01.04.2015]{{ref-ru}}</ref> 1 чэрвеня 2015 года ў Інтэрнэце быў апублікаваны ролік з гала-канцэрта Шоу талентаў на цэнтральным кітайскім тэлебачанні, CCTV-1. Гардзей уразіў журы і кітайскіх гледачоў, вылічыўшы век Сунь Укуна, Цара малпаў, героя класічнага кітайскага рамана XVI стагоддзя «Вандроўка на Захад», а папулярны кітайскі тэлевядоўца Лю Ивэй, праслухаўшы маналог рускага хлопчыка, зваліўся з канапы<ref>[http://www.wday.ru/stil-zhizny/kultura/russkiy-malchik-vyiigral-shou-talantov-na-kitayskom-tv/ Русский мальчик выиграл шоу талантов на китайском ТВ. wday.ru 5.06.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150826010514/http://www.wday.ru/stil-zhizny/kultura/russkiy-malchik-vyiigral-shou-talantov-na-kitayskom-tv/ |date=26 жніўня 2015 }}{{ref-ru}}</ref><ref name=autogenerated1></ref>. Ужо праз 3 дня пасля публікацыі відэа колькасць праглядаў перавысіла паўмільёна. СМІ назвалі Гардзея вундэркіндам<ref>[http://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/06/03/n_7255150.shtml Ролик о победе шестилетнего россиянина на конкурсе талантов в КНР стал интернет-хитом. gazeta.ru 03.06.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150720062058/http://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/06/03/n_7255150.shtml |date=20 ліпеня 2015 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://mir24.tv/news/world/12697452 В Китае шестилетний россиянин выиграл шоу талантов. mir24.tv 3.06.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709014349/http://mir24.tv/news/world/12697452 |date=9 ліпеня 2015 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.aif.ru/society/shestiletniy_rossiyanin_stal_pobeditelem_kitayskogo_shou_talantov Шестилетний россиянин стал победителем китайского шоу талантов. aif.ru 3.06.2015]{{ref-ru}}</ref>. Бацька Гардзея Колесава Яўген у інтэрв’ю каналу НТБ заявіў, што не варта зваць яго сына вундэркіндам, па яго думцы «Гардзей — хлопчык, якога любяць, ён дысцыплінаваны і атрымвае задавальненне ад навукі»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/1419679 Шестилетний вундеркинд из России победил на шоу талантов в Китае. ntv.ru 05.06.2015]{{ref-ru}}</ref>. Ролікі з Гардзеем глядзяць, у тым ліку студэнты інстытута вайсковых перакладчыкаў МА РФ і будучыя дыпламаты з [[МДІМА]], пахвальна адклікаючыся пра моўныя здольнасці хлопчыка.<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/02/gordey/ Шестилетний россиянин победил на шоу талантов в Китае. Лента.ру 2.06.2015]{{ref-ru}}</ref>. Актор тэатра і кіно, заслужаны артыст Расіі Міхал Яфрэмаў, рыхтуючы адмыслова для інфармацыйнага агенцтва «Нацыянальнай службы навін» Топ-5 галоўных навін за 4 чэрвеня, напісаў пра Гардзея так: «Шасцігадовы расійскі вундэркінд Гардзей Колесаў стаў пераможцам шоу талентаў, якое транслявалася на цэнтральным тэлебачанні Кітая. Гардзей ведае пяць моў, мае першы разрад па шахматах і з’яўляецца гульцом зборнай Расіі па дадзеным выглядзе спорту. Гардзей, ты — наша будучыня, на цябе раўнуецца ўся краіна!»<ref>[http://nsn.fm/hots/mikhail-efremov-pozdravil-andzhelinu-dzholi-s-dnyem-rozhdeniya.php Михаил Ефремов: У России есть выбор — Крым или футбол. nsn.fm 4.05.2015]{{ref-ru}}</ref> У інтэрнэце ролікі з Гардзеем карыстаюцца вялікай папулярнасцю, самыя прагляданыя з іх: «6-гадовы Гардзей Колесаў на цэнтральным ТБ Кітая, ССTV-1»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RpxS10ZWsks 6-ти летний Гордей Колесов на центральном ТВ Китая, CCTV-1]{{ref-ru}}</ref>, «Гардзей Колесаў выйграў шоу талентаў на цэнтральным ТБ Кітая»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QWywrw2ty4s 6-летний Гордей Колесов выиграл шоу талантов на центральном ТВ Китая.]{{ref-ru}}</ref>, «I месца па шахматах у Шэньчжэні»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=F-Yq6w-_r8s 6-летний Гордей Колесов: I место по шахматам в Шэньчжэне!]{{ref-ru}}</ref>, «Кітайская песня пад гітару ад Гардзея Колесава»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8E4slFENW1Q Китайская песня под гитару от Гордея Колесова]{{ref-ru}}</ref>, «Кітай. Шахматнае трэнаванне»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=a5v0Fpb-VA8 Китай. Шахматная тренировка Гордея Колесова.]{{ref-ru}}</ref>, «У. У. Маякоўскі. Нота Кітаю»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lApHNgNWHx8 В. В. Маяковский. «Нота Китаю» рассказывает Гордей Колесов]{{ref-ru}}</ref>, «475 кітайскіх ідыём»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ajSEBf8bZRs 475 китайских идиом рассказывает 6-летний Гордей Колесов]{{ref-ru}}</ref>, а таксама ролікі, ў якіх ён разам з бацькам расказвае верш: «Гой, ты, Русь мая родная» Сяргея Ясеніна на кітайскай мове<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UO1D9CmSB_c Есенин на китайском. Рассказывают Гордей и Евгений Колесовы]{{ref-ru}}</ref> і вершы Мао Цзэдуна на кітайскай і рускай мовах<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KxHFyqLiBm8 Стихи Мао Цзэдуна на китайском и русском языках.]{{ref-ru}}</ref>. Гардзей Колесаў з’яўляецца адным з наймалодшых майстроў па хуткаснай зборцы [[Кубік Рубіка|кубіка Рубіка]] ў свеце.<ref>[http://russkievesti.ru/novosti/obshhestvo/shestiletnij-rossiyanin-stal-pobeditelem-kitajskogo-shou-talantov-video.html Шестилетний россиянин стал победителем китайского шоу талантов. Русские вести 5.06.2015]{{ref-ru}}</ref> Увесну 2015 г. двума цэнтральнымі каналамі Кітая пра Гардзея і яго сям’ю было знята 2 дакументальных фільма.<ref>[http://www.utro.ru/articles/2015/06/03/1245788.shtml Шестилетний Гордей Колесов выиграл шоу талантов в Китае.]{{ref-ru}}</ref> == Захапленне шахматамі == Займацца шахматамі Гардзей пачаткаў з лета 2014 года, а ўжо ў лістападзе гэтага года ён бярэ ўдзел у першасці Гуанчжоў па шахматах і робіцца срэбным прызёрам. З канца студзеня 2015 года пачынаецца сістэматычнае навучанне шахматам пад кіраўніцтвам Андрэя Абадчука<ref>[http://www.vm.ru/news/2015/06/05/shestiletnij-malchik-stal-lyubimtsem-kitaya-288481.html Шестилетний мальчик стал любимцем Китая. Вечерняя Москва 5.06.2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150810130629/http://vm.ru/news/2015/06/05/shestiletnij-malchik-stal-lyubimtsem-kitaya-288481.html |date=10 жніўня 2015 }}{{ref-ru}}</ref>, які пераязджае ў [[Гуанчжоу|Гуанчжоў]] для заняткаў з Гардзеем. У перыяд з лістапада 2014 года па красавік 2015 года Гардзей узяў удзел у некалькіх кваліфікацыйных турнірах па шахматах. У красавіку 2015 года Гардзей робіцца пераможцам кваліфікацыйнага турніру па шахматах у Шэньчжэні і выконвае першы разрад па шахматах. Чэмпіёнскі кубак Гардзей атрымвае з рук Е Цзянчуаня, кітайскага гросмайстра, трэнера некалькіх кітайскіх чэмпіёнак свету, у тым ліку трохразовай чэмпіёнкі свету сярод жанчын (2010, 2011, 2013) і наймалодшага жаночага гросмайстра Хоў Ифань. На чэмпіянаце свету сярод школьнікаў, што праходзіў у [[Тайланд]]зе (Патая) з 05 па 15 траўня 2015 г., Гардзей увайшоў у дзясятку наймацнейшых, паказаўшы лепшы вынік сярод юных расійцаў у сваёй узроставай катэгорыі.<ref>[http://www.chess-results.com/tnr169476.aspx?lan=11&art=1&rd=9&turdet=YES&flag=30&wi=984 FIDE World Schools Championships 2015 — OU7]{{ref-en}}</ref> == Заўвагі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Колесаў Гардзей Яўгенавіч}} ioqjb4i345uavnsy4opw6lu95bx3fm1 0 275982 5176707 4998292 2026-08-06T17:57:06Z Için warum 153459 нямы крыніцы больш за год 5176707 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Куцэйкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 08|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Слонімскі |сельсавет = Сянькоўшчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242989562 }} '''Куцэ́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kucejki}}, {{lang-ru|Куцейки}}) — [[вёска]] ў [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сянькоўшчынскі сельсавет|Сянькоўшчынскага сельсавета]]. Да 18 сакавіка 1967 года вёска ўваходзіла ў склад [[Казловіцкі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Казловіцкага сельсавета]] [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 сакавіка 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 13 (1171).</ref>. == Насельніцтва == * 2009 год — 50 чалавек<ref name="pop">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 1999 год — 88 чалавек {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сянькоўшчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сянькоўшчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёна]] qzsgafesff2wbczky3ot39ariicyqjz 0 278261 5176817 5174499 2026-08-07T01:49:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176817 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галянова-Хутарская |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Галянова-Хутарская'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0041731&q_id=7356751|title=Решение Воложинского районного Совета депутатов от 24 мая 2011 года № 64 "О переименовании сельских населённых пунктов"|url-status=dead}}</ref> ({{lang-be-trans|Halianova-Chutarskaja}}, {{lang-ru|Голеново-Хуторская}}<ref name=":0" />) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. Да 25 мая 1967 года вёска ўваходзіла ў склад [[Багданаўскі сельсавет (Валожынскі раён)|Багданаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 мая 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 18 (1176).</ref>, да 30 кастрычніка 2009 года — у склад [[Падбярэзскі сельсавет|Падбярэзскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>. Да 2011 года называлася '''Галяно́ва''' ({{Lang-ru|Голеново}}), сустаракаўся таксама варыянт '''Геляно́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref><ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] 7xd7jcxtd712sxapzo32v8wtgszk2p0 0 283429 5176724 5136174 2026-08-06T18:32:43Z Için warum 153459 5176724 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ушаловічы |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Бокшыцкі }} '''Ушало́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ušalovičy}}, {{lang-ru|Ушаловичи}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бокшыцкі сельсавет|Бокшыцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Ушалы, Ушаловічы ўтвораны ад прозвішчаў Ушал, Ушаловіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 387.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Лазарук]] (1926—2000) — беларускі літаратуразнавец, крытык, педагог. == Іншае == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Ушаль, было падвіленскае Ушаловіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F9RG-T?i=454</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-G3Y6-M?i=488&cat=1566392</ref>. Ёсць латышскае ''Ušals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/613343</ref>. Па-татарску ''ушал'' — гарэзлівы [[дамавік]] ці [[вадзянік]]<ref>Татарско-русский словарь : В 2-х т. Т. 2. Казань, 2007.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бокшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бокшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] pfqjktpiggtnr725xp1syiacgrer8rx 0 283726 5176711 5168578 2026-08-06T18:04:36Z Sisjsjsj 172254 5176711 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} |гарады = '''Аўстрыя:''' [[Вена]], [[Зальцбург]], [[Інсбрук]], [[Клагенфурт]] <br />'''Швейцарыя:''' [[Базель]], [[Берн]], [[Жэнева]], [[Цюрых]] |стадыёны = 8 |час адбору = [[16 жніўня]] [[2006]] — [[21 лістапада]] [[2007]] |час = [[7 чэрвеня|7]] — [[29 чэрвеня]] [[2008]] |назва = UEFA Euro 2008 <br /> {{lang-de|''Fußball-Europameisterschaft 2008''}}<br /> {{lang-fr|''Championnat d'Europe de football 2008''}}<br /> {{lang-it|''Campionato europeo di calcio 2008''}}<br /> {{lang-rm|''Campiunadi d'Europa da ballape 2008''}} |лога = UEFA EURO 2008 New Logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|GER}} |3 месца = {{Футбол|RUS}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |сумеснае 3 месца = {{Футбол|TUR}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |гульняў = 31 |гульняў адбор = 306 |галоў = 77 |галоў адбор = 836 |гледачоў = 1140902 |бамбардзір = {{Сцяг Іспаніі}} [[Давід Вілья]] |бамбардзір галоў = 4 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Дэвід Хілі]] |бамбардзір адбор галоў = 13 |лепшы = {{Сцяг Іспаніі}} [[Хаві]] |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|2004]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008 года''', звычайна званы '''«Еўра-2008»''' — 13-ы па ліку футбольны турнір для еўрапейскіх краін, які праходзіць раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Турнір праводзіўся сумесна [[Аўстрыя]]й і [[Швейцарыя]]й, пачаўся 7 чэрвеня [[2008]] і завяршыўся [[29 чэрвеня]] 2008 года. Гэта быў другі чэмпіянат Еўропы, гаспадарамі якога з’яўляліся дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|турнір 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. У турніры ўдзельнічалі 16 каманд. Аўстрыя і Швейцарыя аўтаматычна кваліфікаваліся як краіны-арганізатары. Астатнія 14 каманд былі вызначаны паводле вынікаў кваліфікацыйнага турніру, які пачаўся ў жніўні 2006 года. [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], як пераможца Еўра-2008, атрымала права прыняць удзел у {{нп3|Кубак канфедэрацый 2009|Кубку канфедэрацый 2009 года|ru|Кубок конфедераций 2009}} ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]. == Гаспадары чэмпіянату == У ходзе выбараў гаспадара Еўра-2008 галоўнымі кандыдатамі лічыліся 4 прэтэндэнты: [[Венгрыя]], [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], [[Грэцыя]]/[[Турцыя]] і скандынаўская чацвёрка ([[Данія]], [[Швецыя]], [[Фінляндыя]], [[Нарвегія]]). У выніку галасаванне выйгралі [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], якім і прагназавалі перамогу. Венгрыя прайграла ўжо другое галасаванне запар. У [[2004]] ў яна саступіла [[Партугалія|Партугаліі]]. Іншымі кандыдатамі, якія выбылі яшчэ да фінальнага галасавання, былі [[Шатландыя]]/[[Ірландыя]], [[Расія]] і [[Харватыя]]/[[Боснія і Герцагавіна]]. == Гарады і стадыёны == Спаборніцтвы прайшлі на васьмі стадыёнах ў абедзвюх прымаюць краінах: чатыры ў Аўстрыі і чатыры ў Швейцарыі. Кожная арэна была разлічана як мінімум на 30 тысяч гледачоў. Найбуйнейшым стадыёнам чэмпіянату быў {{нп3|Эрнст Хапель, стадыён|«Эрнст Хапель»|ru|Эрнст Хаппель (стадион)}} у [[Вена|Вене]] ўмяшчальнасцю 53295 месцаў<ref>{{cite web|url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|title=UEFA EURO 2008|access-date=08.06.2008|publisher=fussballtempel.net|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZH9Aei?url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>, на якім прайшоў фінальны матч чэмпіянату. [[Зборная Швейцарыі па футболе|Зборная Швейцарыі]] згуляла ўсе свае матчы на ​​стадыёне {{нп3|Санкт-Якаб Парк|«Санкт-Якаб Парк»|ru|Санкт-Якоб Парк}} у Базелі. На гэтай жа арэне праходзіла цырымонія адкрыцця турніру і першы матч. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборная Аўстрыі]] правяла ўсе свае матчы на ​​стадыёне «Эрнст Хапель». У [[2004]] годзе ў арганізатараў узніклі праблемы з правядзеннем будучых спаборніцтваў у [[Цюрых]]у. Першапачаткова для гэтых мэтаў планавалася рэканструяваць стадыён {{нп3|Хардтурм|«Хардтурм»|ru|Хардтурм}}. Аднак, з-за пратэстаў мясцовых жыхароў<ref>{{cite web|url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|title=УЕФА боится Евро-2008|access-date=2008-06-19|publisher=Газета.Ru|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZHofEp?url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> рэканструкцыя затрымалася і ўжо не магла быць скончана ў тэрмін. Гэта выклікала занепакоенасць ва [[УЕФА]], паколькі планавалася выкарыстаць па чатыры стадыёны ў кожнай з краін-гаспадынь турніру. Праблема вырашылася, калі арганізатары прапанавалі рэканструяваць іншую арэну — {{нп3|Летцыгрунд|«Летцыгрунд»|ru|Летцигрунд}}. У студзені [[2005]] года УЕФА зацвердзіў перагледжаны план. Стадыён «Летцыгрунд» прыняў першы футбольны матч [[23 верасня]] [[2007]] года<ref>{{cite web|url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|title=Чемпионат Европы по футболу 2008. Стадион Летцигрунд|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZRyU6m?url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|archive-date=27 студзеня 2012|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг|Аўстрыя |памер=30px}} [[Аўстрыя]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wien 3 Wappen.svg|25px]] [[Вена]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Klagenfurt COA.svg|25px]] [[Клагенфурт]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Salzburg (Stadt) COA.svg|25px]] [[Зальцбург]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:InnsbruckWappen.png|25px]] [[Інсбрук]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Эрнст Хапель, стадыён|Эрнст Хапель]]<br />Умяшчальнасць: {{s|53 295}}<br />Хатняя арэна [[Зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Хіпо-Арэна|Хіпо-Арэна|ru|Хипо-Арена}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 957}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Аустрыя Кернтэн|Аустрыя Кернтэн|ru|Аустрия Кернтен}} | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Рэд Бул Арэна, Зальцбург|Вальс-Зіцэнхайм|ru|Ред Булл Арена (Зальцбург)}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 020}}<br />Клуб: [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Цівалі Ной|Цівалі Ной|ru|Тиволи Ной}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 600}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Вакер Інсбрук|Вакер|be-x-old|Вакер Інсбрук}} |- | style="border:none;" | [[Файл:EM 2008 Elfmeter Kroatien Österreich.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Hypo Group Arena - Westansicht.JPG|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Em stadion salzburg.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Spain_vs_Sweden,_Euro_2008_01.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Чвэрцьфіналы|чвэрцьфіналы]] <br /> [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Фінал|фінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' |- ! colspan="4" | <div style="position: relative;"> [[Файл:Euro2008 venues.svg]] {{Image label|x=2.20 |y=0.21 |scale=300|text='''[[Вена]]'''}} {{Image label|x=1.76 |y=0.70 |scale=300|text='''[[Клагенфурт]]'''}} {{Image label|x=1.18 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Інсбрук]]'''}} {{Image label|x=1.62 |y=0.42 |scale=300|text='''[[Зальцбург]]'''}} {{Image label|x=0.05 |y=0.94 |scale=300|text='''[[Жэнева]]'''}} {{Image label|x=0.39 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Берн]]'''}} {{Image label|x=0.59 |y=0.60 |scale=300|text='''[[Цюрых]]'''}} {{Image label|x=0.46 |y=0.45 |scale=300|text='''[[Базель]]'''}} </div> |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' <br /><small>(уключаючы матч адкрыцця)</small> <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Четвертьфиналы|чвэрцьфіналы]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' |- | style="border:none;" | [[Файл:EURO_2008_NED_RUS_Half-time.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Stadedesuisse-2.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:CH-AL Geneva 2003-06-11.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Letzigrund 2007ii.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Санкт-Якаб Парк]]<br />Умяшчальнасць: {{s|42 000}}<br />Клуб: [[ФК Базель|Базель]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Сюіс|Стад дэ Сюіс|ru|Стад де Сюисс}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 907}}<br />Клуб: [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Жэнеў|Стад дэ Жэнеў|ru|Стад де Женев}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 228}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Сервет Жэнева|Сервет|be-x-old|Сэрвэт Жэнэва}} | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Летцыгрунд]]<br />Умяшчальнасць: {{s|30 000}}<br />Клуб: [[ФК Цюрых|Цюрых]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|25px]] [[Базель]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:CHE Bern COA.svg|25px]] [[Берн]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Genf matt.svg|25px]] [[Жэнева]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Stadt Zürich.svg|25px]] [[Цюрых]] |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг Швейцарыі|30px}} [[Швейцарыя]] |}</center> == Знакі і атрыбуты == Лагатып чэмпіянату быў распрацаваны дызайнерскай фірмай «English & Pockett». На ім сімвалічна адлюстраваны горны ландшафт, уласцівы абодвум краінам, якія прымалі чэмпіянат, і выкарыстаныя колеры іх сцягоў<ref>[http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html Логотип ЕВРО 2008 " Информационный вестник — Football Mundial] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111145244/http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. Афіцыйная мелодыя была напісана {{нп3|Рола Армстранг|Рола Армстрангам|en|Rollo Armstrong}} з {{нп3|Faithless|Faithless|ru|Faithless}} спецыяльна для УЕФА<ref name="music">{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=The official UEFA EURO 2008 music|date=28 February 2008|publisher=[[UEFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075031/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйным гімнам Еўра-2008 стала песня «Can You Hear Me», якую выканаў іспанскі спявак [[Энрыке Іглесіяс]] падчас цырымоніі закрыцця перад фіналам на стадыёне «Эрнст Хапель» у [[Вена|Вене]] 29 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=Official UEFA EURO 2008 Song: "Can You Hear Me" by Enrique Iglesias|date=20 May 2008|publisher=[[UEFA]]|access-date=20 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075025/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>. === Талісманы === 27 верасня 2006 года ў музейным комплексе {{нп3|Музейны квартал|Музейны квартал|ru|Музейный квартал}} у Вене былі прадстаўлены талісманы Еўра-2008<ref name="UefaDirect56">{{артыкул | загаловак = Trix and Flix make their debut | спасылка = http://www.uefa.com/newsfiles/484448.pdf | выданне = UefaDirect | год = 2006 | нумар = 12 (56) | старонкі = 14 }}{{ref-en}}</ref>. Імі сталі два блізнюкі Трыкс і Флікс, створаныя кампаніяй Warner Bros. Consumer Products. Яны апранутыя ў адпаведнасці з колерамі нацыянальных сцягоў Аўстрыі і Швейцарыі: Трыкс — у белай футболцы з нумарам 20, а Фликс — у чырвонай з нумарам 08. Імёны двайнят былі абраныя ў ходзе галасавання, праведзенага сярод 67 406 футбольных фанатаў Аўстрыі і Швейцарыі (Трыкс і Флікс атрымалі 63,3 % галасоў, Флітс і Бітс — 33,7 %, Загі і Зігі — 3,0 %)<ref name="Uefa702854">{{cite press release |title=UEFA EURO 2008™ in figures |publisher=Euro2008.uefa.com |date=29 мая 2008 г. |url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |format=PDF |access-date=2 июля 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318155337/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |archive-date=18 сакавіка 2009 |url-status=dead |lang=en}}</ref>. Варыянты імёнаў выбіраліся кароткія, простыя і лёгка вымаўляюцца на розных мовах. === Кубак === Перад пачаткам турніру была прадстаўлена новая версія Кубка {{нп3|Анры Дэланэ|Анры Дэланэ|ru|Делоне, Анри}}, распрацаваная кампаніяй «Asprey London»<ref>{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|title=Новый кубок на сайте УЕФА|publisher=Euro2008.uefa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421170934/http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|archive-date=21 красавіка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Ён у асноўным ідэнтычны арыгінальнаму, створанаму Арцю Бертранам у 1960 годзе. Кубак пазбавіўся мармуровага пастамента мячом, якая знаходзілася на тыльным баку. Срэбная падстава была павялічана для ўстойлівасці. Назвы краін-пераможцаў, якія перш наносіліся на пастамент, цяпер знаходзяцца на заднім баку трафея. Кубак зроблены з чыстага срэбра, важыць 8 кг, яго вышыня роўная 60 см. === Мяч === {{Асноўны артыкул|Adidas Europass}} Спецыяльна для турніру фірмай Adidas быў створаны мяч, які атрымаў назву {{нп3|Adidas Europass|«Europass»|ru|Adidas Europass}}. Прэзентацыя спартыўнага снарада прайшла 2 снежня 2007 года ў [[Люцэрн]]е падчас лёсавання фінальнага этапу «Еўра-2008»<ref name="Uefa631176">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|title=Официальный мяч ЕВРО|publisher=Euro2008.uefa.com|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416093144/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|archive-date=16 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>. Адметнай асаблівасцю мяча стала адсутнасць у яго складзе натуральных матэрыялаў. Дзякуючы гэтаму ўласцівасці снарада не мяняюцца пры змене ўмоў надвор’я (у дождж ён не ўбірае вільгаць і не становіцца цяжэй). Іншыя асаблівасці — гэта вялікая сіла ўдару, вялікая хуткасць скрута мяча, непрадказальнасць палёту<ref name="se237859">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl237859.html|title=Марко Амелиа: «Мяч Euro-2008 доставит проблем вратарям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=27 мая 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZSXblX?url=http://news.sport-express.ru/2008-05-27/237859|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref><ref name="se239139">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl239139.html|title=Чех подверг критике официальный мяч Euro|publisher=Sport-express.ru|datepublished=06 июня 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZa54Ae?url=http://news.sport-express.ru/2008-06-06/239139|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, 30 красавіка 2008 года ў Вене прэзідэнт УЕФА [[Мішэль Плаціні]] прадставіў адмысловую мадыфікацыю мяча — «Europass Gloria», распрацаваную адмыслова для фінальнага матчу чэмпіянату<ref name="euro690383">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|title=Мяч представлен в Вене|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=30 апреля 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505152112/http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|archive-date=5 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. === Дэвіз === За 500 дзён да правядзення турніру, 24 студзеня 2007 года, быў абвешчаны дэвіз «Еўра-2008»: «Дай волю эмоцыям» ({{lang-en|Expect Emotions}})<ref name="se173863">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/17/nl173863.html|title=Девизом Euro-2008 избран слоган «Дай волю эмоциям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=24 января 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZnIlHe?url=http://news.sport-express.ru/2007-01-24/173863|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Прэзідэнт УЕФА Мішэль Плаціні заявіў, што гэтая фраза «апісвае сутнасць чэмпіянату Еўропы-2008 і тое, што ён можа даць. А менавіта — эмоцыі на любы густ: радасць, засмучэнне, палёгку і нервовае напружанне аж да фінальнага свістка»<ref name="Uefa499797">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|title=Дай волю эмоциям|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=19 августа 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108094249/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|archive-date=8 студзеня 2009|url-status=dead}}</ref>. == Прызавыя грошы == УЕФА абвешчана аб агульнай суме у {{s|[[Еўра|€]] 184 000 000}} прызавых<ref>{{cite web |url=http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |title=Размер призовых |publisher=www.rusfootball.info |access-date=17 июня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621080813/http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |archive-date=21 чэрвеня 2008 |url-status=dead }}</ref>, якія размеркаваліся паміж шаснаццаццю камандамі фінальнай стадыі наступным чынам: * Па {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}} за ўдзел у фінальнай стадыі. * У кожным матчы групавой стадыі пераможца атрымлівае {{s|[[Еўра|€]] 1 000 000}}, у выпадку нічыёй абедзве каманды атрымліваюць па {{s|[[Еўра|€]] 500 000}}. * За выхад у чвэрцьфінал каманды атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 2 000 000}}. * Паўфіналісты атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 3 000 000}}. * Сярэбраны прызёр атрымае {{s|[[Еўра|€]] 4 500 000}}. * Пераможца атрымае {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. === Размеркаванне прызавых === * Максімальна магчымая сума прызавых склала {{s|[[Еўра|€]] 23 000 000}}. Менавіта такую ​​суму атрымала зборная [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]], якая атрымала перамогі ва ўсіх сваіх матчах фінальнай стадыі. * Сума прызавых зборнай [[Зборная Германіі па футболе|Германіі]] склала {{s|[[Еўра|€]] 19 000 000}}. * Паўфіналісты, зборныя [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыі]] і [[Зборная Расіі па футболе|Расіі]], атрымалі прызавыя ў памеры па {{s|[[Еўра|€]] 14 500 000}}. * Самая мінімальная сума прызавых ў зборнай [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыі]] — {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. Пераможцы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўра-2004]] прайгралі ўсе тры гульні групавога этапу. == Адборачныя гульні == {{main|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір}} Лёсаванне адборачнага цыкла праходзіла ў [[Мантро]], [[Швейцарыя]], [[27 студзеня]] 2006 года ў 12:00 па [[Цэнтральнаеўрапейскі час|мясцоваму часу]]. Адборачны тур пачаўся ў жніўні 2006 года, праз месяц пасля завяршэння [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]]. Аўстрыя і Швейцарыя атрымалі права ўзяць удзел у фінальнай стадыі як краіны-гаспадыні. Кваліфікацыйны фармат трохі змяніўся ў параўнанні з папярэднімі турнірамі: пераможцы і другія каманды з кожнай групы наўпрост трапілі ў фінальную частку чэмпіянату — стыкавых матчаў не было. Шэсць з сямі груп складаліся з 7 камандаў, яшчэ адна — з 8 камандаў. === Адборачныя групы === {| class="wikitable" width="100%" |- !width="25%"|Група A !width="25%"|Група B !width="25%"|Група C !width="25%"|Група D |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|POL}} * {{Футбол|POR}} * {{Футбол|SRB}} * {{Футбол|FIN}} * {{Футбол|BEL}} * {{Футбол|KAZ}} * {{Футбол|ARM}} * {{Футбол|AZE}} | * {{Футбол|ITA}} * {{Футбол|FRA}} * {{Футбол|SCO}} * {{Футбол|UKR}} * {{Футбол|LTU}} * {{Футбол|GEO}} * {{Футбол|FRO}} | * {{Футбол|GRE}} * {{Футбол|TUR}} * {{Футбол|NOR}} * {{Футбол|BIH}} * {{Футбол|HUN}} * {{Футбол|MDA}} * {{Футбол|MLT}} | * {{Футбол|CZE}} * {{Футбол|GER}} * {{Футбол|IRL}} * {{Футбол|SVK}} * {{Футбол|WAL}} * {{Футбол|CYP}} * {{Футбол|SMR}} |- !Група E !Група F !Група G !&nbsp; |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|CRO}} * {{Футбол|RUS}} * {{Футбол|ENG}} * {{Футбол|ISR}} * {{Футбол|MKD||||Македонія}} * {{Футбол|EST}} * {{Футбол|AND}} | * {{Футбол|ESP}} * {{Футбол|SWE}} * {{Футбол|DEN}} * {{Футбол|NIR}} * {{Футбол|LVA}} * {{Футбол|ISL}} * {{Футбол|LIE}} | * {{Футбол|ROU}} * {{Футбол|NED}} * {{Футбол|BUL}} * {{Футбол|BLR}} * {{Футбол|SVN}} * {{Футбол|ALB}} * {{Футбол|LUX}} | |} == Фінальны турнір == === Лёсаванне === Паводле рэгламенту, дзве краіны-гаспадыні турніру і чэмпіёны [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўропы 2004]] года, [[зборная Грэцыі па футболе|зборная Грэцыі]], атрымалі месцы ў першым кошыку аўтаматычна. Да іх далучылася [[зборная Нідэрландаў па футболе|зборная Нідэрландаў]], якая мела найвышэйшы рэйтынг паводле вынікаў адборачных турніраў да «[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]]» і да «Еўра-2008». Па астатніх кошыках каманды былі размеркаваны ў залежнасці ад каэфіцыента. У выпадку роўнасці каэфіцыента ў разлік браліся вынікі адборачнага цыкла да «Еўра-2008»: сярэдняя розніца мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў на выездзе, а ў выпадку роўнасці ўсіх паказнікаў — жэрабя. {| valign="top" |- | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 1 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|SUI}} || 2,011 |- | {{Футбол|AUT}} || 1,989 |- | {{Футбол|GRE}} || 2,167 |- | {{Футбол|NED}} || 2,417 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 2 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|CRO}} || 2,409 |- | {{Футбол|ITA}} || 2,364 |- | {{Футбол|CZE}} || 2,333 |- | {{Футбол|SWE}} || 2,273 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 3 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|ROU}} || 2,250 |- | {{Футбол|GER}} || 2,250 |- | {{Футбол|POR}} || 2,192 |- | {{Футбол|ESP}} || 2,182 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 4 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|POL}} || 2,167 |- | {{Футбол|FRA}} || 2,091 |- | {{Футбол|TUR}} || 1,958 |- | {{Футбол|RUS}} || 1,958 |} |} === Удзельнікі === Чэмпіёнствы зборнай пазначаны '''тлустым''' {| class="wikitable" style=border-collapse:collapse border=1 cellspacing=0 cellpadding=5 width=100% |- align=center bgcolor=#efefef !Каманда !Кваліфікавана як !Дата кваліфікацыі !Папярэднія ўдзелы ў чэмпіянаце |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|AUT}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GER}} |2 месца ў групе D||[[13 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|9 ('''{{ЧЕф|1972}}'''^[[#1|1]], {{ЧЕф|1976}}^[[#1|1]], '''{{ЧЕф|1980}}'''^[[#1|1]], {{ЧЕф|1984}}^[[#1|1]], {{ЧЕф|1988}}^[[#1|1]], {{ЧЕф|1992}}, '''{{ЧЕф|1996}}''', {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GRE}} |1 месца ў групе C||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|2004}}''') |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ESP}} |1 месца ў групе F||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ('''{{ЧЕф|1964}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ITA}} |1 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ('''{{ЧЕф|1968}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|NED}} |2 месца ў групе G||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ({{ЧЕф|1976}}, {{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|1988}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POL}} |1 месца ў групе A||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POR}} |2 месца ў групе A||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|4 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|RUS}} |2 месца ў групе E||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|8 ('''{{ЧЕф|1960}}'''^[[#2|2]], {{ЧЕф|1964}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1968}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1972}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1988}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1992}}^[[#3|3]], {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ROU}} |1 месца ў групе G||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|TUR}} |2 месца ў групе C||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|FRA}} |2 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}, '''{{ЧЕф|1984}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, '''{{ЧЕф|2000}}''', {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CRO}} |1 месца ў групе E||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CZE}} |1 месца ў групе D||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}^[[#4|4]], '''{{ЧЕф|1976}}'''^[[#4|4]], {{ЧЕф|1980}}^[[#4|4]], {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SUI}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SWE}} |2 месца ў групе F||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |} [[Файл:Euro 2008.png|thumb|right|350px|Удзельнікі чэмпіянату.]] : <div id="1">¹ Зборная {{Футбол|FRG}}</div> : <div id="2">² Зборная {{Футбол|URS}}</div> : <div id="3">³ Зборная [[Файл:Flag of the CIS (UEFA Euro 1992, 2-1).svg|border|22px]] [[Зборная СНД па футболе|СНД]]</div> : <div id="4">⁴ Зборная {{сцяг Чэхаславакіі}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакіі]]</div> === Склады каманд === Паводле рэгламенту, склады камандаў-удзельніц чэмпіянату павінны былі быць абвешчаны за дзесяць дзён да першага матча турніру, то бок да [[28 мая]] [[2008]] года. Усяго ў заяву маглі быць занесены 23 футбалісты (улучаючы 3 брамнікаў). Да першага згулянага матча каманды маюць права замяніць траўмаваных футбалістаў. === Экіпіроўка каманд === {| class="wikitable" !width="70"|Бренд !width="30" |# !width="350"|Зборныя |- | [[Adidas]] || align="center" | 5 || [[Зборная Германіі па футболе|Германія]], [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыя]], [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румынія]], [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- | [[Nike]] || align="center" | 5 || [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]], [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]], [[Зборная Расіі па футболе|Расія]], [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыя]], [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |- | {{нп3|Puma SE|Puma|ru|Puma (компания)}} || align="center" | 5 || [[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]], [[Зборная Італіі па футболе|Італія]], [[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]], [[Зборная Чэхіі па футболе|Чэхія]], [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]] |- | {{нп3|Umbro|Umbro|ru|Umbro}} || align="center" | 1 || [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |} === Суддзі === У правядзенні турніру бралі ўдзел дванаццаць суддзяў з дваццаццю чатырма асістэнтамі: {| class="wikitable" |- ! Футбольная<br />асацыяцыя ! Арбітр !colspan="2"| Асістэнты |- | {{Сцяг|Англія}} {{нп3|Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія|ru|Футбольная ассоциация Англии}} | {{нп3|Говард Уэб|Говард Уэб|ru|Уэбб, Говард}} | Дэрэн Кэн | Майкл Маларкі |- | {{Сцяг|Аўстрыя}} {{нп3|Аўстрыйскі футбольны саюз|Аўстрыя|ru|Австрийский футбольный союз}} | {{нп3|Конрад Плаўц|Конрад Плаўц|ru|Плауц, Конрад}} | Эгон Беройтэр | Маркус Майр |- | {{Сцяг|Бельгія}} {{нп3|Каралеўская бельгійская футбольная асацыяцыя|Бельгія|ru|Королевская бельгийская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Франк Дэ Блекерэ|Франк Дэ Блекерэ|ru|Де Блекере, Франк}} | Петэр Херманс | Алекс Верстратэн |- | {{Сцяг|Германія}} [[Нямецкі футбольны саюз|Германія]] | {{нп3|Херберт Фандэль|Херберт Фандэль|ru|Фандель, Херберт}} | Карстэн Кадах | Фолькер Вецэль |- | {{Сцяг|Грэцыя}} {{нп3|Грэчаская федэрацыя футбола|Грэцыя|ru|Греческая федерация футбола}} | {{нп3|Кірас Васарас|Кірас Васарас|ru|Вассарас, Кирос}} | Дымітрыс Базацыдзіс | Дымітрыс Сараідарыс |- | {{Сцяг|Іспанія}} {{нп3|Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія|ru|Королевская испанская футбольная федерация}} | {{нп3|Мануэль Энрыке Мехута Гансалес|Мануэль Мехута Гансалес|ru|Мехуто Гонсалес, Мануэль Энрике}} | Хуан Карлас Юстэ Хіменес | Хесус Кальва Гуадамура |- | {{Сцяг|Італія}} {{нп3|Італьянская федэрацыя футбола|Італія|ru|Итальянская федерация футбола}} | {{нп3|Раберта Разеці|Раберта Разеці|ru|Розетти, Роберто}}<ref>Судзіў фінальны матч</ref> | Алесандра Грызелі | Паала Кальканья |- | {{Сцяг|Нарвегія}} {{нп3|Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвегія|ru|Норвежская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Том Хенінг Эўрэбё|Том Хенінг Эўрэбё|ru|Эвребё, Том Хеннинг}} | Гейр-Оге Холен | Ян Петэр Рандэн<ref>{{cite web|url=http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|title=Hundredeler for treig til EM-plass|publisher=Dagbladet.no|datepublished=17.04.2008|access-date=30 июня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031034/http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}{{ref-no}}</ref> |- | {{Сцяг|Нідэрланды}} {{нп3|Каралеўскі футбольны саюз Нідэрландаў|Нідэрланды|ru|Королевский футбольный союз Нидерландов}} | {{нп3|Пітэр Вінк|Пітэр Вінк|ru|Винк, Питер}} | Адрыян Ініа | Ханс тэн Хове |- | {{Сцяг|Славакія}} {{нп3|Славацкі футбольны саюз|Славакія|ru|Словацкий футбольный союз}} | {{нп3|Любаш Міхел|Любаш Міхел|ru|Михель, Любош}} | Роман Слышка | Марцін Балка |- | {{Сцяг|Швейцарыя}} {{нп3|Швейцарскі футбольны саюз|Швейцарыя|ru|Швейцарский футбольный союз}} | {{нп3|Масіма Бузака|Масіма Бузака|ru|Бузакка, Массимо}} | Матыяс Арне | Стэфан Кюа |- | {{Сцяг|Швецыя}} {{нп3|Шведскі футбольны саюз|Швецыя|ru|Шведский футбольный союз}} | {{нп3|Петэр Фройдфельдт|Петэр Фройдфельдт|ru|Фрёйдфельдт, Петер}} | Штэфан Вітберг | Хенрык Андрэн |} == Заўвагі == <div class="reflist4" style="height: 232px; overflow: auto; padding: 3px" > {{reflist}} </div> {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008| ]] [[Катэгорыя:2008 год у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:2008 год у Швейцарыі]] 47ym2cdz41js2w89j0bs92x1no4vxsi 5176716 5176711 2026-08-06T18:09:43Z Sisjsjsj 172254 5176716 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} |гарады = '''Аўстрыя:''' [[Вена]], [[Зальцбург]], [[Інсбрук]], [[Клагенфурт]] <br />'''Швейцарыя:''' [[Базель]], [[Берн]], [[Жэнева]], [[Цюрых]] |стадыёны = 8 |час адбору = [[16 жніўня]] [[2006]] — [[21 лістапада]] [[2007]] |час = [[7 чэрвеня|7]] — [[29 чэрвеня]] [[2008]] |назва = UEFA Euro 2008 <br /> {{lang-de|''Fußball-Europameisterschaft 2008''}}<br /> {{lang-fr|''Championnat d'Europe de football 2008''}}<br /> {{lang-it|''Campionato europeo di calcio 2008''}}<br /> {{lang-rm|''Campiunadi d'Europa da ballape 2008''}} |лога = UEFA EURO 2008 New Logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|GER}} |3 месца = {{Футбол|RUS}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |другі 3 месца = {{Футбол|TUR}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |гульняў = 31 |гульняў адбор = 306 |галоў = 77 |галоў адбор = 836 |гледачоў = 1140902 |бамбардзір = {{Сцяг Іспаніі}} [[Давід Вілья]] |бамбардзір галоў = 4 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Дэвід Хілі]] |бамбардзір адбор галоў = 13 |лепшы = {{Сцяг Іспаніі}} [[Хаві]] |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|2004]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008 года''', звычайна званы '''«Еўра-2008»''' — 13-ы па ліку футбольны турнір для еўрапейскіх краін, які праходзіць раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Турнір праводзіўся сумесна [[Аўстрыя]]й і [[Швейцарыя]]й, пачаўся 7 чэрвеня [[2008]] і завяршыўся [[29 чэрвеня]] 2008 года. Гэта быў другі чэмпіянат Еўропы, гаспадарамі якога з’яўляліся дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|турнір 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. У турніры ўдзельнічалі 16 каманд. Аўстрыя і Швейцарыя аўтаматычна кваліфікаваліся як краіны-арганізатары. Астатнія 14 каманд былі вызначаны паводле вынікаў кваліфікацыйнага турніру, які пачаўся ў жніўні 2006 года. [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], як пераможца Еўра-2008, атрымала права прыняць удзел у {{нп3|Кубак канфедэрацый 2009|Кубку канфедэрацый 2009 года|ru|Кубок конфедераций 2009}} ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]. == Гаспадары чэмпіянату == У ходзе выбараў гаспадара Еўра-2008 галоўнымі кандыдатамі лічыліся 4 прэтэндэнты: [[Венгрыя]], [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], [[Грэцыя]]/[[Турцыя]] і скандынаўская чацвёрка ([[Данія]], [[Швецыя]], [[Фінляндыя]], [[Нарвегія]]). У выніку галасаванне выйгралі [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], якім і прагназавалі перамогу. Венгрыя прайграла ўжо другое галасаванне запар. У [[2004]] ў яна саступіла [[Партугалія|Партугаліі]]. Іншымі кандыдатамі, якія выбылі яшчэ да фінальнага галасавання, былі [[Шатландыя]]/[[Ірландыя]], [[Расія]] і [[Харватыя]]/[[Боснія і Герцагавіна]]. == Гарады і стадыёны == Спаборніцтвы прайшлі на васьмі стадыёнах ў абедзвюх прымаюць краінах: чатыры ў Аўстрыі і чатыры ў Швейцарыі. Кожная арэна была разлічана як мінімум на 30 тысяч гледачоў. Найбуйнейшым стадыёнам чэмпіянату быў {{нп3|Эрнст Хапель, стадыён|«Эрнст Хапель»|ru|Эрнст Хаппель (стадион)}} у [[Вена|Вене]] ўмяшчальнасцю 53295 месцаў<ref>{{cite web|url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|title=UEFA EURO 2008|access-date=08.06.2008|publisher=fussballtempel.net|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZH9Aei?url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>, на якім прайшоў фінальны матч чэмпіянату. [[Зборная Швейцарыі па футболе|Зборная Швейцарыі]] згуляла ўсе свае матчы на ​​стадыёне {{нп3|Санкт-Якаб Парк|«Санкт-Якаб Парк»|ru|Санкт-Якоб Парк}} у Базелі. На гэтай жа арэне праходзіла цырымонія адкрыцця турніру і першы матч. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборная Аўстрыі]] правяла ўсе свае матчы на ​​стадыёне «Эрнст Хапель». У [[2004]] годзе ў арганізатараў узніклі праблемы з правядзеннем будучых спаборніцтваў у [[Цюрых]]у. Першапачаткова для гэтых мэтаў планавалася рэканструяваць стадыён {{нп3|Хардтурм|«Хардтурм»|ru|Хардтурм}}. Аднак, з-за пратэстаў мясцовых жыхароў<ref>{{cite web|url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|title=УЕФА боится Евро-2008|access-date=2008-06-19|publisher=Газета.Ru|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZHofEp?url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> рэканструкцыя затрымалася і ўжо не магла быць скончана ў тэрмін. Гэта выклікала занепакоенасць ва [[УЕФА]], паколькі планавалася выкарыстаць па чатыры стадыёны ў кожнай з краін-гаспадынь турніру. Праблема вырашылася, калі арганізатары прапанавалі рэканструяваць іншую арэну — {{нп3|Летцыгрунд|«Летцыгрунд»|ru|Летцигрунд}}. У студзені [[2005]] года УЕФА зацвердзіў перагледжаны план. Стадыён «Летцыгрунд» прыняў першы футбольны матч [[23 верасня]] [[2007]] года<ref>{{cite web|url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|title=Чемпионат Европы по футболу 2008. Стадион Летцигрунд|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZRyU6m?url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|archive-date=27 студзеня 2012|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг|Аўстрыя |памер=30px}} [[Аўстрыя]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wien 3 Wappen.svg|25px]] [[Вена]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Klagenfurt COA.svg|25px]] [[Клагенфурт]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Salzburg (Stadt) COA.svg|25px]] [[Зальцбург]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:InnsbruckWappen.png|25px]] [[Інсбрук]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Эрнст Хапель, стадыён|Эрнст Хапель]]<br />Умяшчальнасць: {{s|53 295}}<br />Хатняя арэна [[Зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Хіпо-Арэна|Хіпо-Арэна|ru|Хипо-Арена}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 957}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Аустрыя Кернтэн|Аустрыя Кернтэн|ru|Аустрия Кернтен}} | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Рэд Бул Арэна, Зальцбург|Вальс-Зіцэнхайм|ru|Ред Булл Арена (Зальцбург)}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 020}}<br />Клуб: [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Цівалі Ной|Цівалі Ной|ru|Тиволи Ной}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 600}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Вакер Інсбрук|Вакер|be-x-old|Вакер Інсбрук}} |- | style="border:none;" | [[Файл:EM 2008 Elfmeter Kroatien Österreich.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Hypo Group Arena - Westansicht.JPG|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Em stadion salzburg.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Spain_vs_Sweden,_Euro_2008_01.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Чвэрцьфіналы|чвэрцьфіналы]] <br /> [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Фінал|фінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' |- ! colspan="4" | <div style="position: relative;"> [[Файл:Euro2008 venues.svg]] {{Image label|x=2.20 |y=0.21 |scale=300|text='''[[Вена]]'''}} {{Image label|x=1.76 |y=0.70 |scale=300|text='''[[Клагенфурт]]'''}} {{Image label|x=1.18 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Інсбрук]]'''}} {{Image label|x=1.62 |y=0.42 |scale=300|text='''[[Зальцбург]]'''}} {{Image label|x=0.05 |y=0.94 |scale=300|text='''[[Жэнева]]'''}} {{Image label|x=0.39 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Берн]]'''}} {{Image label|x=0.59 |y=0.60 |scale=300|text='''[[Цюрых]]'''}} {{Image label|x=0.46 |y=0.45 |scale=300|text='''[[Базель]]'''}} </div> |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' <br /><small>(уключаючы матч адкрыцця)</small> <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Четвертьфиналы|чвэрцьфіналы]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' |- | style="border:none;" | [[Файл:EURO_2008_NED_RUS_Half-time.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Stadedesuisse-2.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:CH-AL Geneva 2003-06-11.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Letzigrund 2007ii.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Санкт-Якаб Парк]]<br />Умяшчальнасць: {{s|42 000}}<br />Клуб: [[ФК Базель|Базель]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Сюіс|Стад дэ Сюіс|ru|Стад де Сюисс}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 907}}<br />Клуб: [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Жэнеў|Стад дэ Жэнеў|ru|Стад де Женев}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 228}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Сервет Жэнева|Сервет|be-x-old|Сэрвэт Жэнэва}} | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Летцыгрунд]]<br />Умяшчальнасць: {{s|30 000}}<br />Клуб: [[ФК Цюрых|Цюрых]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|25px]] [[Базель]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:CHE Bern COA.svg|25px]] [[Берн]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Genf matt.svg|25px]] [[Жэнева]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Stadt Zürich.svg|25px]] [[Цюрых]] |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг Швейцарыі|30px}} [[Швейцарыя]] |}</center> == Знакі і атрыбуты == Лагатып чэмпіянату быў распрацаваны дызайнерскай фірмай «English & Pockett». На ім сімвалічна адлюстраваны горны ландшафт, уласцівы абодвум краінам, якія прымалі чэмпіянат, і выкарыстаныя колеры іх сцягоў<ref>[http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html Логотип ЕВРО 2008 " Информационный вестник — Football Mundial] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111145244/http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. Афіцыйная мелодыя была напісана {{нп3|Рола Армстранг|Рола Армстрангам|en|Rollo Armstrong}} з {{нп3|Faithless|Faithless|ru|Faithless}} спецыяльна для УЕФА<ref name="music">{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=The official UEFA EURO 2008 music|date=28 February 2008|publisher=[[UEFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075031/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйным гімнам Еўра-2008 стала песня «Can You Hear Me», якую выканаў іспанскі спявак [[Энрыке Іглесіяс]] падчас цырымоніі закрыцця перад фіналам на стадыёне «Эрнст Хапель» у [[Вена|Вене]] 29 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=Official UEFA EURO 2008 Song: "Can You Hear Me" by Enrique Iglesias|date=20 May 2008|publisher=[[UEFA]]|access-date=20 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075025/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>. === Талісманы === 27 верасня 2006 года ў музейным комплексе {{нп3|Музейны квартал|Музейны квартал|ru|Музейный квартал}} у Вене былі прадстаўлены талісманы Еўра-2008<ref name="UefaDirect56">{{артыкул | загаловак = Trix and Flix make their debut | спасылка = http://www.uefa.com/newsfiles/484448.pdf | выданне = UefaDirect | год = 2006 | нумар = 12 (56) | старонкі = 14 }}{{ref-en}}</ref>. Імі сталі два блізнюкі Трыкс і Флікс, створаныя кампаніяй Warner Bros. Consumer Products. Яны апранутыя ў адпаведнасці з колерамі нацыянальных сцягоў Аўстрыі і Швейцарыі: Трыкс — у белай футболцы з нумарам 20, а Фликс — у чырвонай з нумарам 08. Імёны двайнят былі абраныя ў ходзе галасавання, праведзенага сярод 67 406 футбольных фанатаў Аўстрыі і Швейцарыі (Трыкс і Флікс атрымалі 63,3 % галасоў, Флітс і Бітс — 33,7 %, Загі і Зігі — 3,0 %)<ref name="Uefa702854">{{cite press release |title=UEFA EURO 2008™ in figures |publisher=Euro2008.uefa.com |date=29 мая 2008 г. |url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |format=PDF |access-date=2 июля 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318155337/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |archive-date=18 сакавіка 2009 |url-status=dead |lang=en}}</ref>. Варыянты імёнаў выбіраліся кароткія, простыя і лёгка вымаўляюцца на розных мовах. === Кубак === Перад пачаткам турніру была прадстаўлена новая версія Кубка {{нп3|Анры Дэланэ|Анры Дэланэ|ru|Делоне, Анри}}, распрацаваная кампаніяй «Asprey London»<ref>{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|title=Новый кубок на сайте УЕФА|publisher=Euro2008.uefa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421170934/http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|archive-date=21 красавіка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Ён у асноўным ідэнтычны арыгінальнаму, створанаму Арцю Бертранам у 1960 годзе. Кубак пазбавіўся мармуровага пастамента мячом, якая знаходзілася на тыльным баку. Срэбная падстава была павялічана для ўстойлівасці. Назвы краін-пераможцаў, якія перш наносіліся на пастамент, цяпер знаходзяцца на заднім баку трафея. Кубак зроблены з чыстага срэбра, важыць 8 кг, яго вышыня роўная 60 см. === Мяч === {{Асноўны артыкул|Adidas Europass}} Спецыяльна для турніру фірмай Adidas быў створаны мяч, які атрымаў назву {{нп3|Adidas Europass|«Europass»|ru|Adidas Europass}}. Прэзентацыя спартыўнага снарада прайшла 2 снежня 2007 года ў [[Люцэрн]]е падчас лёсавання фінальнага этапу «Еўра-2008»<ref name="Uefa631176">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|title=Официальный мяч ЕВРО|publisher=Euro2008.uefa.com|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416093144/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|archive-date=16 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>. Адметнай асаблівасцю мяча стала адсутнасць у яго складзе натуральных матэрыялаў. Дзякуючы гэтаму ўласцівасці снарада не мяняюцца пры змене ўмоў надвор’я (у дождж ён не ўбірае вільгаць і не становіцца цяжэй). Іншыя асаблівасці — гэта вялікая сіла ўдару, вялікая хуткасць скрута мяча, непрадказальнасць палёту<ref name="se237859">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl237859.html|title=Марко Амелиа: «Мяч Euro-2008 доставит проблем вратарям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=27 мая 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZSXblX?url=http://news.sport-express.ru/2008-05-27/237859|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref><ref name="se239139">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl239139.html|title=Чех подверг критике официальный мяч Euro|publisher=Sport-express.ru|datepublished=06 июня 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZa54Ae?url=http://news.sport-express.ru/2008-06-06/239139|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, 30 красавіка 2008 года ў Вене прэзідэнт УЕФА [[Мішэль Плаціні]] прадставіў адмысловую мадыфікацыю мяча — «Europass Gloria», распрацаваную адмыслова для фінальнага матчу чэмпіянату<ref name="euro690383">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|title=Мяч представлен в Вене|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=30 апреля 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505152112/http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|archive-date=5 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. === Дэвіз === За 500 дзён да правядзення турніру, 24 студзеня 2007 года, быў абвешчаны дэвіз «Еўра-2008»: «Дай волю эмоцыям» ({{lang-en|Expect Emotions}})<ref name="se173863">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/17/nl173863.html|title=Девизом Euro-2008 избран слоган «Дай волю эмоциям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=24 января 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZnIlHe?url=http://news.sport-express.ru/2007-01-24/173863|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Прэзідэнт УЕФА Мішэль Плаціні заявіў, што гэтая фраза «апісвае сутнасць чэмпіянату Еўропы-2008 і тое, што ён можа даць. А менавіта — эмоцыі на любы густ: радасць, засмучэнне, палёгку і нервовае напружанне аж да фінальнага свістка»<ref name="Uefa499797">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|title=Дай волю эмоциям|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=19 августа 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108094249/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|archive-date=8 студзеня 2009|url-status=dead}}</ref>. == Прызавыя грошы == УЕФА абвешчана аб агульнай суме у {{s|[[Еўра|€]] 184 000 000}} прызавых<ref>{{cite web |url=http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |title=Размер призовых |publisher=www.rusfootball.info |access-date=17 июня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621080813/http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |archive-date=21 чэрвеня 2008 |url-status=dead }}</ref>, якія размеркаваліся паміж шаснаццаццю камандамі фінальнай стадыі наступным чынам: * Па {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}} за ўдзел у фінальнай стадыі. * У кожным матчы групавой стадыі пераможца атрымлівае {{s|[[Еўра|€]] 1 000 000}}, у выпадку нічыёй абедзве каманды атрымліваюць па {{s|[[Еўра|€]] 500 000}}. * За выхад у чвэрцьфінал каманды атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 2 000 000}}. * Паўфіналісты атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 3 000 000}}. * Сярэбраны прызёр атрымае {{s|[[Еўра|€]] 4 500 000}}. * Пераможца атрымае {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. === Размеркаванне прызавых === * Максімальна магчымая сума прызавых склала {{s|[[Еўра|€]] 23 000 000}}. Менавіта такую ​​суму атрымала зборная [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]], якая атрымала перамогі ва ўсіх сваіх матчах фінальнай стадыі. * Сума прызавых зборнай [[Зборная Германіі па футболе|Германіі]] склала {{s|[[Еўра|€]] 19 000 000}}. * Паўфіналісты, зборныя [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыі]] і [[Зборная Расіі па футболе|Расіі]], атрымалі прызавыя ў памеры па {{s|[[Еўра|€]] 14 500 000}}. * Самая мінімальная сума прызавых ў зборнай [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыі]] — {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. Пераможцы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўра-2004]] прайгралі ўсе тры гульні групавога этапу. == Адборачныя гульні == {{main|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір}} Лёсаванне адборачнага цыкла праходзіла ў [[Мантро]], [[Швейцарыя]], [[27 студзеня]] 2006 года ў 12:00 па [[Цэнтральнаеўрапейскі час|мясцоваму часу]]. Адборачны тур пачаўся ў жніўні 2006 года, праз месяц пасля завяршэння [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]]. Аўстрыя і Швейцарыя атрымалі права ўзяць удзел у фінальнай стадыі як краіны-гаспадыні. Кваліфікацыйны фармат трохі змяніўся ў параўнанні з папярэднімі турнірамі: пераможцы і другія каманды з кожнай групы наўпрост трапілі ў фінальную частку чэмпіянату — стыкавых матчаў не было. Шэсць з сямі груп складаліся з 7 камандаў, яшчэ адна — з 8 камандаў. === Адборачныя групы === {| class="wikitable" width="100%" |- !width="25%"|Група A !width="25%"|Група B !width="25%"|Група C !width="25%"|Група D |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|POL}} * {{Футбол|POR}} * {{Футбол|SRB}} * {{Футбол|FIN}} * {{Футбол|BEL}} * {{Футбол|KAZ}} * {{Футбол|ARM}} * {{Футбол|AZE}} | * {{Футбол|ITA}} * {{Футбол|FRA}} * {{Футбол|SCO}} * {{Футбол|UKR}} * {{Футбол|LTU}} * {{Футбол|GEO}} * {{Футбол|FRO}} | * {{Футбол|GRE}} * {{Футбол|TUR}} * {{Футбол|NOR}} * {{Футбол|BIH}} * {{Футбол|HUN}} * {{Футбол|MDA}} * {{Футбол|MLT}} | * {{Футбол|CZE}} * {{Футбол|GER}} * {{Футбол|IRL}} * {{Футбол|SVK}} * {{Футбол|WAL}} * {{Футбол|CYP}} * {{Футбол|SMR}} |- !Група E !Група F !Група G !&nbsp; |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|CRO}} * {{Футбол|RUS}} * {{Футбол|ENG}} * {{Футбол|ISR}} * {{Футбол|MKD||||Македонія}} * {{Футбол|EST}} * {{Футбол|AND}} | * {{Футбол|ESP}} * {{Футбол|SWE}} * {{Футбол|DEN}} * {{Футбол|NIR}} * {{Футбол|LVA}} * {{Футбол|ISL}} * {{Футбол|LIE}} | * {{Футбол|ROU}} * {{Футбол|NED}} * {{Футбол|BUL}} * {{Футбол|BLR}} * {{Футбол|SVN}} * {{Футбол|ALB}} * {{Футбол|LUX}} | |} == Фінальны турнір == === Лёсаванне === Паводле рэгламенту, дзве краіны-гаспадыні турніру і чэмпіёны [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўропы 2004]] года, [[зборная Грэцыі па футболе|зборная Грэцыі]], атрымалі месцы ў першым кошыку аўтаматычна. Да іх далучылася [[зборная Нідэрландаў па футболе|зборная Нідэрландаў]], якая мела найвышэйшы рэйтынг паводле вынікаў адборачных турніраў да «[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]]» і да «Еўра-2008». Па астатніх кошыках каманды былі размеркаваны ў залежнасці ад каэфіцыента. У выпадку роўнасці каэфіцыента ў разлік браліся вынікі адборачнага цыкла да «Еўра-2008»: сярэдняя розніца мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў на выездзе, а ў выпадку роўнасці ўсіх паказнікаў — жэрабя. {| valign="top" |- | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 1 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|SUI}} || 2,011 |- | {{Футбол|AUT}} || 1,989 |- | {{Футбол|GRE}} || 2,167 |- | {{Футбол|NED}} || 2,417 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 2 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|CRO}} || 2,409 |- | {{Футбол|ITA}} || 2,364 |- | {{Футбол|CZE}} || 2,333 |- | {{Футбол|SWE}} || 2,273 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 3 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|ROU}} || 2,250 |- | {{Футбол|GER}} || 2,250 |- | {{Футбол|POR}} || 2,192 |- | {{Футбол|ESP}} || 2,182 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 4 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|POL}} || 2,167 |- | {{Футбол|FRA}} || 2,091 |- | {{Футбол|TUR}} || 1,958 |- | {{Футбол|RUS}} || 1,958 |} |} === Удзельнікі === Чэмпіёнствы зборнай пазначаны '''тлустым''' {| class="wikitable" style=border-collapse:collapse border=1 cellspacing=0 cellpadding=5 width=100% |- align=center bgcolor=#efefef !Каманда !Кваліфікавана як !Дата кваліфікацыі !Папярэднія ўдзелы ў чэмпіянаце |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|AUT}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GER}} |2 месца ў групе D||[[13 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|9 ('''{{ЧЕф|1972}}'''^[[#1|1]], {{ЧЕф|1976}}^[[#1|1]], '''{{ЧЕф|1980}}'''^[[#1|1]], {{ЧЕф|1984}}^[[#1|1]], {{ЧЕф|1988}}^[[#1|1]], {{ЧЕф|1992}}, '''{{ЧЕф|1996}}''', {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GRE}} |1 месца ў групе C||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|2004}}''') |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ESP}} |1 месца ў групе F||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ('''{{ЧЕф|1964}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ITA}} |1 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ('''{{ЧЕф|1968}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|NED}} |2 месца ў групе G||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ({{ЧЕф|1976}}, {{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|1988}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POL}} |1 месца ў групе A||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POR}} |2 месца ў групе A||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|4 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|RUS}} |2 месца ў групе E||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|8 ('''{{ЧЕф|1960}}'''^[[#2|2]], {{ЧЕф|1964}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1968}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1972}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1988}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1992}}^[[#3|3]], {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ROU}} |1 месца ў групе G||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|TUR}} |2 месца ў групе C||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|FRA}} |2 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}, '''{{ЧЕф|1984}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, '''{{ЧЕф|2000}}''', {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CRO}} |1 месца ў групе E||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CZE}} |1 месца ў групе D||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}^[[#4|4]], '''{{ЧЕф|1976}}'''^[[#4|4]], {{ЧЕф|1980}}^[[#4|4]], {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SUI}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SWE}} |2 месца ў групе F||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |} [[Файл:Euro 2008.png|thumb|right|350px|Удзельнікі чэмпіянату.]] : <div id="1">¹ Зборная {{Футбол|FRG}}</div> : <div id="2">² Зборная {{Футбол|URS}}</div> : <div id="3">³ Зборная [[Файл:Flag of the CIS (UEFA Euro 1992, 2-1).svg|border|22px]] [[Зборная СНД па футболе|СНД]]</div> : <div id="4">⁴ Зборная {{сцяг Чэхаславакіі}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакіі]]</div> === Склады каманд === Паводле рэгламенту, склады камандаў-удзельніц чэмпіянату павінны былі быць абвешчаны за дзесяць дзён да першага матча турніру, то бок да [[28 мая]] [[2008]] года. Усяго ў заяву маглі быць занесены 23 футбалісты (улучаючы 3 брамнікаў). Да першага згулянага матча каманды маюць права замяніць траўмаваных футбалістаў. === Экіпіроўка каманд === {| class="wikitable" !width="70"|Бренд !width="30" |# !width="350"|Зборныя |- | [[Adidas]] || align="center" | 5 || [[Зборная Германіі па футболе|Германія]], [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыя]], [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румынія]], [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- | [[Nike]] || align="center" | 5 || [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]], [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]], [[Зборная Расіі па футболе|Расія]], [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыя]], [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |- | {{нп3|Puma SE|Puma|ru|Puma (компания)}} || align="center" | 5 || [[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]], [[Зборная Італіі па футболе|Італія]], [[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]], [[Зборная Чэхіі па футболе|Чэхія]], [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]] |- | {{нп3|Umbro|Umbro|ru|Umbro}} || align="center" | 1 || [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |} === Суддзі === У правядзенні турніру бралі ўдзел дванаццаць суддзяў з дваццаццю чатырма асістэнтамі: {| class="wikitable" |- ! Футбольная<br />асацыяцыя ! Арбітр !colspan="2"| Асістэнты |- | {{Сцяг|Англія}} {{нп3|Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія|ru|Футбольная ассоциация Англии}} | {{нп3|Говард Уэб|Говард Уэб|ru|Уэбб, Говард}} | Дэрэн Кэн | Майкл Маларкі |- | {{Сцяг|Аўстрыя}} {{нп3|Аўстрыйскі футбольны саюз|Аўстрыя|ru|Австрийский футбольный союз}} | {{нп3|Конрад Плаўц|Конрад Плаўц|ru|Плауц, Конрад}} | Эгон Беройтэр | Маркус Майр |- | {{Сцяг|Бельгія}} {{нп3|Каралеўская бельгійская футбольная асацыяцыя|Бельгія|ru|Королевская бельгийская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Франк Дэ Блекерэ|Франк Дэ Блекерэ|ru|Де Блекере, Франк}} | Петэр Херманс | Алекс Верстратэн |- | {{Сцяг|Германія}} [[Нямецкі футбольны саюз|Германія]] | {{нп3|Херберт Фандэль|Херберт Фандэль|ru|Фандель, Херберт}} | Карстэн Кадах | Фолькер Вецэль |- | {{Сцяг|Грэцыя}} {{нп3|Грэчаская федэрацыя футбола|Грэцыя|ru|Греческая федерация футбола}} | {{нп3|Кірас Васарас|Кірас Васарас|ru|Вассарас, Кирос}} | Дымітрыс Базацыдзіс | Дымітрыс Сараідарыс |- | {{Сцяг|Іспанія}} {{нп3|Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія|ru|Королевская испанская футбольная федерация}} | {{нп3|Мануэль Энрыке Мехута Гансалес|Мануэль Мехута Гансалес|ru|Мехуто Гонсалес, Мануэль Энрике}} | Хуан Карлас Юстэ Хіменес | Хесус Кальва Гуадамура |- | {{Сцяг|Італія}} {{нп3|Італьянская федэрацыя футбола|Італія|ru|Итальянская федерация футбола}} | {{нп3|Раберта Разеці|Раберта Разеці|ru|Розетти, Роберто}}<ref>Судзіў фінальны матч</ref> | Алесандра Грызелі | Паала Кальканья |- | {{Сцяг|Нарвегія}} {{нп3|Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвегія|ru|Норвежская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Том Хенінг Эўрэбё|Том Хенінг Эўрэбё|ru|Эвребё, Том Хеннинг}} | Гейр-Оге Холен | Ян Петэр Рандэн<ref>{{cite web|url=http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|title=Hundredeler for treig til EM-plass|publisher=Dagbladet.no|datepublished=17.04.2008|access-date=30 июня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031034/http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}{{ref-no}}</ref> |- | {{Сцяг|Нідэрланды}} {{нп3|Каралеўскі футбольны саюз Нідэрландаў|Нідэрланды|ru|Королевский футбольный союз Нидерландов}} | {{нп3|Пітэр Вінк|Пітэр Вінк|ru|Винк, Питер}} | Адрыян Ініа | Ханс тэн Хове |- | {{Сцяг|Славакія}} {{нп3|Славацкі футбольны саюз|Славакія|ru|Словацкий футбольный союз}} | {{нп3|Любаш Міхел|Любаш Міхел|ru|Михель, Любош}} | Роман Слышка | Марцін Балка |- | {{Сцяг|Швейцарыя}} {{нп3|Швейцарскі футбольны саюз|Швейцарыя|ru|Швейцарский футбольный союз}} | {{нп3|Масіма Бузака|Масіма Бузака|ru|Бузакка, Массимо}} | Матыяс Арне | Стэфан Кюа |- | {{Сцяг|Швецыя}} {{нп3|Шведскі футбольны саюз|Швецыя|ru|Шведский футбольный союз}} | {{нп3|Петэр Фройдфельдт|Петэр Фройдфельдт|ru|Фрёйдфельдт, Петер}} | Штэфан Вітберг | Хенрык Андрэн |} == Заўвагі == <div class="reflist4" style="height: 232px; overflow: auto; padding: 3px" > {{reflist}} </div> {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008| ]] [[Катэгорыя:2008 год у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:2008 год у Швейцарыі]] a4zzo07gwalzldvmhd7gh9gzisbeqq4 5176721 5176716 2026-08-06T18:15:31Z Sisjsjsj 172254 5176721 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} |гарады = '''Аўстрыя:''' [[Вена]], [[Зальцбург]], [[Інсбрук]], [[Клагенфурт]] <br />'''Швейцарыя:''' [[Базель]], [[Берн]], [[Жэнева]], [[Цюрых]] |стадыёны = 8 |час адбору = [[16 жніўня]] [[2006]] — [[21 лістапада]] [[2007]] |час = [[7 чэрвеня|7]] — [[29 чэрвеня]] [[2008]] |назва = UEFA Euro 2008 <br /> {{lang-de|''Fußball-Europameisterschaft 2008''}}<br /> {{lang-fr|''Championnat d'Europe de football 2008''}}<br /> {{lang-it|''Campionato europeo di calcio 2008''}}<br /> {{lang-rm|''Campiunadi d'Europa da ballape 2008''}} |лога = UEFA EURO 2008 New Logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|GER}} |гульняў = 31 |гульняў адбор = 306 |галоў = 77 |галоў адбор = 836 |гледачоў = 1140902 |бамбардзір = {{Сцяг Іспаніі}} [[Давід Вілья]] |бамбардзір галоў = 4 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Дэвід Хілі]] |бамбардзір адбор галоў = 13 |лепшы = {{Сцяг Іспаніі}} [[Хаві]] |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|2004]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008 года''', звычайна званы '''«Еўра-2008»''' — 13-ы па ліку футбольны турнір для еўрапейскіх краін, які праходзіць раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Турнір праводзіўся сумесна [[Аўстрыя]]й і [[Швейцарыя]]й, пачаўся 7 чэрвеня [[2008]] і завяршыўся [[29 чэрвеня]] 2008 года. Гэта быў другі чэмпіянат Еўропы, гаспадарамі якога з’яўляліся дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|турнір 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. У турніры ўдзельнічалі 16 каманд. Аўстрыя і Швейцарыя аўтаматычна кваліфікаваліся як краіны-арганізатары. Астатнія 14 каманд былі вызначаны паводле вынікаў кваліфікацыйнага турніру, які пачаўся ў жніўні 2006 года. [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], як пераможца Еўра-2008, атрымала права прыняць удзел у {{нп3|Кубак канфедэрацый 2009|Кубку канфедэрацый 2009 года|ru|Кубок конфедераций 2009}} ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]. == Гаспадары чэмпіянату == У ходзе выбараў гаспадара Еўра-2008 галоўнымі кандыдатамі лічыліся 4 прэтэндэнты: [[Венгрыя]], [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], [[Грэцыя]]/[[Турцыя]] і скандынаўская чацвёрка ([[Данія]], [[Швецыя]], [[Фінляндыя]], [[Нарвегія]]). У выніку галасаванне выйгралі [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], якім і прагназавалі перамогу. Венгрыя прайграла ўжо другое галасаванне запар. У [[2004]] ў яна саступіла [[Партугалія|Партугаліі]]. Іншымі кандыдатамі, якія выбылі яшчэ да фінальнага галасавання, былі [[Шатландыя]]/[[Ірландыя]], [[Расія]] і [[Харватыя]]/[[Боснія і Герцагавіна]]. == Гарады і стадыёны == Спаборніцтвы прайшлі на васьмі стадыёнах ў абедзвюх прымаюць краінах: чатыры ў Аўстрыі і чатыры ў Швейцарыі. Кожная арэна была разлічана як мінімум на 30 тысяч гледачоў. Найбуйнейшым стадыёнам чэмпіянату быў {{нп3|Эрнст Хапель, стадыён|«Эрнст Хапель»|ru|Эрнст Хаппель (стадион)}} у [[Вена|Вене]] ўмяшчальнасцю 53295 месцаў<ref>{{cite web|url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|title=UEFA EURO 2008|access-date=08.06.2008|publisher=fussballtempel.net|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZH9Aei?url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>, на якім прайшоў фінальны матч чэмпіянату. [[Зборная Швейцарыі па футболе|Зборная Швейцарыі]] згуляла ўсе свае матчы на ​​стадыёне {{нп3|Санкт-Якаб Парк|«Санкт-Якаб Парк»|ru|Санкт-Якоб Парк}} у Базелі. На гэтай жа арэне праходзіла цырымонія адкрыцця турніру і першы матч. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборная Аўстрыі]] правяла ўсе свае матчы на ​​стадыёне «Эрнст Хапель». У [[2004]] годзе ў арганізатараў узніклі праблемы з правядзеннем будучых спаборніцтваў у [[Цюрых]]у. Першапачаткова для гэтых мэтаў планавалася рэканструяваць стадыён {{нп3|Хардтурм|«Хардтурм»|ru|Хардтурм}}. Аднак, з-за пратэстаў мясцовых жыхароў<ref>{{cite web|url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|title=УЕФА боится Евро-2008|access-date=2008-06-19|publisher=Газета.Ru|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZHofEp?url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> рэканструкцыя затрымалася і ўжо не магла быць скончана ў тэрмін. Гэта выклікала занепакоенасць ва [[УЕФА]], паколькі планавалася выкарыстаць па чатыры стадыёны ў кожнай з краін-гаспадынь турніру. Праблема вырашылася, калі арганізатары прапанавалі рэканструяваць іншую арэну — {{нп3|Летцыгрунд|«Летцыгрунд»|ru|Летцигрунд}}. У студзені [[2005]] года УЕФА зацвердзіў перагледжаны план. Стадыён «Летцыгрунд» прыняў першы футбольны матч [[23 верасня]] [[2007]] года<ref>{{cite web|url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|title=Чемпионат Европы по футболу 2008. Стадион Летцигрунд|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZRyU6m?url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|archive-date=27 студзеня 2012|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг|Аўстрыя |памер=30px}} [[Аўстрыя]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wien 3 Wappen.svg|25px]] [[Вена]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Klagenfurt COA.svg|25px]] [[Клагенфурт]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Salzburg (Stadt) COA.svg|25px]] [[Зальцбург]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:InnsbruckWappen.png|25px]] [[Інсбрук]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Эрнст Хапель, стадыён|Эрнст Хапель]]<br />Умяшчальнасць: {{s|53 295}}<br />Хатняя арэна [[Зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Хіпо-Арэна|Хіпо-Арэна|ru|Хипо-Арена}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 957}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Аустрыя Кернтэн|Аустрыя Кернтэн|ru|Аустрия Кернтен}} | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Рэд Бул Арэна, Зальцбург|Вальс-Зіцэнхайм|ru|Ред Булл Арена (Зальцбург)}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 020}}<br />Клуб: [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Цівалі Ной|Цівалі Ной|ru|Тиволи Ной}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 600}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Вакер Інсбрук|Вакер|be-x-old|Вакер Інсбрук}} |- | style="border:none;" | [[Файл:EM 2008 Elfmeter Kroatien Österreich.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Hypo Group Arena - Westansicht.JPG|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Em stadion salzburg.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Spain_vs_Sweden,_Euro_2008_01.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Чвэрцьфіналы|чвэрцьфіналы]] <br /> [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Фінал|фінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' |- ! colspan="4" | <div style="position: relative;"> [[Файл:Euro2008 venues.svg]] {{Image label|x=2.20 |y=0.21 |scale=300|text='''[[Вена]]'''}} {{Image label|x=1.76 |y=0.70 |scale=300|text='''[[Клагенфурт]]'''}} {{Image label|x=1.18 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Інсбрук]]'''}} {{Image label|x=1.62 |y=0.42 |scale=300|text='''[[Зальцбург]]'''}} {{Image label|x=0.05 |y=0.94 |scale=300|text='''[[Жэнева]]'''}} {{Image label|x=0.39 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Берн]]'''}} {{Image label|x=0.59 |y=0.60 |scale=300|text='''[[Цюрых]]'''}} {{Image label|x=0.46 |y=0.45 |scale=300|text='''[[Базель]]'''}} </div> |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' <br /><small>(уключаючы матч адкрыцця)</small> <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Четвертьфиналы|чвэрцьфіналы]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' |- | style="border:none;" | [[Файл:EURO_2008_NED_RUS_Half-time.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Stadedesuisse-2.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:CH-AL Geneva 2003-06-11.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Letzigrund 2007ii.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Санкт-Якаб Парк]]<br />Умяшчальнасць: {{s|42 000}}<br />Клуб: [[ФК Базель|Базель]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Сюіс|Стад дэ Сюіс|ru|Стад де Сюисс}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 907}}<br />Клуб: [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Жэнеў|Стад дэ Жэнеў|ru|Стад де Женев}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 228}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Сервет Жэнева|Сервет|be-x-old|Сэрвэт Жэнэва}} | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Летцыгрунд]]<br />Умяшчальнасць: {{s|30 000}}<br />Клуб: [[ФК Цюрых|Цюрых]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|25px]] [[Базель]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:CHE Bern COA.svg|25px]] [[Берн]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Genf matt.svg|25px]] [[Жэнева]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Stadt Zürich.svg|25px]] [[Цюрых]] |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг Швейцарыі|30px}} [[Швейцарыя]] |}</center> == Знакі і атрыбуты == Лагатып чэмпіянату быў распрацаваны дызайнерскай фірмай «English & Pockett». На ім сімвалічна адлюстраваны горны ландшафт, уласцівы абодвум краінам, якія прымалі чэмпіянат, і выкарыстаныя колеры іх сцягоў<ref>[http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html Логотип ЕВРО 2008 " Информационный вестник — Football Mundial] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111145244/http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. Афіцыйная мелодыя была напісана {{нп3|Рола Армстранг|Рола Армстрангам|en|Rollo Armstrong}} з {{нп3|Faithless|Faithless|ru|Faithless}} спецыяльна для УЕФА<ref name="music">{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=The official UEFA EURO 2008 music|date=28 February 2008|publisher=[[UEFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075031/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйным гімнам Еўра-2008 стала песня «Can You Hear Me», якую выканаў іспанскі спявак [[Энрыке Іглесіяс]] падчас цырымоніі закрыцця перад фіналам на стадыёне «Эрнст Хапель» у [[Вена|Вене]] 29 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=Official UEFA EURO 2008 Song: "Can You Hear Me" by Enrique Iglesias|date=20 May 2008|publisher=[[UEFA]]|access-date=20 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075025/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>. === Талісманы === 27 верасня 2006 года ў музейным комплексе {{нп3|Музейны квартал|Музейны квартал|ru|Музейный квартал}} у Вене былі прадстаўлены талісманы Еўра-2008<ref name="UefaDirect56">{{артыкул | загаловак = Trix and Flix make their debut | спасылка = http://www.uefa.com/newsfiles/484448.pdf | выданне = UefaDirect | год = 2006 | нумар = 12 (56) | старонкі = 14 }}{{ref-en}}</ref>. Імі сталі два блізнюкі Трыкс і Флікс, створаныя кампаніяй Warner Bros. Consumer Products. Яны апранутыя ў адпаведнасці з колерамі нацыянальных сцягоў Аўстрыі і Швейцарыі: Трыкс — у белай футболцы з нумарам 20, а Фликс — у чырвонай з нумарам 08. Імёны двайнят былі абраныя ў ходзе галасавання, праведзенага сярод 67 406 футбольных фанатаў Аўстрыі і Швейцарыі (Трыкс і Флікс атрымалі 63,3 % галасоў, Флітс і Бітс — 33,7 %, Загі і Зігі — 3,0 %)<ref name="Uefa702854">{{cite press release |title=UEFA EURO 2008™ in figures |publisher=Euro2008.uefa.com |date=29 мая 2008 г. |url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |format=PDF |access-date=2 июля 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318155337/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |archive-date=18 сакавіка 2009 |url-status=dead |lang=en}}</ref>. Варыянты імёнаў выбіраліся кароткія, простыя і лёгка вымаўляюцца на розных мовах. === Кубак === Перад пачаткам турніру была прадстаўлена новая версія Кубка {{нп3|Анры Дэланэ|Анры Дэланэ|ru|Делоне, Анри}}, распрацаваная кампаніяй «Asprey London»<ref>{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|title=Новый кубок на сайте УЕФА|publisher=Euro2008.uefa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421170934/http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|archive-date=21 красавіка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Ён у асноўным ідэнтычны арыгінальнаму, створанаму Арцю Бертранам у 1960 годзе. Кубак пазбавіўся мармуровага пастамента мячом, якая знаходзілася на тыльным баку. Срэбная падстава была павялічана для ўстойлівасці. Назвы краін-пераможцаў, якія перш наносіліся на пастамент, цяпер знаходзяцца на заднім баку трафея. Кубак зроблены з чыстага срэбра, важыць 8 кг, яго вышыня роўная 60 см. === Мяч === {{Асноўны артыкул|Adidas Europass}} Спецыяльна для турніру фірмай Adidas быў створаны мяч, які атрымаў назву {{нп3|Adidas Europass|«Europass»|ru|Adidas Europass}}. Прэзентацыя спартыўнага снарада прайшла 2 снежня 2007 года ў [[Люцэрн]]е падчас лёсавання фінальнага этапу «Еўра-2008»<ref name="Uefa631176">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|title=Официальный мяч ЕВРО|publisher=Euro2008.uefa.com|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416093144/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|archive-date=16 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>. Адметнай асаблівасцю мяча стала адсутнасць у яго складзе натуральных матэрыялаў. Дзякуючы гэтаму ўласцівасці снарада не мяняюцца пры змене ўмоў надвор’я (у дождж ён не ўбірае вільгаць і не становіцца цяжэй). Іншыя асаблівасці — гэта вялікая сіла ўдару, вялікая хуткасць скрута мяча, непрадказальнасць палёту<ref name="se237859">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl237859.html|title=Марко Амелиа: «Мяч Euro-2008 доставит проблем вратарям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=27 мая 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZSXblX?url=http://news.sport-express.ru/2008-05-27/237859|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref><ref name="se239139">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl239139.html|title=Чех подверг критике официальный мяч Euro|publisher=Sport-express.ru|datepublished=06 июня 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZa54Ae?url=http://news.sport-express.ru/2008-06-06/239139|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, 30 красавіка 2008 года ў Вене прэзідэнт УЕФА [[Мішэль Плаціні]] прадставіў адмысловую мадыфікацыю мяча — «Europass Gloria», распрацаваную адмыслова для фінальнага матчу чэмпіянату<ref name="euro690383">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|title=Мяч представлен в Вене|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=30 апреля 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505152112/http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|archive-date=5 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. === Дэвіз === За 500 дзён да правядзення турніру, 24 студзеня 2007 года, быў абвешчаны дэвіз «Еўра-2008»: «Дай волю эмоцыям» ({{lang-en|Expect Emotions}})<ref name="se173863">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/17/nl173863.html|title=Девизом Euro-2008 избран слоган «Дай волю эмоциям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=24 января 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZnIlHe?url=http://news.sport-express.ru/2007-01-24/173863|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Прэзідэнт УЕФА Мішэль Плаціні заявіў, што гэтая фраза «апісвае сутнасць чэмпіянату Еўропы-2008 і тое, што ён можа даць. А менавіта — эмоцыі на любы густ: радасць, засмучэнне, палёгку і нервовае напружанне аж да фінальнага свістка»<ref name="Uefa499797">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|title=Дай волю эмоциям|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=19 августа 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108094249/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|archive-date=8 студзеня 2009|url-status=dead}}</ref>. == Прызавыя грошы == УЕФА абвешчана аб агульнай суме у {{s|[[Еўра|€]] 184 000 000}} прызавых<ref>{{cite web |url=http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |title=Размер призовых |publisher=www.rusfootball.info |access-date=17 июня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621080813/http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |archive-date=21 чэрвеня 2008 |url-status=dead }}</ref>, якія размеркаваліся паміж шаснаццаццю камандамі фінальнай стадыі наступным чынам: * Па {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}} за ўдзел у фінальнай стадыі. * У кожным матчы групавой стадыі пераможца атрымлівае {{s|[[Еўра|€]] 1 000 000}}, у выпадку нічыёй абедзве каманды атрымліваюць па {{s|[[Еўра|€]] 500 000}}. * За выхад у чвэрцьфінал каманды атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 2 000 000}}. * Паўфіналісты атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 3 000 000}}. * Сярэбраны прызёр атрымае {{s|[[Еўра|€]] 4 500 000}}. * Пераможца атрымае {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. === Размеркаванне прызавых === * Максімальна магчымая сума прызавых склала {{s|[[Еўра|€]] 23 000 000}}. Менавіта такую ​​суму атрымала зборная [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]], якая атрымала перамогі ва ўсіх сваіх матчах фінальнай стадыі. * Сума прызавых зборнай [[Зборная Германіі па футболе|Германіі]] склала {{s|[[Еўра|€]] 19 000 000}}. * Паўфіналісты, зборныя [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыі]] і [[Зборная Расіі па футболе|Расіі]], атрымалі прызавыя ў памеры па {{s|[[Еўра|€]] 14 500 000}}. * Самая мінімальная сума прызавых ў зборнай [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыі]] — {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. Пераможцы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўра-2004]] прайгралі ўсе тры гульні групавога этапу. == Адборачныя гульні == {{main|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір}} Лёсаванне адборачнага цыкла праходзіла ў [[Мантро]], [[Швейцарыя]], [[27 студзеня]] 2006 года ў 12:00 па [[Цэнтральнаеўрапейскі час|мясцоваму часу]]. Адборачны тур пачаўся ў жніўні 2006 года, праз месяц пасля завяршэння [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]]. Аўстрыя і Швейцарыя атрымалі права ўзяць удзел у фінальнай стадыі як краіны-гаспадыні. Кваліфікацыйны фармат трохі змяніўся ў параўнанні з папярэднімі турнірамі: пераможцы і другія каманды з кожнай групы наўпрост трапілі ў фінальную частку чэмпіянату — стыкавых матчаў не было. Шэсць з сямі груп складаліся з 7 камандаў, яшчэ адна — з 8 камандаў. === Адборачныя групы === {| class="wikitable" width="100%" |- !width="25%"|Група A !width="25%"|Група B !width="25%"|Група C !width="25%"|Група D |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|POL}} * {{Футбол|POR}} * {{Футбол|SRB}} * {{Футбол|FIN}} * {{Футбол|BEL}} * {{Футбол|KAZ}} * {{Футбол|ARM}} * {{Футбол|AZE}} | * {{Футбол|ITA}} * {{Футбол|FRA}} * {{Футбол|SCO}} * {{Футбол|UKR}} * {{Футбол|LTU}} * {{Футбол|GEO}} * {{Футбол|FRO}} | * {{Футбол|GRE}} * {{Футбол|TUR}} * {{Футбол|NOR}} * {{Футбол|BIH}} * {{Футбол|HUN}} * {{Футбол|MDA}} * {{Футбол|MLT}} | * {{Футбол|CZE}} * {{Футбол|GER}} * {{Футбол|IRL}} * {{Футбол|SVK}} * {{Футбол|WAL}} * {{Футбол|CYP}} * {{Футбол|SMR}} |- !Група E !Група F !Група G !&nbsp; |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|CRO}} * {{Футбол|RUS}} * {{Футбол|ENG}} * {{Футбол|ISR}} * {{Футбол|MKD||||Македонія}} * {{Футбол|EST}} * {{Футбол|AND}} | * {{Футбол|ESP}} * {{Футбол|SWE}} * {{Футбол|DEN}} * {{Футбол|NIR}} * {{Футбол|LVA}} * {{Футбол|ISL}} * {{Футбол|LIE}} | * {{Футбол|ROU}} * {{Футбол|NED}} * {{Футбол|BUL}} * {{Футбол|BLR}} * {{Футбол|SVN}} * {{Футбол|ALB}} * {{Футбол|LUX}} | |} == Фінальны турнір == === Лёсаванне === Паводле рэгламенту, дзве краіны-гаспадыні турніру і чэмпіёны [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўропы 2004]] года, [[зборная Грэцыі па футболе|зборная Грэцыі]], атрымалі месцы ў першым кошыку аўтаматычна. Да іх далучылася [[зборная Нідэрландаў па футболе|зборная Нідэрландаў]], якая мела найвышэйшы рэйтынг паводле вынікаў адборачных турніраў да «[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]]» і да «Еўра-2008». Па астатніх кошыках каманды былі размеркаваны ў залежнасці ад каэфіцыента. У выпадку роўнасці каэфіцыента ў разлік браліся вынікі адборачнага цыкла да «Еўра-2008»: сярэдняя розніца мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў на выездзе, а ў выпадку роўнасці ўсіх паказнікаў — жэрабя. {| valign="top" |- | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 1 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|SUI}} || 2,011 |- | {{Футбол|AUT}} || 1,989 |- | {{Футбол|GRE}} || 2,167 |- | {{Футбол|NED}} || 2,417 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 2 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|CRO}} || 2,409 |- | {{Футбол|ITA}} || 2,364 |- | {{Футбол|CZE}} || 2,333 |- | {{Футбол|SWE}} || 2,273 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 3 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|ROU}} || 2,250 |- | {{Футбол|GER}} || 2,250 |- | {{Футбол|POR}} || 2,192 |- | {{Футбол|ESP}} || 2,182 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 4 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|POL}} || 2,167 |- | {{Футбол|FRA}} || 2,091 |- | {{Футбол|TUR}} || 1,958 |- | {{Футбол|RUS}} || 1,958 |} |} === Удзельнікі === Чэмпіёнствы зборнай пазначаны '''тлустым''' {| class="wikitable" style=border-collapse:collapse border=1 cellspacing=0 cellpadding=5 width=100% |- align=center bgcolor=#efefef !Каманда !Кваліфікавана як !Дата кваліфікацыі !Папярэднія ўдзелы ў чэмпіянаце |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|AUT}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GER}} |2 месца ў групе D||[[13 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|9 ('''{{ЧЕф|1972}}'''^[[#1|1]], {{ЧЕф|1976}}^[[#1|1]], '''{{ЧЕф|1980}}'''^[[#1|1]], {{ЧЕф|1984}}^[[#1|1]], {{ЧЕф|1988}}^[[#1|1]], {{ЧЕф|1992}}, '''{{ЧЕф|1996}}''', {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GRE}} |1 месца ў групе C||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|2004}}''') |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ESP}} |1 месца ў групе F||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ('''{{ЧЕф|1964}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ITA}} |1 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ('''{{ЧЕф|1968}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|NED}} |2 месца ў групе G||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ({{ЧЕф|1976}}, {{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|1988}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POL}} |1 месца ў групе A||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POR}} |2 месца ў групе A||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|4 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|RUS}} |2 месца ў групе E||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|8 ('''{{ЧЕф|1960}}'''^[[#2|2]], {{ЧЕф|1964}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1968}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1972}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1988}}^[[#2|2]], {{ЧЕф|1992}}^[[#3|3]], {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ROU}} |1 месца ў групе G||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|TUR}} |2 месца ў групе C||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|FRA}} |2 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}, '''{{ЧЕф|1984}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, '''{{ЧЕф|2000}}''', {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CRO}} |1 месца ў групе E||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CZE}} |1 месца ў групе D||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}^[[#4|4]], '''{{ЧЕф|1976}}'''^[[#4|4]], {{ЧЕф|1980}}^[[#4|4]], {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SUI}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SWE}} |2 месца ў групе F||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |} [[Файл:Euro 2008.png|thumb|right|350px|Удзельнікі чэмпіянату.]] : <div id="1">¹ Зборная {{Футбол|FRG}}</div> : <div id="2">² Зборная {{Футбол|URS}}</div> : <div id="3">³ Зборная [[Файл:Flag of the CIS (UEFA Euro 1992, 2-1).svg|border|22px]] [[Зборная СНД па футболе|СНД]]</div> : <div id="4">⁴ Зборная {{сцяг Чэхаславакіі}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакіі]]</div> === Склады каманд === Паводле рэгламенту, склады камандаў-удзельніц чэмпіянату павінны былі быць абвешчаны за дзесяць дзён да першага матча турніру, то бок да [[28 мая]] [[2008]] года. Усяго ў заяву маглі быць занесены 23 футбалісты (улучаючы 3 брамнікаў). Да першага згулянага матча каманды маюць права замяніць траўмаваных футбалістаў. === Экіпіроўка каманд === {| class="wikitable" !width="70"|Бренд !width="30" |# !width="350"|Зборныя |- | [[Adidas]] || align="center" | 5 || [[Зборная Германіі па футболе|Германія]], [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыя]], [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румынія]], [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- | [[Nike]] || align="center" | 5 || [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]], [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]], [[Зборная Расіі па футболе|Расія]], [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыя]], [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |- | {{нп3|Puma SE|Puma|ru|Puma (компания)}} || align="center" | 5 || [[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]], [[Зборная Італіі па футболе|Італія]], [[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]], [[Зборная Чэхіі па футболе|Чэхія]], [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]] |- | {{нп3|Umbro|Umbro|ru|Umbro}} || align="center" | 1 || [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |} === Суддзі === У правядзенні турніру бралі ўдзел дванаццаць суддзяў з дваццаццю чатырма асістэнтамі: {| class="wikitable" |- ! Футбольная<br />асацыяцыя ! Арбітр !colspan="2"| Асістэнты |- | {{Сцяг|Англія}} {{нп3|Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія|ru|Футбольная ассоциация Англии}} | {{нп3|Говард Уэб|Говард Уэб|ru|Уэбб, Говард}} | Дэрэн Кэн | Майкл Маларкі |- | {{Сцяг|Аўстрыя}} {{нп3|Аўстрыйскі футбольны саюз|Аўстрыя|ru|Австрийский футбольный союз}} | {{нп3|Конрад Плаўц|Конрад Плаўц|ru|Плауц, Конрад}} | Эгон Беройтэр | Маркус Майр |- | {{Сцяг|Бельгія}} {{нп3|Каралеўская бельгійская футбольная асацыяцыя|Бельгія|ru|Королевская бельгийская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Франк Дэ Блекерэ|Франк Дэ Блекерэ|ru|Де Блекере, Франк}} | Петэр Херманс | Алекс Верстратэн |- | {{Сцяг|Германія}} [[Нямецкі футбольны саюз|Германія]] | {{нп3|Херберт Фандэль|Херберт Фандэль|ru|Фандель, Херберт}} | Карстэн Кадах | Фолькер Вецэль |- | {{Сцяг|Грэцыя}} {{нп3|Грэчаская федэрацыя футбола|Грэцыя|ru|Греческая федерация футбола}} | {{нп3|Кірас Васарас|Кірас Васарас|ru|Вассарас, Кирос}} | Дымітрыс Базацыдзіс | Дымітрыс Сараідарыс |- | {{Сцяг|Іспанія}} {{нп3|Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія|ru|Королевская испанская футбольная федерация}} | {{нп3|Мануэль Энрыке Мехута Гансалес|Мануэль Мехута Гансалес|ru|Мехуто Гонсалес, Мануэль Энрике}} | Хуан Карлас Юстэ Хіменес | Хесус Кальва Гуадамура |- | {{Сцяг|Італія}} {{нп3|Італьянская федэрацыя футбола|Італія|ru|Итальянская федерация футбола}} | {{нп3|Раберта Разеці|Раберта Разеці|ru|Розетти, Роберто}}<ref>Судзіў фінальны матч</ref> | Алесандра Грызелі | Паала Кальканья |- | {{Сцяг|Нарвегія}} {{нп3|Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвегія|ru|Норвежская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Том Хенінг Эўрэбё|Том Хенінг Эўрэбё|ru|Эвребё, Том Хеннинг}} | Гейр-Оге Холен | Ян Петэр Рандэн<ref>{{cite web|url=http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|title=Hundredeler for treig til EM-plass|publisher=Dagbladet.no|datepublished=17.04.2008|access-date=30 июня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031034/http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}{{ref-no}}</ref> |- | {{Сцяг|Нідэрланды}} {{нп3|Каралеўскі футбольны саюз Нідэрландаў|Нідэрланды|ru|Королевский футбольный союз Нидерландов}} | {{нп3|Пітэр Вінк|Пітэр Вінк|ru|Винк, Питер}} | Адрыян Ініа | Ханс тэн Хове |- | {{Сцяг|Славакія}} {{нп3|Славацкі футбольны саюз|Славакія|ru|Словацкий футбольный союз}} | {{нп3|Любаш Міхел|Любаш Міхел|ru|Михель, Любош}} | Роман Слышка | Марцін Балка |- | {{Сцяг|Швейцарыя}} {{нп3|Швейцарскі футбольны саюз|Швейцарыя|ru|Швейцарский футбольный союз}} | {{нп3|Масіма Бузака|Масіма Бузака|ru|Бузакка, Массимо}} | Матыяс Арне | Стэфан Кюа |- | {{Сцяг|Швецыя}} {{нп3|Шведскі футбольны саюз|Швецыя|ru|Шведский футбольный союз}} | {{нп3|Петэр Фройдфельдт|Петэр Фройдфельдт|ru|Фрёйдфельдт, Петер}} | Штэфан Вітберг | Хенрык Андрэн |} == Заўвагі == <div class="reflist4" style="height: 232px; overflow: auto; padding: 3px" > {{reflist}} </div> {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008| ]] [[Катэгорыя:2008 год у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:2008 год у Швейцарыі]] oclz3w1ni53p218us7i6g531pm8mclp 0 284551 5176874 5019762 2026-08-07T06:10:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176874 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ціхаў}} {{Навуковец |Навуковая сфера = [[астраномія]] |Месца працы = Пулкаўская абсерваторыя |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|фізіка-матэматычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}}, {{Навуковае званне|АН СССР|1}} |Альма-матэр = [[Маскоўскі ўніверсітэт]], [[Парыжскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|В. К. Цэсарскі]], [[Арыстарх Апалонавіч Белапольскі|А. А. Белапольскі]] |Знакамітыя вучні = [[Віктар Германавіч Тэйфель|В. Г. Тэйфель]] |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў''' ({{ДН|1|5|1875}}, {{МН|Смалявічы}} — {{ДС|25|1|1960}}, {{МС|Алма-Ата}}) — [[астраном]]. [[Доктар фізіка-матэматычных навук]] (1934), [[прафесар]] (1949). Член-карэспандэнт [[АН СССР]] (1927). Акадэмік АН КазССР (1946). Ганаровы член [[АН БССР]] (1959), ганаровы член Амерыканскага астранамічнага таварыства (1946). == Біяграфія == Г. А. Ціхаў нарадзіўся ў Смалявічах<ref>Станцыя Вітгенштэйнская</ref> [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і чыгуначніка. У гімназію паступіў на станцыі Зайцава Севастопальскай чыгункі. У 1893 г. быў прыняты на фізіка-матэматычны факультэт [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], які скончыў у 1897 годзе. У час вучобы ва ўніверсітэце, назбіраўшы грошай, набыў тэлескоп і ў 1894 годзе пабудаваў у Смалявічах прыватную абсерваторыю. Скончыў [[Парыжскі ўніверсітэт]]. У 1901 годзе Г. А. Ціхаў вярнуўся ў [[Масква|Маскву]], у 1902 годзе абараніў дысертацыю на званне магістра. У 1906—1941 гг. працаваў у [[Пулкаўская абсерваторыя|Пулкаўскай абсерваторыі]]. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] пераехаў у [[Алматы|Алма-Ату]], куды была эвакуіравана Пулкаўская абсерваторыя, і застаўся там да канца жыцця. З 1947 г. працаваў загадчыкам сектара астрабатанікі Акадэміі навук [[Казахская ССР|Казахскай ССР]]. == Навуковая дзейнасць == Г. А. Ціхаў займаўся даследаваннямі ў галіне астраметрыі і спектрафотаметрыі, вывучэннем спектрафотаметрычных уласцівасцей паверхні [[Планета Марс|Марса]] і расліннасці [[Планета Зямля|Зямлі]]. Яму належыць шэраг прац па атмасфернай оптыцы і аэрафотаздымцы. Распрацаваў методыку фотаметрычных назіранняў, метад падоўжнага [[спектрограф]]а для вызначэння колеру [[Зорка|зорак]] і інш. Аўтар шэрагу астранамічных прылад і больш за 230 навуковых прац. Сярод апублікаваных: * Основные труды. Т. 1—5. Алма-Ата: Изд-во АН Казахской ССР, 1954—1960. * Шестьдесят лет у телескопа. — М.: Детгиз, 1959. == Узнагароды і прэміі == * [[Ордэн Леніна]] (1953) * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1945) * Прэмія імя Вільдэ Парыжскай акадэміі навук (1909) * Прэмія Рускага астранамічнага таварыства (1909) * Медаль Французскага астранамічнага таварыства (1912) * медалі == Памяць == Імем Г. А. Ціхава названыя кратэры на Марсе і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]], [[малая планета]] № 2251, знойдзеная 19 верасня 1977 г. Крымскай астрафізічнай абсерваторыяй. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Ціхаў Гаўрыла Адрыянавіч}} — С. 277. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Ціхаў Гаўрыла Адрыянавіч|старонкі=749}} == Спасылкі == * [http://nasb.gov.by/bel/members/academicians/tikhov.php Ганаровы член НАН Беларусі ЦІХАЎ Гаўрыіл Адрыянавіч] * [http://niab.by/zn_dati/2015/kalandar2015.pdf Каляндар знамянальных і памятных дат па гісторыі Беларусі на 2015 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305013411/http://niab.by/zn_dati/2015/kalandar2015.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.nastaunik.info/workshop/astronomy/9247 Артыкул на сайце ''настаўнік.info''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304221324/http://www.nastaunik.info/workshop/astronomy/9247 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://pdf.kamunikat.org/16833-1.pdf ''Кастусь Ладуцька'' Убачыць зоркапад!..]{{Недаступная спасылка}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/82228/tihov-gavriil-adrianovich/ Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://pawet.net/library/history/c_history/w_astr/09/%D0%A6%D1%96%D1%85%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8B%D1%96%D0%BB_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87.html ''Лаўрэш Л. Л.'' Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч] // Наша Слова № 47 (938), № 48 (939), № 48 (939), № 50 (941), № 51 (942) за лістапад — снежань 2009 на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/c_history/w_/5/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_II._%D0%A3_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_i%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8Bi.html#_Toc353373975 Гаўрыiл Андрыянавiч Цiхаў // ''Лаўрэш Леанiд'' «I зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гiсторыi астраномii. — Мінск: Лімарыус, 2013. ] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ціхаў Гаўрыла Адрыянавіч}} [[Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акадэмікі АН Казахскай ССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Пулкаўскай абсерваторыі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] qrmubkypfgd493ib7ya5xp76tn9ks9g 0 291500 5176605 5175972 2026-08-06T14:03:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176605 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Гістарычная дзяржава |назва =Вялікае Княства Літоўскае |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = Wappen-Fürstenzug29 crop.svg |апісанне_герба = |карта = |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана =1 ліпеня 1812 |ліквідавана = снежань 1812 |s1 = |flag_s1 = |s2 =Расійская імперыя |flag_s2 =Flag of Russia.svg |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца =[[Вільнюс|Вільня]] |гарады = |мова =[[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]], [[Польская мова|польская]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[праваслаўе]], [[каталіцтва]], [[уніяцтва]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Вялікае Княства Літоўскае (1812)''' — праект дзяржавы пад патранатам [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] супраць Расіі. == Гісторыя == 16 (28) чэрвеня 1812 года Вялікай арміяй была занятая Вільня. Няглядзячы на тое, што палякі разлічвалі на аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года шляхам далучэння былых зямель Літвы да [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]], Напалеон пайшоў на аднаўленне Вялікага Княства Літоўскага як умоўна самайстойнай (сатэліцкай) дзяржавы. == Адміністрацыйны падзел == Адноўленае Вялікае Княства Літоўскае ўключала Віленскую, Гродзенскую, Мінскую губерні (якія былі перайменаваны ў дэпартаменты) і [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкую вобласць]]. Сталіцай зрабілі [[Вільнюс|Вільню]]. == Органы ўлады == 19 чэрвеня (1 ліпеня) быў створаны начасны ўрад, які называўся {{нп5|Камісія часовага ўрада ў Вялікім Княстве Літоўскім||be-tarask|Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага}}. Начасны ўрад складаўся з сямі камітэтаў. Старшынёй кожнага камітэта быў член камісіі. Камітэты: * Камітэт харчавання і складоў — [[Станіслаў Солтан]] (Старшыня Камісіі), * камітэт фінансаў — [[Караль Прозар]], * камітэт паліцыі — [[Юзаф Серакоўскі]], * судовы камітэт — [[Францішак Ельскі]], * ваенны камітэт — князь [[Аляксандр Антоні Сапега]], * камітэт унутраных спраў — граф Аляксандр Патоцкі, * камітэт адукацыі — [[Ян Снядэцкі]]. Сакратар камісіі — [[Юзаф Ігнацы Касакоўскі]]. Губернатар Вільні — [[Дзірк ван Гогендорп]]. == Прэзідэнты начаснага ўрада == * [[Юзаф Серакоўскі]] (з 18 ліпеня 1812 года) * [[Станіслаў Солтан]] (з 24 жніўня 1812 года) * [[Дзірк ван Гогендорп]] (з верасня 1812 года) * [[Станіслаў Солтан]] (з верасня 1812 года) == Армія == 5 (17) ліпеня 1812 года Напалеон выдаў дэкрэт пра стварэнне арміі Вялікага Княства Літоўскага: 5 пяхотных і 5 (ад пачатку - 4) кавалерыйскіх палка. Згодна рапартаў, Напалеон разлічваў на патрыятычны пад'ем мясцовага насельніцтва і багацце некранутага да гэтага вайной краю, аднак застаў абрабаваную краіну, прыгоднае для вайны населенне якой ўжо зрабіла свой выбар на карысць арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] ці было рэкрутавана царскім урадам. Дзеля вайсковай арганізацыі краю імператар вылучыў 500 тысяч франкаў, аднак, вельмі невялікая частка з тых сродкаў пайшла непасрэдна на арганізацыю мясцовай арміі, адным з патрабаванняў на прызначэнне палкоўнікам было таксама добрае фінансавае становішча. Агулам армія ВКЛ павінна была скласці 14 тысяч чалавек. Акрамя таго, была створана [[Нацыянальная гвардыя Вялікага Княства Літоўскага|нацыянальная гвардыя]] і [[Корпус літоўскай жандармерыі|корпус жандараў]], некаторыя магнаты за свой кошт стваралі атрады і накіроўвалі іх да арміі. Напалеон стварыў і [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі|3-ці "літоўскі" гвардзейскі полк шэвалежэр-лансьераў]] колькасцю 1026 чалавек (ніколі не была дасягнута), куды былі ўлітыя [[ганаровая гвардыя Вялікага Княства Літоўскага]] і добраахвотнікі з літоўскай моладзі да 1-га "польскага" палка, таксама, з [[Беларускія татары|ліпкаў]] быў сфармаваны [[эскадрон літоўскіх татар]]. 12 (24) жніўня Камісія часовага ўраду ВКЛ пастанавіла пра стварэнне [[Стральцоўскія батальёны Вялікага Княства Літоўскага|6 егерскіх батальёнаў]] у колькасці 5004 чалавек. Рэгулярныя палкі ВКЛ: # Кавалерыя #* [[18-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[19-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[20-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[21-ы літоўскі конна-стралецкі полк]] # Пяхота #* [[18-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[19-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[20-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[21-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[22-і літоўскі пяхотны полк]] Рэкруты ў армію Вялікага Княства Літоўскага набіраліся на шасцігадовы тэрмін. == Гл. таксама == * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)]] * [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918)]] == Літаратура == * [[Януш Леанардавіч Івашкевіч|Януш Івашкевіч]] , ''Litwa w roku 1812'' (Літва ў 1812 годзе), Варшава, 1912. * Марыян Кукель , ''Wojna 1812 roku'' (Вайна 1812 года), [[Кракаў]], 1937. * А. Рэмбоўскі, ''«Konfederacja Generalna i pospolite ruszenie w roku 1812»'', ''[[Biblioteka Warszawska]]'' , vol. 1, 1896, fascicle 3, pp. 478—514; vol. 2, 1896, fascicle 1, pp. 67-86. * Уладзіслаў Заеўскі, ''Józef Wybicki'' , Варшава, 1983. == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Да 175-годзьдзя аднаўленьня Вялікага Княства Літоўскага|старонкі=7-8|аўтар=[[Віктар Сянкевіч|В.Сянькевіч]].|год=Верасень, 1987|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=26368|выданне=[[Зважай (1974)|Зважай]]|мова=be-tarask|месца=[[Таронта]]|issn=5172|нумар=4 (48)|archive-date=28 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328031436/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=26368}} * {{Артыкул|загаловак=Да 175-годзьдзя аднаўленьня Вялікага Княства Літоўскага|старонкі=2-3|аўтар=[[Віктар Сянкевіч|В.Сянькевіч]].|год=Лістапад, 1987|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=27029|выданне=[[Зважай (1974)|Зважай]]|мова=be-tarask|месца=[[Таронта]]|issn=5172|нумар=4 (48)|archive-date=23 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123203913/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=27029}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Дзяржавы часоў Рэвалюцыйных і Напалеонаўскіх войн]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Літвы]] gjl08hqnlseezduthpg9qwvg3oyoagd 0 310581 5176539 5051985 2026-08-06T13:12:25Z Economico-geographer 399 абнаўленне звестак 5176539 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Даніловіч}} {{Навуковец}} '''Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч''' ({{ДН|21|11|1973}}, [[Полацк]]) — [[беларус]]кі гісторык, рэктар [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2020—2024). [[Доктар гістарычных навук]] (2023), [[дацэнт]] (2005). == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|21|11|1973}} года ў [[Полацк]]у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name=":0">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/danilovich-vjachaslau-1369/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. Скончыў у 1991 годзе [[Наваполацк]]ую школу № 9, у 1996 годзе [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Танка]] па спецыяльнасці «Настаўнік гісторыі і сацыяльна-палітычных дысцыплін»<ref name=":0" />. У 1996 годзе працаваў настаўнікам гісторыі ў СШ № 2 г. [[Наваполацк]]а<ref name=":0" />. У 1996—1999 гадах вучыўся ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]] па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя»<ref name=":0" />. Абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю па тэме «Дзейнасць арганізацыі „Змаганне“ ў Заходняй Беларусі (1927—1930 гг.)»<ref>{{cite web|url=https://www.google.ru/?gws_rd=ssl#newwindow=1&q=%D0%94%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C+%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%96%C2%AB%D0%97%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%C2%BB&nfpr=1|title=Деятельность организации «Змаганне» в Западной Беларуси (1927―1930 гг.). Автореферат|author=В. Данилович|date=|work=|publisher=Человек и наука|accessdate=|lang=}}</ref>. Працаваў асістэнтам, старшым выкладчыкам, дацэнтам кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі, начальнікам упраўлення падрыхтоўкі навукова-педагагічных кадраў вышэйшай кваліфікацыі [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name=":0" />. З 2006 года намеснік дырэктара па навуковай рабоце, з 2010 года дырэктар [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. 21 верасня 2020 прызначаны на пасаду рэктара [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259441 «Ён заўсёды быў шэрым, флюгерным»: што кажуць пра новага рэктара Акадэміі кіравання Даніловіча] // nashaniva.by 21 верасня 2020</ref>. Даючы згоду на прызначэнне рэктара [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з намерам абраў ''«гуманітарыя»'' Даніловіча і паставіў перад ім адмысловую задачу<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259414 Лукашэнка выказаўся аб вышэйшай адукацыі і патрыятызме…] // nashaniva.by 21 верасня 2020</ref>. Скончыў дактарантуру [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя»<ref name=":0" />. [[Доктар гістарычных навук]] (2023) У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбраны]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Чкалаўскай акругі № 97. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы<ref name=":0" />. У 2026 прызначаны акадэмікам-сакратаром Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі.<ref>[https://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/humanist.php Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў]</ref> == Навуковая дзейнасць == Намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Гістарычна-археалагічныга зборнік», член рэдакцыйнай калегіі часопіса «Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук», член рэдакцыйных саветаў часопіса «Гісторыя і грамадазнаўства» і «Беларускага гістарычнага часопіса». Сфера навуковых інтарэсаў: беларускі палітычны і культурны нацыянальны рух у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] 1921—1939 гг. Аўтар больш за 100 прац (шмат у чым у суаўтарстве)<ref>{{cite web|url=http://history.by/danilovich/|title=Даніловіч Вячаслаў Віктаравіч|author=|date=|work=|publisher=Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук|accessdate=|lang=|archive-date=6 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806073458/http://history.by/danilovich/|url-status=dead}}</ref>, з іх асноўныя: * Дзейнасць арганізацыі «[[Змаганне]]» у Заходняй Беларусі (1927―1930) / В. В. Даніловіч. — Мінск : Беларуская навука, 2007. — 155 с. — ISBN 978-985-08-0831-8. * Моладзь у грамадска-палітычным, сацыяльна-эканамічным і культурным будаўніцтве Савецкай Беларусі (1921—1939 гг.) / В. В. Даніловіч. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 729 с. — ISBN 978-985-08-2659-6. == Гістарычныя погляды == Лічыць, што неабходна «выпрацаваць свой, беларускі погляд на гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]… менавіта ў перыяд існавання ВКЛ склалася беларуская народнасць, менталітэт …»<ref>{{cite web|url= http://www.belta.by/opinions/view/danilovich-neobhodim-svoj-belorusskij-vzgljad-na-istoriju-vkl-4466/|title=Вячаслаў Даніловіч: Патрэбен свой, беларускі погляд на гісторыю ВКЛ|author=|date=|work=|publisher=БЕЛТА. Навіны Беларусі|accessdate=|lang=}}</ref>. 20 жніўня 2020 года выказаў свой погляд на [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Ён адзначыў, што сцяг выкарыстоўваўся [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі калабарантамі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: {{пачатак цытаты}} «Варта задумацца, да чаго вядзём з гэтым сцягам. Па сутнасці, калі мы станем на пазіцыі беларускіх нацыянальных калабарацыяністаў, то … яны хацелі стварыць нейкую беларускую дзяржаву, але стварыць пад нямецкім пратэктаратам. Размова нават не ішла, каб стварыць незалежную дзяржаву. Гэта значыць, апрыёры гаворыцца пра тое, што трэба рухацца пад гэтым сцягам да нейкага пратэктарату са знешняга боку»<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/nad_simvolikoy_tak_nazyvaemykh_mirnykh_protestov_nastoyatelno_rekomenduyut_segodnya_zadumatsya_istor/ Над символикой так называемых мирных протестов настоятельно рекомендуют сегодня задуматься историки] // tvr.by/news 20 жніўня 2020</ref>. {{ref-ru}} {{канец цытаты}} У лютым 2021 года заявіў, што ўпершыню Беларусь была аб’яўлена менавіта пад гэтым сімвалам, але паўнавартаснай дзяржавай, на яго думку, так і не стала: {{пачатак цытаты}} «Сама гісторыя значна дыскрэдытавала гэты сімвал. Склалася так, што стваральнай функцыі, нейкіх станоўчых, знакавых для беларусаў момантаў пад гэтым сцягам не адбывалася. Так, у першай палове 1990-х гэта быў дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Але гэта быў вельмі цяжкі перыяд, калі станоўчыя падзеі проста адсутнічалі»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=268647 Рэктар Акадэміі кіравання пра нацыянальны сцяг: Стваральнай функцыі пад гэтым сцягам не адбывалася] // nn.by 19 лютага 2021</ref>. {{канец цытаты}} == Сям’я == Ёсць дачка<ref name=":0" />. == Узнагароды == Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь таленавітым маладым навукоўцам (2009). Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2016), ганаровымі граматамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Мае [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзякі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Старшыні Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.tvr.by/news/obshchestvo/vyacheslav_danilovich_s_bchb_flagom_v_istorii_belarusi_svyazano_ochen_mnogo_negativa/ Вячеслав Данилович: С БЧБ-флагом в истории Беларуси связано очень много негатива _ ВІДЭА] // tvr.by 28 студзеня 2021 * [https://www.belta.by/society/view/danilovich-progolosoval-za-suverennuju-i-nezavisimuju-belarus-401544-2020/ Данилович: проголосовал за суверенную и независимую Беларусь] // belta.by 5 жніўня 2020 * [http://www.rg.ru/2014/03/13/danilovich.html Мы все из единого корня] // «Союз Беларусь―Россия», № 638(10) * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/danilovich-vjachaslau-1369/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{DEFAULTSORT:Даніловіч Вячаслаў Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Рэктары Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] sowq3edicsyjzk9u7fkzqy89hmuexyi 5176543 5176539 2026-08-06T13:14:20Z Economico-geographer 399 вікіфікацыя 5176543 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Даніловіч}} {{Навуковец}} '''Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч''' ({{ДН|21|11|1973}}, [[Полацк]]) — [[беларус]]кі гісторык, рэктар [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2020—2024). [[Доктар гістарычных навук]] (2023), [[дацэнт]] (2005). == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|21|11|1973}} года ў [[Полацк]]у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name=":0">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/danilovich-vjachaslau-1369/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. Скончыў у 1991 годзе [[Наваполацк]]ую школу № 9, у 1996 годзе [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Танка]] па спецыяльнасці «Настаўнік гісторыі і сацыяльна-палітычных дысцыплін»<ref name=":0" />. У 1996 годзе працаваў настаўнікам гісторыі ў СШ № 2 г. [[Наваполацк]]а<ref name=":0" />. У 1996—1999 гадах вучыўся ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]] па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя»<ref name=":0" />. Абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю па тэме «Дзейнасць арганізацыі „Змаганне“ ў Заходняй Беларусі (1927—1930 гг.)»<ref>{{cite web|url=https://www.google.ru/?gws_rd=ssl#newwindow=1&q=%D0%94%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C+%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%96%C2%AB%D0%97%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%C2%BB&nfpr=1|title=Деятельность организации «Змаганне» в Западной Беларуси (1927―1930 гг.). Автореферат|author=В. Данилович|date=|work=|publisher=Человек и наука|accessdate=|lang=}}</ref>. Працаваў асістэнтам, старшым выкладчыкам, дацэнтам кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі, начальнікам упраўлення падрыхтоўкі навукова-педагагічных кадраў вышэйшай кваліфікацыі [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name=":0" />. З 2006 года намеснік дырэктара па навуковай рабоце, з 2010 года дырэктар [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. 21 верасня 2020 прызначаны на пасаду рэктара [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259441 «Ён заўсёды быў шэрым, флюгерным»: што кажуць пра новага рэктара Акадэміі кіравання Даніловіча] // nashaniva.by 21 верасня 2020</ref>. Даючы згоду на прызначэнне рэктара [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з намерам абраў ''«гуманітарыя»'' Даніловіча і паставіў перад ім адмысловую задачу<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259414 Лукашэнка выказаўся аб вышэйшай адукацыі і патрыятызме…] // nashaniva.by 21 верасня 2020</ref>. Скончыў дактарантуру [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя»<ref name=":0" />. [[Доктар гістарычных навук]] (2023) У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбраны]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Чкалаўскай акругі № 97. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы<ref name=":0" />. У 2026 прызначаны акадэмікам-сакратаром [[Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі|Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі]].<ref>[https://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/humanist.php Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў]</ref> == Навуковая дзейнасць == Намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Гістарычна-археалагічны зборнік», член рэдакцыйнай калегіі часопіса «[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Серыя гуманітарных навук», член рэдакцыйных саветаў часопіса «Гісторыя і грамадазнаўства» і «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларускага гістарычнага часопіса]]». Сфера навуковых інтарэсаў: беларускі палітычны і культурны нацыянальны рух у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] 1921—1939 гг. Аўтар больш за 100 прац (шмат у чым у суаўтарстве)<ref>{{cite web|url=http://history.by/danilovich/|title=Даніловіч Вячаслаў Віктаравіч|author=|date=|work=|publisher=Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук|accessdate=|lang=|archive-date=6 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806073458/http://history.by/danilovich/|url-status=dead}}</ref>, з іх асноўныя: * Дзейнасць арганізацыі «[[Змаганне]]» у Заходняй Беларусі (1927―1930) / В. В. Даніловіч. — Мінск : Беларуская навука, 2007. — 155 с. — ISBN 978-985-08-0831-8. * Моладзь у грамадска-палітычным, сацыяльна-эканамічным і культурным будаўніцтве Савецкай Беларусі (1921—1939 гг.) / В. В. Даніловіч. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 729 с. — ISBN 978-985-08-2659-6. == Гістарычныя погляды == Лічыць, што неабходна «выпрацаваць свой, беларускі погляд на гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]… менавіта ў перыяд існавання ВКЛ склалася беларуская народнасць, менталітэт …»<ref>{{cite web|url= http://www.belta.by/opinions/view/danilovich-neobhodim-svoj-belorusskij-vzgljad-na-istoriju-vkl-4466/|title=Вячаслаў Даніловіч: Патрэбен свой, беларускі погляд на гісторыю ВКЛ|author=|date=|work=|publisher=БЕЛТА. Навіны Беларусі|accessdate=|lang=}}</ref>. 20 жніўня 2020 года выказаў свой погляд на [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Ён адзначыў, што сцяг выкарыстоўваўся [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі калабарантамі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: {{пачатак цытаты}} «Варта задумацца, да чаго вядзём з гэтым сцягам. Па сутнасці, калі мы станем на пазіцыі беларускіх нацыянальных калабарацыяністаў, то … яны хацелі стварыць нейкую беларускую дзяржаву, але стварыць пад нямецкім пратэктаратам. Размова нават не ішла, каб стварыць незалежную дзяржаву. Гэта значыць, апрыёры гаворыцца пра тое, што трэба рухацца пад гэтым сцягам да нейкага пратэктарату са знешняга боку»<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/nad_simvolikoy_tak_nazyvaemykh_mirnykh_protestov_nastoyatelno_rekomenduyut_segodnya_zadumatsya_istor/ Над символикой так называемых мирных протестов настоятельно рекомендуют сегодня задуматься историки] // tvr.by/news 20 жніўня 2020</ref>. {{ref-ru}} {{канец цытаты}} У лютым 2021 года заявіў, што ўпершыню Беларусь была аб’яўлена менавіта пад гэтым сімвалам, але паўнавартаснай дзяржавай, на яго думку, так і не стала: {{пачатак цытаты}} «Сама гісторыя значна дыскрэдытавала гэты сімвал. Склалася так, што стваральнай функцыі, нейкіх станоўчых, знакавых для беларусаў момантаў пад гэтым сцягам не адбывалася. Так, у першай палове 1990-х гэта быў дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Але гэта быў вельмі цяжкі перыяд, калі станоўчыя падзеі проста адсутнічалі»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=268647 Рэктар Акадэміі кіравання пра нацыянальны сцяг: Стваральнай функцыі пад гэтым сцягам не адбывалася] // nn.by 19 лютага 2021</ref>. {{канец цытаты}} == Сям’я == Ёсць дачка<ref name=":0" />. == Узнагароды == Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь таленавітым маладым навукоўцам (2009). Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2016), ганаровымі граматамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Мае [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзякі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Старшыні Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.tvr.by/news/obshchestvo/vyacheslav_danilovich_s_bchb_flagom_v_istorii_belarusi_svyazano_ochen_mnogo_negativa/ Вячеслав Данилович: С БЧБ-флагом в истории Беларуси связано очень много негатива _ ВІДЭА] // tvr.by 28 студзеня 2021 * [https://www.belta.by/society/view/danilovich-progolosoval-za-suverennuju-i-nezavisimuju-belarus-401544-2020/ Данилович: проголосовал за суверенную и независимую Беларусь] // belta.by 5 жніўня 2020 * [http://www.rg.ru/2014/03/13/danilovich.html Мы все из единого корня] // «Союз Беларусь―Россия», № 638(10) * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/danilovich-vjachaslau-1369/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{DEFAULTSORT:Даніловіч Вячаслаў Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Рэктары Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] rwmgl0upo5rrej4b4pcim0smf6f78i3 5176545 5176543 2026-08-06T13:15:10Z Economico-geographer 399 5176545 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Даніловіч}} {{Навуковец}} '''Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч''' ({{ДН|21|11|1973}}, [[Полацк]]) — [[беларус]]кі гісторык, рэктар [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2020—2024). [[Доктар гістарычных навук]] (2023), [[дацэнт]] (2005). == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|21|11|1973}} года ў [[Полацк]]у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name=":0">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/danilovich-vjachaslau-1369/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. Скончыў у 1991 годзе [[Наваполацк]]ую школу № 9, у 1996 годзе [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Танка]] па спецыяльнасці «Настаўнік гісторыі і сацыяльна-палітычных дысцыплін»<ref name=":0" />. У 1996 годзе працаваў настаўнікам гісторыі ў СШ № 2 г. [[Наваполацк]]а<ref name=":0" />. У 1996—1999 гадах вучыўся ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]] па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя»<ref name=":0" />. Абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю па тэме «Дзейнасць арганізацыі „Змаганне“ ў Заходняй Беларусі (1927—1930 гг.)»<ref>{{cite web|url=https://www.google.ru/?gws_rd=ssl#newwindow=1&q=%D0%94%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C+%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%96%C2%AB%D0%97%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%C2%BB&nfpr=1|title=Деятельность организации «Змаганне» в Западной Беларуси (1927―1930 гг.). Автореферат|author=В. Данилович|date=|work=|publisher=Человек и наука|accessdate=|lang=}}</ref>. Працаваў асістэнтам, старшым выкладчыкам, дацэнтам кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі, начальнікам упраўлення падрыхтоўкі навукова-педагагічных кадраў вышэйшай кваліфікацыі [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name=":0" />. З 2006 года намеснік дырэктара па навуковай рабоце, з 2010 года дырэктар [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. 21 верасня 2020 прызначаны на пасаду рэктара [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259441 «Ён заўсёды быў шэрым, флюгерным»: што кажуць пра новага рэктара Акадэміі кіравання Даніловіча] // nashaniva.by 21 верасня 2020</ref>. Даючы згоду на прызначэнне рэктара [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з намерам абраў ''«гуманітарыя»'' Даніловіча і паставіў перад ім адмысловую задачу<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259414 Лукашэнка выказаўся аб вышэйшай адукацыі і патрыятызме…] // nashaniva.by 21 верасня 2020</ref>. Скончыў дактарантуру [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя»<ref name=":0" />. [[Доктар гістарычных навук]] (2023) У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбраны]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Чкалаўскай акругі № 97. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы<ref name=":0" />. У 2026 прызначаны акадэмікам-сакратаром [[Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі|Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі]].<ref>[https://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/humanist.php Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў]</ref> == Навуковая дзейнасць == Намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Гістарычна-археалагічны зборнік», член рэдакцыйнай калегіі часопіса «[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Серыя гуманітарных навук», член рэдакцыйных саветаў часопіса «Гісторыя і грамадазнаўства» і «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларускага гістарычнага часопіса]]». Сфера навуковых інтарэсаў: беларускі палітычны і культурны нацыянальны рух у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] 1921—1939 гг. Аўтар больш за 100 прац (шмат у чым у суаўтарстве)<ref>{{cite web|url=http://history.by/danilovich/|title=Даніловіч Вячаслаў Віктаравіч|author=|date=|work=|publisher=Інстытут гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук|accessdate=|lang=|archive-date=6 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806073458/http://history.by/danilovich/|url-status=dead}}</ref>, з іх асноўныя: * Дзейнасць арганізацыі «[[Змаганне]]» у Заходняй Беларусі (1927―1930) / В. В. Даніловіч. — Мінск : Беларуская навука, 2007. — 155 с. — ISBN 978-985-08-0831-8. * Моладзь у грамадска-палітычным, сацыяльна-эканамічным і культурным будаўніцтве Савецкай Беларусі (1921—1939 гг.) / В. В. Даніловіч. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 729 с. — ISBN 978-985-08-2659-6. == Гістарычныя погляды == Лічыць, што неабходна «выпрацаваць свой, беларускі погляд на гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]… менавіта ў перыяд існавання ВКЛ склалася беларуская народнасць, менталітэт …»<ref>{{cite web|url= http://www.belta.by/opinions/view/danilovich-neobhodim-svoj-belorusskij-vzgljad-na-istoriju-vkl-4466/|title=Вячаслаў Даніловіч: Патрэбен свой, беларускі погляд на гісторыю ВКЛ|author=|date=|work=|publisher=БЕЛТА. Навіны Беларусі|accessdate=|lang=}}</ref>. 20 жніўня 2020 года выказаў свой погляд на [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Ён адзначыў, што сцяг выкарыстоўваўся [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі калабарантамі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: {{пачатак цытаты}} «Варта задумацца, да чаго вядзём з гэтым сцягам. Па сутнасці, калі мы станем на пазіцыі беларускіх нацыянальных калабарацыяністаў, то … яны хацелі стварыць нейкую беларускую дзяржаву, але стварыць пад нямецкім пратэктаратам. Размова нават не ішла, каб стварыць незалежную дзяржаву. Гэта значыць, апрыёры гаворыцца пра тое, што трэба рухацца пад гэтым сцягам да нейкага пратэктарату са знешняга боку»<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/nad_simvolikoy_tak_nazyvaemykh_mirnykh_protestov_nastoyatelno_rekomenduyut_segodnya_zadumatsya_istor/ Над символикой так называемых мирных протестов настоятельно рекомендуют сегодня задуматься историки] // tvr.by/news 20 жніўня 2020</ref>. {{ref-ru}} {{канец цытаты}} У лютым 2021 года заявіў, што ўпершыню Беларусь была аб’яўлена менавіта пад гэтым сімвалам, але паўнавартаснай дзяржавай, на яго думку, так і не стала: {{пачатак цытаты}} «Сама гісторыя значна дыскрэдытавала гэты сімвал. Склалася так, што стваральнай функцыі, нейкіх станоўчых, знакавых для беларусаў момантаў пад гэтым сцягам не адбывалася. Так, у першай палове 1990-х гэта быў дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Але гэта быў вельмі цяжкі перыяд, калі станоўчыя падзеі проста адсутнічалі»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=268647 Рэктар Акадэміі кіравання пра нацыянальны сцяг: Стваральнай функцыі пад гэтым сцягам не адбывалася] // nn.by 19 лютага 2021</ref>. {{канец цытаты}} == Сям’я == Ёсць дачка<ref name=":0" />. == Узнагароды == Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь таленавітым маладым навукоўцам (2009). Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2016), ганаровымі граматамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Мае [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзякі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Старшыні Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.tvr.by/news/obshchestvo/vyacheslav_danilovich_s_bchb_flagom_v_istorii_belarusi_svyazano_ochen_mnogo_negativa/ Вячеслав Данилович: С БЧБ-флагом в истории Беларуси связано очень много негатива _ ВІДЭА] // tvr.by 28 студзеня 2021 * [https://www.belta.by/society/view/danilovich-progolosoval-za-suverennuju-i-nezavisimuju-belarus-401544-2020/ Данилович: проголосовал за суверенную и независимую Беларусь] // belta.by 5 жніўня 2020 * [http://www.rg.ru/2014/03/13/danilovich.html Мы все из единого корня] // «Союз Беларусь―Россия», № 638(10) * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/danilovich-vjachaslau-1369/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Даніловіч Вячаслаў Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Рэктары Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] 29vm0gndzfzl3kil3wgjephu9dbuopf 0 321595 5176658 4901643 2026-08-06T15:18:40Z Pabojnia 135280 афармленне 5176658 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Іван Іванавіч Гольц-Мілер''' ({{ДН|9|12|1842|27|11}}, [[Ёнішкеліс|Яганішкелі]], [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]], [[Ковенская губерня]] — {{ДС|17|8|1871|5}}, {{МС|Арол|ў Арле|Арол (горад)}}) — расійскі {{паэт|Расійскай імперыі|Расіі}}, {{перакладчык|Расійскай імперыі|Расіі|на рускую мову|з англійскай мовы|з нямецкай мовы|з польскай мовы|з французскай мовы}} і тэатральны рэцэнзент, удзельнік рэвалюцыйнага руху 1860-х<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гольц-Миллер Иван Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 157 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === Нарадзіўся ў сям’і чыноўніка. Бацька, Іван Іванавіч Гольц-Мілер (1806—1876), быў пазашлюбным сынам дзеда [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] — {{нп3|Ілья Андрэевіч Талстой|Ільі Андрэевіча|ru|Толстой, Илья Андреевич (губернатор)}} і Кацярыны Якаўлеўны Пярфільевай, якая памерла родамі<ref>[http://baza.vgdru.com/post/1/24575/p78200.htm?#%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A4%D0%98%D0%9B%D0%AC%D0%95%D0%92%20%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A0%D0%95%D0%99%20%D0%AF%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%9B%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7%20%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B5%D1%80. ПЕРФИЛЬЕВ АНДРЕЙ ЯКОВЛЕВИЧ Морской офицер.] {{ref-ru}}</ref>. Прозвішча было ўзята ад павівальнай бабкі<ref>Корнеев А. В. «Произведен был в немцы». О происхождении И. И. Гольц-Миллера // Русская литература.-- 1985.-- No 1</ref>. Такім чынам, Іван быў траюрадным братам пісьменніка, але хутчэй за ўсё нават не ведаў пра гэта. === Адукацыя і далейшае жыццё === Выдатна скончыў [[Мінская гімназія|Мінскую гімназію]] ў 1860 годзе і адразу ж паступіў на {{нп3|Юрыдычны факультэт МДУ|юрыдычны факультэт|ru|Юридический факультет МГУ}} [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]<ref name="ГОМ"/>. Разам з іншымі студэнтамі прымаў удзел у друкаванні і распаўсюджванні забароненых твораў [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А. І. Герцэна]], [[Мікалай Платонавіч Агароў|М. П. Агарова]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Р. Шаўчэнкі]]. У 1861 арыштаваны пасля даносу {{нп3|Усевалад Дзмітрыевіч Кастамараў|У. Д. Кастамарава|ru|Костомаров, Всеволод Дмитриевич}} як удзельнік рэвалюцыйнага гуртка {{нп3|Пётр Рыгоравіч Заічнеўскі|П. Р. Заічнеўскага|ru|Заичневский, Пётр Григорьевич}}<ref name="БС"/>. У турме ўдзельнічаў у складанні {{нп3|Пракламацыя|пракламацыі|ru|Прокламация}} «{{нп3|Маладая Расія, пракламацыя|Маладая Расія|ru|Молодая Россия (прокламация)}}»<ref name="ГОМ">[http://az.lib.ru/g/golxcmiller_i_i/text_0020.shtml Гольц-Миллер Иван Иванович] {{ref-ru}}</ref>. З турмы Гольц-Мілер вярнуўся ў [[Мінск]], адкуль неўзабаве быў высланы пад канвоем у заштатны гарадок [[Карсун]] [[Сімбірская губерня|Сімбірскай губерні]]<ref>Цяпер ва [[Ульянаўская вобласць|Ульянаскай вобласці]]</ref><ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|5}}</ref>, дзе бязвыезна правёў два гады пад наглядам паліцыі. У [[1865]] годзе дзякуючы клопатам бацькі Івану было дазволена працягваць адукацыю ў адным з правінцыйных універсітэтаў. Ён выбраў [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Адэсу]]. Тут ён удзельнічаў у стварэнні рэвалюцыйнай арганізацыі. На сустрэчы новага, [[1867]] года ён агучыў гарачую прамову, якая прызывала да звяржэння самадзяржаўя, за што быў высланы з горада<ref name="ГОМ"/>. У [[1867]]—[[1869]] гадах жыў у [[Мінск]]у, вандраваў па Расіі<ref name="БЭ"/>. Улетку 1869 года Гольц-Мілер зноў прыехаў у [[Адэса|Адэсу]], дзе праходзілі гэты час студэнцкія хваляванні. Баючыся яго ўплыву на моладзь, наварасійскі генерал-губернатар {{нп3|Павел Яўстаф'евіч Кацэбу|П. А. Кацэбу|ru|Коцебу, Павел Евстафьевич}}<!--Ініцыял А. не памылка, ён сын Аўгуста--> дамогся высылкі Гольц-Мілера з Адэсы і забароны жыхарства і ў іншых універсітэцкіх гарадах<ref name="ГОМ"/>. Апошнія два гады жыцця Івана Іванавіча прайшлі ў [[Арол (горад)|Арле]] і [[Курск]]у, дзе працаваў адвакатам, што прынесла яму вядомасць, але не прыбытак<ref name="ГОМ"/>. У 1870 здзейсніў няўдалую спробу [[самагубства]]<ref name="ГОМ"/>. Памёр ад [[туберкулёз]]у ў [[Арол (горад)|Арле]], дзе і быў пахаваны<ref name="БЭ"/>. == Творчасць == З 1959 года выступаў з артыкуламі пра тэатр у газеце «[[Минские губернские ведомости]]»<ref name="БС"/>. Друкаваўся ў часопісах «Современннк», «Отечественные записки»<ref name="БЭ"/>. Падчас жыцця ў Адэсе, дзе друкаваў у 1865-66 тэатральныя нататкі ў газеце «{{нп3|Одесский вестник||uk|Одеський вісник}}»<ref name="БС"/>. Перад смерцю пачаў рыхтаваць зборнік сваёй паэзіі, але публікацыя так і не адбылася<ref name="ГОМ"/>. Паэт [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|некрасаўскай]] школы. У [[Мінск]]у напісаў вершы «З верай за справу», «Сум раз’ядае мне сэрца» і інш<ref name="БЭ"/>. Яго верш лепшы «Слу-шай!» («Как дело измены, как совесть тирана…»), пакладзены ў 1860-я на музыку кампазітарам {{нп3|Пётр Пятровіч Сакальскі|П. П. Сакальскім|ru|Сокальский, Пётр Петрович}}, стаў папулярнай рэвалюцыйнай песняй<ref name="БС"/><ref name="БЭ"/>. Паэтычная спадчына Гольц-Мілера невялікая па аб’ёме. Яна складае крыху больш за 80 вершаў. З іх менш за палову было надрукавана пры жыцці паэта. Гольц-Мілер быў таксама таленавітым перакладчыкам з [[Французская мова|французскай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Польская мова|польскай]] моў. Ён пераклаў вершы {{нп3|Агюст Барб’е|А. Барб’е|ru|Барбье, Огюст}}, [[Джордж Байран|Д. Г. Байрана]], [[Нікалаус Ленау|Н. Ленау]], [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіча]] і іншых блізкіх яму па духу паэтаў<ref name="ГОМ"/>. === Сачыненні === * Стихотворения // Поэт-революционер И. И. Гольц-Миллер / Сост. Б. Козьмин и Г. Лелевич.-- М., 1930 * Неизданные стихотворения / Предисл. и примеч. И. Г. Ямпольского // Литературное наследство.-- 1936.-- Т. 25—26 * Стихотворения / Поэты 1860-х годов.-- Л., 1968.-- С. 287—310 * Неопубликованные стихи И. И. Гольц-Миллера / Предисл. и примеч. А. В. Корнеева // Русская литература.-- 1980.-- No 2. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{wikisource|:ru:Иван Иванович Гольц-Миллер}} * {{крыніцы/БЭ|5}} * ''Корнеев А. В.'' Гольц-Миллер Иван Иванович // Русские писатели. 1800—1917 : биогр. словарь. — М., 1989. — Т. 1. — С. 623. * ''Корнеев А. В.'' Гольц-Миллер Иван Иванович // Русские писатели : биобиблиогр. словарь. — М., 1989. — Т. 1 : А-Л. — С. 200—202. * Поэт и революционер И. И. Гольц-Миллер / сост. и предисл. Б. Козьмина и Г. Лелевича. — М., 1930. * Поэт-весельчак с трагической судьбой // Мономах. — 2015. — № 1. — С. 20 : фот. * ''Селиванов К. А.'' Карсун // Селиванов К. А. Литературные места Ульяновской области. — Саратов, 1969. — С. 122—126. * В 1863—1865 гг. в Карсуне отбывал ссылку поэт И. И. Гольц-Миллер. * ''Селиванов К. А.'' Поэт-революционер И. И. Гольц-Миллер в Карсуне // Селиванов К. А. Замечательные места Ульяновской области. — Ульяновск, 1946. — 63-68. * ''Утков В.'' Живое и минувшее // Альманах библиофила. — М., 1985. — Вып. 19. — С. 202—205. * ''Анина Г.'' Документы об И. И. Гольц-Миллере в Госархиве Ульяновской области // Отечественные архивы. — 2000. — № 1. — С. 74—75. * Гольц-Миллер? Нет, граф Толстой // Воздушный транспорт. — 1994. — № 15. — С. 14. * Факты биографии поэта И. И. Гольц-Миллера, подтверждающие, что он является родственником Л. Н. Толстого. * ''Кириллов В.'' Поэт и революционер // Ульяновская правда. — 1988. — 5 апреля. * ''Матыкина Л.'' Духом свободный… // Ульяновская неделя. — 1982. — 10 декабря. * ''Бас І.'' «…Не памерла слова яго!» // Бас І. Падарожжа ў літаратурнае мінулае. Мн., 1971; * ''Кісялёў Г. В.'' Яго помніць Мінск // Кісялёў Г. В. Героі і музы. — Мн., 1982. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гольц-Мілер Іван Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пасваліскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Тэатразнаўцы]] mu26un0qm29o1boeh2suf4j1frzd31f 0 321648 5176524 4731696 2026-08-06T13:03:50Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176524 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Злотніцтва''' — выраб рэчаў з [[каштоўныя металы|каштоўных металаў]]; від [[ювелірнае мастацтва|ювелірнага мастацтва]]. Шырока вядома ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]], [[Месаамерыка|Амерыцы]], [[Старажытны Усход|краінах Усходу]], сярэдневяковых [[Індыя|Індыі]] і [[Кітай|Кітаі]], краінах [[Еўропа|Еўропы]] [[XV]]—[[XVIII]] стст. Пашырэнне механічнай апрацоўкі металаў у сярэдзіне [[XIX ст.]] прывяло да заняпаду злотніцтва. [[Файл:Шата абараза «Маці Божая Бялыніцкая». Сноў.jpg|міні|злева|Шата абараза «[[Маці Божая Бялыніцкая]]» са [[Сноў|Сно]]ва. [[XVII]] ст. [[МСБК НАН]]]] [[Файл:Мінск. Гістарычны музей. Пацір (cropped).jpg|thumb|Пацір з [[Навагрудак|Навагруд]]ка. [[XVI ст.]] [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|НГМБ]]]] На [[Беларусь|Беларусі]] вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] (7—6 ст. да н.э. — 8—9 ст. н.э.). Найбольш пашырана як гарадское рамяство ў [[XII]]—[[XVIII]] стст. Беларускія майстры-злотнікі валодалі рознымі тэхнікамі апрацоўкі ([[ліццё]], [[коўка]], [[чаканка]], [[гравіраванне]]) і аздаблення металаў, пераважна [[Серабро|серабра]] ([[залачэнне]], [[чарненне]], [[зярненне]], [[пацініраванне]]). Выраблялі [[посуд]], [[абклад]]ы [[кніга|кніг]] і [[абраз]]оў, [[крыж]]ы, [[дарахавальніца|дарахавальніцы]] і інш. Шэдэўр злотніцтва часоў Сярэднявечча — [[крыж Ефрасінні Полацкай]] работы [[Лазар Богша|Лазара Богшы]] ([[1161]]). [[Файл:Фрагмент шаты абраза «Святы Антоній Падуанскі». Бяроза 2.jpg|міні|злева|Фрагмент шаты абраза «Святы Антоній Падуанскі» з [[Бяроза (горад)|Бяроз]]ы. [[XVIII]] ст. [[МСБК НАН]]]] У [[XVI]]—[[XVII]] стст. [[майстэрня|майстэрні]] і [[цэх]]і злотнікаў існавалі ў [[Віцебск]]у, [[Брэст|Брэсце]], [[Кобрын]]е, [[Гродна|Гродне]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Нясвіж]]ы, [[Слуцк]]у і інш. У другой палове [[XVII ст.]] больш за 50 беларускіх злотнікаў, пераважна з [[Віцебск]]а, [[Полацк]]а, [[Магілёў|Магілёва]], працавалі ў Залатой, Сярэбранай і [[Аружэйная палата|Аружэйнай палатах]] [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]], у т.л. [[П. Заборскі]], [[В. Карпаў]], [[М. Логінаў]], [[Я. Магілёвец]] і інш. Яны выраблялі посуд, абклады абразоў і кніг, [[зброя|зброю]]<ref>{{кніга|аўтар=Максімава Э. С., Сямёнаў А. І.|частка=Злотніцтва|спасылка=|загаловак=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2 |старонкі=532|старонак=702|isbn=}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Злотніцтва. {{крыніцы/БЭ|7}} — C. 76. * Цітоў А. Злотніцтва Беларусі. XII — пачатак XX ст. — Мінск : Беларусь, 2020. — 270 с. — ISBN 978-985-01-1284-2. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Ювелірнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Беларускае мастацтва]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 71iz5crz8niij54357nvhwpymmqw3fg 0 322974 5176731 5068575 2026-08-06T19:20:05Z Rotondus 11765 /* Найноўшы час */ афармленне, удакладненне 5176731 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = мястэчка |беларуская назва = Дзевянішкі |арыгінальная назва = Dieveniškės |павет = Віленскі |раён = Салечніцкі |сянюнія = Дзевянішкаўская |ранейшыя імёны = }} '''Дзевяні́шкі<ref>Назва паводле карты да артыкула {{Крыніцы/БЭ|артыкул=Заходняя Беларусь|том=7|старонкі=21}}</ref>''' або '''Дзяве́нішкі'''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/42298773/%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8_%D0%A2_%D0%9C_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D1%8C%D1%8F|аўтар=|загаловак=Девенишки. Т.М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья|выданне=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20Dziawieni%C5%A1ki&sclient=gws-wiz-serp|title=Dziawieniški|website=www.google.com|access-date=2025-12-15}}</ref>, таксама '''Дзіевя́нішкес<ref>{{ТКП-Літва}}</ref>''' ({{lang-lt|Dieveniškės}}) — [[мястэчка]] на ўсходзе [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Гаўя (прыток Нёмана)|Гаўя]]. Уваходзіць у склад [[Салечніцкі раён|Салечніцкага раёна]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]], цэнтр [[Дзевянішкаўская сянюнія|сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад [[Беларуска-літоўская граніца|граніцы з Беларуссю]]. На карце сучаснай [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] гэта месца глыбока ўдаецца ўглыб тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === Упершыню згадваецца ў крыніцах пад 1385 годам як уладанне [[Міхал Мінігайла|Мінігайлы]]. Да сярэдзіны XVII стагоддзя вёска і наваколле належалі [[Гаштольды|роду Гаштольдаў]]. У 1433 годзе [[Ян Гаштольд]] атрымаў вёску ад вялікага князя [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]]. У 1474 годзе на сродкі [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]] быў пабудаваны драўляны касцёл Святога Міхала. У XVІ стагоддзі ў Дзевянішках жыў і тварыў вядомы беларускі пісьменнік і паэт [[Андрэй Рымша]], заснавальнік панегерыстычнай паэзіі<ref name="Pazniak-2014-395">[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] Тэрра Дэй. — Варшава — Нью Ёрк — Вільня: «Беларускія Ведамасьці», Таварыства Беларускай Культуры ў Літве, 2014. С. 395.</ref>. У 1783 годзе ў мястэчку збудавалі новы касцёл замест згарэлага. У XVIII стагоддзі Дзевянішкі былі дзяржаўнай уласнасцю, уваходзілі ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашменскі павет]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 216.</ref>. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Дзевянішкі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. За часамі Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе Дзевянішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas3">{{Крыніцы/ВГАБ|3к}} С. 80.</ref>. Таксама на землі прэтэндавала Літва. У канцы 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. З 1920 года ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], дзе былі цэнтрам гміны [[Свянцянскі павет (1921—1940)|Свянцянскага павета.]] У другой палове верасня 1939 года Дзевянішкі [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняты]] Чырвонай Арміяй, у лістападзе далучаны да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], уваходзілі ў склад [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Але ўжо 6 лістапада 1940 года горад і навакольная яго тэрыторыя былі перададзены [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. Форма [[Дзевянішкаўскі выступ|выступу]] ўтварыла народнае паданне пра тое, што ў 1940 годзе, пры вызначэнні граніцы [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]], на карце ляжала люлька [[Сталін]]а. Ніхто не асмеліўся яе ссунуць, а проста абвялі алоўкам па контуры, і такім чынам у склад савецкай Літвы ўвайшло мястэчка Дзевянішкі з наваколлямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/336250|title=Дзевянішкаўскі выступ. Як ён з'явіўся на карце?|website=Наша Ніва|date=2024-02-15|access-date=2025-01-16}}</ref>. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|465|Dziewieniszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} 18sb0am081yyizi51dzvcgtzzh7ljcf 0 326233 5176677 5168159 2026-08-06T16:10:33Z Monarchist1636 103323 5176677 wikitext text/x-wiki {{Гран-пры | Сцяг = {{Сцяг Іспаніі}} | Назва = Гран-пры Іспаніі | Траса = [[Каталунья]] | Выява = Circuit Catalunya 2007.png | Месца = {{Сцяг Іспаніі}} [[Мантмела]], [[Барселона, правінцыя|Барселона]] | Кругоў = 66 | Даўжыня гонкі = 307,104 | Даўжыня круга = 4,655 | Пілот-рэкардсмен = {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] '''(6)'''<br/>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] '''(6)''' | Каманда-рэкардсмен = {{Сцяг Італіі}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] '''(12)''' | Апошні год = 2022 | Час = 1:37:20.475 | Пераможца = {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Макс Верстапен]] | Каманда = [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] | Час поўла = 1:18.750 | Пілот поўл = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда поўл = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Шпаркі круг = 1:24.108 | Шпаркі пілот = {{Сцяг Мексікі|20px}} [[Серхіа Перэс]] | Шпаркая каманда = [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] }} '''Гран-пры Іспаніі''' ({{lang-es|Gran Premio de Espana}}, {{lang-en|The Spanish Grand Prix}}) — гонка [[Формула-1|Формулы-1]], у наш час праводзіцца на трасе [[Каталунья]] ([[Мантмела]], недалёка ад [[Барселона|Барселоны]], [[Іспанія]]). Упершыню Гран-пры Іспаніі быў уключаны ў каляндар чэмпіянату Формулы-1 у [[1951]] годзе, а на трасе [[Каталунья]] праводзіцца з [[1991]] года. == Гісторыя == Першы Гран-пры Іспаніі быў праведзены ў [[1913]] годзе, на дарожнай трасе ў [[Горад Гвадарама|Гвадараме]], недалёка ад [[Мадрыд]]а. Пасля перапынку ў [[1914]]—[[1922]] гадах з-за фінансавых праблем Гран-пры Іспаніі быў адноўлены. Была праведзена гонка ў [[Сітжас]]е, недалёка ад [[Барселона|Барселоны]], і потым з [[1924]] па [[1935]] год гонка праводзілася на трасе [[Ласартэ]], на паўночным узбярэжжы (Гран-пры [[Сан-Себасцьян]]а). У [[1936]] годзе ў [[Іспанія|Іспаніі]] пачалася [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянская вайна]], і гонкі спыніліся. [[Файл:Circuit Pedralbes.png|thumb|left|175px|Схема трасы Педралбес]] [[Іспанія]] вярнулася ў гоначны каляндар у [[Гран-пры Іспаніі 1951 года|1951]] годзе, калі быў праведзены Гран-пры Іспаніі, які ўваходзіў у афіцыйны залік чэмпіянату Формулы-1 на трасе [[Педралбес, траса|Педралбес]] у [[Барселона|Барселоне]]. Гэта была хуткая і вялікая (3,9 мілі) гарадская траса, якая складалася з шасці паваротаў і працяглай прамой даўжынёй 1,2 мілі. Найбольш канкурэнтаздольныя машыны праходзілі круг прыкладна за 2 хвіліны 20 секунд. У [[Гран-пры Іспаніі 1954 года|1954]] годзе быў праведзены яшчэ адзін Гран-пры Іспаніі. Але ў [[1955]] годзе адбылася трагедыя з гібеллю гледачоў на гонках [[24 гадзіны Ле-Мана]], пасля чаго трасу [[Педралбес, траса|Педралбес]] выключылі з календара. У [[1967]] годзе Гран-пры Іспаніі вярнуўся, калі Каралеўскі Аўтамабільны Клуб Іспаніі арганізаваў гонку на новай трасе [[Харама (траса)|Харама]] недалёка ад [[Мадрыд]]а. Спраектаваная Джонам Хугенгольцам, траса мела 16 паваротаў, перапады вышынь і павароты з нахіленымі віражамі (бэнкінгі). З сезона {{F1|1968}} года іспанскі гран-пры вярнуўся ў каляндар чэмпіянату, па чарзе праводзячыся на трасах Харама і [[Манжуік-Парк]] у Барселоне. Аднак гонка [[Гран-пры Іспаніі 1975 года|1975]] года на Манжуік-Парку скончылася гібеллю 4 гледачоў. Пасля гэтага ў [[1976]]—[[1981]] гадах гонка праходзіла на трасе Харама. У [[1982]]—[[1985]] гадах Гран-пры Іспаніі выпаў з календара. У [[1985]] годзе мэр горада [[Херас]] адкрыў новую [[Херас, траса|трасу]] для прыцягнення турыстаў. Гран-пры Іспаніі ў Херасе праводзілася з [[1985]] па [[1990]] гады, апроч таго, на трасе ў Херасе прайшлі [[Гран-пры Еўропы 1994 года]] і [[Гран-пры Еўропы 1997 года]]. З сезона {{F1|1991}} года Гран-пры Іспаніі праводзіцца на трасе [[Каталунья]], размешчанай блізу [[Барселона|Барселоны]]. == Пераможцы Гран-пры Іспаніі == === Пілоты === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Перамогі ! Пілот ! Гран-пры |- |rowspan=2 align=center|'''6''' |{{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] |[[Гран-пры Іспаніі 1995 года|1995]], [[Гран-пры Іспаніі 1996 года|1996]], [[Гран-пры Іспаніі 2001 года|2001]], [[Гран-пры Іспаніі 2002 года|2002]], [[Гран-пры Іспаніі 2003 года|2003]], [[Гран-пры Іспаніі 2004 года|2004]] |- |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] |[[Гран-пры Іспаніі 2014 года|2014]], [[Гран-пры Іспаніі 2017 года|2017]], [[Гран-пры Іспаніі 2018 года|2018]], [[Гран-пры Іспаніі 2019 года|2019]], [[Гран-пры Іспаніі 2020 года|2020]], [[Гран-пры Іспаніі 2021 года|2021]] |- |rowspan=4 align=center|'''3''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] |[[Гран-пры Іспаніі 1969 года|1969]], [[Гран-пры Іспаніі 1970 года|1970]], [[Гран-пры Іспаніі 1971 года|1971]] |- |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] |[[Гран-пры Іспаніі 1987 года|1987]], [[Гран-пры Іспаніі 1991 года|1991]], [[Гран-пры Іспаніі 1992 года|1992]] |- |{{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] |[[Гран-пры Іспаніі 1988 года|1988]], [[Гран-пры Іспаніі 1990 года|1990]], [[Гран-пры Іспаніі 1993 года|1993]] |- |{{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] |[[Гран-пры Іспаніі 1998 года|1998]], [[Гран-пры Іспаніі 1999 года|1999]], [[Гран-пры Іспаніі 2000 года|2000]] |- |rowspan=6 align=center|'''2''' |{{Сцяг Бразіліі}} [[Эмерсан Фіціпальдзі]] |[[Гран-пры Іспаніі 1972 года|1972]], [[Гран-пры Іспаніі 1973 года|1973]] |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Марыа Андрэці]] |[[Гран-пры Іспаніі 1977 года|1977]], [[Гран-пры Іспаніі 1978 года|1978]] |- |{{Сцяг Бразіліі}} [[Айртан Сена]] |[[Гран-пры Іспаніі 1986 года|1986]], [[Гран-пры Іспаніі 1989 года|1989]] |- |{{Сцяг Фінляндыі}} [[Кімі Райканен]] |[[Гран-пры Іспаніі 2005 года|2005]], [[Гран-пры Іспаніі 2008 года|2008]] |- |{{Сцяг Іспаніі}} [[Фернанда Алонса]] |[[Гран-пры Іспаніі 2006 года|2006]], [[Гран-пры Іспаніі 2013 года|2013]] |- |{{Сцяг Нідэрландаў}} [[Макс Верстапен]] |[[Гран-пры Іспаніі 2016 года|2016]], [[Гран-пры Іспаніі 2022 года|2022]] |} === Каманды === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Перамогі ! Каманда ! Гран-пры |- |align=center|'''12''' |{{Сцяг Італіі}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] |[[Гран-пры Іспаніі 1954 года|1954]], [[Гран-пры Іспаніі 1974 года|1974]], [[Гран-пры Іспаніі 1981 года|1981]], [[Гран-пры Іспаніі 1990 года|1990]], [[Гран-пры Іспаніі 1996 года|1996]], [[Гран-пры Іспаніі 2001 года|2001]], [[Гран-пры Іспаніі 2002 года|2002]], [[Гран-пры Іспаніі 2003 года|2003]], [[Гран-пры Іспаніі 2004 года|2004]], [[Гран-пры Іспаніі 2007 года|2007]], [[Гран-пры Іспаніі 2008 года|2008]], [[Гран-пры Іспаніі 2013 года|2013]] |- |align=center|'''8''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]] |[[Гран-пры Іспаніі 1975 года|1975]], [[Гран-пры Іспаніі 1976 года|1976]], [[Гран-пры Іспаніі 1988 года|1988]], [[Гран-пры Іспаніі 1989 года|1989]], [[Гран-пры Іспаніі 1998 года|1998]], [[Гран-пры Іспаніі 1999 года|1999]], [[Гран-пры Іспаніі 2000 года|2000]], [[Гран-пры Іспаніі 2005 года|2005]] |- | rowspan="2" align=center|'''7''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]] |[[Гран-пры Іспаніі 1987 года|1987]], [[Гран-пры Іспаніі 1991 года|1991]], [[Гран-пры Іспаніі 1992 года|1992]], [[Гран-пры Іспаніі 1993 года|1993]], [[Гран-пры Іспаніі 1994 года|1994]], [[Гран-пры Іспаніі 1997 года|1997]], [[Гран-пры Іспаніі 2012 года|2012]] |- |{{Сцяг Германіі}} [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] |[[Гран-пры Іспаніі 2014 года|2014]], [[Гран-пры Іспаніі 2015 года|2015]], [[Гран-пры Іспаніі 2017 года|2017]], [[Гран-пры Іспаніі 2018 года|2018]], [[Гран-пры Іспаніі 2019 года|2019]], [[Гран-пры Іспаніі 2020 года|2020]], [[Гран-пры Іспаніі 2021 года|2021]] |- |align=center|'''6''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]] |[[Гран-пры Іспаніі 1968 года|1968]], [[Гран-пры Іспаніі 1972 года|1972]], [[Гран-пры Іспаніі 1973 года|1973]], [[Гран-пры Іспаніі 1977 года|1977]], [[Гран-пры Іспаніі 1978 года|1978]], [[Гран-пры Іспаніі 1986 года|1986]] |- |align=center|'''4''' |{{Сцяг Аўстрыі}} [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] |[[Гран-пры Іспаніі 2010 года|2010]], [[Гран-пры Іспаніі 2011 года|2011]], [[Гран-пры Іспаніі 2016 года|2016]], [[Гран-пры Іспаніі 2022 года|2022]] |- |} === Паводле сезонаў === ''Ружовым колерам пазначаны Гран-пры, якія не ўваходзілі ў афіцыйны залік чэмпіянату Формулы-1, жоўтым — тыя, што ўваходзілі ў перадваенны Еўрапейскі чэмпіянат'' {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Год ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! {{F1|2022}} | {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Макс Верстапен]] | [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2022 года|Справаздача|en|2022 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2021}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2021 года|Справаздача|en|2021 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2020}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2020 года|Справаздача|en|2020 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2019}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2019 года|Справаздача|en|2019 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2018}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2018 года|Справаздача|en|2018 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2017}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2017 года|Справаздача|en|2017 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2016}} | {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Макс Верстапен]] | [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2016 года|Справаздача|en|2016 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2015}} | {{Сцяг Германіі}} [[Ніка Росберг]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2015 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2015 года}} |- ! {{F1|2014}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | [[Гран-Пры Іспаніі 2014 года|Справаздача]] |- ! {{F1|2013}} |{{Сцяг Іспаніі}} [[Фернанда Алонса]] |[[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2013 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2013 года}} |- ! {{F1|2012}} | {{Сцяг Венесуэлы}} [[Пастар Мальданада]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams-Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2012 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2012 года}} |- ! {{F1|2011}} | {{Сцяг Германіі}} [[Себасцьян Фетэль]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2011 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2011 года}} |- ! {{F1|2010}} | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Марк Уэбер]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2010 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2010 года}} |- ! {{F1|2009}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэнсан Батан]] | [[Brawn GP|Brawn]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2009 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2009 года}} |- ! {{F1|2008}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Кімі Райканен]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2008 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2008 года}} |- ! {{F1|2007}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Феліпі Маса]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2007 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2007 года}} |- ! {{F1|2006}} | {{Сцяг Іспаніі}} [[Фернанда Алонса]] | [[Рэно (аўтагоначная каманда)|Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2006 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2006 года}} |- ! {{F1|2005}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Кімі Райканен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2005 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2005 года}} |- ! {{F1|2004}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2004 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2004 года}} |- ! {{F1|2003}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2003 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2003 года}} |- ! {{F1|2002}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2002 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2002 года}} |- ! {{F1|2001}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2001 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2001 года}} |- ! {{F1|2000}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2000 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2000 года}} |- ! {{F1|1999}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1999 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1999 года}} |- ! {{F1|1998}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1998 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1998 года}} |- ! {{F1|1997}} | {{Сцяг Канады}} [[Жак Вільнёў]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1997 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1997 года}} |- ! {{F1|1996}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1996 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1996 года}} |- ! {{F1|1995}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Benetton Formula|Benetton]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1995 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1995 года}} |- ! {{F1|1994}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Дэйман Хіл]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1994 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1994 года}} |- ! {{F1|1993}} | {{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1993 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1993 года}} |- ! {{F1|1992}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1992 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1992 года}} |- ! {{F1|1991}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1991 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1991 года}} |- ! {{F1|1990}} | {{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1990 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1990 года}} |- ! {{F1|1989}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Айртан Сена]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Honda | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1989 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1989 года}} |- ! {{F1|1988}} | {{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Honda | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1988 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1988 года}} |- ! {{F1|1987}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Honda | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1987 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1987 года}} |- ! {{F1|1986}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Айртан Сена]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1986 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1986 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1982-85 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- ! {{F1|1981}} | {{Сцяг Канады}} [[Жыль Вільнёў]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1981 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1981 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! {{F1|1980}} | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Алан Джонс]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1980 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1980 года}} |- ! {{F1|1979}} | {{Сцяг Францыі}} [[Патрык Дэпае]] | [[Ligier]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1979 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1979 года}} |- ! {{F1|1978}} | {{Сцяг ЗША}} [[Марыа Андрэці]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1978 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1978 года}} |- ! {{F1|1977}} | {{Сцяг ЗША}} [[Марыа Андрэці]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1977 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1977 года}} |- ! {{F1|1976}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэймс Хант]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1976 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1976 года}} |- ! {{F1|1975}} | {{Сцяг Германіі}} [[Ёхен Мас]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1975 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1975 года}} |- ! {{F1|1974}} | {{Сцяг Аўстрыі}} [[Нікі Лаўда]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1974 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1974 года}} |- ! {{F1|1973}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Эмерсан Фіціпальдзі]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1973 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1973 года}} |- ! {{F1|1972}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Эмерсан Фіціпальдзі]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1972 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1972 года}} |- ! {{F1|1971}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] | [[Тіррелл, каманда Формулы-1|Tyrrell]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1971 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1971 года}} |- ! {{F1|1970}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] | [[March Engineering|March]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1970 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1970 года}} |- ! {{F1|1969}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] | [[Matra]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1969 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1969 года}} |- ! {{F1|1968}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Грэм Хіл]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1968 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1968 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! {{F1|1967}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джым Кларк]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1967 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1967 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1955-66 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- ! {{F1|1954}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Майк Хотарн]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Педралбес, траса|Педралбес]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1954 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1954 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1952-53 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- ! {{F1|1951}} | {{Сцяг Аргенціны}} [[Хуан Мануэль Фанхіа]] | [[Альфа-Рамэа, каманда Формулы-1|Alfa Romeo]] | [[Педралбес, траса|Педралбес]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1951 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1951 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1936-50 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- style="background-color:#ffffcc" ! 1935 | [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22px|Германія]] [[Рудольф Карачыола]] | Mercedes | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1935 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1935 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1934 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] [[Луіджы Фаджыёлі]] | Mercedes | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1934 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1934 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1933 | {{Сцяг Манака}} [[Луі Шырон]] | Alfa Romeo | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1933 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1933 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1931-32 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- bgcolor="#ffcccc" ! 1930 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] Акіле Варці | Maserati | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1930 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1930 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1929 | {{Сцяг Манака}} [[Луі Шырон]] | Bugatti | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1929 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1929 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1928 | {{Сцяг Манака}} [[Луі Шырон]] | Bugatti | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1928 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1928 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1927 | {{Сцяг Францыі}} Рабер Бенуа | Delage | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1927 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1927 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1926 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] Мео Канстанціні | Bugatti | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1926 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1926 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1925 | {{Сцяг Францыі}} Альбер Дзіва | Delage | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1925 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1925 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1924 | {{Сцяг Францыі}} Анры Сегрэйв | Sunbeam | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1924 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1924 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1923 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] Дарыа Рэста | Talbot | [[Сітжэс]]-Тэрамар | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1923 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1923 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1914-22 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- bgcolor="#ffcccc" ! 1913 | [[Файл:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|22px|Іспанія]] Карлас дэ Саламанка | Rolls-Royce | Гвадарама | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1913 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1913 года}} |} == Спасылкі == * {{cite web |url = https://www.formula1.com/en/latest/article.from-pedralbes-to-catalunya-a-short-history-of-the-5-venues-to-have-hosted.3VMs6iFXohT6vY7cLAGfgF.html |title = From Pedralbes to Catalunya – A short history of the 5 venues to have hosted the Spanish Grand Prix |author = Samarth Kanal |last = |first = |publisher = formula1.com |date = 2022-05-17 |accessdate = 2022-05-22 |language = en }} {{Гран-пры Формулы-1}}{{DEFAULTSORT:Іспаніі}} [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры]] skex2mr9fwway28frvm5bqcvprj5up1 0 326250 5176676 5168161 2026-08-06T16:09:15Z Monarchist1636 103323 5176676 wikitext text/x-wiki {{Гран-пры | Сцяг = {{Сцяг Аўстраліі|20px}} | Назва = Гран-пры Аўстраліі | Траса = [[Альберт-парк (траса)|Альберт Парк]] | Выява = Albert Lake Park Street Circuit in Melbourne, Australia.svg | Месца = [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] | Кругоў = 58 | Даўжыня гонкі = 306 124 | Даўжыня круга = 5278 | Рэкорд круга = 1:24.125 (М. Шумахер, 2004) | Пілот-рэкардсмен = {{Сцяг Германіі|20px}} [[Міхаэль Шумахер]] (4) | Каманда-рэкардсмен = {{Сцяг Італіі|20px}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] (13) | Апошні год = 2022 | Час = 1:27:46.548 | Пераможца = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Час поўла = 1:17.868 | Пілот поўл = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда поўл = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Шпаркі круг = 1:20.260 | Шпаркі пілот = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Шпаркая каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | GP = | GP1={{GP|1985|Аўстраліі}} | GP2={{GP|2022|Аўстраліі}} }} '''Гран-пры Аўстраліі''' ({{мова-en|Australian Grand Prix}}) — этап чэмпіянату свету па аўтагонках у класе [[Формула-1|Формулы-1]]. З {{GP|1996|Аўстраліі}} года праводзіцца на трасе [[Альберт-Парк, траса|Альберт-Парк]] у [[Мельбурн]]е. Кіраўніцтва Формулы-1 заключыла кантракт з аўстралійскім прамоўтарам на правядзенне гран-пры ў Мельбурне як мінімум да [[2035]] года<ref>{{cite news|author = |url = https://www.motorsport.com/f1/news/australian-gp-f1-calendar-2035/10322754/ |title = Australian GP to stay on F1 calendar until 2035, adds F2 & F3 |date = 2022-06-16 |publisher = motorsport.com |accessdate = 2022-06-16 |language = en }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.grandprix.com.au/ Сайт Гран-пры Аўстраліі] * [http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050521040237/http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 |date=21 мая 2005 }} * [http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150511095539/http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html |date=11 мая 2015 }} {{Гран-пры Формулы-1}}{{DEFAULTSORT:Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Спорт у Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры]] lsn0bsbsni8vojx97qde3phdyyg3ixy 0 327503 5176822 4971701 2026-08-07T02:14:41Z Spokiyny 153126 https://uk.wikipedia.org/wiki/Воздвиженка_(Бахмутський_район) 5176822 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = вёска |беларуская назва = Ваздвыжэнка |арыгінальная назва = Воздвиженка |падпарадкаванне = |герб = |сцяг = |lat_deg = 48|lat_min = 29|lat_sec = 52 |lon_deg = 38|lon_min = 17|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = 50000 |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = 300 |памер карты раёна = 300 |вобласць = Данецкая вобласць |вобласць у табліцы = Данецкая вобласць{{!}}Данецкая |раён = Бахмуцкі раён |раён у табліцы = Бахмуцкі раён{{!}}Бахмуцкі |від абшчыны = сельсавет |абшчына = Луганскі сельсавет{{!}}Луганскі |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 143 |клімат = |насельніцтва = 335 |год перапісу = 2001 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |тэлефонны код = +380 6274 |паштовы індэкс = 84580 |КААТУУ = 1420955401 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ваздвы́жэнка''' ({{lang-uk|Воздвиженка}}), да [[2016]] года '''Красны Пахар''' ({{lang-uk|Красний Пахар}}) — [[вёска]] ў [[Бахмуцкі раён|Бахмуцкім раёне]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Луганскі сельсавет|Луганскага сельсавета]]. Насельніцтва складае складае 263 чалавек ([[2014]]). == Гісторыя == У час [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|вайны на паўднёвым усходзе Украіны]] вёска пераходзіла з рук у рукі. Паводле [[Другое мінскае пагадненне|вынікаў мірных перамоў у Мінску]] вернута пад кантроль [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]]. [[4 лютага]] [[2016]] года [[Вярхоўная Рада Украіны]] ў рамках [[Дэкамунізацыя ва Украіне|дэкамунізацыі]] прыняла пастанову аб перайменаванні вёскі Красны Пахар у Ваздвыжэнку<ref>{{ПВРУ-984-VIII}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A005?rf7571=7739 Красны Пахар на сайце Вярхоўнай рады Украіны] {{ref-uk}} {{Бахмуцкі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бахмуцкага раёна]] of0nnyslwzap328w0qqsq8vr1klrblh 4 336791 5176836 5174384 2026-08-07T03:18:37Z ~2026-43537-32 172266 5176836 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://ibb.co/ccmGxzZq m0y11ae3ymyxbuy57pm077xp2mu9vsc 5176837 5176836 2026-08-07T03:19:28Z ~2026-43537-32 172266 5176837 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/ccmGxzZq 9 Sep 2024, Sydney] l4643ov5om8ai7mgorgky9emmf5v0nn 5176838 5176837 2026-08-07T03:25:39Z ~2026-43537-32 172266 5176838 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 5176840 5176838 2026-08-07T03:36:25Z ~2026-43537-32 172266 5176840 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/C5PZxggJ 22 Dec 2024, Sydney] 5dakksb7ghk6mj00ic6wlqor57dhlvv 5176842 5176840 2026-08-07T03:40:31Z ~2026-43537-32 172266 5176842 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 5176843 5176842 2026-08-07T03:42:24Z ~2026-43537-32 172266 5176843 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/C5PZxggJ 19 Dec 2024, Sydney] mry7r09uboxvjbkpingtcpe9wwcv0gn 5176844 5176843 2026-08-07T03:43:27Z ~2026-43537-32 172266 5176844 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/C5PZxggJ 22 Dec 2024, Sydney] 5dakksb7ghk6mj00ic6wlqor57dhlvv 5176845 5176844 2026-08-07T03:43:46Z ~2026-43537-32 172266 5176845 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 5176846 5176845 2026-08-07T03:44:36Z ~2026-43537-32 172266 5176846 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/wNhnyV0s 19 Dec 2024, Sydney] t7s5g9yjqk85k3e600ki4hdgjhhc1n7 5176847 5176846 2026-08-07T03:52:22Z ~2026-43537-32 172266 5176847 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/wNhnyV0s 19 Dec 2024, Sydney] [https://ibb.co/YBkLHvK3 3 March 2025, Sydney] 9zfrcrpmghcpu2y3c2gimm6qvg93g67 5176848 5176847 2026-08-07T03:55:19Z ~2026-43537-32 172266 5176848 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/RkP95K00 15 Jan 2025, Sydney] g5ijsixykt74h5prfra68ex0pwu8437 5176851 5176848 2026-08-07T04:13:31Z ~2026-43537-32 172266 5176851 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/RkP95K00 15 Jan 2025, Sydney] [https://ibb.co/pv3H0JJs 4 Jan 2025, Katoomba] rorx670oxik237hdelgbyrvlkywv11f 5176852 5176851 2026-08-07T04:17:17Z ~2026-43537-32 172266 5176852 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/RkP95K00 15 Jan 2025, Sydney] [https://ibb.co/m5Rdvc7R 4 Jan 2025, Katoomba] 5aet5biw6i1jv1co3ceo00uhd5ya3wo 5176853 5176852 2026-08-07T04:17:34Z ~2026-43537-32 172266 5176853 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 0 351848 5176612 5149086 2026-08-06T14:14:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176612 wikitext text/x-wiki [[Выява:Greater East Asia Conference Map.PNG|thumb|450px|{{legend|#92000a|Краіна-арганізатар канферэнцыі}} {{legend|red|Краіны-ўдзельніцы канферэнцыі}} {{legend|#ffb5bd|Тэрыторыі, якія аспрэчваюцца [[Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайскай рэспублікай]] (цэнтральны і заходні [[Кітай]]) і [[Азад Хінд|Свабоднай Індыяй]] ([[Брытанская Індыя]])}}{{legend|#ddadaf|Тэрыторыі, якія акупуюцца Японіяй}}]] '''Вялі́кая Усхо́днеазія́цкая канферэ́нцыя''' ('''Канферэ́нцыя Вялі́кай Усхо́дняй А́зіі''', '''Такі́йская канферэ́нцыя'''; {{lang-jp|大東亞會議}}, сучаснымі іерогліфамі — 大東亜会議) — [[саміт]], які праходзіў у [[Токіа]] з [[5 лістапада|5]] па [[6 лістапада]] [[1943]] года. У канферэнцыі прынялі ўдзел прадстаўнікі сямі дзяржаў-членаў [[Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту]] на чале з [[Японская імперыя|Японскай імперыяй]]. Галоўнай задачай канферэнцыі, арганізатарам якой выступіла [[Японская імперыя|Японія]], было падкрэсленне ролі Японіі як «вызваліцеля» [[Азія|Азіі]] ад [[Еўропа|заходняга]] [[каланіялізм]]у і лідара сярод краін [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]<ref>{{cite book|last=Gordon|first=Andrew|title=The Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present|publisher=Oxford University Press|year=2003|pages=211|isbn=0195110609|url=http://books.google.com/books?id=FiEMgP36lScC&pg=PA211&dq=%22Greater+East+Asia+Conference%22&lr=&sig=9wO__aT8Si3LSAL1au2cNEJ6o6Y|accessdate=2008-04-13}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сутнасці, канферэнцыя была мерапрыемствам дзяржаў, прадстаўнікі якіх былі запрошаны ў Токіа, якія знаходзіліся ў залежнасці ад Японіі ці былі акупаваны [[Японская імператарская армія|Узброенымі сіламі Японіі]], і толькі дзве з іх — [[Маньчжоу-го]] і [[Тайланд]] — мелі [[дыпламатычнае прызнанне]] з боку хоць бы некалькіх дзяржаў за выключэннем [[Краіны «восі» і іх саюзнікі|краін «восі» і іх саюзнікаў]] (у прыватнасці, Маньчжоу-го прызналі [[Сальвадор]] і [[Дамініканская Рэспубліка]]<ref>[http://kontrrev.ho.ua/bibl/kitay01.html Гісторыя Маньчжурыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925130738/http://kontrrev.ho.ua/bibl/kitay01.html |date=25 верасня 2015 }}</ref>, а Тайланд, больш за тое, уваходзіў у склад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]]). == Перадумовы == [[Файл:Império Japonês (1870-1942).png|thumb|360px|[[Экспансія]] [[Японская імперыя|Японскай імперыі]] станам на 1942 г.]] У перыяд з моманту ўступлення [[Японская імперыя|Японскай імперыі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў снежні [[1941]] года па май [[1942]] год сілы [[Імператарская армія Японіі|Японскай імператарскай арміі]] падпарадкавалі сабе значную частку [[Калоніі Вялікабрытаніі|брытанскіх]], [[Калоніі Францыі|французскіх]] і [[Калоніі ЗША|амерыканскіх калоній]] на [[Азія|Азіяцкім кантыненце]] і ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], а менавіта: невялікія часткі [[Французскі Індакітай|Французскага Індакітая]] і [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], [[Брытанская Малая|Малаю]], [[Бірма|Бірму]], [[Філіпінскі архіпелаг]], [[Галандская Ост-Індыя|Галандскую Ост-Індыю]] ([[Інданезійскі архіпелаг]]), частку [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]] і шэраг ціхаакіянскіх астравоў, такіх, як [[Саламонавы астравы]] і [[астравы Гілберта]], [[Гуам]] і [[атол Уэйк]]. Акрамя таго, з [[1931]] года Японіяй кантралявалася тэрыторыя [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], на якой была створана марыянетачная дзяржава [[Маньчжоу-го]], а з [[1937]] года, пасля серыі паспяховых ваенных дзеянняў у [[Кітай|Кітаі]] падчас [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Япона-кітайскай вайны]], таксама ўсход [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]] (дзяржава [[Мэнцзян]]) і шэраг кітайскіх тэрыторый, якія межавалі з узбярэжжам [[Усходне-Кітайскае мора|Усходне-Кітайскага]] і [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскага мораў]]. Большасць акупаваных японцамі тэрыторый, за выключэннем тых, дзе ствараліся [[Марыянетачная дзяржава|марыянетачныя дзяржавы]], захоўвала [[каланіялізм|каланіяльны]] характар, які практычна нічым не адрозніваўся ад ранейшых формаў кіравання. Першапачаткова, пакуль японскія армія і [[Імператарскі флот Японіі|флот]] з поспехам ваявалі супраць [[Вялікабрытанія|англа]]-[[ЗША|амерыканскіх]] сіл у межах [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Ціхаакіянскага тэатра ваенных дзеянняў]], японскі ўрад не меў патрэбы ў прадастаўленні гэтым дзяржаўным фарміраванням, цалкам кантралюемым Японіяй, большай самастойнасці. Аднак у [[1943]] годзе, з пагаршэннем японскіх пазіцый на Ціхім акіяне ([[бітва за Мідуэй]]), чыноўнікі [[МЗС Японіі]] і прыхільнікі [[паназіятызм]]у ў палітычных і ваенных колах імперыі пасадзейнічалі прасоўванню праграмы прадастаўлення незалежнасці" розным часткам Усходняй Азіі, акупаваным Японіяй. Аўтары праграмы рабілі стаўку на тое, што пагроза вяртання еўрапейскага каланіялізму выкліча рост незадаволенасці карэнных народаў Азіі і паспрыяе больш актыўнаму іх удзелу ў вайне на баку Японіі. Японскае ваеннае кіраўніцтва, разумеючы [[прапаганда|прапагандысцкую]] каштоўнасць і значную фармальнасць такога кроку, падтрымала ідэю. З гэтай мэтай [[31 мая]] 1943 года быў афіцыйна ўхвалены дакумент «Аб асноўных прынцыпах палітычнага кіраўніцтва ў Вялікай Усходняй Азіі». У ім гаварылася, што для працягу і завяршэння вайны трэба «ўмацаваць палітычную згуртаванасць дзяржаў і нацый Вялікай Усходняй Азіі вакол імперыі» і звярнуць асаблівую ўвагу на ўзмацненне іх ваеннага супрацоўніцтва з Японіяй<ref name="Ось">[https://archive.today/20121221114426/victory.mil.ru/war/1944/policy/02_07.html Внешняя политика государств Оси в 1943 г.]</ref>. Так, у перыяд са жніўня па кастрычнік 1943 гады з'явіліся [[Дзяржава Бірма]], [[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпінская рэспубліка]], [[Азад Хінд|Свабодная Індыя]], [[Японская акупацыя Камбоджы|Каралеўства Камбоджа]], якія атрымалі ўяўную незалежнасць, але на самой справе працягвалі кантралявацца Японіяй<ref>{{Cite web |url=http://www.istorya.ru/referat/7245/1.php |title=«Внешняя политика Японии в 30-40 гг. XX века», с. 19 |access-date=15 лістапада 2016 |archive-date=4 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031649/http://istorya.ru/referat/7245/1.php |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6799/ «Вокруг Света», № 11 ([[2830]]), ноябрь 2009. Рубрика «Вехи истории». «Все против всех»]</ref>. == Краіны-ўдзельніцы == === Прысутнічалі === ==== [[Выява:Flag of Burma 1943.svg|30px]] [[Дзяржава Бірма]] ==== Дзяржава афіцыйна атрымала незалежнасць [[1 жніўня]] 1943 года, пасля чаго японская ваенная адміністрацыя Бірмы перадала свае паўнамоцтвы бірманскаму ўраду і была распушчана. Урад узначаліў адвакат і былы [[палітвязні|палітвязень]] доктар [[Ба Мо]], які і прадставіў Бірму на Такійскай канферэнцыі. ==== [[Выява:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|30px]] [[Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайская рэспубліка]] ==== [[Калабарацыянізм|Калабарацыянісцкі]] рэжым [[Ван Цзінвэй|Ван Цзінвэя]], які афіцыйна, як і легітымны рэжым [[Чан Кайшы]], называўся «Кітайскай рэспублікай», быў абвешчаны [[30 сакавіка]] [[1940]] года на акупаваных Японіяй падчас Япона-кітайскай вайны ўсходне-кітайскіх тэрыторыях. У студзені 1943 года японскі ўрад прыняў рашэнне аб шэрагу саступак Кітайскай рэспубліцы (вяртанне [[сэтльмент]]аў, адмена права экстэрытарыйнасці і г.д.), з-за чаго [[9 студзеня]] таго ж года ўрад Ван Цзінвэя абвясціў вайну Вялікабрытаніі і ЗША. На канферэнцыі кітайскую дэлегацыю ўзначальваў сам Ван Цзінвэй. ==== [[Выява:Flag of Manchukuo.svg|30px]] [[Маньчжоу-го]] ==== Маньчжоу-го (таксама Маньчжурская імперыя) было заснавана ў [[1932]] годзе на занятай японцамі тэрыторыі [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]]. Гэта дзяржава была найбольш актыўным усходнеазіяцкім саюзнікам Японскай імперыі ў ваенным стаўленні: [[Маньчжурская імператарская армія]], якая на 1943 год налічвала каля 200&nbsp;000 чалавек, брала ўдзел у [[Баі на Халхін-Голе|баях на Халхін-Голе]] і [[Хасанскія баі, 1938|Хасане]], у бітвах Япона-кітайскай вайны. На канферэнцыі ў Токіа Маньчжоу-го ўяўляў прэм'ер-міністр дзяржавы [[генерал]] [[Чжан Цзінхуэй]], вядомы сваёй праяпонскай пазіцыяй. ==== [[Выява:1931 Flag of India.svg|30px]] [[Азад Хінд|Свабодная Індыя]] ==== [[21 кастрычніка]] 1943 года ў [[Сінгапур]]ы быў сфарміраваны ўрад т.зв. «Свабоднай Індыі» (больш вядомая як «Азад Хінд»). Паколькі большая частка [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], на кіраванне тэрыторыяй якой прэтэндаваў урад, знаходзілася па-за зонай японскай акупацыі, ён пазіцыянаваў сябе як [[урад у выгнанні]]. Аднак, нягледзячы на гэта, улады «Свабоднай Індыі» ўсёткі кантралявалі частку індыйскіх тэрыторый, такіх як [[Андаманскія астравы|Андаманскія]] і [[Нікабарскія астравы]], а таксама частку сучасных індыйскіх штатаў [[Маніпур]] і [[Нагаленд]] на ўсходзе [[Індыя|Індыі]]. На першым жа пасяджэнні ўрад абвясціў вайну Вялікабрытаніі і ЗША. Індыйскім прадстаўніком у Токіа быў старшыня ўрада Свабоднай Індыі [[Субхас Чандра Бос]], які па сумяшчальніцтве ўзначальваў [[Індыйскі добраахвотніцкі легіён СС «Свабодная Індыя»|Індыйскі легіён СС]]. Паводле афіцыйнага рэгламенту канферэнцыі, Бос прысутнічаў на ёй у ролі «назіральніка». Гэта было шмат у чым абумоўлена як раз тым, што сінгапурскі ўрад Індыі знаходзіўся «ў выгнанні», што не дазваляла яго кіраўніку быць паўнавартасным удзельнікам саміту<ref name="Хаторы">[http://www.fedy-diary.ru/?page_id=4206 Хаттори Такусиро. «Япония в войне 1941—1945 гг». Часть II, гл. V (Политические манёвры в Юго-Восточной Азии)]</ref>. ==== [[Выява:Flag of Thailand.svg|30px]] [[Каралеўства Тайланд]] ==== Тайланд быў адзінай краінай з тых, што ўдзельнічалі ў канферэнцыі, утворанай без пасродніцтва Японіі (гісторыя сучаснага Тайланда бярэ пачатак з [[XIII]] стагоддзя), адзінай, якая была членам [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]] і адзінай, якая мела дыпламатычнае прызнанне з боку краін [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]]. Саюз Тайланда з Японіяй і абвяшчэнне ім вайны Вялікабрытаніі і ЗША былі навязаны японскімі ўзброенымі сіламі, якія ўварваліся на тайскую тэрыторыю ў снежні 1941 года і ў адваротным выпадку пагражалі акупацыяй дзяржавы. У якасці прадстаўніка Тайланда ў Токіа быў першапачаткова запрошаны тайскі прэм'ер-міністр [[маршал]] [[Плек Пібунсанграм]], аднак у выніку замест яго на канферэнцыю прыбыў [[дыпламатыя|дыпламатычны]] дзеяч [[прынц]] [[Ван Вайтаякон]]. Гэтым рашэннем маршал падкрэсліў, што Тайланд не з'яўляецца залежнай ад Японіі дзяржавай. Акрамя таго, ад'езд прэм'ер-міністра ў неспакойны для краіны час мог прывесці да яго звяржэння, чаго асцерагаўся Пібунсанграм<ref>[http://mapyourinfo.com/wiki/en.wikipedia.org/Greater%20East%20Asia%20Conference Greater East Asia Conference — mapyourinfo.com<!-- Загаловак дададзены ботам -->]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}</ref><ref>{{cite book|last=Judith A.|first=Stowie|title=Siam Becomes Thailand: A Story of Intrigue|publisher=C. Hurst & Co|year=1991|pages=251|isbn=1850650837|url=http://books.google.com/books?id=YTgJ8aRwZkAC&pg=PA251&dq=%22Greater+East+Asia+Conference%22&sig=QRokE_DOhGlyeAzj5OgQ8freuYQ}}</ref>. ==== [[Выява:Philippines Flag Original.svg|30px]] [[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпінская рэспубліка]] ==== Фармальная незалежнасць Філіпінаў была абвешчана [[14 кастрычніка]] 1943 года, але, нягледзячы на гэта, японскі кантынгент працягваў прысутнічаць на астравах аж да іх вызвалення амерыканскімі войскамі. Да ўлады прыйшоў урад на чале з [[нацыяналізм|нацыяналістам]] [[Хасэ Лаўрэль|Хасэ Пасьяна Лаўрэлем]]. Філіпінская рэспубліка стала адзінай краінай-удзельніцай канферэнцыі, якая на момант яе правядзення не знаходзілася ў стане вайны са ЗША і Вялікабрытаніяй. Вайну гэтым дзяржавам Філіпіны абвясцілі толькі ў верасні [[1944]] года. Філіпіны ў Токіа прадстаўляў сам прэзідэнт Лаўрэль. === Не прысутнічалі === На канферэнцыю былі запрошаны дэлегаты далёка не ўсіх краін [[Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту]], у рамках якой была арганізавана канферэнцыя<ref name="tension">{{cite book|last=Goto|first=Ken'ichi |author2=Paul H. Kratoska|title=Tensions of empire|publisher=National University of Singapore Press|year=2003|pages=57–58|isbn=9971692813|url=http://books.google.com/books?id=iTmUB82c7i0C&pg=PA57&dq=%22Greater+East+Asia+Conference%22&sig=DwcGAnyX1HhrRnQ12KZAqQN2yEM#PPA57,M1|accessdate=2008-12-13}}</ref>. У прыватнасці, дэлегаты з боку [[В’етнамская імперыя|В'етнама]] (які, зрэшты, на той момант [[дэ-юрэ]] не лічыўся незалежнай дзяржавай) і Камбоджы не былі запрошаны з салідарнасці да [[Рэжым Вішы|вішысцкай Францыі]] — намінальна кантроль над былым Французскім Індакітаем належаў Японіі і вішысцкаму ўраду ў роўнай ступені<ref>[http://society.polbu.ru/vasiliev_easthistii/ch07_i.html Л. С. Васильев. «История Востока», том II. Колониальная Малайя. Французский Индокитай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121209083308/http://society.polbu.ru/vasiliev_easthistii/ch07_i.html |date=9 снежня 2012 }}</ref>. Не прысутнічалі на канферэнцыі і прадстаўнікі карэнных народаў, якія пражывалі на тэрыторыях японскіх генерал-губернатарстваў [[Карэя пад кіраваннем Японіі|Карэя]] і [[Тайвань пад кіраваннем Японіі|Тайвань]], а менавіта [[карэйцы|карэйцаў]] і [[Хань, народ|ханскіх кітайцаў]], нягледзячы на сваю адносную шматлікасць. Нарэшце, на канферэнцыі не было прадстаўнікоў Інданезіі. Пытанне аб прадастаўленні незалежнасці былым Брытанскай Малаі і Галандскай Ост-Індыі быў больш складзены. [[31 мая]] 1943 года [[Генеральны штаб Імператарскай арміі Японіі|Генеральны штаб Японскай імператарскай арміі]] ў аднабаковым парадку прыняў рашэнне аб далучэнні гэтых тэрыторый да Японскай імперыі. Гэта дзеянне значна падарвала намаганні японскай прапаганды, накіраваныя на прэзентацыю Японіі як вызваліцельніцы азіяцкіх народаў. Лідары руху за незалежнасць Інданезіі [[Сукарна|Ахмед Сукарна]] і [[Махамад Хата]], якія таксама супрацоўнічалі з японскімі ўладамі, былі запрошаны ў Токіа неўзабаве пасля заканчэння Канферэнцыі для правядзення неафіцыйных пасяджэнняў<ref name="Smith pp. 19-24">Smith, Changing Visions of East Asia, pp. 19-24</ref>. == Спіс прадстаўнікоў == <center><gallery widths="150px"> Выява:1943 Tokyo conference.jpg|Групавое фота дэлегатаў і глаў дэлегацый, якія прымалі ўдзел у канферэнцыі, на фоне будынка [[Парламент Японіі|Парламента Японіі]] Выява:Greater East Asia Conference.JPG|Групавое фота глаў дэлегацый. Злева направа: [[Ба Мо]], [[Чжан Цзінхуэй]], [[Ван Цзінвэй]], [[Тадзё Хідэкі]], [[Ван Вайтаякон]], [[Хасэ Лаўрэль]], [[Субхас Чандра Бос]] Выява:Wang Jingwei-Hideki Tojo-Subhas Chandra Bose.jpg|Злева направа: [[Чжан Цзінхуэй]], [[Ван Цзінвэй]] і [[Субхас Чандра Бос]] Выява:Tokyo Conference 1.JPG|Выступленне [[Субхас Чандра Бос|Боса]] (стаіць спіной) падчас канферэнцыі Выява:Tokyo Conference 2.JPG|Выступленне [[Чжан Цзінхуэй|Чжан Цзінхуэя]] </gallery></center> {| width=90% class="wikitable" ! width=8% | Cцяг дзяржавы ! width=8% | Дзяржава ! width=8% | Партрэт дэлегата ! width=8% | Дэлегат |- | [[Выява:Flag of Burma 1943.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Дзяржава Бірма]]'''<br />({{lang-my|ဗမာ}}) | align="center"| [[Файл:DrBaMaw.JPG|100px|center]] | align="center"| '''[[Ба Мо]]'''<br />([[1893]]—[[1977]])<br />''кіраўнік урада'' |- | [[Выява:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайская рэспубліка]]'''<br />({{lang-zh|中華民國}}) | align="center"| [[Выява:Wang Jingwei 1.JPG|100px|center]] | align="center"| '''[[Ван Цзінвэй]]'''<br />([[1883]]—[[1944]])<br />''кіраўнік урада'' |- | [[Выява:Flag of Manchukuo.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Маньчжоу-го]]'''<br />({{lang-zh|大滿洲帝國}}) | align="center"| [[Выява:Zhang Jinghui2.JPG|100px|center]] | align="center"| '''[[Чжан Цзінхуэй]]'''<br />([[1871]]—[[1959]])<br />''прэм'ер-міністр'' |- | [[Выява:1931 Flag of India.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Азад Хінд|Свабодная Індыя]]'''<br />({{lang-hi|आर्ज़ी हुक़ूमत-ए-आज़ाद हिन्द}};<br />{{lang-ur|عارضی حکومت‌ِ آزاد ہند}}) | align="center"| [[Выява:Netaji.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Субхас Чандра Бос]]'''<br />([[1897]]—[[1945]])<br />''кіраўнік урада'' |- | [[Выява:Flag of Thailand.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Каралеўства Тайланд]]'''<br />({{lang-th|ราชอาณาจักรไทย}}) | align="center"| [[Выява:Waithayakon.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Ван Вайтаякон]]'''<br />([[1891]]—[[1976]])<br />''дыпламат'' |- | [[Выява:Philippines Flag Original.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпінская рэспубліка]]'''<br />({{lang-tl|Republika ng Pilipinas}}) | align="center"| [[Выява:Jose P. Laurel.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Хасэ Лаўрэль]]'''<br />([[1891]]—[[1959]])<br />''прэзідэнт'' |- | [[Выява:Merchant flag of Japan (1870).svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Японская імперыя]]'''<br />({{lang-jp|大日本帝國}}) | align="center"| [[Выява:Hideki Tojo posing.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Хідэкі Тадзё]]'''<br />([[1884]]—[[1948]])<br />''прэм'ер-міністр'' |- |} == Ход канферэнцыі == === Умовы правядзення === [[Выява:Kokkaigijido.jpg|thumb|200px|Сучасны від на фасад будынка [[Парламент Японіі|японскага парламента]] ў Токіа]] Месцам для правядзення канферэнцыі быў выбраны будынак [[Парламент Японіі|Імперскага парламента Японіі]] ў [[Касумігасэкі]] — адным з цэнтральных раёнаў Токіа. Будаўніцтва гэтага велізарнага гранітнага збудавання пачалося ў канцы [[1920-я|1920-х гадоў]] і завяршылася толькі ў [[1936]] годзе<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4905/%D2%EE%EA%E8%EE Географическая энциклопедия. Токио]</ref>. На працягу дня [[5 лістапада]] дэлегацыі краін-удзельніц прыбывалі ў [[Токіа, аэрапорт|Аэрапорт Ханэда]], дзе іх сустракалі японскія чыноўнікі на чале з прэм'ер-міністрам [[Хідэкі Тадзё]]. Затым дэлегаты садзіліся ў чорныя легкавыя аўтамабілі, якія дастаўлялі іх да будынка японскага парламента<ref name="Відэа">{{Cite web |title=Японскі відэарэпартаж пра Вялікую Усходнеазіяцкую канферэнцыю (з анатацыяй) |url=http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 |accessdate=15 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723094236/http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 |archivedate=23 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Па задуме японскіх улад, якія займаліся арганізацыяй канферэнцыі, у першы дзень працы канферэнцыі планавалася заслухаць выступленні дэлегатаў, якім трэба было выказаць свае погляды наконт неабходнасці будучага ўзаемадзеяння паміж краінамі Усходняй Азіі, а на другі — павінна было адбыцца абмеркаванне і прыняцце «Сумеснай дэкларацыі Вялікай Усходняй Азіі» — дакумента, распрацаванага японскімі ўладамі<ref name="Хаторы"/>. === Выступленне Тадзё === [[Выява:Tokyo Tojo.jpg|thumb|240px|Выступленне [[Хідэкі Тадзё]]]] Пасля пачатку пасяджэння з прамовай выступіў [[прэм'ер-міністр Японіі]] [[Хідэкі Тадзё]], які выказаў афіцыйную пазіцыю Японскай імперыі наконт становішча ў т.зв. «Вялікай Усходняй Азіі». Тадзё раскрытыкаваў [[імперыялізм|імперыялістычны]] характар знешняй палітыкі ЗША і Вялікабрытаніі, пры гэтым падкрэсліўшы факт суперніцтва паміж дзвюма [[Вялікая дзяржава|вялікімі дзяржавамі]]<ref name="Тадзё">[http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=70%20WW2DB:%20Greater%20East%20Asia%20Conference Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя ў энцыклапедыі «World War II Database»] {{ref-en}}</ref><ref>W. G. Beasley, ''The Rise of Modern Japan'', p 204 ISBN 0-312-04077-6</ref>. <blockquote>''На працягу мінулых стагоддзяў Брытанская імперыя шляхам махлярства і агрэсіі набыла вялікія тэрыторыі па ўсім свеце і падтрымлівала сваё панаванне над іншымі нацыямі і народамі ў розных рэгіёнах, трымаючы іх у нястачы і зводзячы адзін з адным. З іншага боку — Злучаныя Штаты, якія, скарыстаўшыся бязладзіцай і замяшаннем у Еўропе, усталявалі сваю перавагу над Амерыканскім кантынентам, працягнуўшы свае шчупальцы да Ціхага акіяна і Усходняй Азіі пасля [[Іспана-амерыканская вайна|вайны з Іспаніяй]]. Затым, карыстаючыся сваім узвышэннем пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Злучаныя Штаты сталі імкнуцца да сусветнай [[гегемонія|гегемоніі]]. Зусім нядаўна, з пачатку цяперашняй вайны, Злучаныя Штаты ў яшчэ большай ступені актывізавалі сваю імперыялістычную дзейнасць, імкнучыся пракрасціся ў [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]], [[Заходняя Афрыка|Заходнюю Афрыку]], [[Атлантычны акіян]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Блізкі Усход]] і нават у [[Індыя|Індыю]], мабыць, спрабуючы ўзурпаваць месца Брытанскай імперыі.''</blockquote> Паводле меркавання Тадзё, ''«рост прэстыжу і магутнасці Японіі разглядаўся Амерыкай і Англіяй з непрыязнасцю, якая ўзрастала»'', што і падштурхнула Японію да пачатку ваенных дзеянняў, каб засцерагчы сябе ад нападу з боку гэтых дзяржаў<ref name="Тадзё"/>. Ваенныя дзеянні ва Усходняй Азіі і Ціхім акіяне японскі прэм'ер-міністр ахарактарызаваў тэрмінам ''«Вялікая Усходнеазіяцкая вайна»''. Гэта вайна, у яго ўяўленні, была накіравана ''«на знішчэнне зла і аднаўленне правасуддзя»'' і падтрымана народамі Вялікай Усходняй Азіі, завошта Тадзё публічна падзякаваў дэлегатаў, якія прадстаўлялі гэтыя народы<ref>[[Эндру Гордан, гісторык|Andrew Gordon]], ''A Modern History of Japan: From Tokugawa to the Present'', p211, ISBN 0-19-511060-9</ref>. Асаблівы акцэнт ён зрабіў на асобе запрошанага на канферэнцыю старшыні [[сінгапур]]скага [[Азад Хінд|ўрада Індыі ў выгнанні]] ([[Азад Хінд]]) [[Субхас Чандра Бос|Субхаса Чандры Боса]] — прадстаўніка і — фармальна — лідара адной з самых шматлікіх азіяцкіх нацый, нароўні з [[кітайцы|кітайскай]]<ref name="Тадзё"/>. === Выступленні дэлегатаў === [[Выява:Subhas Chandra 1943 Tokyo.jpg|thumb|250px|Выступленне Субхаса Чандры Боса на канферэнцыі. На заднім плане бачныя [[сцяг Японіі|сцягі Японіі]], [[сцяг Тайланда|Тайланда]], [[сцяг Філіпінаў|Філіпінаў]] і [[сцяг Індыі|Індыі]]]] [[Выява:Tokyo conference 1943 tribune.jpg|thumb|250px|Від на фасад будынка Парламента і трыбуну, упрыгожаную сцягамі краін-удзельніц канферэнцыі, з боку натоўпу]] Апроч дэлегатаў, у памяшканні, дзе праходзіла канферэнцыя, прысутнічала некалькі перакладчыкаў. Прадстаўнікі дзяржаў гаварылі на розных мовах: Ван Цзінвэй і Чжан Цзінхуэй — на [[кітайская мова|кітайскай]], Ба Мо, Хасэ Лаўрэль і Субхас Чандра Бос — на [[англійская мова|англійскай]]. Тадзё звяртаўся да прысутных на [[японская мова|японскай мове]]<ref name="Відэа"/>. Выступаючы з прамовай, Ба Мо — старшыня бірманскага ўрада — выказаў падзяку ў адрас Японіі, дзякуючы якой, паводле слоў Ба Мо, яго мары пра яднанне народаў Усходняй Азіі сталі рэальнасцю. Ён таксама падкрэсліў неабходнасць гэтага яднання, адзначыўшы: «Мая азіяцкая кроў заўсёды цягнула мяне да іншых азіятаў». Пасля бірманскі лідар ужыў словазлучэнне «азіяцкая кроў» яшчэ некалькі разоў і заклікаў усіх прысутных рушыць услед за яе поклікам<ref>[http://masterghistory.com/Documents/The%20Pacific%20War%20as%20a%20Race%20War.pdf «Major Problems in the history of World War II», стр. 198] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305073616/http://masterghistory.com/Documents/The%20Pacific%20War%20as%20a%20Race%20War.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-en}}</ref>. Вайну супраць ЗША і Вялікабрытаніі ён назваў «часам, калі трэба думаць не розумам, а крывёй»<ref>[http://www.mihirbose.com/wp-content/uploads/2011/02/October-2009-Bose-on-Orwell.pdf Today's history: The Two Faces of Empire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727142951/http://www.mihirbose.com/wp-content/uploads/2011/02/October-2009-Bose-on-Orwell.pdf |date=27 ліпеня 2014 }} {{ref-en}}</ref>. Як і іншыя дэлегаты, Ба Мо часта казаў пра «мільярд азіятаў», гатовых ваяваць за сваю свабоду пад кіраўніцтвам Японіі<ref>[http://www.studythepast.com/hawaii/patterns_of_a_race_war.htm John Dower. «War Without Mercy». Chapter I: Patterns of A Race War] {{ref-en}}</ref>. Праз некалькі дзясяткаў гадоў, нашмат пазней заканчэння Другой сусветнай вайны, у сваіх мемуарах Ба Мо жорстка крытыкаваў японскую палітыку ваеннага перыяду, вінавацячы японцаў у жорсткасці і самаўпраўнасці ў стаўленні да бірманцаў<ref>[http://links.smu.edu.sg/home/chagrined/geacps.html The Greater East Asia Co-Prosperity Sphere and its Role in Southeast Asian Nationalism]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}</ref>. Старшыня марыянетачнага кітайскага ўрада Ван Цзінвэй у сваім звароце да прысутных рабіў упор на неабходнасць мірнага суіснавання і ўзгодненасці дзеянняў паміж Кітаем і Японіяй<ref>[http://books.google.ru/books?id=IZ5RdT5mHHIC&pg=PA231&lpg=PA230&ots=ehDdqZqB4h&dq=Wang+Jingwei+Tokyo+Greater+East+Asia+conference+1943 Madhavi Thampi. «India and China in the colonial world»] {{ref-en}}</ref>. Прэзідэнт Філіпінскай рэспублікі Хасэ Пасьяна Лаўрэль даў высокую ацэнку дзеянням японскіх арміі і флоту і адзначыў, што японскія перамогі «апраўдалі прэстыж усіх азіяцкіх краін»<ref>[http://www.newstatesman.com/200606260034 Niall Ferguson. The triumph of the east] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081122051125/http://www.newstatesman.com/200606260034 |date=22 лістапада 2008 }} {{ref-en}}</ref>. Рэзкаму асуджэнню з боку дэлегатаў, асабліва кіраўніка індыйскага ўрада ў выгнанні Субхаса Чандры Боса, падверглася дзейнасць [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]], якую Японія часткова супрацьпастаўляла сістэме новага парадку ва Усходняй Азіі. Дэлегаты адзначылі, што Ліга насамрэч абараняла інтарэсы заходняга каланіялізму, пры гэтым не лічачыся з пазіцыяй карэнных жыхароў калоній<ref name="Ліга"/>. Падчас свайго выступлення Субхас Чандра Бос заўважыў: «''…у калідорах і вестыбюлях Лігі Нацый я правёў шмат дзён, стукаючы ў адны дзверы за іншымі, у дарэмнай спробе атрымаць слуханне па пытанні індыйскай свабоды''» і рэзка раскрытыкаваў абыякавасць гэтай арганізацыі да руху за індыйскую незалежнасць<ref name="Ліга">[http://www.japanfocus.org/-Cemil-Aydin/2695 Cemil Aydin: «Japan's Pan-Asianism and the Legitimacy of Imperial World Order, 1931—1945»] {{ref-en}}</ref>. Па выніках канферэнцыі выступлення Боса і Ба Мо апынуліся самымі яскравымі<ref>{{Cite web |url=http://www.imha.ru/knowledge_base/library/o-library/page,7,1144527371-otec-indijskoj-revolyucii.html |title=ОТЕЦ ИНДИЙСКОЙ РЕВОЛЮЦИИ |access-date=15 лістапада 2016 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206180955/http://www.imha.ru/knowledge_base/library/o-library/page,7,1144527371-otec-indijskoj-revolyucii.html |url-status=dead }}</ref>. Па заканчэнні выступленняў унутры будынка Парламента дэлегаты выйшлі на вуліцу, дзе была ўзведзена канструкцыя, у цэнтры якой размяшчаўся вялікі [[сцяг Японіі|японскі сцяг]], а па баках — сцягі ўсіх краін-удзельніц канферэнцыі: па тры злева і справа ад японскага. Перад сцягамі знаходзіліся трыбуна, за якой па чарзе выступалі кіраўнікі дэлегацый, і некалькі радоў сядзенняў, прызначаных як для замежных гасцей, так і для японскіх чыноўнікаў і ваенных кіраўнікоў. Перад Парламенцкім будынкам сабраўся вялікі натоўп, які суправаджаў прамову кожнага аратара авацыямі і апладысментамі<ref name="Відэа"/>. === Сумесная дэкларацыя === У канцы свайго выступлення Хідэкі Тадзё агучыў т.зв. ''«Сумесную дэкларацыю Вялікай Усходняй Азіі»'', у якой былі адлюстраваны асноўныя пазіцыі і намеры дзяржаў Усходне-Азіяцкай сферы ўзаемнага росквіту<ref name="Ось"/>. Дэкларацыя, у арыгінале складзеная на [[японская мова|японскай мове]], складалася з невялікай [[прэамбула|прэамбулы]] і пяці палажэнняў, якіх у далейшым абавязана прытрымлівацца кожная з дзяржаў Вялікай Усходняй Азіі. <blockquote>'''Сумесная дэкларацыя краін Вялікай Усходняй Азіі'''<br /> '''6 лістапада 1943, Токіа'''<br /> '''Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя''' <br /> <br /> Фундаментальным прынцыпам усталявання міру ва ўсім свеце з'яўляецца тое, што ўсе краіны атрымліваюць тое, што яны заслугоўваюць, залежаць адна ад адной і дапамагаюць адна ад адной для дасягнення ўзаемнага росквіту. <br /> <br /> Вялікабрытанія і Злучаныя Штаты, аднак, прыгнятаюць іншыя краіны і іншыя народы для свайго дабрабыту, эксплуатуюць і занявольваюць Вялікую Усходнюю Азію, у прыватнасці, і тым самым парушаюць бяспеку ў рэгіёне. Вось у чым прычына Вялікай Усходнеазіяцкай вайны. <br /> <br /> Краіны Вялікай Усходняй Азіі павінны супрацоўнічаць, каб выйграць вайну, вызваліцца ад кайданоў Англіі і ЗША, каб атрымаць свае самастойныя адміністрацыі і самастойную абарону, пабудаваць Вялікую Усходнюю Азію на аснове прынцыпаў, згаданых вышэй, і тым самым усталяваць мір ва ўсім свеце…<ref>[http://www.diphis.ru/deklaraciya_o-a1313.html Сусветная гісторыя дыпламатыі: Разбурэнне вашынгтонскага парадку. Поўны тэкст Сумеснай дэкларацыі]</ref></blockquote> Па заканчэння прамовы Тадзё дэкларацыя была афіцыйна аднагалосна прынята і падпісана прадстаўнікамі краін Вялікай Усходняй Азіі ад імя ўрадаў гэтых краін. == Вынікі == На сённяшні дзень факт таго, што канферэнцыя несла дэманстрацыйны і прапагандысцкі характар, не падвяргаецца аспрэчванню<ref name="okazakihisamitsu">{{cite web|url=http://www.okazaki-inst.jp/hyakuisan54.html|title=百年の遺産-日本近代外交史（54）|accessdate=2009-10-18|date=2002.06.04|work=Fomer Ambassador to Thailand Hisahiko Okazaki|archiveurl=https://www.webcitation.org/610zoEym0?url=http://www.okazaki-inst.jp/hyakuisan54.html|archivedate=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Гэта мерапрыемства шырока асвятлялася японскімі [[СМІ]], якія надавалі яму велізарнае значэнне. Японскія газеты характарызавалі Вялікую Усходнеазіяцкую канферэнцыю як магутны штуршок да пачатку ўзаемадзеяння ўсходнеазіяцкіх народаў<ref>[http://lib.rin.ru/doc/i/61748p2.html Самсонов А. М. «Крах фашистской агрессии 1939 года»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Тым не менш па-за межамі Японіі канферэнцыя не была ўспрынята з энтузіязмам. Асабліва гэта тычылася бірманскіх і філіпінскіх армій<ref>{{cite book|last=Callahan|first=Raymond|authorlink=Raymond Callahan|title=Burma 1942-1945: The Politics And Strategy Of The Second World War|url=https://archive.org/details/burma194219450000call_w0d7|publisher=Davis-Poynter|year=1978|isbn=978-0706702187}}</ref>. Аднак варта адзначыць, што Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя стала першым і адзіным крокам да рэальнага ўзаемадзеяння паміж лідарамі праяпонскіх марыянетачных дзяржаўных утварэнняў Усходняй Азіі. Дагэтуль гэтыя лідары ніколі не збіраліся разам, а многія з іх наогул упершыню бачыліся адзін з адным<ref name="Smith pp. 19-24"/>. == Галерэя == Напярэдадні Такійскай канферэнцыі ў Японіі была выпушчана [[агітацыя|агітацыйная]] брашура, прысвечаная хуткім падзеям у Токіа. На малюнках, надрукаваных у брашуры, маляваліся сцэны з мінулага, сапраўднага і будучага жыцця дзяржаў «Вялікай Усходняй Азіі»<ref>[https://archive.today/20120710091423/geocities.yahoo.co.jp/gl/bbbaaakkkuuu3/view/200811 Прапагандысцкая брашура, прымеркаваная да Такійскай канферэнцыі]</ref>. <center><gallery perrow=4 widths="150px" heights="180"> Файл:Japanese 1943 propaganda booklet 1.JPG|<small>Карта Усходняй Азіі, вызваленай ад англа-амерыканскай прысутнасці. У верхніх вуглах развароту - карыкатурныя выявы [[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыля]] (злева) і [[Франклін Дэлана Рузвельт|Рузвельта]] (справа).</small> Выява:Japanese 1943 propaganda booklet 2.JPG|<small>Сцэны з паўсядзённага жыцця краін Вялікай Усходняй Азіі. У верхнім шэрагу: Тайланд (2-і фрагмент злева), Кітай і Японія (3-і фрагмент злева). У ніжнім шэрагу (злева направа): Індыя, Бірма, Філіпіны, Маньчжоу-го.</small> Выява:Japanese 1943 propaganda booklet 3.JPG|<small>Малюнак, які дэманструе шматнацыянальнасць і [[канфесіі|шматканфесіянальнасць]] народаў Усходняй Азіі.</small> </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Germany/bosespeech43.htm Прамова Субхаса Чандра Боса на Вялікай Усходнеазіяцкай канферэнцыі (6 лістапада)] {{ref-en}} * [http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=70%20WW2DB:%20Greater%20East%20Asia%20Conference Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя ў энцыклапедыі «World War II Database»] {{ref-en}} * [http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 Японскі відэарэпартаж пра Вялікую Усходнеазіяцкую канферэнцыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140723094236/http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 |date=23 ліпеня 2014 }} {{ref-jp}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:1943]] [[Катэгорыя:Японія ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Марыянеткавыя дзяржавы Другой сусветнай вайны]] 0kt5unmox1uu9jpyvo6ijjo3iewk7ao 0 357618 5176861 5088595 2026-08-07T05:18:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176861 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Гардыян}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Марк Антоній Гардыян Семпраніян Раман Афрыкан | арыгінал імя = {{lang-la|Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus}} | выява = Sestertius Gordian II-RIC 0008 (cropped).jpg | шырыня = 270px | апісанне выявы = Партрэт імператара Гардыяна II на сестэрцыі. | дата нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = | маці = }} '''Марк Антоній Гардыян Семпраніян Раман Афрыкан''' ({{lang-la|Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus}}), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як '''Гардыян II''', — рымскі імператар у [[238]] годзе. Знаходзячыся на пасадзе легата пры сваім [[Гардыян I|састарэлым бацьку]], праконсуле Афрыкі, Гардыян II быў абвешчаны імператарам у 238 годзе разам з ім у выніку паўстання мясцовага насельніцтва супраць [[Максімін Фракіец|Максіміна Фракійца]]. Хоць Гардыяна II цёпла прынялі ў Карфагене, кіраваў ён вельмі недоўгачасовы час. Праз тры тыдні з моманту абвяшчэння імператарам імператар быў забіты ля меж Карфагена падчас няўдалай спробы абараніць горад ад верных Максіміну ваярскіх падраздзяленняў{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. == Біяграфія == === Жыццё да прыходу да ўлады === Будучы імператар Марк Антоній Гардыян Семпраніян Раман Афрыкан нарадзіўся каля [[192]] года. Гэта дата вылічаецца з «Гісторыі Аўгустаў», згодна якой на момант смерці Гардыяну II было 46 гадоў<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XV. 2.</ref>. Яго бацька, сям’я якога, магчыма, паходзіла з [[Малая Азія|Малой Азіі]], зрабіў паспяховую кар’еру. Сапраўднае імя маці Гордыяна невядомае. У «Гісторыі Аўгустаў» паведамляецца, што яе клікалі Фабія Арэсціла і што яна з’яўлялася праўнучкай імператара [[Антанін Пій|Антаніна Пія]]<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XVII. 4.</ref>, аднак гэтыя дадзеныя лічацца сучаснымі гісторыкамі выдуманымі{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Калі Гардыяна II можна атаясамляць з тым Антоніем Гардыянам, якому прысвечаны праца {{нп3|Філастрат Старэйшы|Філастрата Старэйшага|pl|Flawiusz Filostrat}} «Жыцці сафістаў», то тады яго маці, меркавана, была ўнучка вядомага сафіста і палітычнага дзеяча II стагоддзя {{нп3|Герод Атык|Герода Атыка|ru|Герод Аттик}}. Мала вядома верагоднай інфармацыі пра жыццё Гардыяна II і яго кар’еру да паўстання ў Афрыцы, якое ўзвяло яго на прастол. Крыніцай, што падае найболей поўную інфармацыю, з’яўляецца біяграфія трох Гардыянаў у «Гісторыі Аўгустаў», якая напоўнена рознымі няпэўнымі фактамі, з-за чаго даводзіцца адлучаць праўду ад выдумкі{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. «Гісторыя Аўгустаў» сцвярджае, што Гардыян II быў вучнем сына вядомага пісьменніка эпохі [[Северы|дынастыі Севераў]] {{нп3|Серэн Самонік|Серэна Самоніка|ru|Серен Саммоник}}, які насіў такое ж імя (сучасныя гісторыкі лічыць гэтыя даныя не годнымі даверы), які пакінуў яму ў спадчыну бібліятэку з 62 тысяч скруткаў. Пададзеная ў той жа працы кар’ера Гардыяна — [[квестар|квестар]] пры [[Геліягабал]]е, [[прэтар]] і [[консул-суфект]] пры Аляксандры Северы, магчыма паказана дакладна, але няма ніякіх іншых пацверджанняў гэтаму паведамленню, апроч аднаго надпісу з палесцінскага горада [[Кейсарыя|Кесарыя]], які пацвярджае факт знаходжання Гардыяна на пасту консула-суфекта{{sfn|Birley|2005|p=341}}{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Калі Гардыян II з’яўляецца чалавекам, якому прысвечаны твор «Жыцці сафістаў», то ў гэтым выпадку ён, мусібыць, быў камандуючым {{нп3|IV Скіфскі легіён|IV Скіфскага легіёна|ru|IV Скифский легион}}, які дыслакаваўся блізу Антыёхіі ў Сірыі, і намеснікам [[Ахая|Ахаі]]. Таксама Гардыян II займаў пасаду консула-суфекта да прыезду яго бацькі ў [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыку]] ў 237 годзе, найхутчэй, у самым канцы кіраванні Аляксандра Севера ці падчас кіравання Максіміна Фракійца. У 237 годзе ён стаў легатам Афрыкі пры Гардыяне Старэйшым{{sfn|Canduci|2010|p=63}}. Хоць было незвычайна, што былы консул служыў у якасці легата пры намесніку, але ў той час сынs намеснікаў часта знаходзіліся на пастах пры сваіх бацьках. У дадзеным пэўным выпадку, Гардыяну I, якому было амаль 80 гадоў, было вельмі выгадна і зручна мець у якасці памочніка сына-{{нп3|кансуляр|кансуляра|ru|Консуляр}}{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. === Выгляд і асабістыя якасці === Найболей поўную характарыстыку Гардыяна II пакінуў аўтар яго біяграфіі ў «{{нп3|Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыі Аўгустаў|en|Augustan History}}»: <blockquote>''«В науках Гордиан подавал большие надежды, выделялся он и своей наружностью. Он обладал исключительной памятью, отличался замечательной добротой: когда в школе секли кого-нибудь из мальчиков, он не мог удержаться от слез»''<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XVIII. 1.</ref>.</blockquote> <blockquote>''«Он был в высшей степени жаден до фруктов и овощей, вообще же — весьма умерен в пище; он постоянно поглощал какие-нибудь свежие фрукты. Ему очень нравилось холодное питье, летом он охотно пил только холодное и притом в большом количестве. Он отличался крупным телосложением и потому предпочитал холодное»''<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXI. 1—2.</ref>.</blockquote> На нешматлікіх манетах Гардыян II пададзены абсалютна лысым і значна больш поўным, чым яго бацька{{sfn|Грант|1998|pp=}}. === Кіраванне і згуба === [[Файл:Gordiano II - ritratto da sesterzio.jpg|thumb|right|230px|[[Сестэрцый]] з партрэтам Гардыяна II.]] У пачатку 235 года [[Аляксандр Север]] загінуў ад рук мяцежных салдатаў у [[Майнц|Маганцыяку]] ў [[Ніжняя Германія (рымская правінцыя)|Ніжняй Германіі]]. У выніку імператарам стаў Максімін Фракіец{{sfn|Potter|2004|p=167}}. Сутыкнуўшыся з мясцовай элітай, якая забіла пракуратара Максіміна, Гардыян I быў змушаны браць удзел у поўнамаштабным паўстанні супраць Максіміна і быў абвешчаны імператарам{{sfn|Southern|2001|p=66}}. Дакладна невядома, ці знаходзіўся Гардыян II у Тысдры (сучасны {{нп3|Горад Эль-Джэм|Эль-Джэм|ru|Эль-Джем}}, [[Туніс]]) познай зімой ці ранняй вясной 238 года ў той дзень, калі пракуратар Максіміна Фракійца быў забіты, а Гардыян I абвешчаны імператарам. У біяграфіі Максіміна і яго сына ў «Гісторыі Аўгустаў» расказваецца, што Гардыян II быў публічна абвешчаны імператарам разам са сваім бацькам у Тысдры перад тым, як абодва прынцэпсы адправіліся ў [[Карфаген]]]]<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Двое Максиминов. XIV. 3.</ref>. Аднак у біяграфіі трох Гардыянаў сцвярджаецца, што Гардыян II стаў імператарам некалькі дзён апасля ўжо ў Карфагене<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. IX. 6.</ref>. Адзін фрагментарна захаваны папірус з [[Рымскі Егіпет|Егіпта]] паведамляе, што ўступ на пасаду Гардыяна II адбыўся не адначасна з яго бацькам, але інтэрпрэтацыя тэксту з’яўляецца меркаванай{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Сучасны падзеям грэчаскі гісторык [[Герадыян]] аўтар не згадвае Гардыяна II у апісанні падзей у Тысдры ў пачатку паўстання, але ён жа паказвае, што калі весткі пра паўстанне дайшлі да Рыма некалькі дзён апасля, бацька і сын ужо былі разам абвешчаны імператарамі [[Сенат (Старажытны Рым)|сенатам]]<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. VII. 7. 2.</ref>. Разам з імператарскай вартасцю Гардыян, як і яго бацька, атрымаў тытул Афрыканскі<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. VII. 4—5.</ref>{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Нягледзячы на захопленую падтрымку жыхароў Карфагена і поспех у Рыме, які вітаў навіну пра паўстанне, Гардыян II і яго бацька паўсталі перад сур’ёзнай небяспекай, якая пагражала іх уладзе. Капеліян, намеснік суседняй правінцыі [[Нумідыя]], быў асабістым ворагам Гардыяна I{{sfn|Potter|2004|p=170}} і ў яго дырэктыве знаходзілася вялікая колькасць войскаў. Пазнаўшы пра абвяшчэнне Гардыянаў імператарамі, Капеліян сабраў разам усіх сваіх салдатаў, якія пацвердзілі вернасць Максіміну, і высунуўся на Карфаген{{sfn|Southern|2001|p=676}}. Гардыян II быў прызначаны камандуючым сіламі атрада (улучаючы добраахвотнікаў з ліку жыхароў Карфагена), арганізаванага для абароны горада. Аднак карфагенцы не маглі супрацьстаяць дасведчанаму войску пад камандаваннем Капеліяна. Вось, што расказвае Герадыян пра бітву: <blockquote>''«Во время столкновения численное превосходство было на стороне карфагенян, но они не имели боевого порядка, не были обучены военным делам <…> и были лишены оружия и военных орудий. Каждый прихватил из дома либо маленький меч, либо топор, либо дротики, употребляемые на псовой охоте; нарезав оказавшиеся под рукой шкуры и распилив бревна на куски случайных форм, каждый, как мог, изготовлял прикрытия для тела. Нумидийцы же — меткие копьеметатели и настолько великолепные наездники, что управляют бегом коней без узды, с помощью одной лишь палки. Они с большой легкостью повернули массу карфагенян, которые, не выдержав их напора, побросав все, обратились в бегство. Тесня и топча друг друга, те в большей степени были погублены своими, нежели врагами»''<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. IX. 5—7.</ref>.</blockquote> [[Файл:GordianusIIsest.jpg|thumb|right|230px|{{нп3|Дэнарый|Дэнарый|ru|Денарий}} з партрэтам Гардыяна II.]] Падчас бітвы Гардыян II быў забіты. Яго цела так і не было знойдзена<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. VII. 9. 7—11.</ref>. Карфаген быў захоплены Капеліянам, а Гардыян I скончыў самагубствам. Абодва Гардыяны кіравалі цягам усяго толькі трох тыдняў{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Нумідыйскі намеснік уладкаваў сапраўдны пагром у Карфагене, а правінцыю Афрыка разрабаваў. Мяцеж Гардыянаў з’яўляецца навочнай ілюстрацыяй таго, што любое паўстанне вырачана скончыцца крахам, калі яно не абапіраецца на падтрымку рэгулярнай арміі{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Гардыян II не быў апошнім прадстаўніком нашчадкаў свайго бацькі, які заняў прастол. Паўстанне супраць Максіміна Фракійца працягнулася ў Рыме на чале з сенацкімі стаўленікамі [[Бальбін]]ам і [[Пупіен]]ам, абвешчаных імператарамі, і сына сястры Гардыяна II [[Гардыян III|Гардыяна III]], якога абвясцілі [[Цэзар (тытул)|цэзарам]]{{sfn|Southern|2001|p=68}}. Да канца 238 года Гардыян III стаў аднаасобным уладцам рымскай дзяржавы. Гардыян II будзе абагаўлёны на загад яго пляменніка, атрымаўшы, такім чынам, прызнанне пасля смерці, чаго яму не атрымалася дасягнуць пры жыцці{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Юлий Капитолин. |частка = История Августов |загаловак = Трое Гордианов |спасылка = http://ancientrome.ru/antlitr/sha/capi3gor.htm |месца = {{М.}}: Наука |год = 1992 }} * {{кніга |аўтар = Геродиан. |частка = История императорской власти после Марка |загаловак = Книга VII |спасылка = |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Гордиан II|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/gord2.htm|месца=|выдавецтва=|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{кніга|аўтар=Southern, Pat.|загаловак=The Roman Empire from Severus to Constantine|спасылка=|месца=London, New York|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=|isbn=|ref=Southern}} * {{кніга|аўтар=Potter, David Stone.|загаловак=The Roman Empire at Bay, AD 180-395|спасылка=|месца=|выдавецтва=Routledge|год=2004|allpages=|ref=Potter}} * {{кніга|аўтар=Birley, Anthony.|загаловак=The Roman government of Britain|спасылка=|месца=|выдавецтва=Oxford University Press|год=2005|allpages=|ref=Birley}} * {{h|Meckler|2001|{{cite web |author = Meckler, Michael. |url = http://www.roman-emperors.org/gordo2.htm |title = Gordian II (238 A.D.) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |publisher = |date = 2001 |lang = en |description = |access-date = 12 студзеня 2017 |archive-date = 5 жніўня 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070805005048/http://www.roman-emperors.org/gordo2.htm |url-status = dead }}}} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/gordian_II/i.html|title=Манеты Гардыяна II|lang=en|accessdate=2013-09-11}} {{Рымскія імператары}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Салдацкія імператары]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Рымскія консулы III стагоддзя]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] kibrxpmyqdcgit1gsf237v28rosvv5a 0 359216 5176875 4980451 2026-08-07T06:18:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176875 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{Ісландскае імя|Гвюдні}} {{цёзкі|Гвюдні}} '''Гвю́дні То́дласіюс Ё́ўханесан''' ({{lang-is|Guðni Thorlacius Jóhannesson}}; {{ДН|26|6|1968}}, [[Рэйк’явік]], [[Ісландыя]]) — ісландскі гісторык, дзяржаўны дзеяч. [[Прэзідэнт Ісландыі]] з 2016 па 2024 гады. == Біяграфія == Гвюдні скончыў [[Рэйк’явікская гімназія|Рэйк’явікскую гімназію]] ([[1987]]), [[універсітэт Уорвіка]] (Англія) са ступенню бакалаўра гісторыі і паліталогіі (1991) і [[Універсітэт Ісландыі|ўніверсітэт Ісландыі]] са ступенню магістра мастацтваў па гісторыі (1997). У 1999 атрымаў званне магістра студыяў [[Оксфардскі ўніверсітэт|універсітэта Оксфарда]], у 2003 — [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] па гісторыі [[Лонданскі ўніверсітэт каралевы Марыі|Лонданскага ўніверсітэта каралевы Марыі]]<ref name="ugla"><cite class="citation web">[https://ugla.hi.is/pub/hi/simaskra/cv/c8861dcbb1a1.pdf «Guðni Th. Jóhannesson Ferilskrá»] (PDF). </cite></ref>. Чытаў лекцыі ва ўніверсітэце Ісландыі, [[Біфрасцкі ўніверсітэт|Біфрасцкім універсітэце]] і [[Універсітэт Лондана|ўніверсітэце Лондана]]. Цяпер працуе [[Старэйшы выкладчык|старэйшым выкладчыкам]] гісторыі ва ўніверсітэце Ісландыі. Выдаў некалькі прац па [[Гісторыя Ісландыі|гісторыі Ісландыі]], у тым ліку пра [[трасковыя войны]], [[Фінансавы крызіс у Ісландыі, 2008—2011|фінансавы крызіс 2008—2011 гадоў]] і інстытут прэзідэнцтва. Апісаў біяграфію {{нп3|Гюнар Торадсен|Гюнара Торадсена||Gunnar_Thoroddsen}} і кнігу пра прэзідэнцкі тэрмін [[Крыст’яўн Эльд’яўдн|Крыст'яўна Эльд'яўдна]]. 25 чэрвеня 2016 года [[Прэзідэнцкія выбары ў Ісландыі 2016 года|абраны]] новым [[Прэзідэнт Ісландыі|прэзідэнтам Ісландыі]] з 39,1 % галасоў<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ruv.is/frett/lokatolur-komnar-ur-ollum-kjordaemum-0|title=Lokatölur komnar úr öllum kjördæmum|date=2016-06-26|access-date=31 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916200822/http://www.ruv.is/frett/lokatolur-ur-ollum-kjordaemum|archive-date=16 верасня 2016|url-status=dead}}</ref>, стаўшы ва ўзросце 48 гадоў наймаладзейшым прэзідэнтам. Пасаду заняў 1 жніўня<ref name="ndtv">{{cite web|url=http://www.ndtv.com/world-news/political-novice-elected-iceland-president-amid-football-fever-1423480|title=Political Novice Elected Iceland President Amid Football Fever|date=26 June 2016|agency=[[Agence France-Presse]]|website=NDTV.com|access-date=26 June 2016}}</ref>. == Сям'я == Маці — настаўніца і журналістка Маргрэт Тодласіюс, бацька — настаўнік фізкультуры і трэнер Ёўханес Саймюндсан<ref name=":2">{{cite web|url=http://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2016/06/26/breaking_iceland_elects_new_president/|title=Breaking: Iceland elects new President|access-date=2016-06-28}}</ref> (памёр у 42-гадовым узросце ад раку). Гвюдні мае двух братоў — [[Патрэкюр Ёўханесан|Патрэкюра]], колішняга іграка [[Мужчынская зборная Ісландыі па гандболе|гандбольнай зборнай Ісландыі]]<ref name=":2" />, цяпер трэнера [[Мужчынская зборная Аўстрыі па гандболе|аўстрыйскай зборнай]], і Ёўханеса, [[Сістэмны аналітык|сістэмнага аналітыка]]. У дзяцінстве гандболам займаўся і Гвюдні<ref name=":2" /><ref>{{cite web|url=http://www.dv.is/folk/2016/6/26/naermynd-af-nyjum-forseta/|title=Lamdi bróður sinn og nennir ekki að djamma: Öll litlu atriðin sem þú þarft að vita um Guðna en skipta kannski mestu máli - DV|language=is|access-date=2016-06-28|archive-date=31 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831214522/http://www.dv.is/folk/2016/6/26/naermynd-af-nyjum-forseta/|url-status=dead}}</ref>. У 2004 годзе Гвюдні Ёўханесан ажаніўся з канадкай [[Элайза Рыд|Элайзай Рыд]], з якой пазнаёміўся ў Вялікабрытаніі падчас навучання. З ёй маюць чатырох дзяцей, яшчэ адну дачку Гвюдні мае ад папярэдняга шлюбу. {{Зноскі}} == Літаратура == * Kári í jötunmóð. ''Saga Íslenskrar erfðagreiningar og Kára Stefánssonar'' (Reykjavík: Nýja bókafélagið, 1999). * Völundarhús valdsins. ''Stjórnarmyndanir, stjórnarslit og staða forseta Íslands í embættistíð Kristjáns Eldjárns, 1968—1980'' (Reykjavík: Mál og menning, 2005). * Óvinir ríkisins. ''Ógnir og innra öryggi í kalda stríðinu á Íslandi'' (Reykjavík: Mál og menning, 2006). * Þorskastríðin þrjú. ''Saga landhelgismálsins 1948—1976'' (Reykjavík: Hafréttarstofnun Íslands, 2006). * Hrunið. ''Ísland á barmi gjaldþrots og upplausnar'' (Reykjavík: JPV, 2009) * Gunnar Thoroddsen. ''Ævisaga''. (Reykjavík: JPV, 2010) == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://gudnith.is Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170604005717/http://gudnith.is/ |date=4 чэрвеня 2017 }} {{Прэзідэнты Ісландыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Ісландыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Ісландыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Ісландыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ісландскую мову]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] nflpzurgwh4a3p1zf29t7j4fn02svfj 0 359318 5176759 5175630 2026-08-06T20:54:28Z Rotondus 11765 /* Дзяржаўная і будаўнічая дзейнасць */ абнаўленне звестак 5176759 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Пётр Нонхарт |Арыгінал імя = {{lang-de|Peter Nonhardt}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1550 |Месца нараджэння = [[Краква|Кракаў]], [[Каралеўства Польскае]] |Дата смерці = {{ДС|18|2|1633}} |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[архітэктар]], дзяржаўны дзеяч |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Пётр Но́нхарт''' (таксама ''Nonhardt'', ''Nonhaart'', ''Nonharteken'', ''Nunhart''; каля 1550 — {{ДС|18|2|1633}}) — віленскі [[архітэктар]] і [[будаўнік]], дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Віленскі [[гараднічы]] (1619—1633) і [[дзераўнічы]] (1627—1633). == Біяграфія == У старой гістарыяграфіі сустракалася меркаванне, што Пётр Нонхарт паходзіў з Дэрпта ці Нідэрландаў і належаў да нямецкай мешчанскай сям’і. Аднак сучасныя даследаванні паказваюць, што яго карані звязаны з [[Кракаў|Кракавам]]. Яго бацькам, хутчэй за ўсё, быў нюрнбергскі ювелір Мікалай Нонарт (памёр у 1563 годзе), які працаваў у Кракаве і Вільні, выконваючы заказы караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]<ref>M. A. Janicki, Imagines biblijne, alegoryczne, historyczne i heraldyczne zamawiane dla Zygmunta Augusta w świetle kilku zapisów rachunkowych z lat 1547–1548 (przyczynek do genezy królewskiej kolekcji arrasów), w: Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, Cracoviae 2010, s. 150</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У Пятра таксама былі брат Станіслаў і сястра Крысціна<ref>LNMMB, F101-50</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. З маладых гадоў Нонхарт знаходзіўся на каралеўскай службе. Спачатку ён быў пакаёвым дваранінам у караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], а затым служыў [[Жыгімонт III|Жыгімонту III Вазе]]. Прымаў удзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя і Жыгімонта III, у тым ліку ў паходах на [[Пскоў]], [[Полацк]] і [[Вялікія Лукі]], а таксама ў экспедыцыі ў Швецыю. Падчас [[Бітва пад Бычынай|бітвы пад Бычынай]] атрымаў раненне<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У адказ на абвінавачванні ворагаў у плебейскім паходжанні Нонхарт прад’яўляў імператарскія прывілеі, якія пацвярджалі польскае [[шляхецтва]] яго бацькі<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. На варшаўскім сойме 16 красавіка 1590 года за ваенныя заслугі Пётр Нонхарт атрымаў набілітацыю і ўласны герб «Нонарт», які паходзіў ад набілітацыі яго брата Станіслава імператарам [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]] у 1563 годзе<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Пазней, у 1609 годзе, атрымаў прускі [[індыгенат]]<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была віленская мяшчанка Зузанна Мржыглудаўна Міруцкая. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся тры дачкі: Зузанна (якая выйшла замуж за [[Юрый Храптовіч|Юрыя Храптовіча]], ваяводу навагрудскага), Гальшка (жонка [[Аляксандр Храптовіч|Аляксандра Храптовіча]]) і трэцяя дачка, імя якой невядомае (жонка [[Аляксандр Нарушэвіч|Аляксандра Нарушэвіча]])<ref>AGAD, AR, dz. X, nr 108, k. 1r–v, 4r–6r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. Другой жонкай архітэктара стала кальвіністка Рахеля Шэметаўна<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Дзяржаўная і будаўнічая дзейнасць == З 1595 года Пётр Нонхарт займаў пасаду віленскага будаўнічага, стаўшы начальнікам каралеўскіх фартыфікацый у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name=":0">{{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}}</ref>. Праз 24 гады, 21 сакавіка 1619 года, ён дадаткова атрымаў пасаду віленскага гараднічага, змяніўшы на ёй [[Ян Улошак|Яна Улошка]], і сумяшчаў абодва ўрады да канца жыцця<ref>LVIA, LM, 95, k. 168v–169r; 96, k. 39r–v, 52v–53r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=88}}. У 1627 годзе кароль перадаў яму таксама ўрад віленскага дзераўнічага<ref>LVIA, LM, 102, k. 37v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. Акрамя гэтага, Нонхарт валодаў шэрагам нягродавых старостваў: раканцішскім і лаварышскім (1604), аранскім (1611), а таксама быў ляснічым мерацкім, аранскім і пералайскім<ref>LVIA, LM, 85, k. 277v; 86, k. 476v–477r; 88, k. 147r–v, 318v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Да 1602 года ён таксама з’яўляўся старостам гельмецкім у Эстоніі<ref>LVIA, LM, 88, k. 34v–35r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Як архітэктар і будаўнік, Пётр Нонхарт кіраваў аднаўленнем віленскага Дольнага замка пасля вялікага пажару 1610 года. З 1623 года і прынамсі да 1631 года ён наглядаў за будаўніцтвам капліцы святога Казіміра ў віленскай катэдральнай базіліцы<ref>P. J. Jamski, Kaplica św. Kazimierza w Wilnie i jej twórcy, „Acta Academiae Artium Vilnensis” 51 (2008), s. 92, 105–109</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У 1594 годзе ён набыў маёнтак [[Гайцюнішкі]], дзе ў 1611—1612 гадах узвёў для сябе [[Дом-крэпасць Нонхартаў|мураваны дом-крэпасць]]<ref name=":0" />. У Вільні Нонхарту належала камяніца на скрыжаванні вуліц [[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавай]] і [[Скопаўка (вуліца)|Скопаўкі]], а таксама дом на [[Рудніцкая вуліца (Вільня)|Рудніцкай вуліцы]]. У 1619 годзе ён набыў у падкаморага віленскага Яна Альфонса Лацкага двор на {{iw|Антокаль|Антокалі|be-tarask|Антокаль}}, на месцы якога пазней узнік [[Палац Сапегаў (Антокаль)|палац Сапегаў]], і, верагодна, менавіта Нонхарт замяніў ранейшую драўляную рэзідэнцыю мураваным будынкам<ref>Vilniaus namai, t. 4, s. 34; t. 9, s. 108, 114, 151–152</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1602 годзе кароль [[Жыгімонт III]] перадаў Нонхарту пажыццёва агарод, закінуты млын і тартак на рацэ [[Вільня (рака)|Вільні]], даручыўшы яму адрамантаваць іх за кошт скарбу і пакідаць прыбыткі сабе. Пазней яму быў даручаны нагляд за галоўным каралеўскім мураваным млыном на той жа рацы<ref>VŽP 2002–2004, s. 239</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. == Рэлігійная дзейнасць == Пётр Нонхарт быў перакананым [[Лютэранства|лютэранінам]] (евангелістам аўгсбургскага вызнання). Нягледзячы на спробы адхіліць яго ад гэтай веры ў часы [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], ён заставаўся верным свайму вызнанню да канца жыцця. Архітэктар быў шчодрым мецэнатам: ён дапамагаў як лютэранскім, так і каталіцкім шпіталям, набыў дом у Вільні для патрэб бедных, а таксама прафінансаваў выданне «Хрысціянскай пастылы» (''Postilla chrześcijańska'') віленскага лютэранскага пастара [[Самуэль Дамброўскі|Самуэля Дамброўскага]], якое было прысвечана каралеўне [[Ганна Ваза|Ганне Вазе]]<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У сваім тэстаменце 1633 года Нонхарт ахвяраваў 7000 злотых на ўзвядзенне [[Гайцюнішскі збор|мураванага збору]] ў Гайцюнішках, а таксама запісаў 1770 злотых [[Віленскі лютэранскі збор|віленскаму лютэранскаму збору]], яго школе, шпіталю і прапаведнікам<ref>LVIA, f. 1008, ap. 1, b. 116, k. 4r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1620 годзе ён таксама згадваецца як патрон кальвінісцкага збору ў [[Дзявяльтава|Дзявалтаве]], маёнтак у якім атрымаў дзякуючы сваёй другой жонцы<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Смерць і пахаванне == Пётр Нонхарт памёр 18 лютага 1633 года. Пахавальныя казанні былі падрыхтаваны і прачытаны лютэранскім пастарам [[Андрэй Шэнфлісіус|Андрэем Шэнфлісіусам]]. На пахаванні прысутнічала шмат прадстаўнікоў розных саслоўяў, у тым ліку вялікі гетман літоўскі і ваявода віленскі [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]], а таксама суддзя земскі віленскі [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрый Ян Зяновіч]]. Гараднічы быў пахаваны ў Гайцюнішках<ref>A. Schönflissius, Obchód pogrzebu Jego Mości Pana Piotra Nunharta, niegdy horodniczego wileńskiego, orańskiego, rakaczyńskiego, ławaryskiego etc., etc. starosty, który roku 1633 18 lutego spokojnie w Panu zasnął i jemu w ręce ducha swego oddał, Lubcz 1633</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=89}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Нонхарт Пётр}} * {{кніга |аўтар= Frejlich K. |загаловак= Pod przysądem horodnictwa wileńskiego. O jurydyce i jej mieszkańcach w XVII wieku |месца= Toruń |выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год= 2022 |старонак= 334 |isbn= 978-83-231-4694-0 |ref=Frejlich}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нонхарт Пётр}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нонхарты|Пётр]] [[Катэгорыя:Архітэктары XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гараднічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Дзераўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] bbwu2arsfwd9ycs3xs6wyumcz3cryvm 10 544842 5176447 3751466 2026-08-06T12:01:17Z Autumndancer 168015 удакладненне 5176447 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Бурабайскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Бурабайскі раён|Бурабайскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Азёрнае (Акмолінская вобласць)‎|Азёрнае]] •}} {{nobr| [[Акжэтпес (сяло)|Акжэтпес]] •}} {{nobr| [[Акылбай (Акмолінская вобласць)|Акылбай]] •}} {{nobr| [[Атамекен (Акмолінская вобласць)|Атамекен]] •}} {{nobr| [[Баянбай (Акмолінская вобласць)|Баянбай]] •}} {{nobr| [[Брусілаўка (Акмолінская вобласць)|Брусілаўка]] •}} {{nobr| [[Бурабай (Акмолінская вобласць)|Бурабай]] •}} {{nobr| [[Ведзяноўка (Акмолінская вобласць)|Ведзяноўка]] •}} {{nobr| [[Вішнёвае (Акмолінская вобласць)|Вішнёвае]] •}} {{nobr| [[Дзмітрыеўка (Акмолінская вобласць)|Дзмітрыеўка]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Бурабайскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Бурабайскі раён)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жанатуган]] •}} {{nobr| [[Жаркайын (Акмолінская вобласць)|Жаркайын]] •}} {{nobr| [[Жасыл]] •}} {{nobr| [[Златаполле (Казахстан)|Златаполле]] •}} {{nobr| [[Зялёны Бор (Акмолінская вобласць)|Зялёны Бор]] •}} {{nobr| [[Карабауыр]] •}} {{nobr| [[Карагай (Бурабайскі раён)|Карагай]] •}} {{nobr| [[Каражар (Бурабайскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Карашылік (Бурабайскі раён)|Карашылік]] •}} {{nobr| [[Карнекты]] •}} {{nobr| [[Катарколь]] •}} {{nobr| [[Кенесары (сяло)|Кенесары]] •}} {{nobr| [[Кіндыккарагай]] •}} {{nobr| [[Клінцы (Акмолінская вобласць)|Клінцы]] •}} {{nobr| [[Ключавое (Акмолінская вобласць)|Ключавое]] •}} {{nobr| [[Красны Кардон (Бурабайскі раён)|Красны Кардон]] •}} {{nobr| [[Кульстан]] •}} {{nobr| [[Кумызынай]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Бурабайскі раён)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Лясны Хутар]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Акмолінская вобласць)‎|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Малбаза]] •}} {{nobr| [[Мезгільсор]] •}} {{nobr| [[Аул Наўрызбай батыра‎|Наўрызбай батыра]] •}} {{nobr| [[Мікалаеўка (Бурабайскі раён)|Мікалаеўка]] •}} {{nobr| [[Новаандрэеўка (Акмолінская вобласць)|Новаандрэеўка]] •}} {{nobr| [[Першамайскае (Бурабайскі раён)|Першамайскае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 17]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 19 (Акмолінская вобласць)|Раз’езд 19]] •}} {{nobr| [[Райгарадок (Акмолінская вобласць)|Райгарадок]] •}} {{nobr| [[Савінка (Акмолінская вобласць)|Савінка]] •}} {{nobr| [[Сарыбулак (Акмолінская вобласць)|Сарыбулак]] •}} {{nobr| [[Сасноўка (Акмолінская вобласць)|Сасноўка]] •}} {{nobr| [[Сотнікаўка (Акмолінская вобласць)|Сотнікаўка]] •}} {{nobr| [[Тулькулі]] •}} {{nobr| [[Ульгіялган]] •}} {{nobr| [[Урумкай]] •}} {{nobr| [[Успенаюр’еўка]] •}} {{nobr| [[Федасееўка (Акмолінская вобласць)|Федасееўка]] •}} {{nobr| [[Шыелі (Акмолінская вобласць)|Шыелі]] •}} {{nobr| [[Шчучынск]] •}} {{nobr| [[Ынталы (Акмолінская вобласць)|Ынталы]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 2z5r08m00necq0y4huln4x8ejl9yjnk 0 544846 5176443 4979145 2026-08-06T11:59:40Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Новы Карабаур]] у [[Карабауыр]]: памылка 4979145 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Новы Карабаур |казахская назва = Жаңа Ќарабауыр |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Бурабайскі раён |раён у табліцы = Бурабайскі раён{{!}}Бурабайскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Абылайханаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Абылайханаўская сельская акруга{{!}}Абылайханаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 231 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 117033600 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Новы Карабаур''' ({{lang-kz|Жаңа Ќарабауыр}}) — сяло ў [[Бурабайскі раён|Бурабайскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Абылайханаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 117033600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 259 чалавек (137 мужчын і 122 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 231 чалавек (124 мужчыны і 107 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бурабайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурабайскага раёна]] ks9fy1d8sshoea7zjdgpol9tlzj9l5u 5176446 5176443 2026-08-06T12:00:27Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176446 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Карабауыр |казахская назва = Ќарабауыр |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Бурабайскі раён |раён у табліцы = Бурабайскі раён{{!}}Бурабайскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Абылайханаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Абылайханаўская сельская акруга{{!}}Абылайханаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 231 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 117033600 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Карабауыр''' ({{lang-kz|Ќарабауыр}}) — сяло ў [[Бурабайскі раён|Бурабайскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Абылайханаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 117033600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 259 чалавек (137 мужчын і 122 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 231 чалавек (124 мужчыны і 107 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бурабайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурабайскага раёна]] a2a54mqlf7is0solttbxb6dm4fjb4ck 0 545414 5176510 4979154 2026-08-06T12:55:50Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176510 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Нурэсіль}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Нурэсіль |казахская назва = Нұресіл |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 12 |lat_sec = 41.75 |lon_deg = 71 |lon_min = 6 |lon_sec = 49.32 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Ваздвіжанская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ваздвіжанская сельская акруга{{!}}Ваздвіжанская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1690 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116637100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Нурэсіль''' ({{lang-kz|Нұресіл}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ваздвіжанскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 19 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116637100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1094 чалавекі (537 мужчын і 557 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1690 чалавек (857 мужчын і 833 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] euqgk745tl5ay0qlkxk9kv6d889sz7n 5176511 5176510 2026-08-06T12:56:20Z Autumndancer 168015 5176511 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Нурэсіль |казахская назва = Нұресіл |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 12 |lat_sec = 41.75 |lon_deg = 71 |lon_min = 6 |lon_sec = 49.32 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Ваздвіжанская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ваздвіжанская сельская акруга{{!}}Ваздвіжанская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1690 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116637100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Нурэсіль''' ({{lang-kz|Нұресіл}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ваздвіжанскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 19 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116637100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1094 чалавекі (537 мужчын і 557 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1690 чалавек (857 мужчын і 833 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 094wewn4heykj5ir44pz548gfa1cpzy 0 545424 5176508 4978123 2026-08-06T12:54:51Z Autumndancer 168015 5176508 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Каражар}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Каражар |казахская назва = Қаражар |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Карааткельская сельская акруга |селішча ў табліцы = Карааткельская сельская акруга{{!}}Карааткельская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 579 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116648700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Каражар''' ({{lang-kz|Қаражар}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карааткельскай сельскай акругі. Код КАТА — 116648700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 293 чалавекі (150 мужчын і 143 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 579 чалавек (291 мужчына і 288 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] e2xychyl8675swjj8kx0dmdnjesutn5 0 545431 5176501 4976962 2026-08-06T12:47:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Акмячэць (Акмолінская вобласць)]] у [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)]]: памылка 4976962 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акмячэць}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Акмячэць |казахская назва = Ақмешіт |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Аульная акруга |селішча = Аульная акруга Тасты |селішча ў табліцы = Аульная акруга Тасты{{!}}Тасты |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 432 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116653300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Акмячэць''' ({{lang-kz|Ақмешіт}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад аульнай акругі Тасты. Код КАТА — 116653300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 491 чалавек (248 мужчын і 243 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 432 чалавек (217 мужчын і 215 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 09g1tqhn6qw98kgcc0hyv285yqy83f1 5176504 5176501 2026-08-06T12:48:25Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176504 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акмешыт}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Акмешыт |казахская назва = Ақмешіт |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Аульная акруга |селішча = Аульная акруга Тасты |селішча ў табліцы = Аульная акруга Тасты{{!}}Тасты |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 432 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116653300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Акмешыт''' ({{lang-kz|Ақмешіт}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад аульнай акругі Тасты. Код КАТА — 116653300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 491 чалавек (248 мужчын і 243 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 432 чалавек (217 мужчын і 215 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] lt57qasw65flh73gdlkt9nc0znw3z0s 0 545438 5176494 4980889 2026-08-06T12:40:39Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176494 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Фарфоравае |казахская назва = Фарфоровое ауылы |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Максімаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Максімаўская сельская акруга{{!}}Максімаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 741 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116655400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Фарфоравае''' ({{lang-kz|Фарфоровое ауылы}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Максімаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116655400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 488 чалавек (227 мужчын і 261 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 741 чалавек (364 мужчыны і 377 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] h22zfhhzl2quw4mgd15yhxmdz4z1x9t 5176496 5176494 2026-08-06T12:43:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Фарфоравае]] у [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)]]: памылка ў старой назве 5176494 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Фарфоравае |казахская назва = Фарфоровое ауылы |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Максімаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Максімаўская сельская акруга{{!}}Максімаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 741 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116655400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Фарфоравае''' ({{lang-kz|Фарфоровое ауылы}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Максімаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116655400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 488 чалавек (227 мужчын і 261 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 741 чалавек (364 мужчыны і 377 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] h22zfhhzl2quw4mgd15yhxmdz4z1x9t 5176499 5176496 2026-08-06T12:45:12Z Autumndancer 168015 5176499 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Ынтымак |казахская назва = |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Максімаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Максімаўская сельская акруга{{!}}Максімаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 741 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116655400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ынтымак''', да 2018 года - '''Фарфоравы''' ({{lang-kz|Фарфоровое ауылы}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Максімаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116655400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 488 чалавек (227 мужчын і 261 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 741 чалавек (364 мужчыны і 377 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] qo33fqkc4h3wnrq3eoonei7xcibdrwv 0 545448 5176488 4977920 2026-08-06T12:38:27Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кабанбай батыра]] у [[Кабанбай батыр]]: памылка 4977920 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Кабанбай батыра |казахская назва = Қабанбай батыр |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 51 |lat_sec = 28.09 |lon_deg = 71 |lon_min = 21 |lon_sec = 30.25 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга Кабанбай |селішча ў табліцы = сельская акруга Кабанбай{{!}}Кабанбай |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 5181 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116665100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Кабанбай батыра''' ({{lang-kz|Қабанбай батыр}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Кабанбай. Знаходзіцца прыкладна за 36 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116665100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4212 чалавек (2071 мужчына і 2141 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 5181 чалавек (2579 мужчын і 2602 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] f5wa5jkit6lvrta42c2dj5l9f2jnv1q 5176491 5176488 2026-08-06T12:39:01Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176491 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Кабанбай батыр |казахская назва = Қабанбай батыр |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 51 |lat_sec = 28.09 |lon_deg = 71 |lon_min = 21 |lon_sec = 30.25 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга Кабанбай |селішча ў табліцы = сельская акруга Кабанбай{{!}}Кабанбай |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 5181 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116665100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Кабанбай батыр''' ({{lang-kz|Қабанбай батыр}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Кабанбай. Знаходзіцца прыкладна за 36 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116665100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4212 чалавек (2071 мужчына і 2141 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 5181 чалавек (2579 мужчын і 2602 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] mzmu4yso2qh7gzzge2yk8kqxn9ekauw 0 545450 5176509 4979147 2026-08-06T12:55:16Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176509 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Нура}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Нура |казахская назва = Нұра |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга Кабанбай |селішча ў табліцы = сельская акруга Кабанбай{{!}}Кабанбай |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 160 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116665500 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Нура''' ({{lang-kz|Нұра}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Кабанбай. Код КАТА — 116665500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 147 чалавек (72 мужчыны і 75 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 160 чалавек (84 мужчыны і 76 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 05dv0rw3srqoqozmgpl4eiegxzw57jf 0 545455 5176512 4979225 2026-08-06T12:57:10Z Autumndancer 168015 5176512 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Праабражэнка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Праабражэнка |казахская назва = Преображенка |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Аульная акруга |селішча = аульная акруга Рахымжана Кашкарбаева |селішча ў табліцы = аульная акруга Рахымжана Кашкарбаева{{!}}Рахымжана Кашкарбаева |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 145 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116667500 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Праабражэнка''' ({{lang-kz|Преображенка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад аульнай акругі Рахымжана Кашкарбаева. Код КАТА — 116667500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 171 чалавек (87 мужчын і 84 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 145 чалавек (75 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] btmuh1yimihc9a6uuk1i74folompbyh 0 545457 5176513 4979453 2026-08-06T12:57:51Z Autumndancer 168015 5176513 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сафіеўка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Сафіеўка |казахская назва = Софиевка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 24 |lat_sec = 9.35 |lon_deg = 71 |lon_min = 41 |lon_sec = 57.85 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сафіеўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сафіеўская сельская акруга{{!}}Сафіеўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2013 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116671100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сафіеўка''' ({{lang-kz|Софиевка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сафіеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 63 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116671100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1416 чалавек (699 мужчын і 717 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2013 чалавекі (1021 мужчына і 992 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 7mht6puztmw6ulju2ww812vvgy11k7e 0 545461 5176514 4979596 2026-08-06T12:58:29Z Autumndancer 168015 5176514 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Талапкер}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Талапкер |казахская назва = Талапкер |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 14 |lat_sec = 27.95 |lon_deg = 71 |lon_min = 9 |lon_sec = 56.51 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Талапкерская сельская акруга |селішча ў табліцы = Талапкерская сельская акруга{{!}}Талапкерская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 3111 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116672100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Талапкер''' ({{lang-kz|Талапкер}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Талапкерскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 24 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116672100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 501 чалавек (251 мужчына і 250 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 3111 чалавек (1625 мужчын і 1486 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 8nlv7u81zta7vmr02mf9smm752xs3yp 10 545473 5176492 3751525 2026-08-06T12:39:48Z Autumndancer 168015 5176492 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акмячэць (Акмолінская вобласць)|Акмячэць]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)|Краснаярка]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Максімаўка (Цалінаградскі раён)|Максімаўка]] •}} {{nobr| [[Малацімафееўка]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мінаўка (Акмолінская вобласць)|Мінаўка]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Новаішымка (Акмолінская вобласць)|Новаішымка]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Прырэчнае (Цалінаградскі раён)|Прырэчнае]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сарыядыр (Акмолінская вобласць)|Сарыядыр]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Сямёнаўка (Акмолінская вобласць)|Сямёнаўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабе]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Фарфоравае]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> amhzmlg6b5o6vd3qpuerdke7zgq4z7g 5176500 5176492 2026-08-06T12:46:35Z Autumndancer 168015 5176500 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акмячэць (Акмолінская вобласць)|Акмячэць]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)|Краснаярка]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Максімаўка (Цалінаградскі раён)|Максімаўка]] •}} {{nobr| [[Малацімафееўка]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мінаўка (Акмолінская вобласць)|Мінаўка]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Новаішымка (Акмолінская вобласць)|Новаішымка]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Прырэчнае (Цалінаградскі раён)|Прырэчнае]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сарыядыр (Акмолінская вобласць)|Сарыядыр]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Сямёнаўка (Акмолінская вобласць)|Сямёнаўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабе]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> rpy8rywgnozr4rny2w173vjfyluetkt 5176505 5176500 2026-08-06T12:49:01Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176505 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)|Краснаярка]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Максімаўка (Цалінаградскі раён)|Максімаўка]] •}} {{nobr| [[Малацімафееўка]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мінаўка (Акмолінская вобласць)|Мінаўка]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Новаішымка (Акмолінская вобласць)|Новаішымка]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Прырэчнае (Цалінаградскі раён)|Прырэчнае]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сарыядыр (Акмолінская вобласць)|Сарыядыр]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Сямёнаўка (Акмолінская вобласць)|Сямёнаўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабе]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 9eohrc2ixvacjzdfyw6x9jd4r8w0y43 0 546449 5176557 4976887 2026-08-06T13:19:19Z Autumndancer 168015 5176557 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Айнаколь}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Айнаколь |казахская назва = Айнакөл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Айнакольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Айнакольская сельская акруга{{!}}Айнакольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 855 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551633100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Айнаколь''' ({{lang-kz|Айнакөл}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Адміністрацыйны цэнтр Айнакольскай сельскай акругі. Код КАТА — 551633100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 633 чалавекі (302 мужчыны і 331 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 855 чалавек (400 мужчын і 455 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] rt4c71zeo1e19t5ny4dvfontuujyqms 0 546451 5176582 4978001 2026-08-06T13:41:53Z Autumndancer 168015 5176582 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кактас}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Кактас |казахская назва = Көктас |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Айнакольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Айнакольская сельская акруга{{!}}Айнакольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 35 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551633300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Кактас''' ({{lang-kz|Көктас}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад Айнакольскай сельскай акругі. Код КАТА — 551633300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 266 чалавек (132 мужчыны і 134 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 35 чалавек (17 мужчын і 18 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] icomdkt87yo09ltoxzhh55d31s4gxdo 0 546456 5176555 4977564 2026-08-06T13:18:41Z Autumndancer 168015 5176555 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Дастык}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Дастык |казахская назва = Достық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Дастыкская сельская акруга |селішча ў табліцы = Дастыкская сельская акруга{{!}}Дастыкская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 655 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551643100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Дастык''' ({{lang-kz|Достық}}) — аул у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Адміністрацыйны цэнтр Дастыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 551643100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 736 чалавек (352 мужчыны і 384 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 655 чалавек (310 мужчын і 345 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] r8exzpw40kr4oe5yuo8w0kxodabdq19 0 546458 5176528 4976852 2026-08-06T13:08:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аддзяленне Парамонаўка]] у [[Парамонаўка (Аксу)]] 4976852 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = населены пункт |беларуская назва = Аддзяленне Парамонаўка |казахская назва = Парамоновка бөлімшесі |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Дастыкская сельская акруга |селішча ў табліцы = Дастыкская сельская акруга{{!}}Дастыкская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = 50 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551643300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Аддзяленне Парамонаўка''' ({{lang-kz|Парамоновка бөлімшесі}}) — населены пункт у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад Дастыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 551643300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == Паводле даных 1999 года, у населеным пункце не было пастаяннага насельніцтва<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 50 чалавек (25 мужчын і 25 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] 4zvyev52809d3ghbpxv73ie8gr9ml3t 5176531 5176528 2026-08-06T13:08:55Z Autumndancer 168015 5176531 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = населены пункт |беларуская назва = Парамонаўка |казахская назва = Парамоновка бөлімшесі |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Дастыкская сельская акруга |селішча ў табліцы = Дастыкская сельская акруга{{!}}Дастыкская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = 50 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551643300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Парамонаўка''' ({{lang-kz|Парамоновка бөлімшесі}}) — населены пункт у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад Дастыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 551643300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == Паводле даных 1999 года, у населеным пункце не было пастаяннага насельніцтва<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 50 чалавек (25 мужчын і 25 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] 4fqpn83r7mqyx3dmssd9g05jxjgoopb 0 546462 5176536 4979260 2026-08-06T13:12:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пуць Ільіча (Паўладарская вобласць)]] у [[Енбек (Аксу)]]: з 2019 года 4979260 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пуць Ільіча}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Пуць Ільіча |казахская назва = Путь Ильича |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Енбекская сельская акруга |селішча ў табліцы = Енбекская сельская акруга{{!}}Енбекская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1217 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551647100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Пуць Ільіча''' ({{lang-kz|Путь Ильича}}) — сяло ў [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Адміністрацыйны цэнтр Енбекскай сельскай акругі. Код КАТА — 551647100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1326 чалавек (652 мужчыны і 674 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1217 чалавек (612 мужчын і 605 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] n0qitocpm4dhs4pjod29oltfvpvpj8v 5176541 5176536 2026-08-06T13:13:09Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176541 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Енбек}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Енбек |казахская назва = Еңбек |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Енбекская сельская акруга |селішча ў табліцы = Енбекская сельская акруга{{!}}Енбекская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1217 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551647100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Енбек''' ({{lang-kz|Еңбек}}) — сяло ў [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Адміністрацыйны цэнтр Енбекскай сельскай акругі. Код КАТА — 551647100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1326 чалавек (652 мужчыны і 674 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1217 чалавек (612 мужчын і 605 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] 3qxskcxqjkbnwgf228mfuuq3v0rgxrf 5176546 5176541 2026-08-06T13:15:13Z Autumndancer 168015 5176546 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Енбек}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Енбек |казахская назва = Еңбек |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Енбекская сельская акруга |селішча ў табліцы = Енбекская сельская акруга{{!}}Енбекская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1217 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551647100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Енбек''' ({{lang-kz|Еңбек}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Адміністрацыйны цэнтр Енбекскай сельскай акругі. Код КАТА — 551647100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1326 чалавек (652 мужчыны і 674 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1217 чалавек (612 мужчын і 605 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] kn5oyppjszep1pn789us3b1jgf6h3zt 0 546465 5176570 4978135 2026-08-06T13:34:32Z Autumndancer 168015 5176570 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караколь}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Караколь |казахская назва = Қаракөл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Жалкудукская сельская акруга |селішча ў табліцы = Жалкудукская сельская акруга{{!}}Жалкудукская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 86 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551649300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Караколь''' ({{lang-kz|Қаракөл}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад Жалкудукскай сельскай акругі. Код КАТА — 551649300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва складала 145 чалавек (74 мужчыны і 71 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, пражывалі 86 чалавек (50 мужчын і 36 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] 4vh56xeimtq3hg8bhunjqv7d11v23uw 0 546466 5176580 4979274 2026-08-06T13:38:32Z Autumndancer 168015 5176580 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Раброўка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Раброўка |казахская назва = Ребровка |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = Жалкудукская сельская акруга |селішча ў табліцы = Жалкудукская сельская акруга{{!}}Жалкудукская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 190 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551649400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Раброўка''' ({{lang-kz|Ребровка}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад Жалкудукскай сельскай акругі. Код КАТА — 551649400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 171 чалавек (85 мужчын і 86 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 190 чалавек (94 мужчыны і 96 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] c735o97esa84mdy2aqlvcrbur3a1fn1 0 546467 5176571 4979563 2026-08-06T13:35:11Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Мамаіта Амарава]] у [[Мамаіт Амараў (аул)]] 4979563 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Сяло імя Мамаіта Амарава |казахская назва = Мамаит Омаров ат.с. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Мамаіта Амарава |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Мамаіта Амарава{{!}}імя Мамаіта Амарава |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1192 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551653100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сяло імя Мамаіта Амарава''' ({{lang-kz|Мамаит Омаров ат.с.}}) — сяло ў [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі імя Мамаіта Амарава. Код КАТА — 551653100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1176 чалавек (586 мужчын і 590 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1192 чалавекі (619 мужчын і 573 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] lhrhvljtcp82epc1n3d4blevn6glnz4 5176575 5176571 2026-08-06T13:36:21Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176575 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Мамаіт Амараў |казахская назва = Мамаит Омаров ат.с. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Мамаіта Амарава |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Мамаіта Амарава{{!}}імя Мамаіта Амарава |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1192 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551653100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Мамаіт Амараў''' ({{lang-kz|Мамаит Омаров ат.с.}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі імя Мамаіта Амарава. Код КАТА — 551653100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва складала 1176 чалавек (586 мужчын і 590 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1192 чалавекі (619 мужчын і 573 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] 6kbyjaw9xdil3n6807qn10yahnagdik 0 546468 5176564 4977549 2026-08-06T13:30:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Данентаеў (сяло)]] у [[Данентаеў (аул)]] 4977549 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Данентаеў}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Данентаеў |казахская назва = Дөнентаев |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Мамаіта Амарава |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Мамаіта Амарава{{!}}імя Мамаіта Амарава |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 175 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551653200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Данентаеў''' ({{lang-kz|Дөнентаев}}) — сяло ў [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад сельскай акругі імя Мамаіта Амарава. Код КАТА — 551653200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 247 чалавек (120 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 175 чалавек (86 мужчын і 89 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] q6ile9i20esbsddb7ou65p5a1y9oqe5 5176567 5176564 2026-08-06T13:31:11Z Autumndancer 168015 5176567 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Данентаеў}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Данентаеў |казахская назва = Дөнентаев |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Мамаіта Амарава |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Мамаіта Амарава{{!}}імя Мамаіта Амарава |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 175 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551653200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Данентаеў''' ({{lang-kz|Дөнентаев}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад сельскай акругі імя Мамаіта Амарава. Код КАТА — 551653200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 247 чалавек (120 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 175 чалавек (86 мужчын і 89 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] jh801iptngut1ywx50g920qdxyzd3zq 5176568 5176567 2026-08-06T13:31:36Z Autumndancer 168015 /* Насельніцтва */ арфаграфія 5176568 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Данентаеў}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Данентаеў |казахская назва = Дөнентаев |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Аксу (горад, Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Аксу (горад, Паўладарская вобласць){{!}}Аксу |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Мамаіта Амарава |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Мамаіта Амарава{{!}}імя Мамаіта Амарава |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 175 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 551653200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Данентаеў''' ({{lang-kz|Дөнентаев}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]. Уваходзіць у склад сельскай акругі імя Мамаіта Амарава. Код КАТА — 551653200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 247 чалавек (120 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 175 чалавек (86 мужчын і 89 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Аксу}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Аксу]] 7pyaa2nmrd1esyxx97230wyr9tog1k5 10 546483 5176533 3751468 2026-08-06T13:09:57Z Autumndancer 168015 5176533 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Аксу |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айнаколь (Паўладарская вобласць)|Айнаколь]] •}} {{nobr| [[Акжол (Паўладарская вобласць)|Акжол]] •}} {{nobr| '''[[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]''' •}} {{nobr| [[Аксу (пасёлак, Паўладарская вобласць)|Аксу]] (пасёлак) •}} {{nobr| [[Алгабас (Паўладарская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Барыктал]] •}} {{nobr| [[Берэке (Паўладарская вобласць)|Берэке]] •}} {{nobr| [[Данентаеў (сяло)|Данентаеў]] •}} {{nobr| [[Дастык (гарадская адміністрацыя Аксу)|Дастык]] •}} {{nobr| [[Енбек (Паўладарская вобласць)|Енбек]] •}} {{nobr| [[Жалкудук (Паўладарская вобласць)|Жалкудук]] •}} {{nobr| [[Жанашаруа (Паўладарская вобласць)|Жанашаруа]] •}} {{nobr| [[Кактас (Паўладарская вобласць)|Кактас]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Паўладарская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Калкаман]] •}} {{nobr| [[Карабай (Паўладарская вобласць)|Карабай]] •}} {{nobr| [[Караколь (гарадская адміністрацыя Аксу)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Курколь]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (гарадская адміністрацыя Аксу)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Мамаіта Амарава|ім. Мамаіта Амарава]] •}} {{nobr| [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)|Пагранічнік]] •}} {{nobr| [[Парамонаўка (Аксу)|Парамонаўка]] •}} {{nobr| [[Пуць Ільіча (Паўладарская вобласць)|Пуць Ільіча]] •}} {{nobr| [[Раброўка (Паўладарская вобласць)|Раброўка]] •}} {{nobr| [[Сарышыганак]] •}} {{nobr| [[Сальветка]] •}} {{nobr| [[Спутнік (Паўладарская вобласць)|Спутнік]] •}} {{nobr| [[Суатколь (Паўладарская вобласць)|Суатколь]] •}} {{nobr| [[Сынтас (гарадская адміністрацыя Аксу)|Сынтас]] •}} {{nobr| [[Сырлыкала]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Паўладарская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Торткудук]] •}} {{nobr| [[Уштэрэк (Паўладарская вобласць)|Уштэрэк]] •}} {{nobr| [[Яўгенаўка (Паўладарская вобласць)|Яўгенаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> 97wzswosazbbvkfu3xjyka3tds5usbm 5176544 5176533 2026-08-06T13:14:24Z Autumndancer 168015 5176544 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Аксу |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айнаколь (Паўладарская вобласць)|Айнаколь]] •}} {{nobr| [[Акжол (Паўладарская вобласць)|Акжол]] •}} {{nobr| '''[[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]''' •}} {{nobr| [[Аксу (пасёлак, Паўладарская вобласць)|Аксу]] (пасёлак) •}} {{nobr| [[Алгабас (Паўладарская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Барыктал]] •}} {{nobr| [[Берэке (Паўладарская вобласць)|Берэке]] •}} {{nobr| [[Данентаеў (сяло)|Данентаеў]] •}} {{nobr| [[Дастык (гарадская адміністрацыя Аксу)|Дастык]] •}} {{nobr| [[Енбек (Аксу)]] •}} {{nobr| [[Енбек (Паўладарская вобласць)]] •}} {{nobr| [[Жалкудук (Паўладарская вобласць)|Жалкудук]] •}} {{nobr| [[Жанашаруа (Паўладарская вобласць)|Жанашаруа]] •}} {{nobr| [[Кактас (Паўладарская вобласць)|Кактас]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Паўладарская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Калкаман]] •}} {{nobr| [[Карабай (Паўладарская вобласць)|Карабай]] •}} {{nobr| [[Караколь (гарадская адміністрацыя Аксу)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Курколь]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (гарадская адміністрацыя Аксу)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Мамаіта Амарава|ім. Мамаіта Амарава]] •}} {{nobr| [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)|Пагранічнік]] •}} {{nobr| [[Парамонаўка (Аксу)|Парамонаўка]] •}} {{nobr| [[Раброўка (Паўладарская вобласць)|Раброўка]] •}} {{nobr| [[Сарышыганак]] •}} {{nobr| [[Сальветка]] •}} {{nobr| [[Спутнік (Паўладарская вобласць)|Спутнік]] •}} {{nobr| [[Суатколь (Паўладарская вобласць)|Суатколь]] •}} {{nobr| [[Сынтас (гарадская адміністрацыя Аксу)|Сынтас]] •}} {{nobr| [[Сырлыкала]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Паўладарская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Торткудук]] •}} {{nobr| [[Уштэрэк (Паўладарская вобласць)|Уштэрэк]] •}} {{nobr| [[Яўгенаўка (Паўладарская вобласць)|Яўгенаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> 7poesopyuvexqd0aoxqkfv5tmkba38x 5176569 5176544 2026-08-06T13:33:01Z Autumndancer 168015 5176569 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Аксу |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айнаколь (Паўладарская вобласць)|Айнаколь]] •}} {{nobr| [[Акжол (Паўладарская вобласць)|Акжол]] •}} {{nobr| '''[[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]''' •}} {{nobr| [[Аксу (пасёлак, Паўладарская вобласць)|Аксу]] (пасёлак) •}} {{nobr| [[Алгабас (Паўладарская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Барыктал]] •}} {{nobr| [[Берэке (Паўладарская вобласць)|Берэке]] •}} {{nobr| [[Данентаеў (аул)|Данентаеў]] •}} {{nobr| [[Дастык (гарадская адміністрацыя Аксу)|Дастык]] •}} {{nobr| [[Енбек (Аксу)]] •}} {{nobr| [[Енбек (Паўладарская вобласць)]] •}} {{nobr| [[Жалкудук (Паўладарская вобласць)|Жалкудук]] •}} {{nobr| [[Жанашаруа (Паўладарская вобласць)|Жанашаруа]] •}} {{nobr| [[Кактас (Паўладарская вобласць)|Кактас]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Паўладарская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Калкаман]] •}} {{nobr| [[Карабай (Паўладарская вобласць)|Карабай]] •}} {{nobr| [[Караколь (гарадская адміністрацыя Аксу)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Курколь]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (гарадская адміністрацыя Аксу)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Мамаіта Амарава|ім. Мамаіта Амарава]] •}} {{nobr| [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)|Пагранічнік]] •}} {{nobr| [[Парамонаўка (Аксу)|Парамонаўка]] •}} {{nobr| [[Раброўка (Паўладарская вобласць)|Раброўка]] •}} {{nobr| [[Сарышыганак]] •}} {{nobr| [[Сальветка]] •}} {{nobr| [[Спутнік (Паўладарская вобласць)|Спутнік]] •}} {{nobr| [[Суатколь (Паўладарская вобласць)|Суатколь]] •}} {{nobr| [[Сынтас (гарадская адміністрацыя Аксу)|Сынтас]] •}} {{nobr| [[Сырлыкала]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Паўладарская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Торткудук]] •}} {{nobr| [[Уштэрэк (Паўладарская вобласць)|Уштэрэк]] •}} {{nobr| [[Яўгенаўка (Паўладарская вобласць)|Яўгенаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> 0ouhltqsbpuakbi6wpwiczldj42i32w 5176576 5176569 2026-08-06T13:37:21Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176576 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Аксу |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айнаколь (Паўладарская вобласць)|Айнаколь]] •}} {{nobr| [[Акжол (Паўладарская вобласць)|Акжол]] •}} {{nobr| '''[[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]''' •}} {{nobr| [[Аксу (пасёлак, Паўладарская вобласць)|Аксу]] (пасёлак) •}} {{nobr| [[Алгабас (Паўладарская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Барыктал]] •}} {{nobr| [[Берэке (Паўладарская вобласць)|Берэке]] •}} {{nobr| [[Данентаеў (аул)|Данентаеў]] •}} {{nobr| [[Дастык (гарадская адміністрацыя Аксу)|Дастык]] •}} {{nobr| [[Енбек (Аксу)]] •}} {{nobr| [[Енбек (Паўладарская вобласць)]] •}} {{nobr| [[Жалкудук (Паўладарская вобласць)|Жалкудук]] •}} {{nobr| [[Жанашаруа (Паўладарская вобласць)|Жанашаруа]] •}} {{nobr| [[Кактас (Паўладарская вобласць)|Кактас]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Паўладарская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Калкаман]] •}} {{nobr| [[Карабай (Паўладарская вобласць)|Карабай]] •}} {{nobr| [[Караколь (гарадская адміністрацыя Аксу)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Курколь]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (гарадская адміністрацыя Аксу)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Мамаіта Амараў (аул)|Мамаіт Амараў]] •}} {{nobr| [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)|Пагранічнік]] •}} {{nobr| [[Парамонаўка (Аксу)|Парамонаўка]] •}} {{nobr| [[Раброўка (Паўладарская вобласць)|Раброўка]] •}} {{nobr| [[Сарышыганак]] •}} {{nobr| [[Сальветка]] •}} {{nobr| [[Спутнік (Паўладарская вобласць)|Спутнік]] •}} {{nobr| [[Суатколь (Паўладарская вобласць)|Суатколь]] •}} {{nobr| [[Сынтас (гарадская адміністрацыя Аксу)|Сынтас]] •}} {{nobr| [[Сырлыкала]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Паўладарская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Торткудук]] •}} {{nobr| [[Уштэрэк (Паўладарская вобласць)|Уштэрэк]] •}} {{nobr| [[Яўгенаўка (Паўладарская вобласць)|Яўгенаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> eqa1dpm25l160hl7e854lap8zczmprx 5176578 5176576 2026-08-06T13:37:40Z Autumndancer 168015 5176578 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Аксу |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айнаколь (Паўладарская вобласць)|Айнаколь]] •}} {{nobr| [[Акжол (Паўладарская вобласць)|Акжол]] •}} {{nobr| '''[[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]]''' •}} {{nobr| [[Аксу (пасёлак, Паўладарская вобласць)|Аксу]] (пасёлак) •}} {{nobr| [[Алгабас (Паўладарская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Барыктал]] •}} {{nobr| [[Берэке (Паўладарская вобласць)|Берэке]] •}} {{nobr| [[Данентаеў (аул)|Данентаеў]] •}} {{nobr| [[Дастык (гарадская адміністрацыя Аксу)|Дастык]] •}} {{nobr| [[Енбек (Аксу)]] •}} {{nobr| [[Енбек (Паўладарская вобласць)]] •}} {{nobr| [[Жалкудук (Паўладарская вобласць)|Жалкудук]] •}} {{nobr| [[Жанашаруа (Паўладарская вобласць)|Жанашаруа]] •}} {{nobr| [[Кактас (Паўладарская вобласць)|Кактас]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Паўладарская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Калкаман]] •}} {{nobr| [[Карабай (Паўладарская вобласць)|Карабай]] •}} {{nobr| [[Караколь (гарадская адміністрацыя Аксу)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Курколь]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (гарадская адміністрацыя Аксу)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Мамаіт Амараў (аул)|Мамаіт Амараў]] •}} {{nobr| [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)|Пагранічнік]] •}} {{nobr| [[Парамонаўка (Аксу)|Парамонаўка]] •}} {{nobr| [[Раброўка (Паўладарская вобласць)|Раброўка]] •}} {{nobr| [[Сарышыганак]] •}} {{nobr| [[Сальветка]] •}} {{nobr| [[Спутнік (Паўладарская вобласць)|Спутнік]] •}} {{nobr| [[Суатколь (Паўладарская вобласць)|Суатколь]] •}} {{nobr| [[Сынтас (гарадская адміністрацыя Аксу)|Сынтас]] •}} {{nobr| [[Сырлыкала]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Паўладарская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Торткудук]] •}} {{nobr| [[Уштэрэк (Паўладарская вобласць)|Уштэрэк]] •}} {{nobr| [[Яўгенаўка (Паўладарская вобласць)|Яўгенаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> c8ujxihkj5f39wo7ci0ovnltheb53pt 0 551129 5176483 4977051 2026-08-06T12:35:16Z Autumndancer 168015 5176483 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алга}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Алга |казахская назва = Алға с. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Махамбецкі раён |раён у табліцы = Махамбецкі раён{{!}}Махамбецкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Алгінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Алгінская сельская акруга{{!}}Алгінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1859 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 235635100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Алга''' ({{lang-kz|Алға с.}}) — [[аул]] у [[Махамбецкі раён|Махамбецкім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Алгінскай сельскай акругі. Код КАТА — 235635100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1746 чалавек (888 мужчын і 858 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1859 чалавек (962 мужчыны і 897 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Махамбецкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна]] 5j5k2882vrx7xsy5ttzu4w27ca5o7m4 0 551133 5176485 4979625 2026-08-06T12:36:26Z Autumndancer 168015 5176485 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Тандай |казахская назва = Таңдай |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Махамбецкі раён |раён у табліцы = Махамбецкі раён{{!}}Махамбецкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Баксайская сельская акруга |селішча ў табліцы = Баксайская сельская акруга{{!}}Баксайская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1913 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 235639100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Тандай''' ({{lang-kz|Таңдай}}) — аул у [[Махамбецкі раён|Махамбецкім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Баксайскай сельскай акругі. Код КАТА — 235639100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2086 чалавек (1055 мужчын і 1031 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1913 чалавек (957 мужчын і 956 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Махамбецкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна]] 9f45pwsjmy0m48p35hdbibl21op50wr 0 551429 5176527 5015668 2026-08-06T13:06:20Z Economico-geographer 399 абнаўленне звестак 5176527 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Каваленя}} {{Вучоны}} '''Аляксандр Аляксандравіч Каваленя''' (нар. {{ДН|14|3|1946}}, {{МН|Капыль|у Капылі|}}) — беларускі [[гісторык]]. [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2021<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20211217/1639753636-nan-belarusi-padvyala-vyniki-vybarau-novyh-akademikau-i-chlenau |title=НАН Беларусі падвяла вынікі выбараў новых акадэмікаў і членаў-карэспандэнтаў |access-date=25 снежня 2021 |archive-date=26 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126215658/https://zviazda.by/be/news/20211217/1639753636-nan-belarusi-padvyala-vyniki-vybarau-novyh-akademikau-i-chlenau |url-status=dead }}</ref>, [[Член-карэспандэнт НАНБ|член-карэспандэнт]] з 2014), [[доктар гістарычных навук]] (2000), [[прафесар]] (2004). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (2014). == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў Капылі. Пасля заканчэння дзевяці класаў у 1962 годзе паступіў у [[Мінскае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 23]]. Адначасова наведваў заняткі ў школе рабочай моладзі. У 1964 годзе атрымаў дыплом з адзнакай аб заканчэнні вучылішча і атэстат аб сярэдняй адукацыі. У 1970 годзе паступіў на [[Гісторыка-геаграфічны факультэт МДПІ|гісторыка-геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]]. У 1979 годзе паступіў у аспірантуру, якую скончыў праз тры гады з паспяховай абаронай кандыдацкай дысертацыі. Са снежня 1982 года пачаў працаваць асістэнтам кафедры гісторыі КПСС Мінскага педінстытута, затым старшым выкладчыкам, а ў маі 1987 года выбраны дацэнтам кафедры. З 1983 па 1991 год з’яўляўся членам Рэспубліканскага каардынацыйнага савета па распрацоўцы праблем гісторыі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1995 годзе А. Каваленю залічваюць у дактарантуру, аднак у 1996 годзе яго адклікаюць з вучобы і выбіраюць загадчыкам кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі. З 2004 года — в.а. дырэктара, у 2005—2010 гадах — дырэктар [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. З 2009 па 2026 — акадэмік-сакратар [[Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі|Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі]]. Пасля — галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі НАН Беларусі.<ref>[https://history.by/kavalienia/ Коваленя Александр Александрович]</ref> Асноўныя напрамкі навуковай дзейнасці: гісторыя Другой сусветнай вайны, партызанскага руху і падпольнай барацьбы на акупаванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944), маладзёжнага руху ХХ ст. Узнагароджаны [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]], [[Медаль ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага|медалём ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] Беларускай праваслаўнай царквы (2018)<ref>{{cite web |url = http://pravminsk.by/doc/nagrady/svidetelstvo-n-5-02168-ot-20-dekabrja-2018-goda |title = Свидетельство № 5-02/168 от 20 декабря 2018 года |date = 2018-12-20 |publisher = Минская епархия |language = ru |accessdate = 2020-11-18 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Погляды == У жніўні 2019 года заявіў, што «''Тадэвуш Касцюшка не вёў барацьбу за інтарэсы беларускага народа, а адстойваў інтарэсы Польшчы і ЗША''» і «''калі б Сувораў не разбіў Касцюшку, не было б ніякай Беларусі''»<ref>{{cite web| author =| date =2019-08-14| url =https://nashaniva.by/?c=ar&i=235502 | title =Член-карэспандэнт Каваленя: Калі б Сувораў не разбіў Касцюшку, не было б ніякай Беларусі |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 2019-08-15}}</ref>. У 2020 г. спрычыніўся разам з выконваючым абавязкі дырэктара В. Лакізам да масавых звальненняў гісторыкаў з Інстытута Гісторыі НАН Беларусі. == Выбраная бібліяграфія == * Прагерманскія саюзы моладзі на Беларусі. 1941—1944. Вытокі. Структура. Дзейнасць. — Мінск, 1999. * Беларусь. 1939—1945: война и политика. — Мн., 2001. {{зноскі}} == Літаратура == * Аляксандр Аляксандравіч Каваленя / уклад.: В. В. Даніловіч. — Мн.: Беларуская навука, 2016. — 150с., (9л) іл. — (Біяграфія вучоных Беларусі). * Каваленя Александр Аляксандровіч // Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі: (да 75-годдзя з дня заснавання) / Нац.акад.навук Беларусі; рэдсавет: А. А. Каваленя (старш.). — Мн.: Беларуская навука, 2011. — С. 84-90. == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/86188/kavalenya-alyaksandr-alyaksandravich/ Аляксандр Аляксандравіч Каваленя] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каваленя Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] 736rwtygogh5auf4czenj65zvw13pm5 0 551926 5176462 4977560 2026-08-06T12:12:00Z Autumndancer 168015 5176462 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Дасбол бі |казахская назва = Досбол би |герб = |сцяг = |lat_deg = 44 |lat_min = 14 |lat_sec = 18.47 |lon_deg = 66 |lon_min = 39 |lon_sec = 8.86 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Актаганская сельская акруга |селішча ў табліцы = Актаганская сельская акруга{{!}}Актаганская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1094 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435234100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Дасбол бі''' ({{lang-kz|Досбол би}}) — аул у [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Актаганскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 11 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, сяла [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)|Шыелі]]. Код КАТА — 435234100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1051 чалавек (556 мужчын і 495 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1094 чалавекі (579 мужчын і 515 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] ddpq35m9yvv9dxbmcebo0t7qxyjgj7n 0 551943 5176469 4979560 2026-08-06T12:22:11Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Ібрая Жахаева]] у [[Ыбырай Жакаеў (аул)]]: Такаеў, а не Тахаеў, Жакаеў, а не Жахаеў 4979560 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Сяло імя Ібрая Жахаева |казахская назва = Ы.Жақаев ат.а. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Іркольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Іркольская сельская акруга{{!}}Іркольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2069 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435249100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сяло імя Ібрая Жахаева''' ({{lang-kz|Ы.Жақаев ат.а.}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Іркольскай сельскай акругі. Код КАТА — 435249100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1978 чалавек (993 мужчыны і 985 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2069 чалавек (1028 мужчын і 1041 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] 9niv54ddoko0zpaisf40tpcwq6bo8ot 5176473 5176469 2026-08-06T12:23:05Z Autumndancer 168015 5176473 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ыбырай Жакаеў |казахская назва = Ы.Жақаев ат.а. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Іркольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Іркольская сельская акруга{{!}}Іркольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2069 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435249100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ыбырай Жакаеў''' ({{lang-kz|Ы.Жақаев ат.а.}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Іркольскай сельскай акругі. Код КАТА — 435249100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1978 чалавек (993 мужчыны і 985 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2069 чалавек (1028 мужчын і 1041 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] ncux2h60ekm1ibkbmu2p5vxc8jufe3m 5176474 5176473 2026-08-06T12:23:35Z Autumndancer 168015 5176474 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Ыбырай Жакаеў |казахская назва = Ы.Жақаев ат.а. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Іркольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Іркольская сельская акруга{{!}}Іркольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2069 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435249100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ыбырай Жакаеў''' ({{lang-kz|Ы.Жақаев ат.а.}}) — аул у [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Іркольскай сельскай акругі. Код КАТА — 435249100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1978 чалавек (993 мужчыны і 985 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2069 чалавек (1028 мужчын і 1041 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] hzgczxo1fcqjwhmf2wtxh7xfolbdjec 0 551945 5176457 4979564 2026-08-06T12:08:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Н. Бекежанава]] у [[Нартай Бекежанаў (аул)]]: памылка 4979564 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Сяло імя Н. Бекежанава |казахская назва = Н.Бекежанов ат.а. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кердэлінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кердэлінская сельская акруга{{!}}Кердэлінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2776 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435253100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сяло імя Н. Бекежанава''' ({{lang-kz|Н.Бекежанов ат.а.}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кердэлінскай сельскай акругі. Код КАТА — 435253100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2457 чалавек (1213 мужчын і 1244 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2776 чалавек (1386 мужчын і 1390 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] rwq7r3tvoh2w07ti7ve23mjrbltod2d 5176460 5176457 2026-08-06T12:09:14Z Autumndancer 168015 5176460 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Нартай Бекежанаў |казахская назва = Н.Бекежанов ат.а. |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кердэлінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кердэлінская сельская акруга{{!}}Кердэлінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2776 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435253100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Нартай Бекежанаў''' ({{lang-kz|Н.Бекежанов ат.а.}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кердэлінскай сельскай акругі. Код КАТА — 435253100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2457 чалавек (1213 мужчын і 1244 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2776 чалавек (1386 мужчын і 1390 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] mgnri3kxmfyjdztesgg7koe6j3jdj9f 0 551947 5176481 4978950 2026-08-06T12:33:53Z Autumndancer 168015 5176481 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Майлытагай |казахская назва = Майлытоғай |герб = |сцяг = |lat_deg = 44 |lat_min = 30 |lat_sec = 17.01 |lon_deg = 66 |lon_min = 10 |lon_sec = 55.67 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Майлытагайская сельская акруга |селішча ў табліцы = Майлытагайская сельская акруга{{!}}Майлытагайская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 756 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435256100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Майлытагай''' ({{lang-kz|Майлытоғай}}) — [[аул]] у [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Майлытагайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 58 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, сяла [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)|Шыелі]]. Код КАТА — 435256100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1083 чалавекі (569 мужчын і 514 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 756 чалавек (388 мужчын і 368 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] nlliimlazz90yc4mbto85aaus7nhvme 0 551960 5176450 4979572 2026-08-06T12:05:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло Ш. Кадаманава]] у [[Шэген Кадаманаў (аул)]]: як і інш.артыкулы пра аулы Казахстана 4979572 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Сяло Ш. Кадаманава |казахская назва = Ш.Қодаманов |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Танкерыская сельская акруга |селішча ў табліцы = Танкерыская сельская акруга{{!}}Танкерыская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 2742 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435263100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сяло Ш. Кадаманава''' ({{lang-kz|Ш.Қодаманов}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Танкерыскай сельскай акругі. Код КАТА — 435263100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2789 чалавек (1417 мужчын і 1372 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2742 чалавекі (1368 мужчын і 1374 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] 1k9b56u4bivjm4dfgq5yo97io3k6863 5176453 5176450 2026-08-06T12:05:45Z Autumndancer 168015 5176453 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Шэген Кадаманаў |казахская назва = Ш.Қодаманов |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Танкерыская сельская акруга |селішча ў табліцы = Танкерыская сельская акруга{{!}}Танкерыская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 2742 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435263100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Шэген Кадаманаў''' ({{lang-kz|Ш.Қодаманов}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Танкерыскай сельскай акругі. Код КАТА — 435263100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2789 чалавек (1417 мужчын і 1372 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2742 чалавекі (1368 мужчын і 1374 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] 6phzu5xns7ou246fa7phju8lf6y6xj7 10 552022 5176454 5175387 2026-08-06T12:07:02Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176454 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Чыілійскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Чыілійскі раён|Чыілійскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Абдзільда Тажыбаева]] •}} {{nobr| [[Акмая (Кызылардзінская вобласць)|Акмая]] •}} {{nobr| [[Актам (Чыілійскі раён)|Актам]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Кызылардзінская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Алмалы (Кызылардзінская вобласць)|Алмалы]] •}} {{nobr| [[Артакшыл (Кызылардзінская вобласць)|Артакшыл]] •}} {{nobr| [[Байгекум]] •}} {{nobr| [[Байсын]] •}} {{nobr| [[Бала бі]] •}} {{nobr| [[Батабай (Кызылардзінская вобласць)|Батабай]] •}} {{nobr| [[Бестам (Кызылардзінская вобласць)|Бестам]] •}} {{nobr| [[Бідайколь]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Кызылардзінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Буланбайбауы]] •}} {{nobr| [[Дасбол бі]] •}} {{nobr| [[Енбекшы (Кызылардзінская вобласць)|Енбекшы]] •}} {{nobr| [[Жансеіт]] •}} {{nobr| [[Жыдэліярык]] •}} {{nobr| [[Жалек]] •}} {{nobr| [[Жуантабэ (Кызылардзінская вобласць)|Жуантабэ]] •}} {{nobr| [[Кірпічны завод (Кызылардзінская вобласць)|Кірпічны завод]] •}} {{nobr| [[Касуенкі (Чыілійскі раён)|Касуенкі]] •}} {{nobr| [[Кызылкаін]] •}} {{nobr| [[Майлытагай]] •}} {{nobr| [[Першы Мамыр]] •}} {{nobr| [[Паўказарма]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 16]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 18 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 18]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 19 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 19]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 20]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 21 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 21]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 22]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Ібрая Жахаева]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Н. Бекежанава]] •}} {{nobr| [[Сулуцюбэ (Кызылардзінская вобласць)|Сулуцюбэ]] •}} {{nobr| [[Тагайлы (Кызылардзінская вобласць)|Тагайлы]] •}} {{nobr| [[Тартагай (Кызылардзінская вобласць)|Тартагай]] •}} {{nobr| [[Ферма 2 (Кызылардзінская вобласць)|Ферма 2]] •}} {{nobr| [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)|Шыелі]] }} {{nobr| [[Шэген Кадаманаў (аул)|Шэген Кадаманаў]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]] </noinclude> lcw4xp2y9ovp2zhgv94es7fl0t3fni5 5176455 5176454 2026-08-06T12:07:25Z Autumndancer 168015 5176455 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Чыілійскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Чыілійскі раён|Чыілійскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Абдзільда Тажыбаева]] •}} {{nobr| [[Акмая (Кызылардзінская вобласць)|Акмая]] •}} {{nobr| [[Актам (Чыілійскі раён)|Актам]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Кызылардзінская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Алмалы (Кызылардзінская вобласць)|Алмалы]] •}} {{nobr| [[Артакшыл (Кызылардзінская вобласць)|Артакшыл]] •}} {{nobr| [[Байгекум]] •}} {{nobr| [[Байсын]] •}} {{nobr| [[Бала бі]] •}} {{nobr| [[Батабай (Кызылардзінская вобласць)|Батабай]] •}} {{nobr| [[Бестам (Кызылардзінская вобласць)|Бестам]] •}} {{nobr| [[Бідайколь]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Кызылардзінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Буланбайбауы]] •}} {{nobr| [[Дасбол бі]] •}} {{nobr| [[Енбекшы (Кызылардзінская вобласць)|Енбекшы]] •}} {{nobr| [[Жансеіт]] •}} {{nobr| [[Жыдэліярык]] •}} {{nobr| [[Жалек]] •}} {{nobr| [[Жуантабэ (Кызылардзінская вобласць)|Жуантабэ]] •}} {{nobr| [[Кірпічны завод (Кызылардзінская вобласць)|Кірпічны завод]] •}} {{nobr| [[Касуенкі (Чыілійскі раён)|Касуенкі]] •}} {{nobr| [[Кызылкаін]] •}} {{nobr| [[Майлытагай]] •}} {{nobr| [[Першы Мамыр]] •}} {{nobr| [[Паўказарма]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 16]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 18 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 18]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 19 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 19]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 20]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 21 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 21]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 22]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Ібрая Жахаева]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Н. Бекежанава]] •}} {{nobr| [[Сулуцюбэ (Кызылардзінская вобласць)|Сулуцюбэ]] •}} {{nobr| [[Тагайлы (Кызылардзінская вобласць)|Тагайлы]] •}} {{nobr| [[Тартагай (Кызылардзінская вобласць)|Тартагай]] •}} {{nobr| [[Ферма 2 (Кызылардзінская вобласць)|Ферма 2]] •}} {{nobr| [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)|Шыелі]] •}} {{nobr| [[Шэген Кадаманаў (аул)|Шэген Кадаманаў]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]] </noinclude> 3fueocxikx1wjsa8ddaxpcn5izchvaf 5176461 5176455 2026-08-06T12:10:28Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176461 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Чыілійскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Чыілійскі раён|Чыілійскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Абдзільда Тажыбаева]] •}} {{nobr| [[Акмая (Кызылардзінская вобласць)|Акмая]] •}} {{nobr| [[Актам (Чыілійскі раён)|Актам]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Кызылардзінская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Алмалы (Кызылардзінская вобласць)|Алмалы]] •}} {{nobr| [[Артакшыл (Кызылардзінская вобласць)|Артакшыл]] •}} {{nobr| [[Байгекум]] •}} {{nobr| [[Байсын]] •}} {{nobr| [[Бала бі]] •}} {{nobr| [[Батабай (Кызылардзінская вобласць)|Батабай]] •}} {{nobr| [[Бестам (Кызылардзінская вобласць)|Бестам]] •}} {{nobr| [[Бідайколь]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Кызылардзінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Буланбайбауы]] •}} {{nobr| [[Дасбол бі]] •}} {{nobr| [[Енбекшы (Кызылардзінская вобласць)|Енбекшы]] •}} {{nobr| [[Жансеіт]] •}} {{nobr| [[Жыдэліярык]] •}} {{nobr| [[Жалек]] •}} {{nobr| [[Жуантабэ (Кызылардзінская вобласць)|Жуантабэ]] •}} {{nobr| [[Кірпічны завод (Кызылардзінская вобласць)|Кірпічны завод]] •}} {{nobr| [[Касуенкі (Чыілійскі раён)|Касуенкі]] •}} {{nobr| [[Кызылкаін]] •}} {{nobr| [[Майлытагай]] •}} {{nobr| [[Нартай Бекежанаў (аул)|Нартай Бекежанаў]] •}} {{nobr| [[Першы Мамыр]] •}} {{nobr| [[Паўказарма]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 16]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 18 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 18]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 19 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 19]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 20]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 21 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 21]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 22]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Ібрая Жахаева]] •}} {{nobr| [[Сулуцюбэ (Кызылардзінская вобласць)|Сулуцюбэ]] •}} {{nobr| [[Тагайлы (Кызылардзінская вобласць)|Тагайлы]] •}} {{nobr| [[Тартагай (Кызылардзінская вобласць)|Тартагай]] •}} {{nobr| [[Ферма 2 (Кызылардзінская вобласць)|Ферма 2]] •}} {{nobr| [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)|Шыелі]] •}} {{nobr| [[Шэген Кадаманаў (аул)|Шэген Кадаманаў]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]] </noinclude> 1i5jqj16ogniq1l1ocy4o13ygyiwn8v 5176476 5176461 2026-08-06T12:25:19Z Autumndancer 168015 удакладненне 5176476 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Чыілійскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Чыілійскі раён|Чыілійскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Абдзільда Тажыбаева]] •}} {{nobr| [[Акмая (Кызылардзінская вобласць)|Акмая]] •}} {{nobr| [[Актам (Чыілійскі раён)|Актам]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Кызылардзінская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Алмалы (Кызылардзінская вобласць)|Алмалы]] •}} {{nobr| [[Артакшыл (Кызылардзінская вобласць)|Артакшыл]] •}} {{nobr| [[Байгекум]] •}} {{nobr| [[Байсын]] •}} {{nobr| [[Бала бі]] •}} {{nobr| [[Батабай (Кызылардзінская вобласць)|Батабай]] •}} {{nobr| [[Бестам (Кызылардзінская вобласць)|Бестам]] •}} {{nobr| [[Бідайколь]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Кызылардзінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Буланбайбауы]] •}} {{nobr| [[Дасбол бі]] •}} {{nobr| [[Енбекшы (Кызылардзінская вобласць)|Енбекшы]] •}} {{nobr| [[Жансеіт]] •}} {{nobr| [[Жыдэліярык]] •}} {{nobr| [[Жалек]] •}} {{nobr| [[Жуантабэ (Кызылардзінская вобласць)|Жуантабэ]] •}} {{nobr| [[Кірпічны завод (Кызылардзінская вобласць)|Кірпічны завод]] •}} {{nobr| [[Касуенкі (Чыілійскі раён)|Касуенкі]] •}} {{nobr| [[Кызылкаін]] •}} {{nobr| [[Майлытагай]] •}} {{nobr| [[Нартай Бекежанаў (аул)|Нартай Бекежанаў]] •}} {{nobr| [[Першы Мамыр]] •}} {{nobr| [[Паўказарма]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 16]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 18 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 18]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 19 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 19]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 20]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 21 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 21]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 22]] •}} {{nobr| [[Сулуцюбэ (Кызылардзінская вобласць)|Сулуцюбэ]] •}} {{nobr| [[Тагайлы (Кызылардзінская вобласць)|Тагайлы]] •}} {{nobr| [[Тартагай (Кызылардзінская вобласць)|Тартагай]] •}} {{nobr| [[Ферма 2 (Кызылардзінская вобласць)|Ферма 2]] •}} {{nobr| [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)|Шыелі]] •}} {{nobr| [[Шэген Кадаманаў (аул)|Шэген Кадаманаў]] •}} {{nobr| [[Ыбырай Жакаеў (аул)|Ыбырай Жакаеў]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]] </noinclude> khfinjii4fr6zh9q974uy03mz0aamwt 0 553212 5177030 5158354 2026-08-07T11:34:58Z Leyo 28570 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Indigo.Baeyer-Drewson.Synthesis.svg]] → [[File:Indigo.Baeyer-Drewsen.Synthesis.svg]] spelling error 5177030 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | карцінка = Indigo-3D-vdW.png | карцінка малая = | найменне = | традыцыйныя назвы = | скарачэнне = | хімічная формула = C16H10NO2 | малярная маса = 262.27 | шчыльнасць = 1,199 | мяжа трываласці = | цвёрдасць = | прымешкі = | стан = цвёрды | дынамічная глейкасць = | кінематычная глейкасць = | тэмп. плаўлення = +390 392... | тэмп. кіпення = | тэмп. раскладання = | тэмп. ўспышкі = | трайная кропка = | крытычная кропка = | цеплаёмістасць = | цёплаёмістасць2 = | цеплаправоднасць = | энтальпія адукацыі = | удзельная цеплыня параўтварэння = | удзельная цеплыня плаўлення= | цеплавое пашырэнне = | інтэрвал трансфармацыі = | тэмпература размякчэння = | ціск пары = | канструкцыі. дзісац. кіслаты = | CAS = 482-89-3 | EINECS = | SMILES = O=c3c(=c2[nH]c1ccccc1c2=O)[nH]c4ccccc34 | ЕС = | RTECS = DU2988400 | ЛД50 = | таксічнасць = }} {{іншыя значэнні}} '''Індыга''' ({{lang-es|índigo}}), 2-(1,3-дыгідра-3-окса-2H-індол-2-ілідэн)-1,2-дыгідра 3H-індол-3-ён, (δ^2,2'-бііндалін)-3,3'-дыён — крышталі фіялетавага колеру, маларастваральныя ў большасці арганічных растваральнікаў (слаба раствараецца ў [[нітрабензол]]е, [[хлараформ]]е). Выкарыстоўваецца як кубавы фарбавальнік. Пры сульфаванні атрымліваецца індыгакармін, яго ўжываюць як акісляльна-аднаўленчы індыкатар, для падрыхтоўкі чарніла, сінькі, акварэльных фарбаў. Індыга з’яўляецца шматтанажным (выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасцях) прадуктам, вялікая частка якога ідзе на афарбоўку валакна пры вытворчасці [[джынсы|джынсавай]] тканіны. 6,6'-Дыброміндыга — фарбавальны кампанент [[тыр]]скага [[пурпур]]у. == Сінтэз == Асноўны прамысловы метад сінтэзу індыга — гэта сінтэз цыклізацыяй N-фенілгліцына па тыпу кандэнсацыі Клайзена з утварэннем індаксілату, які пад дзеяннем кіслароду паветра акісляецца да індыга: [[Файл:Indigo.Baeyer-Drewsen.Synthesis.svg|400px]] У кругладонную колбу аб’ёмам 750 мл з зваротным халадзільнікам змяшчаюць 14 г антранілавай кіслаты, 10 г манахлорвоцатнай кіслаты, 20 г бязводнага карбанату натрыю і 200 мл вады. Сумесь награваюць з зваротным халадзільнікам на працягу 3 гадзін, затым пераліваюць у мензурку, астуджваюць, дадаюць трохі канцэнтраванай салянай кіслаты і пакідаюць на ноч. Неачышчаную фенілгліцын-''о''-карбонавую кіслату адфільтроўваюць і прамываюць вадой. Прадукт чысцяць перакрышталізацыі з гарачай вады, у якую дададзена некаторая колькасць актываванага вугалю для выдалення афарбаваных прымешак, пасля чаго сушаць пры 100 °C. Атрыманая фенілгліцын-''о''-карбонавая кіслата мае тэмпературу плаўлення +208 °З, выхад складае 12 г. [[Файл:Indigo-Historische Farbstoffsammlung.jpg|thumb|right| Індыга, ''Гістарычная калекцыя фарбавальнікаў Дрэздэнскага тэхнічнага ўніверсітэта, Германія.'']] У нікелевы тыгель (не рэагуе з расплаўленай шчолаччу) змяшчаюць сумесь 10 г фенілгліцын-''о''-карбонавай кіслаты, 30 г шарыкаў гідраксіду натрыю і 10 мл вады. Сумесь награваюць да +200…210 °C, добра змешваючы яе тэрмометрам, абароненым медным наканечнікам. Рэакцыйная маса растопліваецца і паступова прымае аранжавую афарбоўку. Калі сумесь стане аранжавай, тыглю даюць астыць і раствараюць сплаў у 200 мл вады. Пры ўстрэсванні раствору пры доступе паветра, прадукт рэакцыі акісляецца, ператвараючыся ў індыга. Ператварэнне ў індыга можна паскорыць даданнем салянай кіслаты з наступным акісленнем раствору хларыду жалеза. Акісленне вядуць да тых часоў, пакуль з раствору не перастане выпадаць асадак індыга. Атрыманы індыга адсмоктваюць на варонцы Бюхнера, прамываюць вадой і высушваюць. Выхад — 7 г. Фільтраваны раствор індаксілу можна акісляць прадзьмухваннем паветра праз раствор. Яго вядуць да тых часоў, пакуль кропля воднай завісі індыга, які вылучаецца, пры памяшканні паміж двума лістамі фільтравальнай паперы не будзе пакідаць яўнае кальцо цвёрдага індыга, а вадкасць вакол яго пры дзеянні паветра больш не будзе сінець. == Спасылкі == * [http://flashchem.ucoz.net/NR/cont_indigo_bayer.html Flash-ілюстрацыя механізма рэакцыі сінтэзу індыга па Баеры-Дрэўсену кандэнсацыяй ''орта''-нітрабензальдэгіду з ацэтонам у шчолачным асяроддзі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фарбавальнікі]] [[Катэгорыя:Злучэнні азоту]] [[Катэгорыя:Вытворныя індолу]] ackegua0ovpamt8nqqde9nkbabh4v0n 0 560022 5176522 4976882 2026-08-06T13:02:54Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176522 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Айнабулак}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Айнабулак |казахская назва = Айнабұлақ |герб = |сцяг = |lat_deg = 49 |lat_min = 12 |lat_sec = 34.87 |lon_deg = 70 |lon_min = 53 |lon_sec = 16.05 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Жанааркінскі раён |раён у табліцы = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Айнабулакская сельская акруга |селішча ў табліцы = Айнабулакская сельская акруга{{!}}Айнабулакская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 381 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354433100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Айнабулак''' ({{lang-kz|Айнабұлақ}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Айнабулакскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 80 км на паўночны заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354433100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 607 чалавек (294 мужчыны і 313 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 381 чалавек (190 мужчын і 191 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жанааркінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]] mudx892cqlq8yewmf6cml58jwqsg0q0 0 560025 5176523 4976894 2026-08-06T13:03:24Z Autumndancer 168015 5176523 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Айшырак |казахская назва = Айшырақ |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Жанааркінскі раён |раён у табліцы = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Актауская сельская акруга |селішча ў табліцы = Актауская сельская акруга{{!}}Актауская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 106 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354437200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Айшырак''' ({{lang-kz|Айшырақ}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Актаускай сельскай акругі. Код КАТА — 354437200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 150 чалавек (75 мужчын і 75 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 106 чалавек (59 мужчын і 47 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жанааркінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]] 8c802r30r0a7rhypvfonkqhdfgyu4wd 0 560040 5176515 4977625 2026-08-06T13:00:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ераліева]] у [[Ераліеў]]: памылка 4977625 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ераліева |казахская назва = Ералиево |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Жанааркінскі раён |раён у табліцы = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Ераліеўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ераліеўская сельская акруга{{!}}Ераліеўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1328 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354453100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ераліева''' ({{lang-kz|Ералиево}}) — сяло ў [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1458 чалавек (779 мужчын і 679 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1328 чалавек (699 мужчын і 629 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жанааркінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]] dnk9qbk8g72036cd44pytb1b5bokg12 5176520 5176515 2026-08-06T13:01:23Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176520 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Ераліеў |казахская назва = Ералиев |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Жанааркінскі раён |раён у табліцы = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Ераліеўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ераліеўская сельская акруга{{!}}Ераліеўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1328 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354453100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ераліеў''' ({{lang-kz|Ералиев}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1458 чалавек (779 мужчын і 679 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1328 чалавек (699 мужчын і 629 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жанааркінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]] rr9nrppaucanwbq3in9gucmndz98ect 0 560041 5176525 4976915 2026-08-06T13:03:54Z Autumndancer 168015 5176525 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акбастау}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Акбастау |казахская назва = Ақбастау |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Жанааркінскі раён |раён у табліцы = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Ераліеўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ераліеўская сельская акруга{{!}}Ераліеўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 168 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354453200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Акбастау''' ({{lang-kz|Ақбастау}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 171 чалавек (97 мужчын і 74 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 168 чалавек (98 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жанааркінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]] eydh3nukts486xm0083nvmh5ahwtt4j 0 561172 5176883 4420522 2026-08-07T06:38:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176883 wikitext text/x-wiki [[Файл:Miniature_hydria_Thebes_Louvre_A566.jpg|справа|міні|250px|[[Гідрыя]] ў стылі геаметрыкі. [[750 год да н. э.|750]]—[[700 год да н. э.|700 гг. да н. э.]] [[Луўр]]]] '''Геаметрычны стыль''' (таксама вядомы як '''геаметрыка''') быў характэрны для [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі|грэчаскага вазапісу]] ў канцы «[[Грэчаскія Цёмныя стагоддзі|цёмных стагоддзяў]]» каля 900—700 гг. да н. э. і выцесніў [[протагеаметрычны стыль]]. Цэнтрам распаўсюджання дадзенага стылю былі [[Афіны]]. Паступова ён распаўсюдзіўся ў гандлёвых гарадах на астравах [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]<ref>{{cite journal | last = Snodgrass | first = Anthony M. | title = '''Greek Geometric Art''' by Bernhard Schweitzer | journal = The Classical Review | volume = 23 | issue = 2 | pages = 249–252 | date = Dec. 1973 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0009-840X(197312)2%3A23%3A2%3C249%3AGA%3E2.0.CO%3B2-R | accessdate = 2007-09-23 }}</ref>. Акрамя вазапісу, стыль быў характэрны для дробнай пластыкі, [[Гліптыка|гліптыкі]] і [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]], і адначасова азначаў перыяд [[Антычнасць|класічнай антычнасці]] ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]]. Геаметрычны арнамент, які з’явіўся ў IX ст. да н.э., прадстаўляў сабою спалучэнне геаметрычных элементаў, на вазах ён размяшчаўся палосамі і складаўся з [[Меандр (арнамент)|меандраў]], крыжоў і акружнасцяў. У гэтым стылі адбілася сутнасць [[Мастацтва Старажытнай Грэцыі|старажытнагрэчаскага мастацтва]] і рэлігійнасці. Акрамя арнаментальных фрызаў атрымалі распаўсюджанне фігурныя выявы, якія сталі правобразамі фрызаў з выявай жывёл і людзей у перыяд [[Архаічная Грэцыя|архаікі]]. Арнамент складаў 80 працэнтаў роспісу геаметрычнага стылю. У стагоддзе [[Гамер]]а пасля 750 г. да н. э. строга геаметрычны кірунак змяняецца фрызамі з выявамі казачных драпежных жывёл. На вазах сталі адлюстроўваць сюжэты міфаў. == Агляд геаметрычнага вазапісу == === Протагеаметрычны перыяд === Хоць [[протагеаметрычны стыль]] (1050—900 гг. да н. э.) прадстаўляе сабой некаторае культурнае адраджэнне ў параўнанні з папярэдняй [[Субмікенская кераміка|субмікенскай керамікай]], традыцыі мікенскай керамікі былі страчаны. Форма пасудзін стала строгай і простай (у адрозненне ад звілістых формаў, характэрных для [[Мікенская кераміка|мікенскай]] керамікі). Протагеаметрычныя пасудзіны падзеленыя на некалькі гарызантальных дэкаратыўных палос, у якіх змешчаны простыя геаметрычныя элементы, звычайна канцэнтрычныя кругі або паўкругі. === Ранні геаметрычны перыяд === У Ранні геаметрычны перыяд (900—850 гг. да н.э.) павялічылася вышыня пасудзін, тады як арнамент размяшчаўся толькі вакол рыльца аж да сярэдзіны корпуса пасудзіны. Астатняя паверхня пакрывалася тонкім пластом гліны, якая пры абпале набывала цёмна-металічнае бліскучае адценне<ref name="b">[[Пліній Старэшы]], Натуральная гісторыя. 35-я, 36-я кнігі</ref>. У гэты ж перыяд да дэкаратыўных элементаў керамікі дадаўся [[Меандр (арнамент)|меандр]], які стаў адным з найбольш характэрных элементаў геаметрычнага мастацтва. [[Файл:Eleusis geometric amphora.jpg|справа|міні|267x267пкс|Элеўсінская амфара VIII ст. да н. э. з геаметрычнымі матывамі, [[Элеўсінскі археалагічны музей]]]] === Сярэдні геаметрычны перыяд === [[Файл:Eleusis geometric amphora.jpg|250px|thumb|right|Элеўсінская амфара VIII ст. да н.э. с геаметрычнымі матывамі, Элеўсінскі археалагічны музей]] У Сярэдні геаметрычны перыяд (850—760 гг. Да н.э.) павялічваецца колькасць дэкаратыўных зон на пасудзінах, сярод упрыгожванняў пераважае меандр. === Позні геаметрычны перыяд === [[Файл:Late geometric pyxis Ancient Agora Museum.jpg|thumb|250px|[[Піксіда]] з музея [[Афінская агара|Афінскай агары]]]] Хоць тэхналогіі сярэднегеаметрычнага перыяду працягвалі выкарыстоўвацца ў [[VIII стагоддзе да н.э.|пачатку VIII стагоддзя да н.э.]], некаторыя вытворцы павялічылі колькасць дэкаратыўных элементаў на пасудзінах, сталі ўстойлівымі формы жывёл у вобласці рыльца і падставы амфар. З’яўляюцца стылізаваныя чалавечыя выявы. Адным з характэрных прыкладаў познегеаметрычнага стылю з’яўляецца найстарэйшая падпісаная старажытнагрэчаская пасудзіна — праца ганчара Арыстанота або Арыстанофа ([[VII стагоддзе да н.э.]]). Амфара выяўлена ў італьянскім горадзе [[Чэрветэры]], на ёй намаляваны асляпленне [[Паліфем (цыклоп)|Паліфема]] [[Адысей|Адысеем]] і яго спадарожнікамі. Пачынаючы з [[VIII стагоддзе да н.э|сярэдзіны VIII стагоддзя да н.э]] больш цесныя кантакты паміж Грэцыяй і Усходам узбагацілі [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі|грэчаскі вазапіс]] новымі элементамі — такімі як львы, пантэры, выдуманыя істоты, разеткі, пальмы, кветкі лотаса і інш, што пазней развілося ў [[арыентызавальны стыль]]. == Геаметрычныя матывы ў мастацтве == [[Файл:Prothesis Dipylon Painter A517.jpg|250px|thumb|right|Амфара з Дыпілона]] Для пасудзін у геаметрычным стылі характэрныя гарызантальныя палосы, якія ідуць кольцамі вакол пасудзіны. Паміж гэтымі палосамі змяшчаюцца розныя дэкаратыўныя матывы, такія, як [[зігзаг]], [[трохкутнік]], [[меандр (арнамент)|меандр]] і [[свастыка]]. Нароўні з абстрактнымі элементамі з’яўляюцца стылізаваныя выявы людзей і жывёл, што адрознівае геаметрычнае мастацтва ад протагеаметрычнага. Многія захаваныя прадметы геаметрычнага перыяду — гэта пахавальныя дары ў магілах арыстакратаў<ref>{{cite book | last = Coldstream | first = John N. | title = Geometric Greece: 900-700 BCE | publisher = Routledge | date = 1979, 2003 | location = London, UK | isbn = 0415298997}}</ref>. == Чалавечыя выявы == Першыя чалавечыя выявы з’яўляюцца каля 770 г. да н.э. на ручках амфар, дзе мужчынская постаць намаляваная з трохкутным торсам, авальнай галавой з выступам замест носа і доўгіх цыліндрычных бёдраў і галёнак. Жаночыя фігуры таксама абстрактныя: іх доўгія валасы маляваліся як шэраг ліній, а грудзі — як мазкі на ўзроўні падпах<ref>{{cite book | last = Morris | first = Ian | title = Archaeology As Cultural History: Words and Things in Iron Age Greece | url = https://archive.org/details/archaeologyascul0000morr | publisher = Blackwell Publishers | date = Sept. 1999 | location = London, UK | isbn = 0631196021}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{БСЭ3|загаловак=Геометрический стиль}} * http://slovari.yandex.ru/геометрический%20стиль/Словарь%20изобразительного%20искусства/Геометрический%20стиль/{{Недаступная спасылка}} {{commonscat-inline|Greek Geometric pottery|Геометрика}} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/grge/hd_grge.htm Geometric Art in Ancient Greece] * [http://www.greek-thesaurus.gr/geometric-period.html Greek Geometric period] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090911013151/http://www.greek-thesaurus.gr/Geometric-period.html |date=11 верасня 2009 }} {{Грэчаскія вазы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стылі вазапісу Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Вазапіс Старажытнай Грэцыі]] 5p9i961j211s97uaw0v003ohgexdl9s 0 563899 5176882 5130682 2026-08-07T06:32:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176882 wikitext text/x-wiki [[Мінск]] знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]<ref name="СОТПершамайскі">[http://perv.minsk.gov.by/images/obshchestvennoe-obsuzhdenie/20180621/ekolog_doklad.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Первомайский район]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Ён стаіць на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], абапал якой створана сістэма [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|вадаёмаў і аб’ектаў азелянення]], якая перасякае шырокай «зялёнай стужкай» увесь горад з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча [[Дразды (вадасховішча)|Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Колькасць насельніцтва складае на 2018 год 1 982 444<ref name="belstat2018">{{Cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8483/|title=Социально-экономическое развитие регионов Республики Беларусь в январе 2018 г.|publisher=www.belstat.gov.by|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204424/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8483/|archive-date=30 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref> чалавек і працягвае павялічвацца. Шчыльнасць насельніцтва складае каля 5683 чалавек на км². [[Файл:Minsk 27.52555E 53.90250N.jpg|thumb|right|250px|Выгляд з космасу]] == Геаграфічны стан == [[Мінск]] знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Беларусь|Беларусі]] на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]], якое мае [[марэна|марэнавае паходжанне]]. Яно з'явілася часу апошняга {{нп3|Сожскае аблядненне|Сожскага абляднення|ru|Сожское оледенение}}, якое дайшло да гэтай тэрыторыі. Найвышэйшы пункт Мінска размяшчаецца ў раёне [[вуліца Ляшчынскага|вуліцы Ляшчынскага]], за домам № 8 (да забудовы горада на захад такі пункт быў паміж вуліцамі [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]] і [[вуліца Харкаўская|Харкаўскай]])<ref>[http://mensk.by/modules.php?name=Pages&page=2 МЕНСК.BY (Минск), Менскія міты]</ref>. Яго абсалютная вышыня 283 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў [[Абалона (геаграфія)|абалоне]] [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў раёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]]. === Тэрытарыяльны рост === Па стане на 26 сакавіка 2012 года агульная плошча зямель, якія знаходзяцца ў гарадской мяжы горада Мінска, складае {{Num|34884,43}}{{nbsp}}га (348,84 км²). Па стане на 31 снежня 2006 года тэрыторыя горада складала 306,68 км². У далейшым, у сувязі са зменай межаў горада Мінска і [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] на падставе Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 лістапада 2007 года № 592 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна»<ref>http://www.pravo.by/pdf/2007-287/2007-287(008-044).pdf</ref> у гарадскія межы было перададзена 5,2715 га (0,05 км²) тэрыторыі [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Яшчэ 116,95 га (1,17 км²) тэрыторыі [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] былі перададзеныя ў гарадскую рысу горада Мінска згодна з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 ліпеня 2008 года № 397 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Смалявіцкага раёна»<ref>http://www.pravo.by/pdf/2008-175/2008-175(004-021).pdf</ref>. Апошняе на сённяшні дзень змяненне межаў горада і яго тэрыторыі адбылося ў 2012 годзе пасля падпісання Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь Указа № 141 ад 26 сакавіка 2012 года «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна» {{nobr|№ 141}}<ref>{{cite web |url = http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P31200141 |title = «Об изменении границ г. Минска и Минского района». Указ Президента Республики Беларусь от 26 марта 2012 г. {{nobr|№ 141}} |date = 2012-03-26 |publisher = Национальный центр правовой информации Республики Беларусь |access-date = 2012-05-07 |lang = ru |description = Текст указа |archive-url = https://www.webcitation.org/67yHdnrjy?url=http://pravo.by/main.aspx?guid=3871 |archive-date = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>, у адпаведнасці з якім тэрыторыя горада павялічылася на {{Num|4095,0812}}{{nbsp}}гектара (40,95 км²), якія раней знаходзіліся ў [[Калодзішчанскі сельсавет|Калодзішчанскім сельсавеце]] Мінскага раёна Мінскай вобласці. З улікам названых змяненняў (тэрытарыяльнага росту) ужо каля 1/3 (30,71 %) тэрыторыі горада Мінска ({{Num|10714,37}}{{nbsp}}га, или 107,14 км²) у цяперашні час знаходзіцца за межамі [[Магістраль М9|Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі]], у той час як у яе межах тэрыторыя горада складае {{Num|24170,07}}{{nbsp}}га (241,70 км²), або 69,29 % гарадской тэрыторыі. Акрамя таго, палажэннямі Генеральнага плана горада Мінска<ref>{{cite web|url=http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf|title=Генеральный план города Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты. Основные положения градостроительного развития г. Минска|date=2010-04-08|publisher=Официальный сайт Минского городского исполнительного комитета|lang=ru|access-date=2013-08-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvWekhY2?url=http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf|archive-date=16 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>, распрацаванага ў 2010 годзе, прадугледжана забеспячэнне ў перспектыве тэрытарыяльнага росту горада да 54,2 тыс. га (542 км²)<ref>http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170325122526/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg |date=25 сакавіка 2017 }}</ref>. == Геалагічная будова == У тэктанічным дачыненні тэрыторыя горада і наваколляў належыць да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Крышталічны падмурак залягае на глыбіні ад 360 м (у Мінску) да 750 м (на паўднёвы ўсход ад горада) ніжэй за ўзровень мора. [[Асадкавыя пароды|Асадкавы]] чахол складзены верхнепратазойскімі, [[палеазой]]скімі і [[мезазой]]скімі пяскамі, пясчанікамі, [[алеўрыт]]амі і [[алеўраліт]]амі, [[гліна]]мі і [[Сланец|сланцам]], [[крэйда|мелам]], [[Мергель|мергелямі]] і іншымі адкладамі. Магутнасць чахла [[антрапаген]]авых адкладаў ад 100 м на паўночным захадзе да 160 м на паўднёвым усходзе; яны прадстаўлены рознага роду [[марэна]]вымі і [[Водна-ледавіковыя адклады|водна-ледавіковымі пяскамі]], глінамі, [[Суглінак|суглінкамі]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшую ролю ў будове тэрыторыі адыгрываюць ледавіковыя покрывы [[Дняпроўскае зледзяненне|дняпроўскага зледзянення]], якія складаюць каля паловы аб’ёму антрапагенавых тоўшчаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Марэнавыя адклады прадстаўлены [[Супесак|супескамі]], радзей [[Суглінак|суглінкамі]], моцна [[Валун|завалуненымі]]. У геалагічным сэнсе гэта складаны кангламерат краявых утварэнняў, з магутнымі вузламі, сфарміраванымі галоўным чынам у выніку фаз і асцыляцый у дняпроўскі і [[Сожскае зледзяненне|сожскі час]]. У будове марэнавых і водна-ледавіковых тоўшчаў вылучаюць дняпроўскую, мінскую, ашмянскую стадыі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яны ўтвараюць верхні і ніжні рознаўзроставыя комплексы. Ніжні комплекс прадстаўлены асноўнай марэнай, аформленай у выглядзе кутніх масіваў. Верхні комплекс прадстаўлены марэнамі напору, якія нязгодна залягаюць з ніжнім комплексам, накладзеным на яго ў эпоху рэгрэсіўнага этапу дзейнасці ледавіка<ref name="СОТПершамайскі"/>. Верхні комплекс прадстаўлены тыповым канечна-марэнавым пагорыстым рэльефам, а таксама формамі нерухомага лёду і тэрмакарста. У межах узвышша таксама ярка выяўленыя маргінальныя франтальныя грады<ref name="СОТПершамайскі"/>. Геалогія і геамарфалогія тэрыторыі канчаткова сфармавалася ў эпоху сожскага абляднення, неаднаразова накладзенага на дняпроўскую падставу. Адклады паазерскага ўзросту прадстаўлены перыгляцыяльнымі ўтварэннямі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэрыторыя мае складаную геалагічную будову. Крышталічны падмурак перакрыты суцэльным чахлом дачацвярцічных і чацвярцічных ападкавых акумуляцый магутнасцю ад некалькіх дзесяткаў да соцень метраў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Складанасць будовы, вялікія абсалютныя і адносныя вышыні ў межах [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ствараюць прыкметы вертыкальнай яруснасці. Верхні ярус (250—300 м) утвараюць вузлы і кутнія масівы. Яны адрозніваюцца буйнапагоркавым і градавым рэльефам з адноснымі вышынямі да 80 м над узроўнем [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Пагоркі маюць купалападобную форму, якая надае ландшафту аблічча сопкавага дробнагор’я. Значныя (да 30°) ухілы спрыяюць руху грунту па схілах і ўтварэнню шкілетных глеб<ref name="СОТПершамайскі"/>. Вяршыні часцей за ўсё пакрытыя 19 лесам, на [[Супесак|супесках]] пераважаюць [[Хвойны лес|хваёвыя лішайнікавыя бары]] з [[ядловец звычайны|ядлоўцам]] ў падлеску. У месцах распаўсюджання суглінкавых марэн у складзе лесу з’яўляецца [[елка]], а [[падлесак]] больш багаты<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярэдні ярус займае вышыні 250—220 м. Прадстаўлены сярэднепагоркавым, узгоркавым рэльефам з адноснымі перавышэннямі 40-50 м над паверхняй раўнін<ref name="СОТПершамайскі"/>. У складзе марэн пераважаюць валуновыя суглінкі і супескі. Вяршыні нярэдка ўвянчаныя купалападобнымі камамі, складзенымі слаіста пясчанымі адкладамі. Актыўна развіваюцца схілавыя працэсы і фарміраванне [[Дэлювій|дэлювію]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Характэрную асаблівасць рэльефу надаюць лёсападобныя пароды. Яны ўтвараюць плашч магутнасцю да 2-4 м на вышынях 180—220 м. [[Лёсападобныя пароды|Лёсападобныя суглінкі і супескі]] залягаюць непасрэдна на марэнавых і водна-ледавіковых адкладах і па ўзросце ставяцца да позняга Паазер’я або ранняга познеледавікоўя<ref name="СОТПершамайскі"/>. Дзякуючы значнай распаханасці гэтыя раёны адрознівае інтэнсіўная старажытная і сучасная [[Эрозія (геалогія)|эрозія]]. На схілах бэлек і рачных далін утвараюцца маладыя эразійныя калдобіны, а на {{нп3|Плакор|плакорах |ru|Плакор}}— [[Суфозія|суфазійныя]] западзіны. Прыкметную ролю ў абліччы ўзвышша гуляюць тэхнагенныя формы, прадстаўленыя кар’ерамі, выманнямі па здабычы торфу і інш<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Рэльеф і геамарфалагічныя асаблівасці == Рэльеф у горадзе Мінску разнастайны, характарызуецца значнай пагоркавасцю, што адкрывае шырокія патэнцыйныя магчымасці для панарамнага контурнага і фрагментарнага ўспрымання забудовы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Перапад адзнак у цэлым па горадзе складае каля 100 м: самыя высокія пляцоўкі знаходзяцца ў заходнім ([[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскім]]) і паўднёва-заходнім ([[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскім]]) планіровачных раёнах горада і складаюць адпаведна 280 і 270 м, найбольш паніжаныя паўднёвая ([[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]]) і паўднёва-ўсходняя ([[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі раён]]) часткі горада маюць адзнаку каля 177 м<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш узнесеная частка Мінска (283 м) размешчана ў раёне вуліцы [[Вуліца Ляшчынскага (Мінск)|Ляшчынскага]], за домам № 8. Самая нізкая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў пойме [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў мікрараёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўка]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Важным элементам рэльефу горада з’яўляецца палогаўвагнутая даліна ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] з двума {{нп3|Рачная тэраса|надпойменнымі тэрасамі|ru|Речная терраса}}, размешчанымі на вышыні 10-20 м над межанным узроўнем ракі<ref name="СОТПершамайскі"/>. У бок даліны Свіслачы мясцовасць паніжаецца да 220—200 м. Паўднёва-ўсходняя ўскраіна горада паступова вылучаецца ў бок [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]], якая характарызуецца згладжанымі формамі рэльефу, забалочанасцю, слабой расчлененасцю і невялікімі ўхіламі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Па паходжанні і марфалогіі рэльефу ў межах горада Мінска выдзелена 7 асноўных тыпаў і больш за 11 відаў формаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тут прадстаўлены наступныя тыпы рэльефу: ледніковы, водна-ледніковы, {{нп3|Флювіяльны рэльеф|флювіяльны|ru|Флювиальный рельеф}}, азёрны, біягенны, схілавы і {{нп3|Антрапагенны рэльеф|антрапагенны|ru|Антропогенный рельеф}}. Большасць з іх, акрамя антрапагеннага, маюць заканамернае яруснае размяшчэнне<ref name="СОТПершамайскі"/>. Верхні ярус (вышэй 260 м) утварае ледавікова-гляцыятэктанічны рэльеф. Ён размешчаны на поўдзень ад пас. [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]] і в. [[Масюкоўшчына (вёска)|Масюкоўшчына]], на поўнач ад в. [[Дзегцяроўка]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яго ўтвараюць градава-пагорыстыя і пагоркава-ўвалістыя напорныя канчатковыя марэны і лагчыны выдушвання. Напорныя канчатковыя марэны распасціраюцца праз тэрыторыю г. [[Мінск]]а ў выглядзе нешырокіх перарывістых субшыротна выцягнутых палос, а ледавіковыя лагчыны пераймаюцца субшыротнымі далінамі рэк — прытокаў Свіслачы і [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчам]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Да сярэдняга ўзроўня імкнуцца формы водна-ледавіковага рэльефу — супрагляцыяльныя {{нп3|Конус вынасу|конусы вынасу|ru|Конус выноса}} і [[Дэльта (рака)|дэльты]], [[камы]] і [[озы]]. Конусы вынасу і дэльты займаюць большую частку г. Мінска і прылеглых тэрыторый, акрамя плошчаў, размешчаных на паўднёвым усходзе і ўздоўж рачных далін<ref name="СОТПершамайскі"/>. Іх паверхня паступова зніжаецца ў паўднёва-ўсходнім напрамку ад абсалютных вышынь 260—240 м да 200 м. Па морфаметрыі вылучаюцца [[Града (геамарфалогія)|градава]]- і пагоркава-ўвалістыя рэльефы<ref name="СОТПершамайскі"/>. У ніжнім ярусе ў інтэрвале абсалютных вышынь 220—180 м размешчаны [[Зандры|зандравыя]] раўніны і большасць флювіяльных і біягенных формаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зандры шырока развіты на выраўнаваных паверхнях ля вёсак [[Баравая (Мінскі раён)|Баравая]] і [[Копішча]], ахопліваюць плошчы на міжрэччах Свіслачы-[[Слепня|Слепні]], [[Лошыца (рака)|Лошыцы]]-[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], а таксама працягваецца амаль суцэльнай паласой, якая то звужваецца, то пашыраецца ўздоўж даліны р. Свіслачы. Паверхня іх слабаўзгоркавая, радзей палогахвалістая са слабым (1-30) ухілам да даліны р. Свіслачы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Бэлькі і [[яр]]ы расчляняюць схілы больш высокай заходняй частцы г. Мінска і прылеглай тэрыторыі, участкі распаўсюджання лёсападобных парод і прыдалінавыя палосы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яны развіваюцца на паверхнях з ўхіламі 30 і строме. Гушчыня бэлечнага раздзялення тэрыторыі горада змяняецца ад 0,7 да 3,6 км / км2. Глыбіня бэлек да 15 — 18 м, шырыня да 300 м. Падоўжныя ўхілы дноў складаюць 5 — 22 м<ref name="СОТПершамайскі"/>. Флювіяльны рэльеф у значнай меры вызначае раздзеленае, моцна дэнудыраванае аблічча паверхні горада. Азёрны і біягенных рэльеф распаўсюджаны абмежаваны на днах ледніковых лагчын, поймах рэк і ў зарастальных азёрах<ref name="СОТПершамайскі"/>. Балоты ў асноўным [[Нізінныя балоты|нізінныя]], я з роўнай або дробнабугрыстай паверхняй, у большасці выпадкаў асушаныя. На поймах рачных далін паблізу вадасховішчаў яны нярэдка падтоплены, са стаячай вадой<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэхнагенны рэльеф сустракаецца паўсюдна ў раёнах, схільных да меліярацыйнага асваення, будаўніцтва, здабычы будаўнічых матэрыялаў, складзіравання адходаў і г. д. У выніку меліярацыі выпрамлены рэчышчы рэк, змененая іх глыбіня і шырыня, засыпаны яры і раўчукі, пабудаваныя дрэнажныя канавы і насыпы, якія іх абвалоўваюць, асушаныя балоты. Пры будаўніцтве паўсталі [[Дамба|дамбы]] вадасховішчаў і дарожныя {{нп3|Насып (транспарт)|насыпы|ru|Насыпь (транспорт)}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Пляскатыя паверхні і будаўнічыя катлаваны імкнуцца да раёнаў новабудоўляў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Выемкі прасочваюцца на участках перасячэння дарогамі град і пагоркаў. Буйныя {{нп3|Кар’ер|кар’еры|ru|Карьер}} і {{нп3|Адвал (горная справа)|адвалы|ru|Отвал (горное дело)}} грунту маюць месца ў раёнах здабычы пяску і [[жвір]]у на ўскраінах вёсак [[Малінаўка (Шчомысліцкі сельсавет)|Малінаўка]], [[Шабаны (Мінскі раён)|Шабаны]] і [[Калядзічы (Мінскі раён)|Калядзічы]], а таксама пас. [[Сосны (Мінск)|Сосны]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярод штучных станоўчых формаў самыя буйныя — адвалы прамыслова-бытавых адходаў «Паўночны», «Трасцянец», «Прудзішча»<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Глебы == У адпаведнасці з глебава-геаграфічным раянаваннем Мінск ставіцца да Ашмянскай-Мінскага раёна дзярнова-падзолістых суглінкавых і супясчаных глеб Цэнтральнай акругі Цэнтральнай (Беларускай) правінцыі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сучаснае глебавае покрыва Мінска сфармаваўся ў выніку сумеснага дзеяння прыродных і антрапагенных фактараў. Зыходная стракатасць глебавага покрыва, звязаная з разнастайнасцю форм рэльефу і матчыных парод, частай зменай стромкіх схілаў і паніжэнняў. Да захаду і паўднёвага захаду ад даліны Свіслачы пераважаюць дзярнова-падзолістыя супясчаныя і суглінкавыя глебы, якія развіваюцца на лёсападобных і марэнавых супесках і суглінках<ref name="СОТПершамайскі"/>. На левабярэжжа Свіслачы на ​​валунных і пескаватых супесках распаўсюджаныя ў асноўным дзярнова-падзолістыя супясчаныя і пясчаныя глебы. Да далінаў рэк прымеркаваны алювіяльныя і тарфяна-балотныя глебы, якія таксама характэрныя для забалочаных паніжэнняў<ref name="СОТПершамайскі"/>. У выніку шматвяковай гаспадарчай дзейнасці зыходныя глебы на тэрыторыі горада моцна трансфармаваны<ref name="СОТПершамайскі"/>. Пры будаўніцтве ў гарадах шырока практыкуюцца такія працы, як зразанне пагоркаў і выпалажванне схілаў, засыпанне яраў, поймаў, забалочаных паніжэнняў, заключэнне дробных рачулак на трубы. Адна з адметных асаблівасцяў гарадоў — шырокае распаўсюджанне тэхнагенных адкладаў як следства прымянення насыпнога грунту для нівелявання паверхні і фарміравання новых глеб. Часта для паляпшэння ўласцівасцяў глеб газонаў, кветнікаў, агародаў ужываюць торф, арганамінеральныя сумесі, раней зняты дзярновы (дзярнова-перагнойны) гарызонт, узбагачаны арганічным рэчывам<ref name="СОТПершамайскі"/>. Магутнасць тэхнагенных адкладаў істотна вар’іруе, дасягаючы максімальных значэнняў у найбольш старых раёнах горада<ref name="СОТПершамайскі"/>. У Мінску, як і ў многіх буйных гарадах свету, тэхнагенныя фактары глебаўтварэння дамінуюць над прыроднымі. Пераважна гэта насыпныя грунты з удзелам будаўнічых адходаў, попелу драўніны, шкла, бытавых адходаў, дзындры і іншых субстратаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш трансфармаваны глебы на тэрыторыі прамысловых прадпрыемстваў, характарызуюцца найбольшай доляй перакрытых паверхняў (да 80-90 % тэрыторый). Натуральныя і блізкія да іх глебы ў межах горада захаваліся па горадабудаўніча незасвоеных ускраінах, у выглядзе асобных участкаў у гарадскіх лясах і лесапарках, у межах рачных поймаў і забалочаных тэрыторый<ref name="СОТПершамайскі"/>. Адным з найважнейшых індыкатараў тыпавой прыналежнасці глебы, яе стану і ступені трансфармацыі з’яўляецца рэакцыя глебавага раствора. Для непарушаных глеб Беларусі характэрна пераважна кіслая і слабакіслая рэакцыя асяроддзя: рН для большасці глебавых разнавіднасцяў знаходзіцца ў межах 4,2-5,8<ref name="СОТПершамайскі"/>. Для глеб г. Мінска рэакцыя глебавага асяроддзя характарызуецца як блізкая да нейтральнай, хоць у спектры глебавых разнавіднасцяў часцей за ўсё дамінуюць дзярнова-падзолістыя аўтаморфныя глебы рознай ступені трансфармавання. Гэта азначае, што ў параўнанні з натуральнымі глебамі відавочна выказана зрушэнне ў бок падшчалачвання глеб. Велічыня рн перавышае 7 ў 30 % выпадкаў. Слабакіслае асяроддзе, характэрнае для глеб рэкрэацыйных зон (рн = 5,52), хоць у шэрагу паркаў і захаваных зялёных масіваў Мінска рэакцыя асяроддзя апынулася слабашчолачнай<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшыя змены велічыні рН адзначаюцца ў глебах тыпова гарадскіх ландшафтаў (шматпавярховай забудовы, прамысловых, саніруючых), дзе рэакцыя глебавых раствораў блізкая да нейтральнай або слабашчолачнай. Прычынай падшчалачвання гарадскіх глебаў з’яўляецца, перш за ўсё, прыўнясенне ў глебу (глебагрунтоў) попелу, цэментавага пылу, будаўнічых адходаў, якія характарызуюцца шчолачнай рэакцыяй асяроддзя<ref name="СОТПершамайскі"/>. Для гарадскіх тэрыторый характэрна забруджванне глебаў цяжкімі металамі: па параўнанні з незабруджанымі глебамі (мясцовым фонам) глебы горада абагачаны кадміем і меддзю ў сярэднім у 2,6 разы, свінцом і цынкам — ў 2,0 разы, нікелем і марганцам — у 1,7-1,8 разы. Найбольш высокія ўзроўні назапашвання свінцу, медзі, нікеля і цынку адзначаюцца ў глебах вытворчай зоны<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Гідраграфічныя асаблівасці == [[Выява:Minsk water and greenery system - Belarus.jpg|250px|thumb|Водна-зялёная сістэма Мінска ў 2017 годзе: зялёны колер — водна-зялёны дыяметр і [[Сляпянская водная сістэма]], фіялетавы — планаваная [[Лошыцкая водная сістэма]]]] [[Выява:Svisloch river in Minsk - 4 - 2014 AD.JPG|thumb|250px|left|Рака Свіслач абапал зеляніны [[Парк імя Янкі Купалы|парка імя Янкі Купалы]] і [[парк Марата Казея|парка Марата Казея]] ў цэнтральнай частцы дыяметра, фота 2014 года.]] [[Файл:Fishermen on the river Svislač near the Minsk sewage treatment plant - 4.jpg|250px|міні|Рыбакі на Свіслачы ў выходных труб Мінскай станцыі аэрацыі]] Каля горада праходзіць [[Галоўны еўрапейскі водападзел|водападзел]] басейнаў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага мораў]]. Праз Мінск працякае рака [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], у якую ў межах гарадской рысы ўпадаюць яшчэ шэсць невялікіх (малых) рэк ([[Цна (прыток Свіслачы)|Цна]], [[Сляпянка]], [[Лошыца (рака)|Лошыца]], [[Мышка]] і [[Трасцянка (прыток Свіслачы)|Трасцянка]]). Усе яны адносяцца да [[Чарнаморскі басейн|Чарнаморскага басейна]]. Вышыня над узроўнем мора ў межах горада вагаецца ад 184 да 280 метраў, што, разам з двума {{нп3|Рачная тэраса|надпоймавымі тэрасамі|ru|Речная терраса}} ракі Свіслач, абумоўлівае складаны рэльеф мясцовасці. Акрамя рэк у межах Мінска гідраграфічная сетка горада прадстаўлена вадасховішчамі «[[Дразды (вадасховішча)|Дразды]]», «[[Камсамольскае возера]]», «[[Вадасховішча Курасоўшчына|Курасоўшчына]]», «[[Чыжоўскае вадасховішча]]» і «[[Цнянскае вадасховішча|Цнянскае]]»<ref name="СОТПершамайскі"/>. З паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча [[Дразды (вадасховішча)|Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]] Мінск перасякае стужка [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра]], якая з’яўляецца адным з двух галоўных планіровачных стрыжняў горада. У 1976 годзе рака Свіслач была злучана з ракой [[Вілія]] (басейн ракі Нёман) пасродкам [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]], у выніку чаго яе паўнаводнасць ў вярхоўях узрасла ў дзясяткі разоў. Сцёк зарэгуляваны шэрагам вадасховішчаў, найбольш буйнымі з якіх з’яўляюцца [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскае]] («Мінскае мора») і [[Асіповіцкае вадасховішча|Асіповіцкае]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. [[Ледастаў]] пачынаецца звычайна ў снежні, ускрываецца ў сакавіку — пачатку красавіка<ref name="СОТПершамайскі"/>. === Пітное водазабеспячэнне === У цяперашні час у Мінску існуе два тыпы крыніц пітнога водазабеспячэння: паверхневыя і падземныя. Доля пітной вады з падземных крыніц складае прыкладна 70 % у агульным аб’ёме, з паверхневых, адпаведна 30 %. Жыхары Фрунзенскага, Маскоўскага і частка Кастрычніцкага раёнаў г. Мінска спажываюць пітную ваду з паверхневай крыніцы водазабеспячэння пасля адпаведнай водападрыхтоўкі да патрабаванняў дзеючых санітарных нормаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Вялікія запасы падземных вод дазваляюць развіваць пітное водазабеспячэнне горада. Водазабеспячэнне ажыццяўляецца за кошт выкарыстання падземных вод дняпроўска-сожскага, бярэзінска-дняпроўскага і валдайскага ваданосных гарызонтаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зона прэсных вод з мінералізацыяй да 1 г/л дасягае глыбіні 300 м, да 420 м размяшчаецца зона саланаватых вод з мінералізацыяй 1-10 г/л, а яшчэ глыбей — зона салёнай вады з мінералізацыяй да 28 г/л. Воды верхняй зоны выкарыстоўваюцца як пітныя, сярэдняй — для лячэбных мэт як мінеральная вада, ніжняй зоны — для лячэбных ваннаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Па дадзеных назіранняў за якасцю грунтавых і артэзіянскіх вод больш за 90 % пробаў адпавядаюць санітарна-гігіенічным нормам. Сярэдняе ўтрыманне асноўных кантраляваных макракампанентаў у падземных водах знаходзілася ў межах ад 0,07 да 0,25 ГДК, што сведчыць аб здавальняючай якасці падземных вод<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Клімат == {{main|Клімат Мінска}} {{нп3|Клімат Мінска||ru|Климат Минска}} [[Умераны клімат|умерана-кантынентальны]] са значным уплывам атлантычнага марскога паветра (заходні перанос паветраных мас). Характэрная мяккая і вільготная зіма, цёплае лета і сырая восень<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зіма мяккая з няўстойлівым надвор’ем, часта пахмурная з адлігамі да + 5°С…+10 ° С і малой колькасцю ападкаў. Кліматычная зіма пачынаецца ў другой палове лістапада і заканчваецца ў другой палове сакавіка. Сярэдняя тэмпература студзеня −4,5&nbsp;°C. Вясна сонечная, адрозніваецца частым зваротам замаразкаў аж да пачатку мая. Лета прыходзіць у горад у канцы мая. У гэты сезон года нават у самыя халодныя гады тэмпература паветра не апускаецца ніжэй 0&nbsp;°C. Самы цёплы месяц — ліпень (+ 18,5&nbsp;°C)<ref name="СОТПершамайскі"/>. Спякота ў горадзе — не рэдкасць і, як ва ўсёй Еўропе, ад года да года пачынае здарацца ўсё часцей, павялічваючы сваю працягласць. Аднак вялікая тэмпература паветра назіралася яшчэ ў ліпені 1936 года, калі слупок тэрмометра падняўся да + 35,0 ° С. Восень пачынаецца ў сярэдзіне верасня. Часта пасля першых пахаладанняў прыходзіць «[[бабіна лета]]». За тры месяцы сярэднесутачная тэмпература паветра ў цэлым зніжаецца на 6 °С/месяц<ref name="СОТПершамайскі"/>. * Сярэднегадавая [[тэмпература]] — +6,7&nbsp;°C * Абсалютны максімум тэмпературы (+35,8&nbsp;°C) быў зарэгістраваны 8 жніўня 2015 года, абсалютны мінімум (−39,1&nbsp;°C) — 17 студзеня 1940 года * Сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасць ветру]] — 2,4 м/с * Сярэднегадавая [[Адносная вільготнасць|вільготнасць паветра]] — 77 % === Кліматычныя нормы тэмпературы паветра ў г. Мінску === {{Клімат горада |Горад_род=Мінска |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/26850.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.5 | Сту_сяр_апад=45 | Лют_сяр=-4.4 | Лют_сяр_апад=38 | Сак_сяр=0.0 | Сак_сяр_апад=44 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=13.3 | Май_сяр_апад=65 | Чэр_сяр=16.4 | Чэр_сяр_апад=89 | Ліп_сяр=18.5 | Ліп_сяр_апад=89 | Жні_сяр=17.5 | Жні_сяр_апад=68 | Вер_сяр=12.1 | Вер_сяр_апад=60 | Кас_сяр=6.6 | Кас_сяр_апад=53 | Ліс_сяр=0.6 | Ліс_сяр_апад=48 | Сне_сяр=-3.4 | Сне_сяр_апад=49 | Год_сяр=6.7 | Год_сяр_апад=690 | Сту_сяр_мін=-6.7 | Сту_сяр_макс=-2.1 | Лют_сяр_мін=-7.0 | Лют_сяр_макс=-1.4 | Сак_сяр_мін=-3.3 | Сак_сяр_макс=3.8 | Кра_сяр_мін=2.6 | Кра_сяр_макс=12.2 | Май_сяр_мін=8.1 | Май_сяр_макс=18.7 | Чэр_сяр_мін=11.7 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=13.8 | Ліп_сяр_макс=23.6 | Жні_сяр_мін=12.8 | Жні_сяр_макс=22.8 | Вер_сяр_мін=8.2 | Вер_сяр_макс=16.7 | Кас_сяр_мін=3.6 | Кас_сяр_макс=10.2 | Ліс_сяр_мін=-1.3 | Ліс_сяр_макс=2.9 | Сне_сяр_мін=-5.5 | Сне_сяр_макс=-1.2 | Год_сяр_мін=3.1 | Год_сяр_макс=10.6 | Сту_а_макс=10.3 | Сту_а_мін=-39.1 | Лют_а_макс=13.6 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=18.9 | Сак_а_мін=-30.5 | Кра_а_макс=26.0 | Кра_а_мін=-18.4 | Май_а_макс=30.9 | Май_а_мін=-5.0 | Чэр_а_макс=32.5 | Чэр_а_мін=0 | Ліп_а_макс=33.9 | Ліп_а_мін=3.8 | Жні_а_макс=34.6 | Жні_а_мін=1.7 | Вер_а_макс=30.3 | Вер_а_мін=-4.7 | Кас_а_макс=24.7 | Кас_а_мін=-12.9 | Ліс_а_макс=16.0 | Ліс_а_мін=-20.4 | Сне_а_макс=10.3 | Сне_а_мін=-30.6 | Год_а_макс=34.6 | Год_а_мін=-39.1 |}} === Ападкі === Гадавая сума ападкаў складае 690 мм<ref name="СОТПершамайскі"/>. Іх максімум прыпадае на чэрвень і ліпень (па 89 мм), а мінімум — на люты (39 мм). Зменлівасць ападкаў у горадзе высокая — ад 360 мм у 1953 годзе да 965 мм у 1998 годзе. Унутры года варыяцыі велічынь маюць яшчэ больш шырокі дыяпазон<ref name="СОТПершамайскі"/>. У перыяд ўстойлівых халадоў адбываецца фарміраванне [[Снежны полаг|снежнага полагу]], які дасягае сваёй максімальнай вышыні перад пачаткам снегараставання — у канцы лютага (16 см)<ref name="СОТПершамайскі"/>. Максімальная вышыня снежнага полагу за ўсю гісторыю назіранняў у Мінску складае 76 см. Пераважаюць {{нп3|Заходнія вятры ўмеранага пояса|вятры заходніх напрамкаў|ru|Западные ветры умеренного пояса}}, ад 3 да 6 м/с. У цэлым клімат горада падобны з кліматам гарадоў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Флора == Расліннасць горада прадстаўлена зялёнымі насаджэннямі, якія гуляюць важную ролю ў фарміраванні аптымальнаша гарадскога асяроддзя, выконваючы санітарна-гігіенічныя, рэкрэацыйныя, эстэтычныя, шума- і глебаахоўныя, водаахоўныя і асяродзеўтваральныя функцыі. Арганізацыя экалагічна збалансаванай структуры ландшафтнарэкрэацыйнага комплексу горада з’яўляецца адной з вядучых задач, якая вызначае камфортнае асяроддзе пражывання грамадзян, якія ў ім жывуць<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшую рэкрэацыйную каштоўнасць для гараджан маюць добраўпарадкаваныя ландшафтна-рэкрэацыйныя тэрыторыі — паркі, лесапаркі, скверы, бульвары, сады, азеляненне тэрыторый грамадскіх цэнтраў, водна-зялёных сістэм<ref name="СОТПершамайскі"/>. Спрыяльным для г. Мінска з’яўляецца водна-зялёны ландшафт ў пойме ракі Свіслач і яе прытокаў, што перасякаюць горад з поўначы-захаду на паўднёвы ўсход. На працягу 20 км ён мае шэраг вадаёмаў (Чыжоўскае, Дразды, Камсамольскае возера), паркаў (Перамогі, імя Купалы, імя Коласа) і зялёных зон<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярод захаваных на тэрыторыі г. Мінска ў натуральным стане прыродных экасістэм неабходна вылучыць балоты і забалочаныя тэрыторыі з характэрнай для іх і незвычайнай для гарадскога асяроддзя балотнай расліннасцю. У цяперашні час гэта найменш парушаныя ўчасткі прыроды ў Мінску, што звязана з высокай абводненасцю, цяжкадаступнасцю для горадабудаўнічага асваення, размяшчэннем у водаахоўных зонах (прыбярэжных палосах) рэк і вадаёмаў. Балоты і забалочаныя тэрыторыі выконваюць розныя функцыі, сярод якіх неабходна вылучыць акумуляцыйую, клімата-асяродзерэгулявальную, газарэгулявальную, гідралагічную, геахімічнуюх, культурна-рэкрэацыйную. Акрамя таго, гэтыя ўчасткі выконваюць важную ролю ў падтрыманні ландшафтнай і біялагічнай разнастайнасці горада. Так, на тэрыторыі балот сфармаваліся разнастайныя раслінныя асацыяцыі з удзелам {{bt-bellat|Асака{{!}}асакі|Carex}}, {{bt-bellat|Сітнік{{!}}сітніку|Juncus}}, {{bt-bellat|Падвей{{!}}падвею|Eriophorum}} і {{bt-bellat|Маруна{{!}}маруны|Galium}}, {{bt-bellat||Lysimachia thyrsiflora}}, {{bt-bellat|Зюзнік еўрапейскі{{!}}зюзніку еўрапейскага|Lycopus europaeus}}, {{bt-bellat|Буякі{{!}}буякоў|Vaccinium uliginosum}}, {{bt-bellat|Імшарніца{{!}}імшарніцы|Andromeda}}, {{bt-bellat|Сфагнавыя імхі{{!}}сфагнавых імхоў|Sphagnopsida}} і інш., якія звычайна рэдка сустракаюцца ў гарадах. Зарэгістраваныя рэдкія ахоўныя віды раслін — {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}. На гарадскіх балотах расце таксама вялікая колькасць лекавых раслін ({{bt-bellat||Comarum palustre}}, {{bt-bellat|валяр’ян лекавы|Valeriana officinalis}}, {{bt-bellat|дзягіль лекавы|Archangelica officinalis}}, {{bt-bellat|бабок|Menyanthes trifoliata}}, {{bt-bellat|шальнік трыпутнікавы|Alisma plantago-aquatica}}, {{bt-bellat|аер звычайны|Acorus calamus}} і інш.)<ref name="СОТЦэнтральны">[http://centr.minsk.gov.by/docs/sxema.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды». Центральный район] {{ref-ru}}</ref>. Неабходна адзначыць, што структура ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу горада арганізавана нераўнамерна. Высокім узроўнем добраўпарадкавання азеляненні тэрыторый адрозніваюцца цэнтральная, усходняя і паўночна-ўсходняя часткі горада. У заходнім і паўднёва-заходнім сектарах вялікая частка тэрыторый прыроднага комплексу не добраўпарадкавана для рэкрэацыйнага выкарыстання<ref name="СОТПершамайскі"/>. Агульны стан дрэвастояў лясоў і лесапаркаў горада і яго бліжэйшых ваколіц здавальняючы. Самымі пашкоджанымі з’яўляюцца дубовыя і высокаўзроставыя яловыя насаджэнні на паўднёвы захад і поўдзень горада, што сведчыць аб неабходнасці правядзення санітарных мерапрыемстваў. Пашкоджанні дуба і асіны звязаны, як правіла, з актыўнасцю насякомых — шкоднікаў лесу. Паслабленне елкі з’яўляецца следствам, перш за ўсё, значнага ўзросту і надзвычай неспрыяльнай прыродна-кліматычнай сітуацыі (засух) у вегетацыйныя перыяды<ref name="СОТПершамайскі"/>. === Відавая разнастайнасць === Для азелянення горада выкарыстоўваюцца {{bt-bellat|каштан|Castanea}}, {{bt-bellat|клён|Acer}}, {{bt-bellat|ліпа|Tilia}}, шэраг відаў {{bt-bellat|Таполя{{!}}таполі|Populus}}, {{bt-bellat|Глог{{!}}глога|Crataegus}}, {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбы|Salix}}, {{bt-bellat|бяроза павіслая|Betula pendula}}), {{bt-bellat|бяроза пушыстая|Betula pubescens}}, {{bt-bellat|яблыня|Malus}}, {{bt-bellat|лістоўніца|Larix}} і іншыя<ref name="СОТПершамайскі"/>. З дзікарослых раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь растуць на тэрыторыі Першамайскага раёна — {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat|чына гладкая|Lathyrus laevigatus}}, {{bt-bellat|гладыш шыракалісты|Laserpitium latifolium}}<ref name="СОТПершамайскі"/>, Цэнтральнага раёна — {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}<ref name="СОТЦэнтральны"/>, Савецкага раёна — {{bt-bellat|чына льналістая|Lathyrus linifolius}}<ref name="СОТСавецкі">[http://sov.minsk.gov.by/images/obshchestvennoe-obsuzhdenie/2018/obshchestvennoe-obsuzhdenie-ekolog-doklada/ekolog_doklad.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Советский район] {{ref-ru}}</ref>, Маскоўскага раёна — {{bt-bellat|пухірнік ягадны|Silene baccifera}}, {{bt-bellat|вярба чарнічная|Salix myrtilloides}}, {{bt-bellat|ладдзян трохнадрэзаны|Corallorhiza trifida}}<ref name="СОТМаскоўскі">[http://mosk.minsk.gov.by/docs/obshestvennoe-obsuzhdenie-uplotnenie-zastroyki/ob-ekt-59-2017.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Московский район] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190711190046/http://mosk.minsk.gov.by/docs/obshestvennoe-obsuzhdenie-uplotnenie-zastroyki/ob-ekt-59-2017.pdf |date=11 ліпеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. === Праблемы === Сур’ёзнай праблемай з’яўляецца забруджванне насаджэнняў прамысловымі, будаўнічымі і бытавымі адходамі, якія не толькі зніжаюць эстэтычную прывабнасць ландшафту, але і з’яўляюцца крыніцай таксічных для жывых арганізмаў рэчываў і злучэнняў, якія ўключаюцца ў біялагічны кругазварот і пранікаюць у грунтавыя воды<ref name="СОТПершамайскі"/>. Значная частка выкінутых у лясах адходаў (напрыклад, пластмасавыя вырабы) не раскладаецца мікраарганізмамі ляснога подсцілу і займае значныя ўчасткі ў лясных насаджэннях. У большай ступені засмечаныя ўчасткі, прылеглыя да аўтамабільных трасах, камунікацыях і размешчаныя паблізу жылых масіваў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Такім чынам, сучасны здавальняючы стан лясоў і лесапаркаў Мінска не з’яўляецца ўстойлівым, паколькі пераважная іх частка ў рознай ступені схільная да дэгрэсіі, асабліва гэты працэс праяўляецца ў раслінных супольнасцях, якія валодаюць паніжанай устойлівасцю да рэкрэацыйных і тэхнагенных нагрузак<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Фаўна == Мінск размешчаны ў цэнтральным зоагеаграфічным раёне зоны змешаных лясоў царства Палеаарктыкі Галарктычнай вобласці. У Мінску сустракаюцца каля 25 відаў млекакормячых, 102 гняздуючых віда птушак, каля 10 відаў земнаводных, а таксама паўзуны, насякомыя і ракападобныя. Разнастайнасць фаўны абумоўлена вялікай тэрыторыяй горада і здольнасцю жывёл прыстасоўвацца да ўмоў гарадскога асяроддзя (для некаторых відаў гэтыя ўмовы больш спрыяльныя, чым натуральныя)<ref name="СОТПершамайскі"/>. З млекакормячых найбольш поўна на тэрыторыі горада прадстаўлены атрад грызуноў, сярод якіх сустракаюцца прадстаўнікі лясной фаўны, а таксама сінантропныя віды. На ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторыях насяляюць віды, характэрныя для лясных экасістэм: {{bt-bellat|мыш лясная|Apodemus uralensis}}, {{bt-bellat|мыш-малышка|Micromys minutus}}, {{bt-bellat|палёўка звычайная|Microtus arvalis}}, {{bt-bellat|палёўка рыжая|Myodes glareolus}} і {{bt-bellat|палёўка цёмная|Microtus agrestis}}, {{bt-bellat|вавёрка звычайная|Sciurus vulgaris}}. З [[сінантропныя арганізмы|сінантропных відаў]] на тэрыторыі горада пераважаюць {{bt-bellat|шэры пацук|Rattus norvegicus}} і {{bt-bellat|мыш дамавая|Mus musculus}}, пераважнымі месцамі лакалізацыі якіх з’яўляюцца жылая забудова, а таксама прадпрыемствы па захоўванні і перапрацоўцы харчовых прадуктаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Відавы склад і колькасць птушак істотна адрозніваецца ў розных функцыянальных зонах. Найбольш сустракальныя — {{bt-bellat|шэрая варона|Corvus cornix}}, {{bt-bellat|каўка|Coloeus monedula}}, {{bt-bellat|грак|Corvus frugilegus}}, {{bt-bellat|дамавы верабей|Passer domesticus}}, {{bt-bellat|шпак звычайны|Sturnus vulgaris}}, {{bt-bellat|вялікі дзяцел|Dendrocopos major}}, {{bt-bellat|берасцянка|Fringilla coelebs}}, {{bt-bellat|белая сітаўка|Motacilla alba}}, {{bt-bellat|валасянка чорнагаловая|Sylvia atricapilla}}, {{bt-bellat||Phylloscopus trochilus}}, {{bt-bellat|пячураўка-трашчолка|Phylloscopus sibilatrix}}, {{bt-bellat|заранка|Erithacus rubecula}}, {{bt-bellat|валасяніца пярэстая|Ficedula hypoleuca}}, {{bt-bellat|валасяніца шэрая|Muscicapa striata}}, {{bt-bellat|вялікая сініца|Parus major}}, {{bt-bellat|блакітніца звычайная|Cyanistes caeruleus}}, {{bt-bellat|перасмешка зялёная|Hippolais icterina}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. На гарадскіх вадаёмах незалежна ад іх паходжання (прыродныя і трансфармаваныя) жыве больш за 40 відаў птушак, у тым ліку вадаплаўныя. Да такіх месцапражыванняў імкнуцца {{bt-bellat|крыжанка|Anas platyrhynchos}}, {{bt-bellat|лысуха|Fulica atra}}, {{bt-bellat|чайка азёрная|Chroicocephalus ridibundus}}. Акрамя гэтага, сустракаюцца нехарактэрныя для урбанізаваных тэрыторый птушкі — {{bt-bellat|лебедзь-шыпун|Cygnus olor}}, {{bt-bellat|вялікі бугай|Botaurus stellaris}}, {{bt-bellat|пагоніч звычайны|Porzana porzana}}, {{bt-bellat|салаўіны цвыркун|Locustella luscinioides}}, {{bt-bellat||Sterna hirundo}}, {{bt-bellat||Chlidonias niger}}, а таксама рэдкія птушкі, якія патрабуюць аховы, такія як {{bt-bellat|крачка малая|Sterna albifrons}}, {{bt-bellat||Podiceps ruficollis}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэрыторыі жылых і грамадскіх зон г. Мінска адрозніваюцца бедным відавым складам і высокай шчыльнасцю гняздуючых птушак, 70 % сярод якіх займаюць {{bt-bellat|шызы голуб|Columba livia}} і {{bt-bellat|дамавы верабей|Passer domesticus}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш спрыяльным месцапражыванням земнаводных і рэптылій з’яўляюцца зялёныя тэрыторыі прыроднага комплексу паблізу рэк і вадаёмаў, ўвільготненыя месцапражыванні і водныя аб’екты, якія ўваходзяць у іх склад<ref name="СОТПершамайскі"/>. Герпетафаўна прадстаўлена {{bt-bellat|трытон звычайны|Lissotriton vulgaris}}, {{bt-bellat|жарлянка чырванабрухая|Bombina bombina}}, {{bt-bellat|часночніца звычайная|Pelobates fuscus}}, {{bt-bellat|рапуха зялёная|Bufotes viridis}}, {{bt-bellat|жаба вастрамордая|Rana arvalis}}, {{bt-bellat|жаба травяная|Rana temporaria}}, {{bt-bellat||Pelophylax esculentus}} і {{bt-bellat|жаба сажалкавая|Pelophylax lessonae}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. З рэптылій адзначаны {{bt-bellat|яшчарка жывародная|Zootoca vivipara}}, {{bt-bellat|вуж звычайны|Natrix natrix}}, {{bt-bellat|гадзюка звычайная|Vipera berus}}. Акрамя гэтага, зрэдку сустракаюцца {{bt-bellat|рапуха шэрая|Bufo bufo}}, {{bt-bellat|рапуха чаротавая|Bufo calamita}}, {{bt-bellat|квакша звычайная|Hyla arborea}}, якія не маюць на тэрыторыі горада сталых месцапражыванняў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Нягледзячы на тое, што рака Свіслач больш астатніх рэк Беларусі схільная да ўплыву чалавечага фактару, яна была і застаецца даволі рыбным і наведвальным вадаёмам. Працягласць р. Свіслач 327 км, у лік якіх уваходзяць 22 км, размешчаных у Мінску. У рацэ Свіслач насяляюць {{bt-bellat|гусцяра|Blicca bjoerkna}}, {{bt-bellat|звычайны джгір|Gymnocephalus cernuus}}, {{bt-bellat|карась звычайны|Carassius carassius}}, {{bt-bellat|краснапёрка|Scardinius erythrophthalmus}}, {{bt-bellat|лешч|Abramis brama}}, {{bt-bellat|акунь звычайны|Perca fluviatilis}}, {{bt-bellat|плотка|Rutilus rutilus}}, {{bt-bellat|верхаводка|Alburnus alburnus}} і {{bt-bellat|шчупак|Esox lucius}}<ref name="СОТЦэнтральны"/>. == Экалогія == Для Мінска характэрныя вялікія плошчы, зарэзерваваныя пад зялёныя насаджэнні і паркі. У той жа час, у межах горада працягваюць працу буйныя прамысловыя прадпрыемствы, а колькасць аўтамабіляў пастаянна расце. У цёплую пару года ў Мінску неаднаразова перавышаецца [[гранічна дапушчальная канцэнтрацыя]] [[фармальдэгід]]у ў паветры. Акрамя таго, у некаторых раёнах горада востра стаіць праблема забруджвання паветра дыяксідам азоту і цвёрдымі часціцамі памерам менш за 10 мікрон (ТЧ10)<ref>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 88-91.</ref>. Па колькасці выкідаў забруджвальных [[рэчыва]]ў у [[паветра]] ад стацыянарных крыніц Мінск па выніках [[2010]] года апынуўся на другім месцы ў [[Беларусь|Беларусі]] пасля [[Наваполацк]]а (31 тысяча тон супраць 50 тысяч тон)<ref>[http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 За 2010 год забруджванне паветра ў Беларусі зменшылася на 17,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110815231534/http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 |date=15 жніўня 2011 }}{{ref-be}}, ''telegraf.by'' (21.03.2011)</ref>, у 2013 годзе гэты паказчык склаў 26,6 тысяч тон<ref name=bul.60f>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 60-61.</ref>. За 2003—2008 гады агульная эмісія забруджвальных рэчываў у Мінску вырасла са 186 тысяч тон да 247,4 тысячы тон<ref name=eco.1>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550/|title=Не сосновый бор, но дышать можно смело|date=2009-09-18|publisher=[[БелаПАН|Белорусские новости]]|access-date=1 ліпеня 2018|archive-date=27 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327122947/https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327122947/https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. Экалагічная сітуацыя ў горадзе пагоршылася з-за частковага пераходу па эканамічных меркаваннях на [[мазут]] замест [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў якасці [[паліва]], аднак вялікая частка забруджванняў ў горадзе прыпадае на аўтамабілі<ref name=eco.1 />. Па забруджванні ад мабільных крыніц Мінск нязначна саступае Мінскай вобласці — 160,5 тысячы тон супраць 182,5 тысячы тон. 109,2 тысячы тон ад гэтай колькасці склаў аксід вугляроду, 31,8 тысячы — вуглевадароды, 15,8 тысячы — аксіды азоту, 3,6 тысячы — цвёрдыя рэчывы (часціцы), 100 тон — дыяксід серы, каля 110 кілаграмаў [[бензапірэн]]у<ref name=bul.62>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 62.</ref>. Асноўнымі стацыянарнымі крыніцамі забруджвання атмасфернага паветра з’яўляюцца РУП «[[Мінскі трактарны завод]]», філіялы РУП «[[Мінскэнерга]]» ([[ЦЭЦ-3 (Мінск)|ЦЭЦ-3]], [[ЦЭЦ-4 (Мінск)|ЦЭЦ-4]]), Мінскія цеплавыя сеткі (раённыя кацельні), Мінская ачышчальная станцыя КУВП «Мінсквадаканал», ААТ «[[Мінскі аўтамабільны завод]]», ААТ «[[Мінскі завод ацяпляльнага абсталявання]]», ААТ «[[Мінскі завод будаўнічых матэрыялаў]]», ААТ «[[Керамін]]», ЗАТ «[[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]», УП «Мінсккамунцепласетка», ААТ «[[Мінскі маторны завод]]»<ref name="СОТПершамайскі"/>.<ref>[http://news.tut.by/economics/252761.html Чистый воздух в Минске: миф или реальность?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111005184056/http://news.tut.by/economics/252761.html |date=5 кастрычніка 2011 }}</ref>. У 2012 годзе сумарныя выкіды забруджвальных рэчываў у паветра ад стацыянарных крыніц склалі 26,6 тыс. тон, у тым ліку цвёрдых часціц — 2,4 тыс. тон, [[Аксід серы (IV)|дыяксіду серы]] — 2 тыс. тон , [[Аксід азоту (IV)|дыяксіду азоту]] — 5,2 тыс. тон, аксіду вугляроду<!--так у крыніцы. CO ці CO2 — незразумела--> — 11 тыс. тон, неметанавых лятучых арганічных злучэнняў — 4,7 тыс. тон<ref name=belstatminsk2013>[https://web.archive.org/web/20120920172959/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/minsk-city.pdf Регионы Республики Беларусь — 2013], ''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''</ref>. Па выніках 2013 года агульны ўзровень эмісіі забруджвальных рэчываў склаў 25 тысяч тон, у тым ліку 2190 тон цвёрдых часціц, {{num|10140}}{{nbsp}}тон аксіду вугляроду, 870 тон дыяксіду серы, 6910 тон аксідаў азоту, 4270 тон неметанавы[ лятучых арганічных злучэнняў, 610 тон іншых вуглевадародаў<ref name=bul.60f />. З 2005 па 2012 год колькасць адходаў вытворчасці ўсіх відаў павялічылася з 1,15 млн тонаў да 1,62 млн тонаў, а выкарыстанне вады горадам паменшылася з 253,7 да 184,5 млн тон<ref name=belstatminsk2013 />. [[Файл:M9 Minsk Beltway.jpg|thumb|250 пкс|[[Магістраль М9]]]] Найвышэйшы ўзровень канцэнтрацыі дыяксіду азоту і аксідаў вугляроду прыпадае на 17-19 гадзін ў халодную пару года і 20-21 гадзін — у цёплае<ref name=eco.1 />. У горадзе часам назіраецца кароткатэрміновае перавышэнне гранічна дапушчальных канцэнтрацый шкодных рэчываў — у прыватнасці, фармальдэгіду і [[аміяк]]у ў ваколіцах [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтамабільнага завода]] і [[Шабаны (жылы раён)|мікрараёне Шабаны]]<ref name=eco.1 />. Таксама зарэгістраваныя значныя колькасці [[хром]]у-VI і [[Аксід азоту(IV)|дыяксіду азоту]]<ref name=eco.1 />. Найбольш забруджанымі з’яўляюцца вуліцы [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]], [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]], [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Багдановіча]], [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]], [[Вуліца Казінца (Мінск)|Казінца]], [[Вуліца Шаранговіча (Мінск)|Шаранговіча]], [[Вуліца Судмаліса (Мінск)|Судмаліса]], [[Шабаны (вуліца)|Шабаны]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|Бабруйская]], [[Вуліца Шчорса (Мінск)|Шчорса]], [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]] і іх наваколлі<ref name=eco.2>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342/|title=Самый загрязнённый воздух в Минске — на улице Тимирязева|date=2009-06-03|publisher=[[Белорусские новости]]}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134508/https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. Найбольш забруджанай ў цэлым з’яўляецца паўднёва-ўсходняя частка Мінска ([[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]], [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі]] і [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі раёны]])<ref name=eco.2 />. Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя (РЦРКМ) кантралюе сярэднесутачныя [[канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыі]] цвёрдых часціц [[РМ-10]], [[Аксід азоту (IV)|дыяксіду азоту]], узровень [[фармальдэгід]]у, [[Дыяксід вугляроду|аксіду вугляроду]], дозы [[гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]]<ref>[http://news.tut.by/society/133642.html Данные мониторинга свидетельствуют об ухудшении состояние атмосферного воздуха в Минске за последнюю неделю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090918210318/http://news.tut.by/society/133642.html |date=18 верасня 2009 }}</ref>. Для прафілактыкі забруджванняў РЦРКМ у выпадку наступлення неспрыяльных умоў надвор’я адпраўляе папярэджанні прадпрыемствам<ref name=eco.1 />. Акрамя таго, ДАІ горада перыядычна праводзіць комплекс мерапрыемстваў «Чыстае паветра», падчас якога арганізуюцца перасоўныя пасты па праверцы аўтамабіляў на адпаведнасць экалагічным стандартам<ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2009/05/27/ic_news_120_311960/|title=В июне столичная ГАИ профильтрует автомобили|date=2009-05-27|publisher=[[Белорусские новости]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008/|title=Минская ГАИ проводит акцию «Чистый воздух»|date=2007-06-09|publisher=[[Белорусские новости]]|access-date=1 ліпеня 2018|archive-date=27 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134436/https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134436/https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. У 2009 годзе Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя разглядала магчымасць унясення прапановы аб забароне на ўезд у цэнтр горада аўтамабіляў з неэкалагічнымі рухавікамі<ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2009/04/02/ic_articles_120_161977/|title=Неэкологичные автомобили не будут пускать в белорусские города|date=2009-04-02|publisher=[[Белорусские новости]]}}</ref>. У 2008 годзе быў агучаны намер вынесці за мяжу горада прадпрыемствы трэцяга класа небяспекі, у тым ліку [[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]] і [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=16733 Заводы МАЗ і МТЗ вынясуць за рысу гораду]{{ref-be}}, ''[[Наша нива (1991)|Наша ніва]]'' (23.04.2008)</ref>. Вышэйпералічаныя ініцыятывы па паляпшэнню экалагічнай сітуацыі ў Мінску да цяперашняга часу не рэалізаваны, а дакладней, прынесеныя ў ахвяру эканоміі бюджэтных сродкаў. Урад краіны і кіраўніцтва горада не бачаць у паляпшэнні экалагічнай сітуацыі ў горадзе Мінску першачарговай задачы. Шмат у чым гэта адбываецца з-за неразумення ўсёй паўнаты наступстваў доўгачасовага ўдыхання забруджанага паветра. У прыватнасці, адно з найбольш страшных наступстваў удыхання забруджанага паветра — {{нп3|Карцынома|рак|ru|Карцинома}} (не толькі [[Рак лёгкага|лёгкіх]]), мае часовы лаг (затрымку) паміж прычынай і следствам (уздзеяннем [[Канцэрагены|канцэрагену]] і клінічна {{нп3|Медыцынская дыягностыка|дыягнаставанай|ru|Медицинская диагностика}} развітой формай раку) парадку 10-20 гадоў. У Мінску скасавана падраздзяленне ДАІ, раней адказвала за кантроль выкідаў аўтатранспарту. А ў гарадскога экалагічнага камітэта на выкананне гэтых функцый няма штатнай колькасці супрацоўнікаў, то бок, гэтую працу рэгулярна весці няма каму. [[Файл:Niamiha flood 260514 3.jpg|thumb|250px|Падтапленне дажджом на вуліцы [[вуліца Няміга|Нямізе]] (26 мая 2014)]] З пачаткам XX стагоддзя экалагічная праблема ў Мінску пагаршаецца практыкай «ушчыльнення», якая атрымала шырокае распаўсюджанне — вырабляецца шчыльная забудова раёнаў, ужо сфарміраваных раней. Дадзеная практыка дазваляе зрабіць таннейшым будаўніцтва за кошт адсутнасці неабходнасці ўкладваць сродкі ў інфраструктуру: падвядзення да новых будынкаў камунікацый — трубаправодаў, дарог, аб’ектаў гандлю і т. п. Але пры гэтым генерацыя аўтамабільных выхлапных газаў на 1 км² плошчы горада рэзка ўзрастае з прычыны павелічэння шчыльнасці забудовы, а рассейванне пагаршаецца з-за дрэннага прадуванасці горада. Пры гэтым ўшчыльняюць ўчасткі горада, якія раней з’яўляліся ўчасткамі рассейвання выхлапных газаў і іншых забруджванняў паветра, а цяпер самі становяцца агменямі генерацыі забруджванняў. Падчас моцных дажджоў у Мінску рэгулярна затапліваецца шэраг цэнтральных вуліц горада, размешчаных каля ракі Свіслач, у тым ліку адна з галоўных транспартных артэрый горада — [[вуліца Няміга]]. У пачатку 2000-х гадоў для вырашэння гэтай праблемы пачалося будаўніцтва цэнтральнага ліўневага калектара і, па запэўненнях старшыні Мінгарвыканкама [[Мікалай Аляксандравіч Ладуцька|Мікалая Ладуцькі]], ужо ў 2013 годзе цэнтр горада перастане затапліваць<ref>[http://news.open.by/country/83443 Центральный ливневый коллектор в Минске заработает в следующем году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140527211950/http://news.open.by/country/83443 |date=27 мая 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Тым не менш па стане на 2014 год праблема недахопу магутнасцяў для збору дажджавой вады захоўваецца, і цэнтральныя вуліцы горада заліваюцца дажджавой вадой з больш высокіх месцаў<ref>[http://auto.onliner.by/2014/05/26/fotofakt-79/ Минск: из-за сильнейшего дождя и града частично затопило Немигу и некоторые другие улицы] {{ref-ru}}</ref>. === Забруджванне паветра === [[Файл:Минская ТЭЦ-4.jpg|250px|міні|[[ЦЭЦ-4 (Мінск)|ЦЭЦ-4]]]] Асноўнай крыніцай забруджвання [[Паветра|атмасфернага паветра]] г. Мінска з’яўляецца [[Транспарт у Мінску|транспарт]], у агульнай колькасці выкідаў складае больш за 80 %<ref name="СОТПершамайскі"/>. Размеркаванне аб’ёмаў выкідаў забруджвальных рэчываў ад стацыянарных крыніц па тэрыторыі горада нераўнамернае. Найбольшая эмісія па-ранейшаму характэрная для [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага]], [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага]] і [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскага]] раёнаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Агульная ацэнка стану атмасфернага паветра характарызуецца адсутнасцю [[смог]]авых сітуацый. Метэаралагічныя ўмовы, у асноўным, спрыяльныя для рассейвання забруджвальных рэчываў у прыземным слоі атмасферы. Захаванню нарматыўнай якасці паветра шмат у чым спрыяюць частыя і моцныя ападкі. Перавышэнні гранічна дапушчальных канцэнтрацый ў паветры некаторых раёнаў горада фіксуюцца, у асноўным, у перыяды з неспрыяльнымі метэаралагічнымі ўмовамі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Дадзеныя бесперапынных вымярэнняў на аўтаматычных станцыях сведчаць, што ўтрыманне ў паветры {{нп3|Аксид серы(IV)|дыяксіду серы|ru|Оксид серы(IV)}}, прыземнага [[азон]]у, [[бензол]]у і аксіду вугляроду<!--так у крыніцы. CO ці CO2 — незразумела--> ніжэй мэтавых паказчыкаў, прынятых у краінах [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінска|*]] 9s1qq6nl695xncnf56l1lnh7wcoq8s9 0 569614 5176850 4934916 2026-08-07T04:03:20Z 5176850 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Севярынец}} {{пісьменнік}} '''Ганна Канстанцінаўна Севяры́нец''' (нар. {{ДН|23|10|1975}}, {{МН|Мінск||}}<ref>{{cite web| date =2015-04-25| url =https://kamunikat.org/Sieviaryniec_Hanna.html| title =Ганна Севярынец| publisher =Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat| access-date =2022-03-22| archive-date =23 кастрычніка 2021| archive-url =https://web.archive.org/web/20211023195133/https://kamunikat.org/Sieviaryniec_Hanna.html| url-status =dead}}</ref>) — беларуская выкладчыца, журналістка і пісьменніца. Літаратуразнаўца<ref>{{cite web| url =https://www.svaboda.org/author/102451.html | title =Ганна Севярынец |publisher =[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]| access-date = 2019-08-21}}</ref>, даследчыца беларускай літаратуры<ref>{{cite web| author =Дзіяна Серадзюк.| date =2019-05-30| url =https://novychas.by/hramadstva/hanna-sevjarynec-adbyvaecca-razburenne-intelektua | title =Ганна Севярынец: Адбываецца разбурэнне інтэлектуальнага падмурку нацыі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2019-08-21}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і беларускага журналіста [[Канстанцін Паўлавіч Севярынец|Канстанціна Севярынца]]. Скончыла [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], аспірантуру па кафедры рускай літаратуры. Жыве ў [[Смалявічы|Смалявічах]]. Працавала ў школах і гімназіях Мінска, некаторы час — у камерцыйнай сферы. Затым выкладала беларускую і рускую мову і літаратуру ў Смалявіцкай раённай гімназіі. Прызнана «Настаўнікам года Смалявіцкага раёна — 2019»<ref>[https://news.tut.by/society/688559.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116015958/https://news.tut.by/society/688559.html |date=16 лістапада 2020 }}</ref>. Улетку 2020 года скончыўся яе 5-гадовы працоўны кантракт, які адміністрацыя не працягнула<ref>[https://www.svaboda.org/a/30666615.html svaboda.org]</ref>. Гэтаму папярэднічала публікацыя верша Ганны Севярынец «А я за вас не галасавала ніколі» на сайце [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускай службы «Радыё Свабода»]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30656423.html svaboda.org]</ref>, як рэакцыі на ваяўнічыя заявы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], дзе той згадваў расстрэлы тысячы чалавек у Андыжане, калі былы ўзбекскі прэзідэнт [[Іслам Карымаў]] падавіў путч. == Прызнанне == * 2014 год — лаўрэат Прэміі «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]», прысвечанай [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандру Уласаву]], за эсэ «Беларуская мова: онтагенэз». * 2017 год — «[[Гліняны Вялес]]», за кнігу «Дзень святога Патрыка». * 2018 год — доўгі спіс «[[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі Ежы Гедройца]]», за кнігу «Дзень святога Патрыка». * 2018 год — «Празрысты Эол», за вызначэнне дакладнай даты напісання верша [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]] «Пасеклі край наш папалам». * 2019 год — «Чалавек года» (па версіі газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»), за асветніцкую працу<ref>{{cite web| date =2019-12-28| url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=243446| title =«Наша Ніва» назвала людзей года: Севярынцы |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 2019-12-28}}</ref> * 2020 год — кароткі спіс «[[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі Ежы Гедройца]]» за кнігу «Гасцініца „Бельгія“». == Бібліяграфія == === Проза === * «Дзень святога Патрыка» (2017, выд. «Регистр»)<ref>{{артыкул|аўтар= Наталья Яковенко.|загаловак= Белорусское Зазеркалье|спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/1-192_11_verstka.pdf|выданне=[[Нёман (часопіс)|Нёман]]|тып=часопіс|месца= Мн.|выдавецтва= [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]]|год=2017|нумар= 11|старонкі= 176—180}}</ref> * «Гасцініца „Бельгія“» (2019, выд. «Регистр») * «Мая школа» (2021, выд. «Лімарыус») === Публіцыстыка === * «Уладзімір Дубоўка: ён і пра яго». Дакументальная біяграфія. (2017 г., выд. «Лімарыус») * Алесь Дудар. Выбраныя творы. Укладанне, прадмова, каментары Ганны Севярынец (2017 г., выд. «Лімарыус») * «Вакол Пятра Глебкі» (2019 г., выд. «Лімарыус») * «Янка Купала. Выбраныя творы». Укладанне, прадмова, каментары Ганны Севярынец (2020 г., выд. «Лімарыус») * «Тры Анегіны: Пушкін, Дудар, Куляшоў». Укладанне, прадмова, каментары Ганны Севярынец (2020 г., выд. «Рэгістр») * «Савецкая Беларусь пад рэдакцыяй Міхася Чарота. Беларуская савецкая паўсядзённасць у памяці газетнага радка». (2024 г., выд. Chabor Pablishing, Варшава) === Паэзія === * «Тое, што сказалася вершам» (2023, выд. «Hochroth», Візенбург/Марк, Германія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{DEFAULTSORT:Севярынец Ганна}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] 2omsn1tgpmk67unrr27cnl2ahyud5am 0 570025 5176841 4880160 2026-08-07T03:40:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176841 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |імя = Ганна Кандрацюк-Свярубская |месца нараджэння = Катлоўка, [[Нараў (гміна)|гміна Нараў]], [[Гайнаўскі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] }} {{цёзкі2|Кандрацюк}} '''Ганна Кандрацюк-Свярубская''' (нар. {{ДН|||1965}}, Катлоўка, [[Нараў (гміна)|гміна Нараў]], {{МН|Гайнаўскі павет|ў Гайнаўскім павеце}}, [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]]) — беларуская пісьменніца з [[Падляшша]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1965 годзе ў сям’і Яна і Мар’і (з дому Міхалевіч). Вучылася ў школе ў Ласінцы, пасля ў беларускім ліцэі ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]]. У 1991 скончыла [[Варшаўскі ўніверсітэт]], адзяленне русістыкі і прыкладной лінгвістыкі. Тэма магістарскай дысертацыі: «Этыка і эстэтыка ў паэзіі Наталлі Арсенневай». З 1993 года працуе ў тыднёвіку «[[Ніва (газета)|Ніва]]», дзе вядзе рубрыку для дзяцей і моладзі «Зорка». Жыве ў [[Беласток]]у.<ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kondraciuk-Swierubska_Hanna.html |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2018 |archive-date=10 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110060719/http://kamunikat.org/Kondraciuk-Swierubska_Hanna.html |url-status=dead }}</ref> == Творчасць == Аўтарка кніжкі пра забытага музыканта з [[Сакульскі павет|Сакольшчыны]] [[Ян Тарасевіч|Яна Тарасевіча]] — «W stronę Tarasiewicza» (Беласток, 2002, другое выданне 2004). У 2006 годзе выйшаў яе аўтарскі кампакт-дыск «Журылася Катэрына», у які ўвайшлі 13 старажытныя песні з яе роднай хаты і наваколля. Песні Ганны Кандрацюк ужытыя як музычная ілюстрацыя ў фільмах Яна і Бажэны Валенцікаў пра Белавежскую пушчу. У 2007 выйшаў зборнік апавяданняў «Царская трызна». У 2013 годзе выдала кнігу на польскай мове «Białoruś. Miłość i marazm» (Fundacja Sąsiedzi). У 2017 годзе выйшла кніга «Па Прыпяці па Нобель», якая ўвайшла ў лонг-ліст [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца]]. Кніга «У прысценку старога лесу. Гісторыі людзей з Белавежскай пушчы» выдадзена ў 2022 годзе, напісана ў жанры літаратурнага рэпартажу, стала пераможцай прэміі імя Ежы Гедройца. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11275 W stronę Tarasiewicza]{{Недаступная спасылка}} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11261 Журылася Катэрына]{{Недаступная спасылка}} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9929 Царская трызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172208/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9929 |date=16 ліпеня 2019 }} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=43825 Białoruś. Miłość i marazm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171222133421/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=43825 |date=22 снежня 2017 }} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=48063 Па Прыпяці па Нобель]{{Недаступная спасылка}} {{Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройця}} {{DEFAULTSORT:Кандрацюк Ганна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] sbphlraccydz35i5k86f0e62qogindp 0 573316 5176859 5158358 2026-08-07T05:11:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176859 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гараны}} {{Этнічная група| group = Гараны <br /> (''Горани, горанци'') | image = [[Выява:Traditional Gorani male dancing.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 18 032 (2011 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Косава}} - 10265 {{Сцягафікацыя|Сербія}} - 7767 | langs = [[Македонская мова|македонская]], [[Сербская мова|сербская]], [[Сербская мова|баснійская]] | rels = [[іслам]] | related = [[македонцы]]-[[торбешы]], [[сербы]] }} [[Выява:Ethnic map of Kosovo, municipalities (1991).png|190px|thumb|Месца рассялення гаранаў на карце Косава вылучана блакітным колерам]] '''Гара́ны''', або '''гара́нцы''' (саманазвы: ''горани, горанци'') — малы [[славяне|славянскі]] народ на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]]. Паходзяць з рэгіёна Гора на поўдні [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косава]]. У [[Сербія|Сербіі]] і [[Рэспубліка Косава|Рэспубліцы Косава]], дзе гараны прызнаюцца як этнічная меншасць, жывуць 18032 прадстаўнікі гэтага народа (2011 г.)<ref>[https://web.archive.org/web/20140427201130/http://ask.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/Population%20by%20gender%2C%20ethnicity%20at%20settlement%20level.pdf POPULATION BY GENDER, ETHNICITY AT SETTLEMENT LEVEL]</ref><ref>[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Nacionalna%20pripadnost-Ethnicity.pdf НАЦИОНАЛНА ПРИПАДНОСТ]</ref>. Акрамя таго, гараны насяляюць памежныя раёны [[Албанія|Албаніі]] і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]]. == Гісторыя == Славяне пачалі перасяляцца на поўдзень [[Метохія|Мятохіі]] ў [[6 стагоддзе|VI]] - [[7 стагоддзе|VII]] стст., дзе сутыкаліся з [[раманскія мовы|раманізаваным]] насельніцтвам і продкамі [[албанцы|албанцаў]], магчыма [[дарданы|дарданамі]]<ref>[http://kfos.org/wp-content/uploads/2016/12/Historia_e_Kosoves_SHG_ENG.pdf History of Kosovo – in the history textbooks of Kosovo, Albania, Serbia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725110737/http://kfos.org/wp-content/uploads/2016/12/Historia_e_Kosoves_SHG_ENG.pdf |date=25 ліпеня 2019 }}</ref>. Сучасны [[Рэспубліка Косава|косаўскі]] гісторык Мухарэм Кафлешы імкнецца знайсці агульныя [[ілірыйцы|ілірыйскія]] карані ў [[косаўскія албанцы|косаўскіх албанцаў]] і гаранаў<ref name="Musa Dankaz, p. 49">Musa Dankaz, p. 49</ref>. У другой палове [[9 стагоддзе|IX]] ст. рэгіён Гора быў уключаны ў склад [[Першае Балгарскае царства|першага Балгарскага царства]]. У [[1018]] - [[1230]] гг. уваходзіў у склад [[Візантыя|Візантыі]] і [[Каралеўства Фесалонікі]]. У [[1230]] - канцы [[13 стагоддзе|XIII]] ст. — [[Другое Балгарскае царства|другога Балгарскага царства]]. Згодна [[Сербія|сербскай]] [[гісторыя|гістарыяграфіі]], з часоў [[Стэфан Неманя|Стэфана Немані]] ўваходзіў у склад Сербіі. Сербская прысутнасць асабліва заўважна ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст., калі [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косава і Мятохія]] з'яўляліся важнай складанай часткай сербскай дзяржавы. З IX ст. мясцовыя славяне спавядалі [[Праваслаўе|праваслаўнае хрысціянства]]. Пасля [[Бітва на Косавым полі (1389)|бітвы на Косавым полі 1389 г.]] край быў фармальна далучаны да [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Тут адбывалася [[іслам]]ізацыя мясцовага насельніцтва. Згодна [[:de:Thomas Schmidinger|Томасу Шмідынгеру]] ([[2012]] г.) першае перасяленне [[мусульмане|мусульман]] адбылося яшчэ паміж [[1095]] г. і [[1291]] г. з [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|сірыйскага]] рэгіёна [[Халеб|Алепа]]<ref name="Musa Dankaz, p. 46">Musa Dankaz, p. 46</ref>. Сапраўды, найбольш старажытная з вядомых [[Мячэць|мячэцяў]] Горы датуецца [[1268]] г.<ref>{{Cite web |url=http://dzematrahic.ba/new/index.php?option=com_content&view=article&id=291:najstarija-damija-na-balkanu-&catid=61:iz-svijeta&Itemid=87 |title=Najstarija džamija na Balkanu !? |access-date=6 кастрычніка 2018 |archive-date=1 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901041633/http://dzematrahic.ba/new/index.php?option=com_content&view=article&id=291:najstarija-damija-na-balkanu-&catid=61:iz-svijeta&Itemid=87 |url-status=dead }}</ref> Гаранскі [[мовазнаўства|лінгвіст]] Рамадан Рэджэплары ([[1944]] - [[2016]] гг.)<ref>[http://www.info-ks.net/bosnjaci/aktualno/86749/dvije-godine-od-preseljenja-ramadan-redzeplari-1944-2016 Dvije godine od preseljenja – Ramadan Redžeplari (1944 – 2016)]</ref> высоўваў думку, што гаранцы — нашчадкі непасрэдна [[туркі|туркаў]]<ref name="Musa Dankaz, p. 49"/>. Доўгі час асманская ісламізацыя гаранскіх славян мела запаволены характар, аднак узмацнілася ў другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пасля ліквідацыі праваслаўнай [[:sr:Пећка патријаршија|патрыярхіі ў Печы]]<ref>[http://www.rastko.rs/rastko-gora/zbornici/gora2000/odragas.pdf О горанцима]</ref>. Але яшчэ ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. сярод гаранаў існавалі хрысціянскія сем'і. Апошні хрысціянін Баба Божана памёр у [[1856]] г. Рэлігійны фактар з'яўляўся важным для адасаблення гаран. Напрыклад, у [[1912]] г. яны ваявалі супраць праваслаўных [[сербы|сербаў]] на баку Асманскай імперыі<ref>Musa Dankaz, p. 38</ref>. Іслам таксама адрозніваў іх ад суседзяў-албанцаў, што спавядалі [[каталіцызм]]<ref name="GORA I GORANCI – ČIJI SU">[https://web.archive.org/web/20101130135636/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=13965 GORA I GORANCI – ČIJI SU]</ref>. Пасля [[Першая балканская вайна|першай Балканскай вайны]] рэгіён Гора быў падзелены. Частка гаранцаў апынуліся ў [[Албанцы|Албаніі]], але большасць — у складзе Сербіі (з [[1929]] г. — [[Югаславія|Югаславіі]]). У выніку міграцыі ў [[Белград]]зе і [[Скоп’е|Скоп'і]] сфарміраваліся гаранскія абшчыны. Сербская гістарыяграфія звычайна атаесамляе гаран з ісламізаванымі сербамі, [[Паўночная Македонія|македонская]] і [[Балгары|балгарская]] — з агульнымі продкамі [[балгары|балгар]] і [[македонцы|македонцаў]], што прынялі іслам<ref>[https://books.google.by/books?id=aJRYkzl5YC4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Ger Duijzings, Religion and the Politics of Identity in Kosovo]</ref><ref>[http://promacedonia.com/v_mak/1999/ek_4_99.html Йордан Колев, Нашенците в Косово] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930201528/http://promacedonia.com/v_mak/1999/ek_4_99.html |date=30 верасня 2007 }}</ref>. У Паўночнай Македоніі гаран называюць [[торбешы|торбешамі]]. Албанцы называлі гаран балгарамі (''Bulgareci''), торбешамі (''Torbeshë''), «нібы туркамі» (''Poturë'')<ref>[https://books.google.by/books?id=9IbgsDdeVxsC&pg=PA205&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Miranda Vickers, James Pettifer, Albania: From Anarchy to a Balkan Identity]</ref>. Самі гаране доўгі час ужывалі саманазву «''нашински''», або як жыхары Горы — гараны<ref name="Musa Dankaz, p. 46"/>. У перыяд існавання [[Югаславія|Югаславіі]] гаран часцяком пазначалі як мусульман (''муслимани''), што набліжала іх да [[баснійцы|баснійцаў]]. Упершыню гараны на афіцыйным узроўні былі вызначаны ў [[Перапіс насельніцтва|перапісе]] [[1991]] г. У [[1992]] - [[1999]] гг. па ініцыятыве парламента Сербіі існавала асобная [[:sr:Општина Гора|абшчына Гора]], фактычна ліквідаваная пасля заканчэння косаўскага канфлікта [[1998]] - 1999 гг.<ref name="GORA I GORANCI – ČIJI SU"/> Падчас канфлікта большасць гаранаў падтрымала бок [[Югаславія|Югаславіі]]. У [[Рэспубліка Косава|Рэспубліцы Косава]] гараны вызначаюцца як этнічная меншасць, аднак у перапісе [[2011]] г.<ref>{{Cite web |url=http://ask.rks-gov.net/media/2129/estimation-of-kosovo-population-2011.pdf |title=ESTIMATION of Kosovo population 2011 |access-date=6 кастрычніка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170516232037/http://ask.rks-gov.net/media/2129/estimation-of-kosovo-population-2011.pdf |archivedate=16 мая 2017 |url-status=dead }}</ref> зафіксаваны як баснійцы, што адпавядае зменам атаесамлення саміх гаранаў, для якіх важна сувязь з большым па ліку культурна блізкім народам. == Рэлігія == Вернікі — [[мусульмане]]-[[суніты]]. Захаваліся некаторыя [[хрысціянства|хрысціянскія]] звычаі, у тым ліку святкаванне дня [[Георгій Перамаганосец|Святога Георгія]]<ref>[http://www.pressonline.rs/svet/balkan/116160/goranci-proslavljaju-djurdjevdan.html Goranci proslavljaju Đurđevdan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201012023053/http://www.pressonline.rs/svet/balkan/116160/goranci-proslavljaju-djurdjevdan.html |date=12 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Мова == Гаранскі дыялект адносіцца да [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] моўнай групы. У вымаўленні прысутнічаюць рысы, характэрныя як для [[сербская мова|сербскай]], так і [[македонская мова|македонскай моў]]<ref>[http://www.rastko.rs/rastko-gora/zbornici/gora2000/rmladenovic.pdf Горански говор]</ref>. У [[Сербія|Сербіі]] разглядаецца як частка сербскай мовы, у Паўночнай Македоніі — як частка македонскай, у [[Балгарыя|Балгарыі]] — як частка [[балгарская мова|балгарскай]]. У нашы дні практыкуецца адукацыя на [[баснійская мова|баснійскай мове]]<ref name="GORA I GORANCI – ČIJI SU"/>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Gorani people}} * [https://minorityrights.org/minorities/gorani/ Gorani] * [https://digitalcommons.lasalle.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=cees_ma Musa Dankaz, The Gorani People During the Kosovo War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022151829/https://digitalcommons.lasalle.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=cees_ma |date=22 кастрычніка 2021 }} * [http://www.srpskaistorija.com/goranci-dobri-ljudi-sa-sar-planine/ ГОРАНЦИ, ДОБРИ ЉУДИ СА ШАР-ПЛАНИНЕ — СРПСКА ИСТОРИЈА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200520042259/http://www.srpskaistorija.com/goranci-dobri-ljudi-sa-sar-planine/ |date=20 мая 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20140222054853/http://www.rastko.org.rs/rastko-gora/index.php#selection-95.0-95.22 ПРОЈЕКАТ РАСТКО — ГОРА] * [https://web.archive.org/web/20140222052737/http://www.rastko.org.rs/rastko-gora/zbornici/gora2000/rmladenovic.pdf Горански говор] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балканскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Паўднёвыя славяне]] nq4aitkzjbk1xl4k95ll39hhu4zgzmi 0 580001 5176873 5130628 2026-08-07T05:42:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176873 wikitext text/x-wiki {{Навуковая канферэнцыя | Назва = Гарэцкія чытанні | Лагатып = | Подпіс = | Абрэвіятура = | Спецыяльнасць = гісторыя беларускай мовы і літаратуры, гісторыя беларускага нацыянальна-дэмакратычнага адраджэння | Арганізатары = Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры, Рэспубліканскі фонд імя братоў Гарэцкіх, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі, Дзяржаўная навуковая ўстанова «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі». | Гісторыя правядзення = з 1992 | Частата правядзення = штогод | Сайт = }} '''Гарэцкія чытанні''' — штогадовы форум навукоўцаў, якія вывучаюць жыццё і творчасць класіка беларускай літаратуры [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], літаратуразнаўца, лексікографа, фалькларыста, аднаго з пачынальнікаў нацыянальнай мастацкай прозы, яго роднага брата [[Гаўрыла Гарэцкі|Гаўрылы Гарэцкага]], геолага, географа, эканаміста, дэмографа, акадэміка НАН Беларусі, дзеяча беларускага нацыянальна-дэмакратычнага адраджэння<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/amp/be/73666|title=У чэрвені пройдуць XX Гарэцкія чытанні|website=nashaniva.com|access-date=2025-07-02}}</ref>. == Гісторыя Гарэцкіх чытанняў == Першыя Гарэцкія чытанні адбыліся [[23 лютага]] [[1992]] года ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] з ініцыятывы тагачаснага дырэктара [[Горацкі раённы гісторыка-этнаграфічны музей|Горацкага раённага гісторыка-этнаграфічнага музея]], кандыдата філасофскіх навук, дацэнта [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Уладзіміра Ліўшыца]]. Гарэцкія чытанні праходзілі ў [[Мінск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і [[Горкі|Горках]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Сталымі суарганізатарамі разам з [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеем гісторыі беларускай літаратуры]] з’яўляецца Рэспубліканскі фонд імя братоў Гарэцкіх, [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі]], Дзяржаўная навуковая ўстанова «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі». Матэрыялы чытанняў выдаюцца асобнымі друкаванымі зборнікамі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellitmuseum.by/gareczkiya-chytanni/|title=Гарэцкія чытанні {{!}} Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|date=2020-10-23|access-date=2025-07-02|url-status=dead}}</ref>. Пачынаючы з 1996 Гарэцкія чытанні сталі міжнароднымі. Удзельнікі Гарэцкіх чытанняў, як правіла, працуюць у секцыях: «Літаратура», «Мова», «Музеязнаўства. Нацыянальнае адраджэнне. Навуковая і грамадская дзейнасць»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/garetskiya-chytanni-post-33359|title=Гарэцкія чытанні|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-07-02|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702163714/https://kamunikat.org/garetskiya-chytanni-post-33359|url-status=dead}}</ref>. Інфармацыя аб правядзенні Гарэцкіх чытанняў публікуецца ў рэспубліканскім друку, на сайце Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры, рассылаецца даследчыкам, якія вывучаюць гэту тэму. == Удзельнікі Гарэцкіх чытанняў == У чытаннях прымаюць удзел навукоўцы, літаратуразнаўцы і літаратары з [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і іншых краін. Сярод іх: [[Радзім Гарэцкі]], беларускі геолаг, акадэмік АН Беларускай ССР, доктар геолага-мінералагічных навук, заслужаны дзеяч навукі БССР, замежны член Расійскай акадэміі навук; [[Міхась Мушынскі]], доктар філалагічных навук, прафесар, член-карэспанндэт НАН Беларусі, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Я. Коласа; [[Таццяна Дасаева]], доктар філалагічных навук, прафесар, кандыдат філалагічных навук, лаўрэат прэміі імя М.Гарэцкага, [[Тэрэза Голуб]], беларускі [[літаратуразнаўца]], [[тэкстолаг]], крытык ды інш<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zbsb.org/news/belarus/3739/|title=Гарэцкія чытанні прайшлі ў 20-ы раз, але актуальнасці для беларусаў не губляюць|website=zbsb.org|access-date=2025-07-02}}</ref>. У якасці ўдзельнікаў і ганаровых гасцей у Гарэцкіх чытаннях прымалі ўдзел: дачка Максіма Гарэцкага [[Галіна Максімаўна Гарэцкая|Галіна Гарэцкая]], народныя пісьменнікі Беларусі [[Васіль Быкаў]] і [[Янка Брыль]], народныя паэты Беларусі [[Рыгор Барадулін]] і [[Ніл Гілевіч]], лаўрэаты Дзяржаўных прэмій БССР імя Янкі Купалы [[Васіль Зуёнак]], [[Генадзь Бураўкін]], Літаратурнай прэміі імя А. Куляшова [[Алесь Пісьмянкоў]] і інш. == Працы Гарэцкіх чытанняў == * Першыя Гарэцкія чытанні: (тэзісы дакладаў і паведамленняў), [г. Горкі, 16―18 сакавіка 1992 г. / рэдкалегія: У. М. Ліўшыц (адказны рэдактар) і інш.]. — Горкі : 1992. — 104 с. * Гарэцкія чытанні: тэзісы дакладаў і паведамленняў (г. Горкі, 17—19 лютага 1993 г.) / рэдкалегія: У. М. Ліўшыц (адказны рэдактар) і інш. — Горкі: 1993. — 148 с. * Гарэцкія чытанні: матэрыялы дакладаў і паведамленняў (г. Магілёў, 17―19 лютага 1994 г.) / рэдкалегія: У. М. Ліўшыц (адказны рэдактар) і інш. — Ч.1. -Мінск: 1994.152 с. * Гарэцкія чытанні: матэрыялы дакладаў і паведамленняў (г. Магілёў, 17―19 лютага 1994 г.) / рэдкалегія: У. М. Ліўшыц (адказны рэдактар) і інш. — Ч.2. — Мінск: 1994.118с. * Гарэцкія чытанні: матэрыялы дакладаў і паведамленняў (г. Горкі, 17—19 лютага 1995 г.) / рэдкалегія: У. М. Ліўшыц (адказны рэдактар) і інш. Частка 1. — Мінск: 1996. — 219 с. * Гарэцкія чытанні: матэрыялы дакладаў і паведамленняў першых міжнародных чытанняў, (г. Мінск, 23―24 красавіка 1996 г.) / рэдкалегія: У. М. Ліўшыц (адказны рэдактар) і інш. — Мінск: 1997. — 292 с. * Гарэцкія чытанні: матэрыялы дакладаў і паведамленняў шостых чытанняў (г. Горкі, 18―20 чэрвеня 1997 г.) / складальнік Т. П. Аніскавец. — Мінск: 2000. — 194 с. * Гарэцкія чытанні: матэрыялы дакладаў і паведамленняў на Сёмых, Восьмых, Дзявятых, Дзясятых чытаннях / укладальнік Р. Гарэцкі. — Мінск : 2002. — 347 с. * Гарэцкія чытанні: матэрыялы дакладаў і паведамленняў на XI Гарэцкіх чытаннях (да 110-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага), Мінск, 18 лютага 2003 г. / рэдкалегія: Л. Макарэвіч і інш. — Мінск : 2004. — 165с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыцце і творчасць: XII Гарэцкія чытанні: матэрыялы чытанняў, Мінск, 4 траўня 2004 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі і інш.]. — Мінск: 2005. — 94 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыцце і творчасць: (да 105-годдзя з дня нараджэння Гаўрылы Гарэцкага): XIII Гарэцкія чытанні: матэрыялы чытанняў, Мінск, 16 чэрвеня 2005 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2006. — 151 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: XVII Гарэцкія чытанні: матэрыялы чытанняў, Мінск, 9 красавіка 2009 г.: (прысвячаюцца Году роднай зямлі) / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2009. — 199 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: XVIII Гарэцкія чытанні: матэрыялы чытанняў, Мінск, 11 чэрвеня 2010 г.: (прысвячаюцца 110-годдзю з дня нараджэння Гаўрылы Гарэцкага) / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2010. — 178 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: (праблемы выдання спадчыны): XIX Гарэцкія чытанні: матэрыялы чытанняў, Мінск, 18 лютага 2011 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) інш.]. — Мінск : 2011. — 263 с. * XX Гарэцкія чытанні: Максім і Гаўрыла Гарэцкія жыццё і творчасць: матэрыялы чытанняў, Мінск, 14 чэрвеня 2012 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.].- Мн.: 2012. 144с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: XXI Гарэцкія чытанні: (да 120-годдзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага): матэрыялы чытанняў, Мінск, 15 лютага 2013 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2013. — 241 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: да 100-годдзя Першай і 75-годдзя Другой сусветных войнаў: матэрыялы XXII Гарэцкіх чытанняў, [Мінск, 26 чэрвеня 2014 г. / рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2014. — 196 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыцце і творчасць: (да 115-годдзя з дня нараджэння Гаўрылы Гарэцкага і 95-годдзя першага выдання «Гісторыі беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага): матэрыялы XXIII Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 17 красавіка 2015 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2015. — 211 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: (да 95-годдзя з дня нараджэння Галіны Максімаўны Гарэцкай і 50-годдзя вяртання на Беларусь Гаўрылы Іванавіча Гарэцкага): матэрыялы XXIV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 16 чэрвеня 2016 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2016. — 250с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: (прысвячаецца літаратурна-мастацкай і навуковай дзейнасці братоў Гарэцкіх): матэрыялы XXV Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 22 чэрвеня 2017 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2017. — 192 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: (прысвячаецца 125-годдзю з дня нараджэння Максіма Гарэцкага): матэрыялы XXVI Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 19 красавіка 2018 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : 2018. — 165 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць: (прысвячаецца 100-годдзю выхаду ў свет аповесці «Дзве душы» і 90-годдзю афіцыйнага надання Гаўрылу Гарэцкаму звання акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі): матэрыялы XXVII Гарэцкіх чытанняў, Мінск, 14 чэрвеня 2019 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы, 2019. — 153 с. * Максім і Гаўрыла Гарэцкія. Жыццё і творчасць : (прысвячаецца 120-годдзю з дня нараджэння Гаўрылы Іванавіча Гарэцкага і 100-годдзю першага выдання «Гісторыі беларускае літаратуры» Максіма Гарэцкага) : матэрыялы XXVIII Гарэцкіх чытанняў/ — Мінск, 18 чэрвеня 2020 г. / [рэдкалегія: Р. Гарэцкі (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск: 2020. — 154 c. * Максiм i Гаўрыла Гарэцкiя . Жыццё i творчасць. Матэрыялы ХХІХ Гарэцкіх чытанняў Мiнск, 15 лiпеня 2021 г. (Прысвячаецца 100-годдзю з дня нараджэння Галіны Максімаўны Гарэцкай і 55-годдзю вяртання ў Беларусь Гаўрылы Іванавіча Гарэцкага). — Мінск: «Белмытсэрвiс» 2021. −120 с. * XXX Гарэцкія чытаннi. Матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай 130-годдзю з дня нараджэння класіка беларускай літаратуры М. І. Гарэцкага, 130-годдзю з дня нараджэння класіка беларускай літаратуры М. І. Гарэцкага, і Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі «Прастора творчасці», прысвечанай 110-годдзю адзінага прыжыццёвага зборніка вершаў М. Багдановіча «Вянок» 8 верасня 2023 г. — Мінск: 2024.- 174 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ліўшыц, Уладзімір. Першыя чытанні //ЛіМ, 1992. 3 красавіка. * Шоцік, Дар’я. Гарэцкія чытанні. Юбілейныя // «Звязда», 2012, 15 чэрвеня * Будовіч-Барадуля, Таццяна. Гарэцкія: абсягі ведаў // ЛіМ, 2018. 24 студзеня. [[Катэгорыя:Навуковыя канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:1992 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура Беларусі]] lj8dysfyiah5nq5ptoarypaue01fuqh 10 581325 5176521 3751486 2026-08-06T13:02:02Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5176521 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Жанааркінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Айнабулак (Жанааркінскі раён)|Айнабулак]] •}} {{nobr|[[Айшырак]] •}} {{nobr|[[Акбастау (Жанааркінскі раён)|Акбастау]] •}} {{nobr|[[Актайлак (Карагандзінская вобласць)|Актайлак]] •}} {{nobr|[[Актасты (Жанааркінскі раён)|Актасты]] •}} {{nobr|[[Актау (Жанааркінскі раён)|Актау]] •}} {{nobr|[[Актубек (Жанааркінскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Жанааркінскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Арынбай]] •}} {{nobr|'''[[Атасу]] •}}''' {{nobr|[[Атасу (Актубекская сельская акруга)|Атасу]] (Актубекская с.а.) •}} {{nobr|[[Атасу (Байдалы бійская сельская акруга)|Атасу]] (Байдалы бійская с.а.) •}} {{nobr|[[Байгул (Карагандзінская вобласць)|Байгул]] •}} {{nobr|[[Бідайык (Бідайыкская сельская акруга)|Бідайык]] (Бідайыкская с.а.) •}} {{nobr|[[Бідайык (Цалінная сельская акруга)|Бідайык]] (Цалінная с.а.) •}} {{nobr|[[Ераліеў]] •}} {{nobr|[[Жамарт]] •}} {{nobr|[[Інталы]] •}} {{nobr|[[Інтымак (Карагандзінская вобласць)|Інтымак]] •}} {{nobr|[[Караагаш (Жанааркінскі раён)|Караагаш]] •}} {{nobr|[[Карамола (Карагандзінская вобласць)|Карамола]] •}} {{nobr|[[Кезен (сяло)|Кезен]] •}} {{nobr|[[Кенжэбайсамай]] •}} {{nobr|[[Кірава (Карагандзінская вобласць)|Кірава]] •}} {{nobr|[[Клыч (сяло)|Клыч]] •}} {{nobr|[[Кызылжар (Жанааркінскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr|[[Аул імя Мукажана Жумажанава|ім. Мукажана Жумажанава]] •}} {{nobr|[[Мынадыр]] •}} {{nobr|[[Раз’езд 69 км]] •}} {{nobr|[[Раз’езд 117 км]] •}} {{nobr|[[Раз’езд 189 км]] •}} {{nobr|[[Тагускен]] •}} {{nobr|[[Талдыбулак (Карагандзінская вобласць)|Талдыбулак]] •}} {{nobr|[[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)|Уркендэу]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> fo732l2be43u1cfvs0s6tjse67pr1w7 0 591225 5176679 5024435 2026-08-06T16:14:07Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5176679 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Свята-Успенская царква |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = аграгарадок |Месцазнаходжанне = [[Мілашавічы]] |lat_dir =N |lat_deg = 51|lat_min =39 |lat_sec =23 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =55 |lon_sec = 58.1 |region = BY |CoordScale = |На карце = Беларусь Гомельская вобласць |Канфесія = [[Беларуская праваслаўная царква]] |Епархія = Тураўская |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = 1754 |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1995 |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Свята-Успенская царква''' — праваслаўная царква ў [[Мілашавічы|Мілашавічах]]. Размешчана па адрасу [[Гомельская вобласць|Гомельская вобл.]], агр. [[Мілашавічы]], вул. Савецкая 84А. == Гісторыя == Першае згадванне пра царкву адносіцца да [[1754]] года, якая ў гэты час знаходзілася ў добрым стане. Тут служыў уніяцкі святар Рыгор Лісіцкі. Апекуном царквы быў віленскі біскуп Ігнацій Масальскі, які ў [[1776]] годзе падараваў царкве дворышча Курандыч. У [[1795]] годзе царква стала праваслаўнай. У [[1814]] годзе старую царкву разабралі і на тым жа месцы пабудавалі новую ў форме падоўжанага крыжа з трыма купаламі. У [[1819]] годзе ў прыход уваходзілі вёскі [[Мілашавічы]], [[Баравое (Лельчыцкі раён)|Баравое]], [[Убарць]]. Метрычныя кнігі захоўваліся з [[1798]] года. У [[1843]] на сродкі памешчыка Анатоля Булгака царква была адрамантавана. Паводле «Апісання цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» 1879 года Свята-Успенская царква была драўляная, не абагравалася, мела форму падоўжанага крыжа. Дах гонтавы. Іканастас складаўся з больш чым 40 абразоў. У званіцы, якая стаяла асобна, меліся чатыры званы каля 54, 40, 24, 2,5 кг кожны. На прыходскім пагосце была капліца. У [[1886]] царква і званіца адрамантавана. У [[1909]] на сродкі прыхаджан пабудавалі новую царкву. Пры царкве дзейнічала аднокласная царкоўнапрыхадская школа. У [[1930]] годзе царкву закрылі і аддалі пад клуб. У [[1995]] пабудавалі новую царкву. [[Файл:Мілашавічы. Клуб.jpg|міні|справа|Былы будынак царквы]] == Характэрыстыка == Драўляная царква са званіцай над уваходамі і шлемападобным купалам пасярэдзіне. {{зноскі}} == Літаратура == * Кніга памяць «Лельчыцкі раён» — с. 570 == Спасылкі == * [http://www.turov.by/eparhia/temples/59 царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190303094606/http://www.turov.by/eparhia/temples/59 |date=3 сакавіка 2019 }} на сайце [[Тураўская епархія|Тураўскай епархіі]] * {{ГБ|http://globustut.by/milashevic/#church}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Лельчыцкага раёна|Мілашавічы]] [[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Мілашавічы]] [[Катэгорыя:1995 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Храмы Тураўскай і Мазырскай епархіі]] 6gslb7ry6wiubnjwwwayskmyl722d22 0 606923 5176823 4980385 2026-08-07T02:16:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176823 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ганчарэнка}} {{цёзкі2|Грыбава}} {{цёзкі2|Руднік}} {{асоба}} '''Галіна Мацвееўна Ганчарэнка''' (матчына) або '''Грыбава''' (бацькава), таксама '''Руднік''' ({{ДН|||1931}}, [[Бабруйск]] — 13 верасня 2017, Мюнхен<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28735310.html|title=Пайшла з жыцьця вэтэран Свабоды. Памяці Галіны Руднік|first=Алена|last=Ціхановіч|website=Радыё Свабода|date=2017-09-14|access-date=2025-04-19}}</ref>) — беларуская [[Грамадскі дзеяч|грамадская]] і [[Культурны дзеяч|культурная дзяячка]], [[журналістка]], [[перакладчыца]]. == Біяграфія == Бацька Мацвей Яфімавіч Грыбаў, начальнік штабу 78-й стралковай дывізіі, арыштаваны ў 1937 годзе, у 1939 годзе прыгавораны да вышэйшай меры пакаранне, замененай на 15 ППЛ, памёр у лагеры ў 1946 годзе<ref>Грибов Матвей Ефимович, 1894 г.р., нач.штаба 78 сд, арестован 5.06.1937, осужден к ВМН 21.04.1939, 11.07.1939 осужден к 15 годам ИТЛ, умер в ИТЛ в 1946.</ref>. Маці ў 1938 годзе выслана ў [[Сібір]]. У 1944 годзе Галіна выехала на эміграцыю разам са сваёй апякункай, вядомай спявачкай [[Барбара Вержбаловіч|Барбарай Вержбаловіч]]. Вучылася ў [[Беларуская гімназія імя Я. Купалы|Беларускай гімназіі імя Я. Купалы]]. У 1950 годзе пераехала ў [[ЗША]]. У 1954 годзе скончыла факультэт раманскіх моў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскага ўніверсітэта]]. Кіравала свецкім і царкоўным [[хор]]амі, працавала ў [[Арганізацыя беларускай моладзі|Арганізацыі беларускай моладзі]]. Была перакладчыцай у [[ААН]]. Пераехала на нейкі час у [[Мюнхен]], працавала на [[Радыё Вызваленне|радыё «Вызваленне» (Свабода)]]. У 2011 годзе выйшла кніга ўспамінаў «Птушкі пералётныя».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/ptushki-peralyotnyya-rudnik-galina|title=Птушкі пералётныя|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-04-19|archive-date=24 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250824132727/https://kamunikat.org/ptushki-peralyotnyya-rudnik-galina|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{DEFAULTSORT:Ганчарэнка Галіна}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Журналісты Германіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі]] 4wuo6ig0pumhssjiw9f22xrza8jp7fo 0 607016 5176639 5157873 2026-08-06T14:45:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176639 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Вялікі марш вяртання | частка = [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] | выява = Gaza Strip map2.svg | загаловак = Карта Газы. | дата = [[30 сакавіка]] [[2018]] — [[27 снежня]] [[2019]] | месца = мяжа паміж [[Сектар Газа|Сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]] | прычына = | вынік = | праціўнік1 = * {{flagicon image|Flag of Palestine.svg}} [[Сектар Газа]] * {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[ХАМАС]] і іншыя групоўкі | праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} | камандзір1= | камандзір2= | сілы1 = 100 000 | сілы2 = 20 000 | страты1 =223 забітых<ref name="B'tselem21" >[https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time 'And now for the whitewashing,' ] [[B'tselem]] 24 May 2021</ref> | страты2 =1 забіты<ref name="IDF soldier was killed">{{cite news |title=Residents in southern Israel warned to stay near shelters |url=https://www.jpost.com/Israel-News/IDF-Strikes-terror-targets-in-Gaza-563027 |work=The Jerusalem Post |date=20 July 2018}}</ref> | агульныя страты = }} '''«Вялікі марш вяртання»'''<ref name="bbc180331"/><ref name="ria180330" /><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5acb69e69a794714e5eef7b7?from=newsfeed Росбизнесконсалтинг, 9 апреля 2016. МИД осудил применение Израилем силы против палестинцев в секторе Газа]</ref> або '''Сутыкненні на мяжы Ізраіля з сектарам Газа'''<ref name="Расследование"/><ref name="un180330"/><ref name="tass180406"/><ref name="tass180407"/><ref name="tv9-180706"/><ref name="cnn180516"/><ref name="ntv180516"/> — кампанія масавых антыізраільскіх выступленняў [[Палесцінцы|палесцінцаў]] на мяжы паміж [[Сектар Газа|Сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]], арганізаваная рухам [[ХАМАС]] вясной [[2018]] года. Кампанія была запланавана і працягвалася на працягу шасці тыдняў, з [[30 сакавіка]] [[2018]] года, гадавіны «Дня зямлі», і да [[15 мая]] 2018 года, 70-ы [[Накба|Дзень Накба]]<ref>[https://www.aljazeera.com/indepth/inpictures/gaza-refugees-call-return-mass-protests-180330154419077.html Gaza: Refugees call for right of return in mass protests] // Al-Jazeera</ref>. Згодна з кантраляваным ХАМАС «Палесцінскім інфармацыйным цэнтрам», ХАМАС назваў гэтую кампанію выступленняў «Вялікім маршам вяртання» з тым, каб прыцягнуць увагу да права ўсіх пакаленняў палесцінцаў на вяртанне на тэрыторыі, якія сталі 70 гадоў таму Ізраілем<ref>[https://russian.palinfo.com/news/2018/4/11/Vеликий-Марш-Vозвращения---это-послание-палестинцев-миру,-обращение-к-его-совести Великий Марш Возвращения — это послание палестинцев миру, обращение к его совести!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190717151942/https://russian.palinfo.com/news/2018/4/11/V%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88-V%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F---%D1%8D%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%83,-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA-%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8 |date=17 ліпеня 2019 }} // Палестинский информационный центр, 11.4.2018</ref>. Сотні дэманстрантаў (30 сакавіка<ref name="reuters180331"/>), агульная колькасць якіх склала ад 30 да 50 тысяч чалавек, пачынаючы з 30 сакавіка, уступалі ў сутычкі з вайскоўцамі Арміі абароны Ізраіля ля раздзяляльнага бар’еры на мяжы, закідваючы іх камянямі і бутэлькамі з запальнай сумессю і спрабуючы пашкодзіць загароды. У адказ арміяй былі ўжыты вадамёты і іншыя сродкі для разгону дэманстрацый, а ў шэрагу выпадкаў — і агонь на паразу, што прывяло да дзесяткаў чалавечых ахвяр сярод удзельнікаў маршу<ref name="ria180330">{{cite web|url=https://ria.ru/world/20180330/1517654037.html|title=Марш возвращения вывел тысячи палестинцев на кровопролитный бой с Израилем|author=|date=2018-03-30|publisher=РИА Новости|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://russian.rt.com/world/article/498187-palestincy-izrail-protesty-video|title=«Великий марш возвращения»: шесть палестинцев погибли в ходе массовых протестов на границе сектора Газа|author=|date=2018-03-30|publisher=RT|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref><ref name="thetelegraph180406">{{cite web|author=Josef Federman,|title=Gaza violence is latest salvo in war of narratives|url=https://www.thetelegraph.com/news/world/article/Gaza-violence-is-latest-salvo-in-war-of-narratives-12812488.php|date=April 6, 2018|publisher=Associated Press / The Telegraph|accessdate=2018-04-09|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410072836/https://www.thetelegraph.com/news/world/article/Gaza-violence-is-latest-salvo-in-war-of-narratives-12812488.php|archivedate=10 красавіка 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="bloomberg180407">{{cite web|author=David Wainer, Michael Arnold and Saud Abu Ramadan|title=Palestinians Clash With Israeli Troops for Second Week in Gaza|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-04-07/palestinians-clash-with-israeli-troops-for-second-week-in-gaza|date=2018-04-07|publisher=bloomberg.com|language=en}}</ref>. Мінімум двое з іх былі забіты ў перастрэлцы пры спробе наблізіцца да бар’ера з агнястрэльнай зброяй<ref name="ynetnews180330"/><ref name="newsru180331"/><ref name="reliefweb180402"/>. [[Савет Бяспекі ААН]] на надзвычайным пасяджэнні [[31 сакавіка]] 2018 года асудзіў ужыванне гвалту ў сектары Газа. Ізраіль, са свайго боку, абвяргаў абвінавачванні ў непрапарцыянальным прымяненні сілы, настойваючы на тым, што ён дзейнічаў у рамках закона і выкарыстоўвае зброю, каб «не дапусціць ўварвання шматтысячных натоўпаў, нацэленых на забойствы і здзяйсненне тэрактаў»<ref name="РИА08032019" />. == Перадгісторыя == Пачатак масавай акцыі ў сектары Газа [[30 сакавіка]] [[2018]] года быў прымеркаваны да «Дня зямлі», які ўсталяваны ў памяць пра шэсць [[арабы|арабаў]], якія загінулі ў [[1976]] годзе ў ходзе гвалтоўных пратэстаў, накіраваных супраць экспрапрыяцыі ўрадам Ізраіля сотняў зямельных надзелаў ізраільскіх арабаў у [[Галілея|Галілеі]]<ref>Tucker, 2008, Land Day, pp. 604—605</ref><ref name="Пашков" />. Мэтай маршу было нагадаць пра лёс палесцінскіх бежанцаў, якія, ратуючыся ад ізраільскіх войскаў, страцілі свае зямельныя ўчасткі і цяпер жывуць у розных краінах свету. Палесцінскія бежанцы, колькасць якіх разам з нашчадкамі ацэньваецца ў 5 мільёнаў, цяпер дамагаюцца права на вяртанне ў свае дамы, кінутыя калісьці на тэрыторыі Ізраіля. Гэта лічыцца непрымальным у Ізраілі, дзе мяркуюць, што дадзеная праблема павінна вырашацца ў рамках стварэння палесцінскай дзяржавы ці праз асіміляцыі ў месцах цяперашняга пражывання палесцінскіх бежанцаў. У самым сектары Газа, паводле ацэнак [[ААН]], бежанцы і іх нашчадкі складаюць за 1,3 млн з 2 млн яго жыхароў. Завяршэнне маршу яго арганізатарамі планавалася на [[15 мая]] 2018 года, калі палесцінцы штогод адзначаюць Накбу — дзень нацыянальнай «катастрофы», якая адбылася ў выніку [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільскай вайны]] ([[1948]]—[[1949]]) і [[Араба-ізраільскі канфлікт|наступных падзей]]<ref name="ria180330" /><ref>Tucker, 2008, Land Day</ref>. Сярод канкрэтных палітычных прычын правядзення Марша вяртання менавіта ў 2018 годзе актывіст арганізацыі «Сацыялістычная барацьба» Яша Кігель паказваў, што ізраільская дзяржава і ўрад [[Біньямін Нетаньяху|Нетаньяху]] адзначалі 70-годдзе Дзяржавы Ізраіль без якіх-небудзь згадак пра правы палесцінцаў, а таксама перанос пасольства [[ЗША]] з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]] ў [[Іерусалім]]. Ізраільскія сацыялісты звярталі ўвагу на «невыносныя» ўмовы жыцця насельніцтва сектара Газа, дзе электрычнасць уключаюць толькі на 4 гадзіны ў дзень, 95% водных рэсурсаў краю непрыдатныя для піцця, беспрацоўе дасягнула 40%, прычым сярод людзей малодшай 30 гадоў — 60 %. Заахвочвальнымі прычынамі да правядзення Марша вяртання гэтымі ж крыніцамі названы таксама рэгулярныя абстрэлы ізраільскай арміяй палесцінскіх рыбакоў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] і палесцінскіх земляў побач з загараджальным бар’ерам<ref>{{Cite news|title=«Это может привести к войне». Интервью с Яшей Кигелем о ситуации в Израиле и Палестине|url=https://socialist.news/read/article/new-war-palestine/|publisher=Socialist News|author=Леонид Кригер|date=2018-06-14|accessdate=2018-07-08}}</ref>. == Храналогія падзей == [[Файл:Gazako mugako protesten irudiak 2018 2.jpg|thumb|На мяжы сектара Газа і Ізраіля, 15 мая 2018.]] [[Файл:Palestinians drag ripped down border fence in Gaza.jpg|thumb|Палесцінцы адцягваюць сарваную памежную агароджу паміж Ізраілем і Газай, 15 мая 2018.]] 30 сакавіка 2018 года па закліку [[ХАМАС]] пасля паўдзённай малітвы ад 30 да 50 тысяч палесцінцаў выйшлі на «Вялікі марш вяртання», які разгарнуўся пад лозунгамі салідарнасці з бежанцамі, жадаючымі вярнуцца ў свае дамы ў межах сучаснага Ізраіля. Найбольш рашучыя актывісты ў шасці месцах выйшлі да плота на мяжы сектара Газа, якую Ізраіль загадзя абвясціў «закрытай ваеннай зонай». Яшчэ напярэдадні Армія абароны Ізраіля, атрымаўшы разведданыя аб рыхтуемым маршы, размясціла па перыметры плота некалькі баявых брыгад, задзейнічала бранятэхніку, беспілотнікі і верталёты. Паводле мясцовых СМІ, загінула як мінімум 15 палесцінцаў<ref name="Пашков">{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3001671#/video/https%3A%2F%2Fplayer.vgtrk.com%2Fiframe%2Fvideo%2Fid%2F1774105%2Fstart_zoom%2Ftrue%2FshowZoomBtn%2Ffalse%2Fsid%2Fvesti%2FisPlay%2Ftrue%2F%3Facc_video_id%3D749744|title=Во время беспорядков на границе Израиля с Сектором Газа погибли 15 палестинцев|author=Сергей Пашков|date=2018-03-30|publisher=Россия 1|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref> <ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3001671 Во время беспорядков на границе Израиля с Сектором Газа погибли 15 палестинцев], 30 марта 2018</ref>. У сваім звароце да прысутных ля мяжы лідар ХАМАС Ісмаіл Ханія сказаў: ''«Мы не саступім ні адной пядзі палесцінскай зямлі. Для Палесціны няма альтэрнатывы і няма ніякага іншага рашэння, акрамя вяртання тэрыторый»''<ref name="bbc180331"/>. У ходзе маршу сотні маладых дэманстрантаў<ref name="reuters180331">{{cite web|title=Israeli troops wound dozens on Gaza border as Palestinians bury dead from earlier violence|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-palestinians-protests/israeli-troops-wound-dozens-on-gaza-border-as-palestinians-bury-dead-from-earlier-violence-idUSKBN1H70AU?il=0|website=reuters.com|date=2018-03-31}}</ref> спрабавалі пашкодзіць памежныя загароды, падпаленымі покрыўкамі, шпурлялі камяні і бутэлькі з запальнай сумессю. Ізраільскія вайскоўцы адказвалі спецсродкамі і агнём на паражэнне па «галоўным завадатарам». У другой палове дня двое ўзброеных членаў ХАМАС аддзяліліся ад натоўпу і паспрабавалі наблізіцца падзяляльнага бар’ера, адкрыўшы агонь па ізраільцянам. У выніку перастрэлкі, яны былі забіты, а іх целы перапраўлены на ізраільскую тэрыторыю<ref name="ynetnews180330">{{cite web|author=Yoav Zitun, Elior Levy.|title=IDF exchanges fire with terrorists in northern Gaza|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5211604,00.html|website=ynetnews.com|date=2018-03-30|accessdate=2018-06-04}}</ref><ref name="newsru180331">{{cite web|title=СБ ООН не осудил действия израильских военных на границе Газы|url=http://newsru.co.il/mideast/31mar2018/gaza_un_105.html|website=newsru.co.il|date=2018-03-31|accessdate=2018-06-04}}</ref><ref name="reliefweb180402">{{cite web|title=Gaza Protests Mark Shift in Palestinian National Consciousness|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-protests-mark-shift-palestinian-national-consciousness|website=reliefweb.int|date=2018-04-02}}</ref>. У першы дзень маршу, паводле медыцынскай справаздачам Газы, загінулі 14 дэманстрантаў і 1200 былі паранены. Прэс-сакратар ізраільскага войска Ронен Манліс абвінаваціў ісламісцкія ўлады сектара ў «цынічным выкарыстанні» жанчын і дзяцей у сваіх палітычных мэтах і паведаміў, што «ўсё, хто загінуў — мужчыны ва ўзросце ад 18 да 30 гадоў»<ref name="ria180330" />. Паводле прадстаўленых [[1 красавіка]] ізраільскіх даных, мінімум 10 з 14 загінулых былі і раней звязаны з тэрарыстычнай дзейнасцю і былі забіты падчас падобных дзеянняў 30 сакавіка<ref name="jpost180401">{{cite web|author=Tal Lev-ram (Маарив.)|title=IDF official says Israel will not return bodies of Gaza terrorists|url=https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/gaza-news/IDF-official-says-Israel-will-not-return-bodies-of-Gaza-terrorists-547629|date=2018-04-01|work=jpost.com|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref><ref name="timesofisrael180401">{{cite web|author=Khaled Abu Toameh.)|title=Palestinians rage at US, UK after failed bid to condemn Israel at UN |url=https://www.timesofisrael.com/palestinians-rage-at-us-uk-after-failed-bid-to-condemn-israel-at-un/|date=2018-04-01|work=timesofisrael.com|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref>. 30 сакавіка 2018 года стаў самым кровапралітным днём [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт|ізраільска-палесцінскага канфлікту]] з часу {{нп5|Аперацыя «Непарушная скала» (2014)|аперацыі «Непарушная скала» (2014)|be-tarask|Апэрацыя «Непарушная скала»}}. [[6 красавіка]] паводле інфармацыі, апублікаванай ТАСС, да памежнай паласы палесцінскія моладзевыя актывісты даставілі каля 10 тыс. шын і падпалілі іх для таго, каб дэзарыентаваць падраздзяленні ізраільскай арміі і ўскладніць агляд ізраільскім снайперам, якія занялі баявыя пазіцыі па лініі мяжы. Армія абароны Ізраіля ўжывала беспілотныя лятальныя апараты для скіду на дэманстрантаў бомбаў са слёзатачывым газам, выкарыстоўваліся і магутныя вадамёты. З пачатку сутыкненняў да [[7 красавіка]] 2018, па даных прадстаўніка Міністэрства аховы здароўя, у кантраляваным рухам ХАМАС анклаве Ашраф аль-Кедра ахвяры сярод палесцінцаў — каля 30 чалавек<ref name="tass180407">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5103863 ТАСС, 7 апреля 2018. СМИ: за неделю стычек на границе Газы и Израиля погибли около 30 палестинцев]</ref>, сярод ізраільскіх ваенных ахвяраў няма<ref name="tass180406">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5102735 ТАСС, 6 апреля 2018. СМИ: восемь палестинцев погибли в стычках в Газе, около 1,1 тыс. пострадали] (по данным портала samanews.ps)</ref>. [[14 мая]], у дзень, калі пасольства [[ЗША]] ў Ізраілі было насуперак пратэстам палесцінцаў перанесена з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]] ў [[Іерусалім]], у памежных сутыкненнях па даных Міністэрства аховы здароўя аўтаноміі, загінулі больш за 60 чалавек<ref name="ntv180516">{{Cite news|title=Число погибших на границе Палестины и Израиля возросло до 63 |url=http://www.ntv.ru/novosti/2018280/ |publisher=НТВ|date=2018-05-16|accessdate=2018-05-22}}</ref>, у асноўным актывісты ХАМАС<ref name="cnn180516">[https://edition.cnn.com/2018/05/16/middleeast/hamas-members-gaza-deaths/index.html Hamas claims 50 of its members died in Monday’s clashes in Gaza]</ref>. Ізраільскі бок накіраваў у сектар Газа канвой з медыкаментамі, які кіраўніцтва ХАМАС адмовілася прыняць, абвясціўшы прапагандысцкім трукам; аналагічныя гуманітарныя грузы, накіраваныя ААН і ПНА, былі прыняты<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/05/16/hamas-plans-protests-rejects-medical-supplies-israel/ |title=Hamas plans further protests as it rejects medical supplies from Israel |author=Raf Sanchez. |work=The Telegraph |date=16 May 2018 |accessdate=2018-05-22}}</ref>. Станам на [[2 чэрвеня]] 2018 года, з пачатку «Маршу вяртання», па падліках палесцінскіх медыкаў, загінулі 119 жыхароў сектара Газа, 13,3 тысячы чалавек пацярпелі ад куль і газу, 300 параненых знаходзіліся ў цяжкім стане. Сярод загінуўшых і пацярпелых ёсць і грамадзянскія асобы. Пра ахвяры сярод ізраільцян не паведамлялася<ref name="Расследование">{{Cite news|title=Израиль начал расследование гибели палестинки при столкновениях в Газе|url=https://ria.ru/world/20180602/1521946064.html|publisher=РИА Новости|date=2018-06-02|accessdate=2018-06-04}}</ref>. [[6 ліпеня]] ў ходзе чарговага сутыкнення (15-га па ліку этапу «Марша вялікага вяртання»), па даных Міністэрства аховы здароўя сектара, адзін палесцінец быў забіты пры спробе прабрацца да памежнага плоту і 396 атрымалі раненні<ref name="tv9-180706">{{Cite news|title=Столкновения на границе с Газой: один погибший, почти 400 пострадавших|url=http://9tv.co.il/news/2018/07/06/259553.html|publisher=9tv.co.il|date=2018-07-06|quote=''"Взрывное устройство сдетонировало на территории сектора Газа, ранив нескольких палестинцев", - цитирует армейскую пресс-службу MEMO.''|accessdate=2018-07-08}}</ref>. [[8 кастрычніка]], згодна з газетай «Вести», каля 5000 жыхароў сектара Газы прынялі ўдзел у масавых беспарадках каля раздзяляльных збудаванняў і ў марской мяжы Ізраіля. Сіламі Цахала была папярэджана спроба прарыву мяжы ля кібуц Зікім, з боку Газы былі запушчаны паветраныя шароў-падпальшчыкі. Дроны прывялі да буйнога пажару ў лесе Шакеда<ref>[https://www.israel-in-photos.com/festival-darom-adom.html]</ref>. У ходзе беспарадкаў «у руцэ ў аднаго з парушальнікаў разарвалася аскепкавая граната, якую ён меркаваў шпурнуць у ваеннаслужачых Цахала. Некалькі палесцінцаў атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. Усяго было паранена не менш за 11 удзельнікаў беспарадкаў»<ref name="vesty181009">{{cite web|title=Видео: 5000 жителей Газы пошли на прорыв границы – на суше и на море|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5366672,00.html|website=vesty.co.il|publisher=«Вести» (Израиль)|date=2018-10-09|access-date=10 ліпеня 2019|archive-date=17 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817104631/https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5366672,00.html|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе 2018 года афіцыйны прадстаўнік ХАМАС высока ацаніў падтрымку [[Іран]]а, аказаную палесцінцам у ходзе «Вялікага маршу вяртання», падзякаваў за тое, што Іран «падзяляе каштоўнасці і інтарэсы палесцінцаў». Іран пагадзіўся прыняць у сябе сем’і загінулых і параненых падчас падзей у Газе<ref>{{Cite news|title=ХАМАС поблагодарило Иран за поддержку «Великого марша возвращения»|url=https://regnum.ru/news/2528639.html|publisher=Regnum|date=2018-11-29|accessdate=2019-03-11|archive-date=17 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217081442/https://regnum.ru/news/2528639.html|url-status=dead}}</ref>. [[16 кастрычніка]] 2018 года Яўрэйскі нацыянальны фонд паведаміў, што за папярэднія паўгода выбуховыя прылады справакавалі 1,100 пажараў. Знішчана «каля 50% лясных масіваў, размешчаных ля мяжы з сектарам Газы. Раней гэтая арганізацыя паведаміла аб падрыхтоўцы пазову да арганізацыі ХАМАС ў міжнародныя судовыя інстанцыі за шкоду, «нанесеную лясам і ўгоддзям у раёнах, якія мяжуюць з сектарам Газа»<ref name="iland181016">{{cite web|title=За полгода спровоцировано 1,100 пожаров|url=https://iland.tv/news/14040/За_полгода_спровоцировано_1,100_пожаров|website=iland.tv|date=2018-10-16}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="kkl180605">{{cite web|title=ЕНФ-ККЛ предъявит палестинцам иск за ущерб, нанесенный пожарами|url=http://www.ea.kkl-jnf.org/news-jnf-kkl/palestinians_will_be_sued_for_damage_caused_by_fire/|website=ea.kkl-jnf.org|publisher=|date=2018-06-05|access-date=10 ліпеня 2019|archive-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208163543/https://ea.kkl-jnf.org/news-jnf-kkl/palestinians_will_be_sued_for_damage_caused_by_fire/|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе Бат’я Халін і Адэль Рамін, якія пражываюць у памежных кібуцах Кфар Аза і Нірым, далі паказанні перад Камітэтам па правах чалавека ААН у [[Жэнева|Жэневе]]. Пасля іх шматгадзіннага аповеду пра жыццё пад пагрозай «ракет, запальных паветраных шароў і змеяў, пажараў, тэрарыстычных тунэляў», адзін з членаў камітэта спытаў, «чаму яны працягваюць жыць у такім месцы», а іншыя спыталі пра прычыну гібелі палесцінцаў падчас «дэманстрацый»<ref name="mignews181126">{{cite web|title=ООН - жителям на границе с Газой: почему вы не уезжаете?|url=http://mignews.com/news/arabisrael/261118_95205_74112.html|website=mignews.com|quote=''Батья Холин сообщила в интервью порталу ynet: “Когда меня спросили, почему я не уезжаю из-за такой ситуации, я осознала, насколько члены комитета оторваны от реальности…” Они меня спросили: как вы объясняете то, что ЦАХАЛ во время одной из таких демонстраций убил десятки палестинцев? Я им объяснила, что демонстранты, посланные ХАМАСом хотя ворваться в наши дома и причинить нам вред, и поэтому у нас есть право на самозащиту”''|date=2018-11-26}}</ref>. Рэгулярныя сутыкненні з ізраільскай арміяй у рамках «Маршу вяртання» працягваліся на мяжы сектара з Ізраілем і ў [[2019]] годзе, дасягаючы найбольшага размаху па пятніцах<ref name="РИА08032019" />. Па меры набліжэння гадавіны «Маршу», па даных ізраільскіх СМІ, актывізавалася і «дзейнасць баевікоў», якая суправаджалася запускам паветраных шароў з выбуховымі і/або лёгкаўзгаральнымі рэчывамі ў бок тэрыторыі Ізраіля і нападамі на ваенных<ref name="newsru190308"/>. [[8 сакавіка]], у 50-ю пятніцу «Маршу вяртання», на мяжы з Ізраілем адбыліся чарговыя сутыкненні палесцінцаў з ізраільскай арміяй, у выніку чаго, згодна Міністэрству аховы здароўя сектара, баявымі патронамі былі паранены 16 жыхароў анклава<ref name="РИА08032019" >{{Cite news|title=В Газе 16 палестинцев пострадали в столкновениях с израильской армией|url=https://ria.ru/20190308/1551650249.html|publisher=РИА Новости|date=2019-03-08|accessdate=2019-03-11}}</ref><ref name="newsru190308">{{cite web|title=На границе сектора Газы проходит очередной этап "марша возвращения"|url=http://www.newsru.co.il/arch/mideast/08mar2019/etap804.html|website=newsru.co.il|date=2019-03-08|access-date=10 ліпеня 2019|archive-date=11 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111210311/https://www.newsru.co.il/arch/mideast/08mar2019/etap804.html|url-status=dead}}</ref>. == «Агністы тэрор» == [[Файл:Demege caused by palestinian fire-kites 2.jpg|thumb|240px|Палі ў рэгіянальным савеце Эшкол, спаленыя ў выніку абстрэлаў паветранымі змеямі з [[Кактэйль Молатава|кактэйлямі Молатава]] з сектара Газа.]] З красавіка 2018 года антыізральскія сілы пачалі запускаць з сектара Газа ў бок Ізраіля паветраныя змеі, шары і г.д з гаручымі сумессю і/або з выбухоўкай, якія прыводзілі да пажараў у прымежнай паласе<ref name="nytimes180504">{{cite web|title=Flaming Kites From Gaza Thwarted by Winds|url=https://www.nytimes.com/2018/05/04/world/middleeast/gaza-israel-flaming-kites-protest.html|website=nytimes.com|publisher=nytimes.com|date=May 4, 2018}}</ref>. Толькі 29—30 ліпеня вакол сектара Газы былі зафіксаваны і патушаны больш за за 50 палявых і лясных пажараў. Запускі падобных прыладаў прывялі да пажараў у ізраільскіх гарадах і пасёлках і пагрозе жыцця іх жыхароў, у тым ліку і ў дзіцячых установах<ref name="9tv180416">{{cite web|title=Горючие воздушные змеи – новое оружие исламистов из Газы. ВИДЕО|url=http://9tv.co.il/news/2018/04/16/256496.html|website=9tv.co.il|date=2018-04-16}}</ref><ref name="newsru180604">{{cite web|title=Выжженная земля: так Газа "возвращается" в Израиль. Фоторепортаж|url=http://www.newsru.co.il/photo/04jun2018/fire_gaza.html|website=newsru.co.il|date=2018-06-04}}</ref><ref name="newsru180731">{{cite web|title=Поджигатели из Газы активизировались, ЦАХАЛ пассивен|url=http://www.newsru.co.il/israel/31jul2018/gaza_102.html|website=newsru.co.il|date=2018-07-31}}</ref><ref name="kkl180523">{{cite web|title=Fighting Fires from “Kite Terror” in Israeli Fields and Forests|url=http://www.kkl-jnf.org/about-kkl-jnf/green-israel-news/may-2018/kite-terror-south/|website=|publisher=kkl-jnf.org|date=2018-05-23|lang=en}}</ref><ref name="Barker180620">{{cite web|author=Anne Barker|title='Kite war' as Palestinians use new weapon to burn farmland, forest in conflict with Israel|url=https://www.abc.net.au/news/2018-06-20/burning-kites-from-gaza-damage-farms-forest-in-israel/9891734|website=|publisher=abc.net.au|date=2018-06-20|lang=en}}</ref><ref name="thetower181018">{{cite web|title=Study Shows that Hamas’s Incendiary Kite Terror Has Burned Half of the Forests Near Gaza|url=http://www.thetower.org/6758-study-shows-that-hamass-incendiary-kite-terror-has-burned-half-of-the-forests-near-gaza/|website=thetower.org|date=2019-10-18|lang=en}}</ref><ref name="vesty181228">{{cite web|title=Взрывчатка у детсада: ХАМАС прислал "посылку" израильским малышам|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5434895,00.html|publisher=vesty.co.il|date=2018-12-28|access-date=10 ліпеня 2019|archive-date=18 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818170425/https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5434895,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Greenblatt181227">{{cite web|author=Jason D. Greenblatt|title=The UN must do better to condemn terrorism|url=https://thehill.com/opinion/international/422976-the-un-must-do-better-to-condemn-terrorism|website=|publisher=thehill.com|date=2018-12-37|lang=en|quote=''Hamas fired over four hundred rockets into Israel. It has released hundreds of burning kites and encouraged violent demonstrations. These wanton acts of violence, which have risked the lives of untold numbers of civilians and caused millions of dollars worth of damage, clearly deserve the strongest of condemnations''}}</ref><ref name="vesty190106">{{cite web|title=Огненный террор: летательный аппарат со взрывчаткой упал недалеко от границы с Газой|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5441820,00.html|publisher=vesty.co.il|date=2019-01-06|access-date=10 ліпеня 2019|archive-date=22 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822152600/https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5441820,00.html|url-status=dead}}</ref>. == Ацэнка падзей і наступствы == Прэзідэнт [[Дзяржава Палесціна|Дзяржавы Палесціна]] [[Махмуд Абас]] 31 сакавіка 2018 года заявіў, што Ізраіль нясе адказнасць за гвалт<ref name="reuters180331"/> і абвясціў нацыянальную жалобу па загінуўшых і запатрабаваў умяшання міжнароднай супольнасці<ref name="Пашков" />. [[Прэм’ер-міністр Ізраіля]] [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў 31 сакавіка 2018 года, што Ізраіль абараняў свой суверэнітэт і мірных жыхароў<ref name="reuters180331"/>. 30 сакавіка 2018 года [[Савет Бяспекі ААН]] правёў экстраныя слуханні па сітуацыі ў Газе. В. а. намесніка генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Тае-Брук Зерыхун заклікаў Ізраіль выконваць свае абавязацельствы ў дачыненні да [[Правы чалавека|правоў чалавека]] ў адпаведнасці з міжнародным правам і ўстрымацца ад прымянення гвалту ў дачыненні да мірных жыхароў, у асаблівасці дзяцей. Ён таксама паведаміў, што напярэдадні Ізраіль узмацніў свае воінскія падраздзяленні ля мяжы, уключаючы спецыяльныя падраздзяленні і БПЛА, і папярэдзіў, што яго дзеянні будуць накіраваныя на прадухіленне прарыву пагранічнага бар’ера і парушэнні суверэнітэту Ізраіля<ref name="un180330">{{cite web|title=Security Council Members Condemn Killing of Palestinian Civilians in Clashes at Israel-Gaza Border after Peaceful Protest Turned Violent|url=https://www.un.org/press/en/2018/sc13273.doc.htm|website=un.org|date=2018-03-30|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref>. Прадстаўнік ЗША Уолтар Мілер выказаў шкадаванне, што Ізраіль не можа ўдзельнічаць у абмеркаванні з-за свята [[Песах]], і паведаміў, што «ХАМАС выкарыстоўвае дэманстрацыі для распальвання гвалту і падвяргае небяспецы жыцця людзей». У заяве, распаўсюджанай да пасяджэння СБ, прадстаўнік Ізраіля ў ААН Дані Данон усклаў адказнасць за патэнцыйнае кровапраліцце на рух ХАМАС, які ўклаў у арганізацыю сутыкненняў на мяжы ў перыяд з 30 сакавіка па 15 мая каля 10 млн долараў. Ён таксама пацвердзіў права Ізраіля на абарону сваіх суверэнітэту і мірных жыхароў<ref name="Danon180329">{{cite web|author=David Rosenberg.|title=Danon warns UN over Gaza protests|url=https://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/243818|website=israelnationalnews.com|date=2018-03-29|quote='Israel will defend its sovereignty', Israeli Ambassador tells UN, warning of plans in Gaza for confrontation with IDF on Israeli border.|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref>. На праведзеным 31 сакавіка галасаванні ЗША заблакавалі праект заявы, падрыхтаваны [[Кувейт]]ам, у якім выказвалася глыбокая заклапочанасць з нагоды гібелі 16 «мірных дэманстрантаў», але, як адзначае ізраільская газета «Весткі», адсутнічала інфармацыя «аб масавых беспарадках і спробах парушэння суверэнітэту Ізраіля». У выніку СБ ААН прыняў заяву, якая асуджае прымяненне гвалту ў сектары Газа<ref name="bbc180331">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-43599396|title=ООН призывает расследовать кровопролитие в секторе Газа|author=|date=2018-03-31|publisher=Русская служба Би-Би-Си|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref><ref name="vesty0401">{{cite web|title=США не дали Совбезу ООН принять антиизраильское заявление по ситуации в Газе|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5214825,00.html|date=01.04.18|publisher=«Вести»|accessdate=2018-04-08|archive-date=9 красавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409234959/https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5214825,00.html|url-status=dead}}</ref>. [[6 красавіка]] прадстаўнік ЗША па міжнародным перамовам Джэйсан Грынблат настойліва заклікаў удзельнікаў пратэстаў да мірнага, а не гвалтоўнага іх правядзенні і не набліжацца да памежных загароды бліжэй, чым на 500 м. Акрамя таго, ён асудзіў лідараў і ўдзельнікаў пратэстаў, якія заклікаюць да гвалту, і намеры адправіць удзельнікаў пратэстаў, у тым ліку дзяцей, да памежнай сцяны з пагрозай для іх здароўя і жыцця<ref name="ria180406">{{cite web|url=https://ria.ru/world/20180406/1518057586.html|title=США призвали протестующих на границе с Газой избегать любой формы насилия|date=2018-0-406|publisher=РИА Новости|accessdate=2018-04-10}}</ref>. [[7 красавіка]] [[Еўрапейскі Саюз]] выказаў «сур’ёзную заклапочанасць у дачыненні да непрапарцыйнага выкарыстання сілы» і заклікаў абодва бакі да максімальнай стрыманасці для прадухіленні далейшай эскалацыі. ЕС таксама заклікаў палесцінскія арганізацыі дазволіць адміністрацыі ПА «цалкам аднавіць сваю ўладу ў Газе, што крытычна важна для паляпшэння сітуацыі і становішча людзей у сектары»<ref name="ria180330" /><ref name="eu180407">{{cite web|author=Maja Kocijancic|title=Statement by the Spokesperson on the most recent developments in Gaza|url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/42637/statement-most-recent-developments-gaza_en|date=07/04/2018|publisher=EU|accessdate=2018-04-08|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ac8e9329a794717d8eef7af|title=Евросоюз призывает Палестину и Израиль к максимальной сдержанности на фоне военной эскалации вокруг сектора Газа|author=|date=2018-04-07|publisher=РБК|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref>. [[9 красавіка]] МЗС Расіі назваў «абсалютна непрымальным» прымяненне Ізраілем сілы супраць грамадзянскага насельніцтва ў сектары Газа. [[Расія]] падтрымала патрабаванне [[Генеральны сакратар ААН|генеральнага сакратара ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]] аб правядзенні «незалежнага і празрыстага расследавання інцыдэнтаў, якія прывялі да гібелі людзей», і прапанавала распрацаваць канкрэтныя палітычныя меры для ўрэгулявання застарэлага канфлікту<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5acb69e69a794714e5eef7b7?from=newsfeed|title=МИД осудил применение Израилем силы против палестинцев в секторе Газа|author=|date=2018-04-09|publisher=РБК|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref>. Пасля масавай гібелі палесцінцаў [[14 мая]] [[Турцыя]] выслала з краіны ізраільскага пасла Эйтана Наэ і генеральнага консула Ізраіля ў [[Стамбул]]е. [[ПАР]] адклікала свайго пасла ў Ізраілі. У [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] ізраільскія дыпламаты былі выкліканы ў мясцовыя ўрады для справаздачы<ref>{{cite web |url=https://www.haaretz.com/israel-news/turkey-expels-israel-s-ambassador-due-to-gaza-death-toll-1.6092965 |title=Turkey and Israel Expel Envoys Over Gaza Deaths |author=Noa Landau and Jonathan Lis.  |work=Haaretz |date=May 16, 2018 |accessdate=2018-05-16 |archive-date=12 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712202308/https://www.haaretz.com/israel-news/turkey-expels-israel-s-ambassador-due-to-gaza-death-toll-1.6092965 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|title=Сорвать переворот: в ХАМАСе рассказали, зачем нужны "марши возвращения"|url=http://www.9tv.co.il/news/2018/09/05/261665.html|website=9tv.co.il|date=2018-09-05}} * {{cite web|title=ХАМАС готов к новой войне|url=https://inosmi.ru/politic/20181024/243532773.html|author=Алекс Гольцекер|website=inosmi.ru / [https://cursorinfo.co.il/blogs/hamas-gotov-k-novoj-vojne/ cursorinfo.co.il]|date=2018-10-18}} * {{cite web|title=Либерман: в Газе нет и не было никакого «народного протеста»|url=https://cursorinfo.co.il/all-news/liberman-tam-net-i-ne-bylo-nikakogo-narodnogo-protesta/|website=cursorinfo.co.il|date=2018-10-22|accessdate=10 ліпеня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181104045941/https://cursorinfo.co.il/all-news/liberman-tam-net-i-ne-bylo-nikakogo-narodnogo-protesta/|archivedate=4 лістапада 2018|url-status=dead}} * {{cite web|title=Examination of the list of fatalities in the “return marches” reveals that most of them are operatives of terrorist organizations, about half of whom affiliated with Hamas|url=https://www.terrorism-info.org.il/en/examination-list-fatalities-return-marches-reveals-operatives-terrorist-organizations-half-affiliated-hamas/|website=terrorism-info.org.il|date=21/01/2019|description=[https://www.terrorism-info.org.il/app/uploads/2019/01/E_012_19.pdf Full document in PDF format]}} * {{cite web|title=Gaza Border Events: Questions & Answers|url=https://www.idf.il/en/minisites/questions-and-answers-concerning-the-violent-riots-and-attacks-occurring-on-the-border-between-gaza-and-israel-during-2018-9/|website=idf.il|publisher=Israel Defense Forces|date=2019|format=Updated to: 1 February 2019|lang=en|ref=Israel Defense Forces}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] lj2ngasa1pnqjeh47cv8dkkikidkuh9 0 610281 5176870 3905824 2026-08-07T05:40:15Z StarDeg 16311 5176870 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Феадор II''' (нар. 25 лістапада 1954, [[Крыт]]) — епіскап [[Александрыйская праваслаўная царква|Александрыйскай Праваслаўнай Царквы]]; з [[2004]] года — яе прадстаяцель з тытулам [[Папа і Патрыярх Александрыйскі і ўсяе Афрыкі]]. Нарадзіўся на грэцкім востраве [[Крыт]] ў [[1954]] годзе, дзе скончыў школу. Скончыў царкоўную школу ў [[Афіны|Афінах]] і атрымаў вышэйшую адукацыю на тэалагічным факультэце [[Універсітэт Арыстоцеля ў Салоніках|Універсітэта Арыстоцеля ў Салоніках]]. Ён таксама вывучаў гісторыю мастацтва, літаратуры і філасофіі ў [[Адэса|Адэсе]]. Пасвечаны ў сан [[дыякан]]а ў [[1975]] годзе. З [[1975]] па [[1985]] год ён служыў архідыяканам і канцлерам Святой мітраполіі Ламбіса і Сфакіёна на [[Крыт|Крыце]], дзе развіваў значную прапаведніцкую і дабрачынную дзейнасць. З [[1985]] па [[1990]] год ён служыў Патрыяршым Экзархам у [[СССР]] і жыў у [[Адэса|Адэсе]]. У [[1990]] годзе ён быў пасвечаны ў епіскапа Кірэнскага і прызначаны прадстаўніком патрыярха Парфенія ў Афінах ([[1990]]—[[1997]]). Ён заўсёды суправаджаў Патрыярха Парфенія ў яго паездках па [[Афрыка|Афрыцы]] і на шматлікіх міжнародных, міжканфесійных і багаслоўскіх канферэнцыях. У [[1997]] годзе патрыярх [[Пётр VII (Патрыярх Александрыйскі)|Пётр VII]] прызначыў яго патрыяршым вікарыем [[Александрыя|Александрыі]], каб дапамагчы яму ў пачатку яго патрыяршаства, і праз дзесяць месяцаў ён быў абраны мітрапалітам [[Камерун]]а. Ён значна развіў там місіянерскую дзейнасць, будаваў цэрквы, школы і бальніцы, дапамагаючы многім афрыканцам і мясцовым грэкам. У [[2002]] годзе ён быў пераведзены ў мітраполію [[Зімбабвэ]], дзе заснаваў чатыры місіянерскіх цэнтра, грэцкі культурны цэнтр, два буйных місіянерскіх цэнтра ў [[Малаві]] з бальніцай, тэхнічнымі школамі і дзіцячымі садкамі. Пасля гібелі Патрыярха Пятра і іншых старэйшых епіскапаў у выніку крушэння верталёта ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]], Феадор быў аднагалосна абраны [[9 кастрычніка]] [[2004]] года Сінодам [[Александрыйская Праваслаўная Царква|Александрыйскай царквы]] Патрыярхам. Цырымонія інтранізацыі адбылася ў Благавешчанскім саборы [[Александрыя|Александрыі]] ў нядзелю, [[24 кастрычніка]] [[2004]] года, у прысутнасці рэлігійных і грамадзянскіх прадстаўнікоў і вялікай колькасці вернікаў. Ён з’яўляецца сёмым патрыярхам Александрыі крыцкага паходжання. {{зноскі}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя патрыярхі]] [[Катэгорыя:Епіскапы Александрыйскай праваслаўнай царквкы]] 5sfbehll5wnuk8stzqn6aemczawiu4z 0 617163 5176547 3459994 2026-08-06T13:15:33Z Autumndancer 168015 /* Казахстан */ дапаўненне 5176547 wikitext text/x-wiki '''Енбек''' — тапонім. == Казахстан == * [[Енбек (Акольскі раён)]] * [[Енбек (Аксу)]] * [[Енбек (Жалагашскі раён)]] * [[Енбек (Жанакарганскі раён)]] * [[Енбек (Паўладарская вобласць)]] * [[Енбек (Усходне-Казахстанская вобласць)]] * [[Енбек (Ярэйментаўскі раён)]] {{неадназначнасць}} k87dfarsl4wafjn0z9ehjkar3x6tn14 0 618299 5176849 4761988 2026-08-07T03:58:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176849 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Ганна Рыгораўна Бондарава |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = 1996 – н.ч. |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = 2243050 |сайт = }} {{цёзкі2|Бондарава}} '''Ганна Рыгораўна Бондарава''' (нар. [[10 чэрвеня]] [[1980]], [[Мінск]]) — беларуская і французская мадэль, {{актрыса|Беларусі|Францыі}}, спявачка, музыкант і пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 10 чэрвеня 1980 года ў Мінску ў сям’і інжынераў. Атрымала сярэднюю адукацыю ў школе-гімназіі з паглыбленым вывучэннем англійскай мовы, а таксама скончыла музычную школу па класе фартэпіяна. У 1996 годзе на конкурсе «Супермадэль Беларусі» Ганна атрымала тытул «Міс фота», пасля чаго ёй прапанавалі падпісаць кантракт з французскім мадэльным агенцтвам. У Францыі яна зрабіла паспяховую мадэльную кар’еру, працавала ў дамах моды Christian Dior, Chane, Kenzo, Carven, Louis Vuitton, Céline, Cacharel, Issey Miyake, Yves Saint Laurent, Salvatore Ferragamo. Як мадэль з’яўлялася ў часопісах Elle, [[Vogue]], Marie Claire, Cosmopolitan, Madame Figaro; была тварам брэнда [[Marks & Spencer]]; удзельнічала ў рэкламныхкампаніях Lancaster, Nina Ricci, Pierre Balmain, Kanebo.<ref>{{cite web |author=Татьяна Шахнович |url=https://www.kp.ru/daily/24374.4/556250/ |title=Анна Бондарева: «Перед съемками с Джорджем Клуни для меня провели мастер-класс по общению со звездой» |publisher=[[Камсамольская праўда]] |date=2009-10-08}}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://ont.by/news/0068333 |title=Минск и Лондон связала красота |publisher=[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне]] |date=2011-07-16}}</ref> У 2009 годзе Ганна стала тварам рэкламнай кампаніі МТС.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sGcKS7VqbCE Анна Бондарева-актриса в рекламе МТС]</ref> У 2002 годзе скончыла Парыжскую кансерваторыю па класе фартэпіяна, затым — Парыжскую акцёрскую школу (клас {{нп5|Раберт Кардзье|Раберта Кардзье|fr|Robert Cordier}}). У Лос-Анджэлесе знялася ў рэкламнай кампаніі «Police» разам з [[Джордж Клуні|Джорджам Клуні]].<ref>{{cite web |author=Rebecca Camber, Barbara Davies |url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-5875671/Callous-fine-art-professor-loses-four-year-fight-save-job.html |title=Married Reading University fine art professor, 55, LOSES his four-year fight to save his job after tryst with a student half his age - as it's revealed wife he cheated on is a model, 37, who starred in luxury sunglasses advert with George Clooney |publisher=Daily Mail |date=2018-06-22 |access-date=16 кастрычніка 2019 |archive-date=9 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109020355/https://www.dailymail.co.uk/news/article-5875671/Callous-fine-art-professor-loses-four-year-fight-save-job.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Jon Rogers |url=https://www.thesun.co.uk/news/6605160/reading-university-professor-jonathan-dronsfield-cheated-wife-student-fired-fight-job/ |title=Professor loses fight for job after ‘cheating with student on model wife who starred in advert with George Clooney’|publisher=[[The Sun]] |date=2018-06-23}}</ref> У 2005 годзе дэбютавалана вялікім экране ў фільме «Райскі бункер» у пары з легендай французскага кінематографа Жан-П’ерам Каселем. У 2006 годзе актрыса сыграла адну з роляў у кінакамедыі «Герой сям’і» французскага рэжысёра Цьеры Кліфа. Ганна — член саюза кампазітараў Францыі (SACEM). У 2005 годзе лірычная балада Ганны Бондаравай «Свяшчэнная зорка» на рускай мове была ўключана ў зборнік «Лепшы рускі рок у Парыжы». Мастак Сяргей Міхайлавіч Чэпік намаляваў для дыска графічны партрэт Ганны.<ref>[https://www.discogs.com/ru/Various-Meilleur-Rock-Russe-A-Paris/release/7199927 Meilleur Rock Russe A Paris]</ref> У 2005 годзе Ганна з’явілася на вокладцы юбілейнага выдання часопіса «Русская мысль» (Вялікабрытанія) — адзінага нумара, выпушчанага на французскай мове спецыяльна да 125-годдзя. У 2010 годзе сыграла ў фільме «Брэсцкая крэпасць». Таксама ў 2010 годзе сыграла галоўную ролю ў фільме Касіюса Маціяса «Гэта шчаслівая выпадковасць». У 2011 годзе Ганна знялася ў дэбютнай карціне ірландскага рэжысёра Аляксандры Мак-Гінес «Лотафагі». У 2012 годзе сыграла галоўную жаночую ролю ў серыяле «Скрасці Бельмандо».<ref>{{cite web |author=Юлия Гордиенко |url=https://lady.tut.by/news/work/319863.html |title=Актриса Анна Бондарева: Минск с его количеством девушек на каблуках напоминает курортный городок |publisher=[[TUT.BY]] |date=2012-11-10 |accessdate=16 кастрычніка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191016121319/https://lady.tut.by/news/work/319863.html |archivedate=16 кастрычніка 2019 |url-status=dead }}</ref> У 2019 годзе Ганна апублікавала свой першы раман «Месяцавы каўчэг». Урывак з кнігі раней быў надрукаваны ў літаратурным альманаху «Из Парижа. Русские страницы». Неўзабаве выйшла другая, аўтабіяграфічная, кніга «Майкінг-оф: Праўдзівыя хронікі» == Фільмаграфія == * 2005 — {{нп5|Райскі бункер||fr|Bunker Paradise}} — Марына * 2006 — {{нп5|Герой сям’і||fr|Le Héros de la famille}} — Таццяна * 2010 — [[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]] — Галіна * 2010 — Гэта шчаслівая выпадковасць — Лена * 2011 — {{нп5|Лотафагі||en|Lotus Eaters (2011 film)}} — Лоці * 2012 — {{нп5|Скрасці Бельмандо||ru|Украсть Бельмондо}} — Яна * 2013 — Тапограф — жанчына == Бібліяграфія == * «Месяцавы каўчэг» (2019) * «Майкінг-оф: Праўдзівыя хронікі» (2019) * «Супермадэль назаўжды» (2019) * «Фрыстайл 4Love» (2019) == Дыскаграфія == === Міні-альбомы === * Fearless (2019) === Сінглы === * Blue Jet (2018) * Célestine (2018) * The Game (2018) * Hold on to the Stars (2018) * L'étoile sacrée (2018) * Kiss Your Smile (2018) * Melody of Rain (2018) * Hair Clip (2018) * Foreign Affair (2018) * Kaleidoscope (2019) * The City (2019) * Wings of Love (2019) * Mercy (2019) * L’aube éternelle (2019) * Astro Pure (2019) * Nuits blanches (2019) * Joy (2019) * Angel Fever (2019) * Only Jesus (2019) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.fashionmodeldirectory.com/models/Anna_Bondareva/ Ганна Бондарава] на сайце {{нп4|Fashion Model Directory||en|Fashion Model Directory}} * {{IMDb name|2243050|Ганна Бондарава}} * {{official|https://annabondareva.com/}} * {{instagram|annabondarevaofficial|Ганна Бондарава}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бондарава Ганна Рыгораўна}} [[Катэгорыя:Фотамадэлі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фотамадэлі Францыі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] 6907pcd8f2e5dsw2knttuthyp0py48j 0 633817 5176749 5097718 2026-08-06T20:07:37Z Bk1949 50943 /* 1962 */ 5176749 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} == 1940 == * [[З. І. Азгур]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|А. М. Арлоў]] * [[І. В. Ахрэмчык]] * [[А. А. Бембель]] * [[А. М. Бразер]] * [[Г. С. Віер]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]] * [[П. Н. Гаўрыленка]] * [[І. Р. Гембіцкі]] * [[Д. П. Генін]] * [[А. К. Глебаў]] * [[А. В. Грубэ]] * [[М. І. Гусеў]] * [[І. А. Давідовіч]] * [[М. В. Дучыц]] * [[А. І. Жораў]] * [[Я. А. Зайцаў]] * [[Г. М. Ізергіна]] * [[К. М. Касмачоў]] * [[М. А. Керзін]] * [[Я. Я. Красоўскі]] * [[Л. Ю. Кроль]] * [[У. М. Кудрэвіч]] * [[Л. М. Лейтман]] * [[А. П. Мазалёў]] * [[Б. Я. Малкін]] * [[М. І. Манасзон]] * [[А. П. Марыкс]] * [[І. І. Мільчын]] * [[З. І. Мірынгоф]] * [[Ш. В. Пікус]] * [[А. М. Тычына]] * [[У. Я. Хрусталёў]] * [[Я. М. Ціхановіч]] * [[А. М. Шаўчэнка]] == 1945 == * [[Л. С. Бойка]] * [[Г. Ф. Бржазоўскі]] * [[А. В. Волкаў]] * [[А. С. Каржанеўскі]] * [[А. М. Кох]] * [[Р. У. Кудрэвіч]] * [[М. П. Міхалап]] * [[С. Р. Раманаў]] * [[І. А. Салавей]] * [[М. П. Станюта]] * [[У. П. Сухаверхаў]] * [[А. А. Ус]] * [[В. М. Ціхановіч]] * [[А. Дз. Шыбнёў]] == 1946 == * [[Г. Г. Азгур]] * [[М. З. Беляніцкі]] * [[А. С. Гугель]] * [[В. К. Дзежыц]] * [[В. А. Дзядок]] * [[Б. Ф. Звінагродскі]] * [[С. П. Каткоў]] * [[Дз. М. Красільнікаў]] * [[А. І. Кроль]] * [[С. Дз. Лі]] * [[Х. М. Ліўшыц]] * [[С. Д. Палеес]] * [[З. С. Паўлоўскі]] * [[Т. Я. Разіна]] * [[Л. С. Ран]] * [[М. К. Сеўрук]] * [[М. Л. Тарасікаў]] * [[М. М. Філіповіч]] * [[І. М. Хозераў]] * [[В. К. Цвірка]] == 1947 == * [[М. Дз. Чураба]] == 1948 == * [[С. І. Селіханаў]] == 1949 == * [[С. А. Адашкевіч]] * [[С. А. Андруховіч]] * [[М. А. Блішч]] * [[Н. М. Воранаў]] * [[Н. І. Галоўчанка]] * [[П. А. Данелія]] * [[В. І. Ждан]] * [[В. К. Жолтак]] * [[К. І. Максімцоў]] * [[П. В. Масленікаў]] * [[Д. М. Парахня]] * [[П. М. Раманоўскі]] * [[І. Я. Фяцісаў]] * [[П. М. Явіч]] == 1950 == * [[П. М. Герасімовіч]] * [[Ф. І. Дарашэвіч]] == 1951 == * [[П. К. Белавусаў]] * [[А. М. Заспіцкі]] * [[В. У. Палійчук]] == 1952 == * [[Е. М. Ганкін]] * [[І. В. Пушкоў]] == 1953 == * [[Я. Дз. Нікалаеў]] == 1954 == * [[М. Л. Бельскі]] * [[А. Б. Грыгар’янц]] * [[М. Ц. Гуціеў]] == 1955 == * [[П. П. Нікіфараў]] == 1956 == * [[H. П. Варвановіч]] * [[С. П. Герус]] * [[М. В. Гурло]] * [[П. С. Дурчын]] * [[В. Ф. Казачэнка]] * [[П. С. Крахалёў]] * [[А. Р. Курачкін]] * [[А. А. Малішэўскі]] * [[У. А. Мінейка]] * [[В. М. Савіцкі]] * [[У. Ф. Сокалаў]] * [[А. С. Шкляр]] == 1957 == * [[А. С. Бархаткоў]] * [[І. М. Глебаў]] * [[Л. Г. Ліхтаровіч]] * [[А. А. Паслядовіч]] * [[Я. І. Раздзялоўская]] * [[Я. М. Харытоненка]] == 1958 == * [[У. П. Белавусаў]] * [[І. С. Дмухайла]] * [[А. С. Казлоўскі]] * [[У. І. Кухараў]] * [[В. Б. Папоў]] * [[Я. А. Печкін]] * [[М. А. Савіцкі]] * [[І. Б. Элентух]] == 1959 == * [[І. М. Басаў]] * [[А. І. Вайнштэйн]] * [[М. Х. Даўгяла]] * [[К. І. Завіша]] * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскі]] * [[У. А. Дагун]] * [[Юзаф Вульфавіч Пучынскі|Ю. В. Пучынскі]] * [[І. Дз. Рудчык]] * [[І. А. Санін]] * [[У. І. Стальмашонак]] == 1960 == * [[М. А. Аўчыннікаў]] * [[В. А. Грамыка]] * [[М. В. Данцыг]] * [[А. М. Кашкурэвіч]] * [[М. Я. Лісоўскі]] * [[Алег Вікенцьевіч Луцэвіч|А. В. Луцэвіч]] * [[І. І. Пешкур]] * [[І. Н. Стасевіч]] * [[Г. І. Чарняўскі]] * [[В. К. Шыкін]] * [[І. М. Елатомцава]] == 1961 == * [[Г. Х. Вашчанка]] * [[В. В. Галубовіч]] * [[Ф. Ф. Зільберт]] * [[Т. Дз. Ігнаценка]] * [[П. В. Калінін]] * [[І. В. Карасёў]] * [[В. М. Міхеева]] * [[Ф. І. Мохаўцаў]] * [[Г. І. Мурамцаў]] * [[В. В. Мурашоў]] * [[Г. Г. Паплаўскі]] * [[Н. Я. Паслаўская]] * [[І. П. Харламаў]] * [[А. М. Чуркін]] * [[М. П. Чэпік]] * [[А. І. Шахновіч]] == 1962 == * [[А. В. Аладава]] * [[А. А. Анікейчык]] * [[В. А. Баравік]] * [[С. М. Вакар]] * [[Б. А. Забораў]] (да 1979) * [[Б. У. Івонцьеў]] * [[Г. А. Ісаевіч]] * [[Фрына Львоўна Лейтман|Ф. Л. Лейтман]] * [[І. Я. Маслан]] * [[У. Н. Папсуеў]] * [[Янка Раманоўскі|І. Ю. Раманоўскі]] * [[М. М. Федарэнка]] == 1963 == * [[А. А. Бялова]] * [[Міхаіл Веніямінавіч Бяляеў|М. В. Бяляеў]] * [[М. В. Бярковіч]] * [[В. І. Васільеў]] * [[М. С. Гугель]] * [[М. К. Казакевіч]] * [[А. Г. Лось]] * [[М. Ф. Навіцкі]] * [[І. В. Назімава]] * [[У. М. Пасюкевіч]] * [[В. З. Ражкоў]] * [[А. К. Сапетка]] * [[В. І. Сахненка]] * [[М. А. Шарэнка]] * [[В. С. Ягораў]] == 1964 == * [[А. І. Абрамава]] * [[У. І. Ананька]] * [[Б. У. Аракчэеў]] * [[Ф. М. Бараноўскі]] * [[І. І. Белановіч]] * [[Р. С. Ганцэвіч]] * [[В. Г. Гаўрылаў]] * [[В. І. Грос]] * [[Л. М. Гумілеўскі]] * [[Л. Н. Дробаў]] * [[М. Р. Залозны]] * [[А. М. Замай]] * [[Л. П. Замах]] * [[Л. К. Ізмайлава]] * [[Б. А. Кірыленка]] * [[А. М. Кішчанка]] * [[В. Г. Кубараў]] * [[Эдуард Станіслававіч Куфко|Э. С. Куфко]] * [[А. Г. Левітан]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Мурахвер|У. С. Мурахвер]] * [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Л. М. Мягкова]] * [[М. Я. Навумаў]] * [[І. У. Немагай]] * [[Я. Р. Новікаў]] * [[Б. А. Няпомняшчы]] * [[Я. П. Пакаташкін]] * [[Л. М. Пакаташкіна]] * [[В. С. Пратасеня]] * [[І. І. Радунскі]] * [[І. П. Рэй]] * [[М. З. Савіцкая]] * [[У. С. Садзін]] * [[А. Ф. Сямілетаў]] * [[А. І. Таўкач]] * [[І. Ц. Ціханаў]] * [[Л. Дз. Шчамялёў]] * [[В. Ф. Ярмоленка]] == 1965 == * [[Дз. І. Алейнік]] * [[Ю. П. Альбіцкі]] * [[Ф. І. Анісовіч]] * [[Г. І. Барышаў]] * [[Ю. А. Булычоў]] * [[Р. А. Віткоўскі]] * [[А. Дз. Дзям’янаў]] * [[М. М. Зялёнкін]] * [[Я. С. Кулік]] * [[Б. М. Кузьмічоў]] * [[І. Я. Міско]] * [[М. С. Палянкоў]] * [[В. І. Ральцэвіч]] * [[В. М. Сабалеўскі]] * [[К. М. Саломка]] == 1966 == * [[А. А. Агафоненка]] * [[А. Л. Анісовіч]] * [[Б. Ф. Герлаван]] * [[У. А. Дамарад]] * [[Л. П. Дубар]] * [[А. Р. Захараў]] * [[М. С. Кірылаў]] * [[М. М. Куйчык]] * [[І. В. Мядзведзеў]] * [[Г. С. Осіпава]] * [[А. І. Осіпаў]] * [[П. П. Пагодзін]] * [[І. М. Паньшына]] * [[Н. М. Паплаўская]] * [[Т. М. Паражняк]] * [[М. Ф. Рыбалкіна]] * [[М. А. Рыжанкоў]] * [[А. А. Салаўёў]] * [[А. А. Сурскі]] * [[В. М. Ткачук]] * [[Леанід Ісідоравіч Шакінка|Л. І. Шакінка]] * [[Н. І. Шчасная]] == 1967 == * [[Л. П. Асецкі]] * [[Л. М. Асядоўскі]] * [[Л. Я. Багданаў]] * [[Л. Ц. Баразна]] * [[І. Ю. Бароўскі]] * [[В. М. Варламаў]] * [[В. І. Вярсоцкі]] * [[С. Я. Гарачаў]] * [[У. Ц. Гардзеенка]] * [[Г. Р. Гаркуноў]] * [[Ірына Іосіфаваўна Глазава|І. І. Глазава]] * [[У. К. Гоманаў]] * [[Ф. Ф. Гумен]] * [[Г. І. Дзянісаў]] * [[Р. Г. Дубар]] * [[Л. А. Дударэнка]] * [[Я. К. Іванешка]] * [[А. І. Казак]] * [[В. А. Леантовіч]] * [[Б. П. Льдокаў]] * [[П. К. Любамудраў]] * [[У. М. Лятун]] * [[Л. А. Майзельс]] * [[Б. І. Маркаў]] * [[М. А. Моўчан]] * [[З. С. Мяньшова]] * [[М. А. Назарчук]] * [[М. П. Назарэнка]] * [[М. М. Палякоў]] * [[А. С. Папоў]] * [[К. М. Пятроў]] * [[С. Я. Раўдвеэ]] * [[У. А. Рыкалін]] * [[Я. У. Санько]] * [[І. М. Сталяроў]] * [[В. Ф. Сумараў]] * [[А. А. Ткачонак]] * [[Б. Н. Ус]] * [[І. К. Утарушын]] * [[В. М. Філімонаў]] * [[В. Е. Ціханенка]] * [[K. Г. Ціхановіч]] * [[Я. Р. Чамадураў]] * [[М. М. Шаўцова]] * [[Г. Ф. Шутаў]] * [[Л. М. Эрлер]] == 1968 == * [[М. А. Апіёк]] * [[М. С. Макаранка]] == 1969 == * [[Ф. І. Валадзько]] * [[А. П. Веліксонаў]] * [[А. М. Дзямарын]] * [[Ю. К. Зайцаў]] * [[Г. Т. Злотнік]] * [[Б. Ф. Кавецкі]] * [[М. А. Карпук]] * [[Я. К. Красоўскі]] * [[І. У. Краўчанка]] * [[В. А. Крылоў]] * [[І. Г. Крэйдзік]] * [[Л. М. Дось]] * [[М. Дз. Міхайлаў]] * [[У. М. Мудрогін]] * [[Л. Ф. Панамарэнка]] * [[У. С. Пашчасцеў]] * [[Э. А. Петэрсон]] * [[М. М. Пушкар]] * [[У. А. Самачарноў]] * [[К. І. Харашэвіч]] * [[П. А. Цомпель]] * [[В. П. Шаранговіч]] * [[У. Н. Шпартаў]] == 1970 == * [[С. Ц. Абрамаў]] * [[А. Я. Арцімовіч]] * [[У. А. Бойка]] * [[К. А. Вакс]] * [[М. М. Волахаў]] * [[Л. Э. Гадлеўскі]] * [[В. Г. Дзівінская]] * [[Ц. М. Драчоў]] * [[Ф. М. Жураўкоў]] * [[А. Ц. Зайцаў]] * [[С. Р. Кавалёў]] * [[Б. І. Казакоў]] * [[В. А. Казлоў]] * [[М. І. Кандрацьеў]] * [[Я. А. Карманаў]] * [[С. С. Каткова]] * [[М. У. Кірэеў]] * [[Б. А. Крэпак]] * [[У. Л. Кузняцоў]] * [[З. В. Літвінава]] * [[П. П. Лысенка]] * [[У. К. Міхайлоўскі]] * [[С. І. Нартава]] * [[Л. Я. Прагін]] * [[С. Дз. Салохін]] * [[В. М. Свентахоўская]] * [[П. У. Свентахоўскі]] * [[У. П. Слінчанка]] * [[Ю. В. Тышкевіч]] * [[Г. Я. Ціхановіч]] * [[Л. В. Чурко]] * [[В. С. Швяцоў]] * [[Л. А. Шпак]] * [[Я. А. Шыбнёў]] * [[М. А. Шырокаў]] * [[Г. К. Шэлег]] == 1971 == * [[Э. К. Агуновіч]] * [[М. С. Басалыга]] * [[У. С. Басалыга]] * [[А. К. Белавусаў]] * [[У. А. Булыга]] * [[М. І. Ганчароў]] * [[І. У. Грыгаровіч]] * [[Л. Р. Давідзенка]] * [[У. А. Дзяменьцеў]] * [[Л. Б. Зільбер]] * [[Г. П. Івакін]] * [[А. А. Краўчук]] * [[М. Р. Лазавой]] * [[М. А. Плужнік]] * [[В. Ф. Шматаў]] * [[М. М. Якунін]] == 1972 == * [[А. Р. Арлоў]] * [[А. П. Бельцюкова]] * [[В. А. Говар]] * [[Г. С. Грубіна]] * [[У. П. Зубараў]] * [[А. У. Ільіноў]] * [[М. І. Крукоўскі]] * [[Ю. М. Любімаў]] * [[В. С. Мігаль]] * [[А. В. Някрасаў]] * [[Дз. А. Папоў]] * [[В. А. Позняк]] * [[А. М. Пуцейка]] * [[А. І. Рыбчынскі]] * [[М. М. Рыжыкаў]] * [[Г. С. Скрыпнічэнка]] * [[А. Л. Чысцякоў]] * [[Я. С. Ясьвін]] * [[В. К. Яўсееў]] == 1973 == * [[М. П. Балюк]] * [[А. В. Бараноўскі]] * [[С. А. Волкаў]] * [[А. І. Зіменка]] * [[Я. А. Ігнацьеў]] * [[Л. П. Каленік]] * [[Г. К. Качаноўскі]] * [[Ю. І. Кухараў]] * [[В. М. Лук’янаў]] * [[М. А. Меранкоў]] * [[В. А. Напрэенка-Ляховіч]] * [[У. Ф. Пракоф’еў]] * [[І. М. Пратасеня]] * [[У. Р. Раманаў]] * [[В. А. Тарасаў]] * [[Азат Нікагосавіч Тарасян|А. Н. Тарасян]] * [[В. П. Цюрын]] * [[В. С. Чайка]] == 1974 == * [[І. М. Андрыянаў]] * [[Г. Ц. Гарбанёў]] * [[Н. М. Голышава]] * [[Я. І. Жылін]] * [[Я. Г. Каробушкін]] * [[М. І. Ліханенка]] * [[Л. М. Марчанка]] * [[Ю. І. Нікіфараў]] * [[Б. І. Пярвунінскіх]] * [[У. В. Уродніч]] * [[С. М. Цукэнаў]] == 1975 == * [[І. Б. Бушакава]] * [[У. І. Вітка]] * [[Л. П. Воранава]] * [[М. Ф. Глушко]] * [[А. М. Даўгяла]] * [[Л. І. Зяневіч]] * [[У. Я. Крукоўскі]] * [[Л. Г. Лапцэвіч]] * [[Т. Ц. Мацвеенка]] * [[У. Л. Новак]] * [[Ю. В. Няжура]] * [[Ю. Г. Палякоў]] * [[У. С. Піменаў]] * [[Э. П. Позняк]] * [[С. М. Сакалоў]] * [[А. У. Хадыка]] * [[І. А. Шастапалаў]] * [[А. С. Шатэрнік]] * [[М. М. Яніцкая]] == 1977 == * [[П. С. Арцёмаў]] * [[А. А. Бачкароў]] * [[Э. А. Белагураў]] * [[Г. А. Гаравая]] * [[Г. С. Грак]] * [[Э. М. Грамыка]] * [[Я. І. Ждан]] * [[А. П. Крахалёў]] * [[А. А. Марачкін]] * [[В. П. Маркавец]] * [[М. М. Селяшчук]] * [[М. А. Стома]] * [[А. Ф. Федаркоў]] * [[Уладзімір Васільевіч Церабун|У. В. Церабун]] * [[У. Ф. Чарнышоў]] * [[Г. С. Шумскі]] * [[В. Дз. Шчарбакоў]] * [[А. А. Ясюкайць]] == 1978 == * [[Э. Б. Астаф’еў]] * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч|Ю. Б. Багушэвіч]] * [[Я. С. Бусел]] * [[А. І. Гаршкавоз]] * [[Ю. В. Гаўрын]] * [[В. У. Грьвдзіна]] * [[В. П. Занковіч]] * [[Г. П. Кісялёў]] * [[М. Р. Клімаў]] * [[М. М. Купава]] * [[Т. І. Малышава]] * [[У. А. Нікалаеў]] * [[В. В. Нямцоў]] * [[А. І. Салятыцкі]] * [[А. М. Сурмач]] * [[Уладзімір Віктаравіч Ткачоў|У. В. Ткачоў]] == 1979 == * [[У. М. Вольнаў]] * [[Г. Л. Жарын]] * [[П. С. Захараў]] * [[В. А. Захарынскі]] * [[В. І. Кліменка]] * [[А. А. Кокцеў]] * [[Роберт Яфімавіч Ландарскі|Р. Я. Ландарскі]] * [[Л. Ф. Леўчанка]] * [[А. В. Масіенка]] * [[А. Р. Пятрухна]] * [[Т. М. Сакалова]] * [[У. А. Самсонаў]] * [[Я. М. Сахута]] * [[Л. І. Скрыпнічэнка]] * [[Б. Б. Цітовіч]] * [[А. І. Чартовіч]] * [[Ф. В. Шастак]] * [[К. Ф. Шастоўскі]] * [[Ю. В. Якубовіч]] == 1980 == * [[М. І. Байрачны]] * [[Т. П. Белавусава-Пятроўская]] * [[Г. В. Буралкін]] * [[М. У. Бушчык]] * [[М. І. Валынец]] * [[В. Ф. Дзенісенка]] * [[С. Дз. Дзьяканаў]] * [[У. І. Жук]] * [[А. М. Зінчук]] * [[У. М. Капшай]] * [[Т. І. Кіршчына]] * [[А. С. Кяімянкоў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|А. А. Концуб]] * [[А. А. Лапіцкая]] * [[С. М. Ларчанка]] * [[У. Л. Лашкевіч]] * [[Н. В. Лівенцава]] * [[У. М. Маскоўскіх]] * [[А. І. Мятліцкі]] * [[С. Ф. Папякоў]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Т. М. Паражняк]] * [[А. М. Пашкевіч]] * [[В. Р. Прыешкін]] * [[А. І. Родзін]] * [[Л. М. Сцяпанава]] * [[Я. М. Сямёнаў]] * [[А. М. Ціткоў]] * [[В. І. Юркова]] == 1981 == * [[К. І. Аляксееў]] * [[В. Ф. Байцун]] * [[В. І. Валынец]] * [[У. У. Васюк]] * [[Ю. П. Герасіменка]] * [[У. Л. Зінкевіч]] * [[Мікалай Іосіфавіч Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[М. Р. Казлоў]] * [[В. А. Калтыгін]] * [[І. І. Курачыцкі]] * [[В. В. Мікіта]] * [[Л. П. Сівакова]] * [[В. П. Славук]] * [[У. Я. Сулкоўскі]] * [[У. А. Ткачэнка]] * [[С. М. Федарэнка]] * [[В. К. Чуглазаў]] * [[У. С. Шнарэвіч]] * [[А. К. Шэвераў]] == 1983 == * [[Л. Р. Аганаў]] * [[І. А. Волкава]] * [[С. Р. Тарбунова]] * [[А. Л. Дзятлава]] * [[А. В. Кузьміч]] * [[А. В. Кузняцоў]] * [[К. Г. Паплаўская]] * [[Г. А. Пусеў]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]] * [[У. І. Слабодчыкаў]] * [[В. М. Смаляк]] * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава|Н. У. Сухаверхава]] * [[В. П. Ціханаў]] * [[А. І. Цыркуноў]] == 1984 == * [[В. У. Альшэўскі]] * [[А. А. Анішчык]] * [[В. К. Барабанцаў]] * [[В. М. Буціна]] * [[В. Ц. Даўгала]] * [[С. І. Катовіч]] * [[С. І. Кірушчанка]] * [[У. М. Коўзусь]] * [[В. С. Крывашэева]] * [[І. М. Лобан]] * [[А. М. Маціевіч]] * [[В. М. Назараў]] * [[Л. І. Пятруль]] * [[В. Ю. Сазыкіна]] * [[Л. Ф. Салавей]] * [[А. М. Фінскі]] * [[М. Я. Цурыкаў]] * [[В. П. Чайка]] * [[У. У. Чурыла]] * [[П. П. Шарыпа]] * [[Ф. І. Янушкевіч]] * [[А. І. Яскін]] == 1985 == * [[С. А. Бандарэнка]] * [[М. С. Будавей]] * [[І. А. Галавацкая]] * [[С. У. Дамарад]] * [[Ю. М. Івахнішын]] * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[В. М. Карнееў]] * [[У. У. Кожух]] * [[З. У. Ландзік]] * [[Г. В. Літвіненка]] * [[М. І. Міронаў]] * [[М. Л. Несцярэўскі]] * [[А. І. Салохіна]] * [[С. У. Саркісаў]] * [[П. М. Фей]] * [[А. М. Шныпаркоў]] * [[Г. А. Юзеева]]' == 1986 == * [[Т. П. Агафоненка]] * [[В. Ф. Александровіч]] * [[Т. А. Арцёмава]] * [[Дз. В. Бабкін]] * [[М. Т. Бандарчук]] * [[Т. І. Васюк]] * [[А. М. Гвоздзікаў]] * [[Л. Р. Главацкая]] * [[У. П. Голуб]] * [[Р. М. Данчанка]] * [[У. Э. Дубавецкі]] * [[А. Ф. Кавалёў]] * [[Г. Дз. Кліменка]] * [[Г. П. Крамко]] * [[Г. П. Крываблоцкая]] * [[У. В. Крываблоцкі]] * [[М. І. Лук’янаў]] * [[А. І. Мацвяйчук]] * [[Ю. А. Піскун]] * [[У. І. Пракапцоў]] * [[С. М. Рабашчук]] * [[В. Б. Сідоркін]] * [[Р. С. Сітніца]] * [[А. М. Слепаў]] * [[Н. У. Сустава]] * [[М. Я. Таболіч]] * [[Р. Ф. Таболіч]] * [[Г. Я. Туроўская]] * [[В. М. Фей]] * [[Т. Л. Хацановіч-Дарбінян]] * [[В. А. Шылко]] == 1987 == * [[Л. Э. Бартлаў]] * [[А. І. Бранцаў]] * [[С. В. Войчанка]] * [[Н. Ф. Высоцкая]] * [[Ю. У. Гудзіновіч]] * [[Ю. П. Зуеў]] * [[В. С. Каваленка]] * [[В. В. Кавальчук]] * [[Л. М. Кавапьчук]] * [[У. Дз. Кандрацьеў]] * [[С. І. Казак]] * [[П. А. Карнач]] * [[К. І. Качан]] * [[А. П. Ксяндзоў]] * [[М. П. Кузьміч]] * [[У. Э. Куфко]] * [[В. С. Лявунін]] * [[М. А. Маеўскі]] * [[А. У. Отчык]] * [[І. І. Рамашоў]] * [[В. П. Свістуноў]] * [[Р. П. Сіплевіч]] * [[Б. А. Скрамблевіч]] * [[Л. В. Хобатаў]] * [[У. Я. Цэслер]] * [[А. І. Шалюта]] * [[М. К. Ягорава]] == 1988 == * [[М. К. Абрамаў]] * [[Л. С. Анцімонаў]] * [[І. В. Арлоў]] * [[Г. А. Асташонак]] * [[М. В. Аўчыннікаў]] * [[С. У. Балянок]] * [[А. А. Баразеннікаў]] * [[В. В. Баранаў]] * [[Ю. А. Баранаў]] * [[І. А. Бархаткоў]] * [[З. У. Баўтрук]] ([[З. У. Раўко|Раўко]]) * [[А. У. Бацвінёнак]] * [[Т. П. Беразенская]] * [[Н. Г. Бранавец]] * [[В. Я. Буйвал]] * [[В. М. Бяляўскі]] * [[П. П. Васілеўскі]] * [[У. М. Вішнеўскі]] * [[В. В. Вярсоцкі]] * [[Т. Г. Гаранская]] * [[Л. М. Гатальская]] * [[М. А. Гатальскі]] * [[М. М. Гаўрыленка]] * [[В. І. Грыгарышына]] * [[С. А. Грыневіч]] * [[Л. В. Грыцкоў]] * [[М. І. Гуршчанкоў]] * [[А. А. Дабравольскі]] * [[В. М. Даманава]] * [[А. У. Даманаў]] * [[Л. П. Данелія]] * [[Ю. А. Дзееў]] * [[В. В. Дзёмкіна]] * [[В. К. Дубрава]] * [[М. К. Дубрава]] * [[У. А. Еўіухоў]] * [[М. П. Жабінская]] * [[В. І. Жук]] * [[У. М. Жук]] * [[У. У. Іваноў]] * [[В. З. Кавалеўскі]] * [[І. У. Казак]] * [[А. М. Каласенцава]] * [[В. В. Камароў]] * [[Ю. А. Карачун]] * [[В. К. Касцючэнка]] * [[У. У. Качан]] * [[І. І. Кузняцова]] * [[С. У. Кузьмічоў]] * [[К. М. Куксо]] * [[Т. М. Курачыцкая]] * [[Н. У. Кухарэнка]] * [[М. Я. Латушка]] * [[С. В. Ліфанаў]] * [[С. А. Логвін]] * [[У. А. Лукашык]] * [[А. П. Лучыновіч]] * [[Ю. Г. Макараў]] * [[У. А. Малахаў]] * [[І. В. Малеціна]] * [[Н. В. Маліноўская]] * [[А. А. Мацюціэўская]] * [[У. І. Мелехаў]] * [[Л. Ю. Міньковіч]] * [[А. І. Непачаловіч]] * [[Ю. М. Несцярук]] * [[А. Р. Ойстрах]] * [[А. А. Панцюк-Жукоўскі]] * [[У. У. Папсуеў]] * [[В. Г. Паўлавец]] * [[Л. Л. Пуцейка]] * [[С. М. Пчалінцаў]] * [[Т. А. Пятроўская]] * [[К. С. Ракіцкі]] * [[У. П. Рамейка]] * [[В. В. Распопаў]] * [[Н. А. Рачкоўская]] * [[Л. М. Рацько]] * [[Л. А. Рыжкоўскі]] * [[Э. Г. Рымаровіч]] * [[Г. Г. Сакапоў-Кубай]] * [[Л. У. Салодкіна]] * [[С. С. Свістуновіч]] * [[Галіна Міхайлаўна Сіверцава|Г. М. Сіверцава]] * [[А. А. Скавародка]] * [[А. П. Ступень]] * [[У. І. Сытчанка]] * [[В. А. Трыгубовіч]] * [[І. І. Уладычык]] * [[А. М. Фралянкоў]] * [[У. П. Хадаровіч]] * [[Ф. І. Хамініч]] * [[К. У. Хацяноўскі]] * [[Я. І. Хайрулін]] * [[В. В. Хмялеўскі]] * [[В. В. Ціханавец]] * [[М. М. Цудзік]] * [[Ю. С. Чарняк]] * [[Р. П. Часнова]] * [[Г. Л. Чысцякова]] * [[К. П. Шаранговіч]] * [[А. К. Шастоўская]] * [[Л. Л. Шчамялёва]] * [[А. С. Шыёнак]] * [[В. С. Юзвук]] * [[В. М. Юркоў]] * [[В. І. Янушкевіч]] == 1989 == * [[А. Б. Александровіч]] * [[А. В. Александровіч]] * [[Л. Б. Алімаў]] * [[К. Г. Асадаў]] * [[С. В. Асоскаў]] * [[М. І. Астапенка]] * [[А. К. Баглай]] * [[М. А. Бакуменка]] * [[М. І. Басаў]] * [[Л. Б. Бортнік]] * [[М. В. Бязберды]] * [[Н. А. Валынец]] * [[Р. У. Галаватая]] * [[У. В. Ганжа]] * [[Л. У. Гоманаў]] * [[Л. І. Грыцэнка]] * [[А. Я. Грэсь]] * [[І. М. Данілава]] * [[А. М. Дваронін]] * [[Л. І. Захадзячэнка]] * [[Я. П. Зельская]] * [[Г. А. Зельскі]] * [[Р. М. Іваноў]] * [[У. К. Казакоў]] * [[У. П. Кароткі]] * [[Р. І. Кійко]] * [[І. А. Кісялеўскі]] * [[С. Б. Кічко]] * [[Р. П. Кпімковіч]] * [[М. Н. Кляцкоў]] * [[Г. А. Кобрын]] * [[А. Дз. Кудраўцава]] * [[А. П. Кузняцоў]] * [[Г. П. Лебедзеў]] * [[Я. І. Ліс]] * [[У. М. Лосеў]] * [[А. У. Лось]] * [[П. Дз. Лук’яненка]] * [[У. Б. Максімаў]] * [[Р. Л. Малышаў]] * [[У. П. Масленікаў]] * [[А. К. Мароз]] * [[Дз. Р. Маслій]] * [[В. А. Мядзвецкі]] * [[І. І. Надашкевіч]] * [[Л. І. Пакульніцкі]] * [[В. А. Папікарпава]] * [[А. С. Петрыканец]] * [[Я. Б. Пуставой]] * [[М. Ю. Пюке]] * [[М. С. Ржавуцкі]] * [[Б. Ф. Рэпін]] * [[Н. Я. Сакалова]] * [[Г. У. Саламянка]] * [[Я. П. Саламянка]] * [[Р. С. Салаўёва]] * [[Л. М. Салаўёў]] * [[Г. М. Сідарэвіч]] * [[В. Дз. Ціханава]] * [[Я. І. Ціханаў]] * [[К. Я. Цюрына]] * [[С. В. Цярэнцьева]] * [[В. І. Чарняк]] * [[Н. А. Чорнагалова]] * [[А. П. Чудзін]] * [[У. А. Шапяпевіч]] * [[В. Ф. Шкаруба]] * [[М. Л. Шкробат]] * [[Я. Ф. Шунейка]] * [[А. І. Шчаслівая]] * [[М. П. Шышлоў]] * [[А. К. Юрашкевіч]] * [[С. М. Янкоўскі]] * [[П. В. Янушкевіч]] * [[Н. А. Яўглеўская]] == 1990 == * [[В. А. Андросаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч|М. М. Андруковіч]] * [[Т. В. Арасланава]] * [[А. П. Багустаў]] * [[М. Ф. Барздыка]] * [[І. І. Бокій]] * [[М. В. Бякеева]] * [[К. Г. Вашчанка]] * [[А. Б. Высоцкі]] * [[Л. Б. Гандыш]] * [[У. І. Ганчарук]] * [[І. П. Ганяеў]] * [[Т. В. Гардашнікава]] * [[Г. В. Говар]] * [[В. А. Губараў]] * [[С. Л. Гумілеўскі]] * [[А. Ф. Гуршчанкова]] * [[А. І. Дасужаў]] * [[В. П. Дземянчук]] * [[Ф. М. Драгун]] * [[М. А. Драненка]] * [[А. В. Дранец]] * [[В. Г. Дубовік]] * [[А. Г. Задорын]] * [[Р. Л. Заслонаў]] * [[В. У. Іванькова]] * [[У. П. Ісачанка]] * [[А. Ю. Кажаноўскі]] * [[М. П. Канцавой]] * [[В. І. Каралёў]] * [[І. А. Кашкурэвіч]] * [[Ф. А. Кашкурэвіч]] * [[А. А. Квяткоўскі]] * [[Л. Г. Кір’янаў]] * [[С. Я. Клімчук]] * [[Я. А. Колчаў]] * [[С. А. Кузьмар]] * [[С. С. Курашова]] * [[А. І. Ладзісаў]] * [[І. І. Лісіца]] * [[А. У. Лось]] * [[П. І. Лук]] * [[В. У. Лямачка]] * [[С. А. Малішэўскі]] * [[А. В. Масейкаў]] * [[У. У. Мехавіч]] * [[Г. М. Міхайлава]] * [[В. Ф. Міхайлоўскі]] * [[В. А. Міхайлюк]] * [[Г. М. Міхейчык]] * [[В. П. Мурашка]] * [[Я. С. Мусінская]] * [[А. М. Назаранка]] * [[П. М. Назаранка]] * [[У. П. Напрэенка]] * [[А. П. Новік]] * [[П. А. Новікаў]] * [[М. П. НяхайЧык]] * [[М. Ф. Образаў]] * [[Я. Г. Панамарэнка]] * [[А. Р. Папоў]] * [[У. М. Рубцоў]] * [[Т. А. Рудэнка]] * [[Ю. В. Рудэнка]] * [[Л. Г. Русава]] * [[В. К. Рускевіч]] * [[Л. І. Сакалоў]] * [[С. К. Сенчанка]] * [[А. І. Сеслікава]] * [[В. Я. Сіверцаў]] * [[А. М. Смаляк]] * [[С. У. Стальмашонак]] * [[А. І. Судар]] * [[Дз. А. Сурскі]] * [[А. Я. Сямёнава]] * [[У. П. Табушаў]] * [[М. І. Таранда]] * [[Э. С. Трыкоза]] * [[С. А. Цімохаў]] * [[Т. М. Чуглазава]] * [[У. Дз. Шапо]] * [[М. Ф. Шкляраў]] * [[В. М. Ярэська]] == 1991 == * [[М. І. Агафонаў]] * [[А. А. Алонцаў]] * [[У. І. Асіповіч]] * [[А. А. Бараноўская]] * [[П. П. Бондар]] * [[К. Г. Гаджыеў]] * [[Г. Дз. Герасімава]] * [[В. А. Герасімаў]] * [[М. С. Гіргель]] * [[Л. М. Гоманаў]] * [[М. А. Гугнін]] * [[У. У. Дзядзюля]] * [[Л. А. Доўбаш]] * [[М. М. Дундзін]] * [[В. П. Дураў]] * [[Л. М. Зуева]] * [[В. А. Ільіна-Загнетава]] * [[В. Я. Кавальчук]] * [[В. М. Калацэй]] * [[В. І. Камлюк]] * [[У. М. Каралькоў]] * [[А. Ф. Карпан]] * [[Г. М. Конанава]] * [[А. У. Крошкін]] * [[А. В. Крылоў]] * [[А. У. Кукоўскі]] * [[В. Р. Ландарскі]] * [[А. П. Лапшын]] * [[В. Р. Лук’яненка]] * [[Т. І. Отчык]] * [[У. І. Панцялееў]] * [[Т. І. Паўлючук]] * [[А. Р. Пашкевіч]] * [[Л. В. Прошчанка]] * [[А. М. Пушкін]] * [[В. І. Ражко]] * [[І. В. Рымашэўскі]] * [[У. І. Рынкевіч]] * [[І. Г. Савін]] * [[А. А. Сальнікаў]] * [[В. С. Стасевіч]] * [[Г. Х. Стасевіч]] * [[А. С. Суша]] * [[У. Б. Сушкевіч]] * [[І. В. Сямека]] * [[Г. Л. Танковіч]] * [[П. Б. Урублеўскі]] * [[А. І. Фяцісава]] * [[Г. С. Хінко-Янушкевіч]] * [[С. Г. Харашаўцаў]] * [[У. Ц. Хмызнікаў]] * [[І. В. Хоміч]] * [[В. В. Чукін]] * [[В. У. Шоба]] * [[Л. С. Шчасная]] * [[У. І. Шчэрбін]] == 1993 == * [[С. Л. Абрамовіч]] * [[В. М. Ажпрэіі]] * [[В. В. Аржанухіна]] * [[Г. М. Бараноўская]] * [[М. І. Барбарчык]] * [[А. С. Бычкоўскі]] * [[А. В. Васілевіч]] * [[Г. С. Васільева]] * [[В. В. Васільеў]] * [[А. Л. Верашчагін]] * [[В. Р. Віткоўская]] * [[У. І. Гавазюк]] * [[У. В. Гладкевіч]] * [[М. Г. Голубева]] * [[П. Л. Гонта]] * [[А. У. Грыбава]] * [[У. У. Дамнянкоў]] * [[У. К. Даўшэвіч]] * [[У. А. Дзіўніч]] * [[Анатоль Яфімавіч Дзянісьеў|А. Я. Дзянісьеў]] * [[У. І. Жбанаў]] * [[Л. В. Журавовіч]] * [[Ю. І. Казакоў]] * [[Ю. М. Каралевіч]] * [[А. М. Каструкоў]] * [[А. В. Кошалеў]] * [[А. У. Кулін]] * [[Г. С. Лойка]] * [[Л. М. Лук’янцаў]] * [[В. К. Лябедка]] * [[Э. Г. Малішэўская]] * [[Г. В. Матусевіч]] * [[А. І. Мірончык]] * [[В. Е. Несцярэнка]] * [[Ю. М. Падолін]] * [[М. Р. Панічэўскі]] * [[Ю. А. Платонаў]] * [[А. М. Пятроў]] * [[В. У. Рабчонак]] * [[М. С. Ракіцкене]] * [[Мікола Рыжы|М. Дз. Рыжы]] * [[В. С. Сідарава]] * [[А. Дз. Слуцкі]] * [[В. П. Сташчанюк]] * [[В. С. Сямашка]] * [[Э. Р. Сямёнава]] * [[Б. А. Сямілетаў]] * [[Г. П. Сянькоўскі]] * [[І. В. Тапілін]] * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў|М. І. Ткачоў]] * [[Ю. І. Хілько]] * [[В. В. Шамшур]] * [[Р. В. Шараеў]] * [[Р. Ф. Шаура]] * [[С. К. Швайбовіч]] * [[У. Ф. Швайбовіч]] * [[І. М. Шкуратаў]] * [[В. І. Шчасны]] == 1994 == * [[А. Я. Агафонава-Шох]] * [[А. Б. Аракчэева]] * [[А. І. Атраховіч]] * [[Г. Я. Балаш]] * [[А. Р. Баргашэвіч]] * [[Т. У. Батакова-Мацвеенка]] * [[М. Г. Бацюкова]] * [[В. М. Блінцова]] * [[А. І. Бяляўскі]] * [[Н. С. Варламава]] * [[Г. А. Выгонная]] * [[Дз. М. Вымаркава]] * [[І. І. Генаў]] * [[М. В. Грук]] * [[Л. М. Гурбо]] * [[Л. М. Густава]] * [[С. У. Даманава]] * [[В. Я. Данчук]] * [[А. А. Дзяшко]] * [[Н. М. Залозная]] * [[П. В. Зарэцкі]] * [[Б. У. Караванаў]] * [[М. І. Кебец]] * [[Р. І. Кірдзей]] * [[М. Б. Князева]] * [[М. К. Канькоў]] * [[М. П. Кулеш]] * [[С. А. Лагуновіч-Чарэпка]] * [[А. П. Лубнеўскі]] * [[Б. М. Малахаў]] * [[Т. Дз. Пясецкая]] * [[А. В. Раеўскі]] * [[Л. В. Раманоўскі]] * [[А. Г. І. Сакалоў]] * [[В. А. Санкова]] * [[Дз. У. Сарока]] * [[М. У. Сенькін]] * [[Ю. П. Сергіенка]] * [[І. В. Сміціенка]] * [[Г. Ф. Сурма]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Сухамлінаў|Г. У. Сухамлінаў]] * [[Ігар Уладзіміравіч Уласаў|І. У. Уласаў]] * [[А. Я. Фядусь]] * [[А. М. Хвісевіч]] * [[В. І. Хмыз]] * [[І. М. Ц. Шын]] * [[Г. Р. Чысты]] * [[А. Б. Шаліма]] * [[У. У. Шаркоў]] * [[С. С. Шафрановіч]] * [[М. В. Шматава]] * [[А. К. Шостак]] * [[Ю. У. Якавенка]] == 1995 == * [[І. В. Андрасюк]] * [[В. В. Антановіч]] * [[У. Я. Ануфрыеў]] * [[H. М. Апіёк]] * [[В. І. Баранаў]] * [[А. Я. Белы]] * [[Э. У. Бубашкіна]] * [[Я. Я. Бусел]] * [[Р. П. Вашкевіч]] * [[В. М. Велігжанін]] * [[А. Дз. Вярбіцкі]] * [[І. В. Грыгарышына]] * [[С. Ф. Давідовіч]] * [[В. Л. Доўнар]] * [[А. Г. Дулуб]] * [[В. К. Жыхараў]] * [[М. Р. Залатуха]] * [[І. С. Засімовіч]] * [[Дз. А. Зяньковіч]] * [[А. С. Ізаітка]] * [[М. М. Інькоў]] * [[К. К. Калодзіч]] * [[А. В. Канавалаў]] * [[Т. І. Карэлкіна]] * [[Р. Ф. Клікушын]] * [[М. Л. Круглікава]] * [[А. Р. Купрыянаў]] * [[Ф. С. Ладуцька]] * [[У. А. Ламейка]] * [[Н. С. Лісоўская]] * [[І. В. Лыскавец]] * [[А. А. Люцко]] * [[М. В. Ляўковіч]] * [[А. А. Ляшчынскі]] * [[В. У. Магучы]] * [[Ю. І. Маліноўскі]] * [[А. У. Маяярэвіч]] * [[А. А. Міхайлаў]] * [[І. С. Мойгіс]] * [[М. У. Несцярук]] * [[У. У. Няфёд]] * [[У. А. Осіпаў]] * [[В. П. Пакаташкін]] * [[І. Дз. Папоў]] * [[С. П. Прывада]] * [[Ю. Ф. Пятроў]] * [[У. В. Ракіцкі]] * [[С. Л. Рыжыкава]] * [[Ф. А. Сарока]] * [[У. П. Свентахоўскі]] * [[К. У. Селіханаў]] * [[Г. А. Скабіцкі]] * [[А. А. Стралкоў]] * [[А. Б. Сувораў]] * [[Л. Ю. Сцефановіч]] * [[Л. І. Талбузін]] * [[Т. І. Хвайніцкая]] * [[Б. Я. Хесін]] * [[Л. С. Хоміч]] * [[В. М. Целеш]] * [[У. А. Ціханаў]] * [[І. М. Чумакоў]] * [[Г. В. Шапялевіч]] * [[А. С. Шомаў]] * [[М. А. Шулякоўскі]] * [[Н. І. Шчасная]] * [[А. В. Юр’ева]] * [[Л. П. Яшэнка]] == 1996 == * [[Я. П. Адзіночанка]] * [[І. В. Алісевіч]] * [[С. Т. Асапрылка]] * [[А. Я. Бур’як]] * [[А. М. Варвашэня]] * [[А. А. Велікжанін]] * [[А. М. Волкаў]] * [[І. У. Голубеў]] * [[П. Б. Грывусевіч]] * [[А. М. Грышкевіч]] * [[Н. М. Гурло]] * [[А. В. Даманаў]] * [[І. І. Данільчанка]] * [[А. М. Дзямідаў]] * [[Л. А. Елісееў]] * [[І. Л. Жук]] * [[Б. Г. Іваноў]] * [[С. В. Іванцоў]] * [[У. А. Канцадайлаў]] * [[А. А. Карповіч]] * [[А. І. Карповіч]] * [[В. А. Каўшырка]] * [[П. А. Кірылін]] * [[Г. А. Кірыловіч]] * [[В. Ф. Крук]] * [[Дз. А. Кузняцоў]] * [[І. В. Леантовіч]] * [[З. А. Луцэвіч]] * [[А. І. Лышчык]] * [[В. М. Мартынчук]] * [[В. С. Маршак]] * [[А. І. Марышаў]] * [[П. І. Мураўчук]] * [[С. Г. Наздрын-Платніцкая]] * [[А. П. Новікаў]] * [[М. М. Паграноўскі]] * [[А. М. Падалінскі]] * [[П. В. Прохараў]] * [[Л. І. Радзевіч]] * [[І. К. Радкевіч]] * [[Р. М. Раманка]] * [[Дз. М. Раманюк]] * [[П. Дз. Русак]] * [[С. В. Рымашэўскі]] * [[А. М. Сільвановіч]] * [[Б. М. Смольскі]] * [[І. Г. Стальная]] * [[С. П. Статкоўская]] * [[Ю. Л. Сухаў]] * [[Г. А. Фалей]] * [[Г. А. Фатыхава]] * [[А. А. Чміль]] * [[А. І. Чыгрын]] * [[Ж. К. Чыстая]] * [[А. М. Шабалтас]] * [[А. Г. Шлегель-Лавецкая]] * [[Ж. А. Шыдлоўская]] * [[Т. В. Юркевіч]] * [[А. У. Яснова]] == 1997 == * [[Ю. М. Алісевіч]] * [[Ю. Г. Анушка]] * [[Х. Г. Асадулаеў]] * [[В. Р. Асіпенка]] * [[П. С. Багданаў]] * [[А. У. Басалыга]] * [[Т. Дз. Беразоўская]] * [[У. А. Бірыцкі]] * [[В. К. Бондараў]] * [[В. А. Борзды]] * [[К. Л. Бяляева]] * [[Р. Л. Газаранц]] * [[І. Л. Гардзіёнак]] * [[В. М. Гардзіёнак-Кірэева]] * [[Н. М. Гарчанюк]] * [[У. Я. Голубеў]] * [[В. В. Даноўскі]] * [[А. Л. Дударэнка]] * [[А. І. Жалудко]] * [[А. П. Жураўлёў]] * [[Ю. І. Івашкевіч]] * [[І. Л. Каваленка]] * [[Н. У. Кавалёва]] * [[А. Д. Кастагрыз]] * [[А. К. Касцючэнка]] * [[М. У. Кухарэнка]] * [[Т. Ю. Лактаева]] * [[Г. А. Лаўрэцкі]] * [[У. І. Лісавенка]] * [[І. В. Магучая]] * [[І. А. Марачкін]] * [[Н. П. Марчанка]] * [[А. П. Махніст]] * [[Ю. В. Мацко]] * [[Л. І. Мельнікаў]] * [[А. В. Мірскі]] * [[В. В. Мурашка]] (Мурашова) * [[Л. Л. Мядзведскі]] * [[І. М. Мятліцкая]] * [[П. К. Паршын]] * [[Ю. В. Пашкуць]] * [[А. С. Плячкоў]] * [[Т. С. Радзівілка]] * [[Н. М. Сакалова-Кубай]] * [[У. У. Сарока]] * [[А. В. Свірьшзенка]] * [[Т. А. Сіплевіч]] * [[А. Г. Сіцько]] * [[В. А. Татарнікава-Панок]] * [[П. Ю. Татарнікаў]] * [[Ю. І. Татарнікаў]] * [[Л. В. Трацэўскі]] * [[У. Дз. Тулупаў]] * [[А. У. Фалей]] * [[А. І. Фядотаў]] * [[А. Л. Шароін]] * [[І. У. Шкіра]] * [[В. Р. Шрамякоў]] * [[І. В. Ягораў]] * [[А. В. Ярмоленка]] == 1998 == * [[Я. Н. Ражкоў]] * [[Васіль Іларыёнавіч Ясюк|В. І. Ясюк]] == 1999 == * [[М. А. Арасланаў]] * [[П. І. Асмакоўскі]] * [[А. А. Асташоў]] * [[Н. М. Богдан]] * [[І. М. Бяспалаў]] * [[Т. В. Габрусь]] * [[А. А. Грыгор’еў]] * [[Ф. С. Грыг’ян]] * [[В. Г. Грыцаева]] * [[С. П. Гусельцаў]] * [[Г. П. Драздоў]] * [[А. Э. Духоўнікаў]] * [[М. У. Загранічны]] * [[Н. В. Зелянко]] * [[У. У. Кандрусевіч]] * [[Т. С. Карака]] * [[Л. М. Кірьшава]] * [[І. М. Козел]] * [[А. П. Колас]] * [[М. М. Колас]] * [[В. К. Копач]] * [[М. М. Крукаў]] * [[В. Г. Крупянкова]] * [[У. Э. Лавецкі]] * [[В. В. Лагоўскі]] * [[Б. Ч. Лазарэвіч]] * [[Я. А. Ларчанка]] * [[Т. П. Лісіца]] * [[Л. А. Макатун]] * [[І. Б. Маланаў]] * [[Н. Л. Марчанка]] * [[Р. В. Мяжуеў]] * [[В. М. Нікалаеў]] * [[В. М. Нуднаў]] * [[А. Л. Нядзелька]] * [[А. Я. Няхайчык]] * [[Ж. Я. Няхайчык]] * [[Г. С. Панамароў]] * [[У. М. Панамароў]] * [[А. Ц. Пушкар]] * [[Ю. Л. Рыжыкаў]] * [[А. В. Сандрыгайла]] * [[В. В. Саўчанка]] * [[В. Я. Семянько]] * [[Л. А. Сідзельнікава]] * [[В. А. Смоляр]] * [[Дз. М. Сурыновіч]] * [[Г. І. Сямікашава]] * [[А. Р. Сяргеева]] * [[Л. М. Тарабука]] * [[А. В. Томка]] * [[А. А. Фалей]] * [[К. У. Харанека]] * [[В. К. Цімафееў]] * [[М. Л. Цыбульскі]] * [[Т. А. Чарнышова]] * [[А. У. Шапо]] * [[А. П. Шарыпа]] * [[С. Л. Шэмет]] * [[А. Я. Шыбнёў]] * [[Р. І. Яновіч]] == 2000 == * [[А. М. Алебастраў]] * [[К. М. Андруковіч]] * [[М. М. Асауляк]] * [[У. А. Афанасьеў]] * [[С. І. Бышнёў]] * [[Л. Ф. Валасюк]] * [[Ю. В. Валынец]] * [[А. М. Гайдуковіч]] * [[Г. В. Горава]] * [[У. М. Грыцкевіч]] * [[С. М. Дзенісенка]] * [[Т. У. Дзянісава]] * [[В. В. Ерамееў]] * [[М. С. Забіран]] * [[В. Ф. Калясінскі]] * [[П. У. Кандрусевіч]] * [[Ж. А. Капуснікава]] * [[Т. В. Капыльская]] * [[С. У. Кастрыца]] * [[А. А. Касцючэнка]] * [[У. Э. Кірэенка]] * [[Я. Л. Кір’янаў]] * [[У. А. Клімушка]] * [[І. Р. Кныш]] * [[Ю. М. Козел]] * [[Ю. Г. Крупянкоў]] * [[А. С. Кухараў]] * [[В. М. Лазоўскі]] * [[А. Я. Мацвеенка]] * [[Дз. М. Мохаў]] * [[І. І. Мядзведзеў]] * [[В. В. Нікішына]] * [[У. М. Пахаўцоў]] * [[А. М. Пікулік]] * [[В. П. Раманоўская]] * [[А. У. Савіч]] * [[Н. А. Сардарава]] * [[М. П. Свістуноў]] * [[У. П. Тамашэвіч]] * [[В. В. Угрыновіч]] * [[А. А. Хараберуш]] * [[В. П. Храмцэвіч]] * [[В. І. Цэхановіч]] * [[С. В. Чарановіч]] * [[Н. В. Шаранговіч]] * [[І. Г. Шчасная]] == 2003 == * [[А. В. Ананьеў]] * [[М. М. Андрэеў]] * [[Г. Б. Банцэвіч]] * [[С. А. Баранкоўская]] * [[В. У. Бялоў]] * [[М. А. Бычкоўскі]] * [[П. У. Вайніцкі]] * [[А. А. Вараб’ёў (скульптар)|А. А. Вараб’ёў]] * [[І. І. Герновіч]] * [[У. І. Гладкоў]] * [[І. Г. Дзёміна]] * [[А. В. Дзмітрыеў]] * [[В. А. Дубінка]] * [[А. М. Жгун]] * [[П. В. Жураўлёў]] * [[Н. Р. Жыгамонт]] * [[Д. А. Іваноўская]] * [[В. М. Каваленчыкава]] * [[І. Г. Касабука]] * [[С. М. Катранкоў]] * [[А. І. Козел]] * [[Г. Б. Козел]] * [[А. У. Косікаў]] * [[І. М. Котава]] * [[А. М. Краўчанка]] * [[І. У. Кустава]] * [[Б. Г. Лалыка]] * [[А. С. Ларына]] * [[Л. Я. Ліхадзед]] * [[В. І. Лузан]] * [[А. В. Ляпкіна]] * [[В. Я. Матусевіч]] * [[В. Дз. Мацкевіч]] * [[А. М. Меранкоў]] * [[Дз. В. Міхайлоўскі]] * [[Р. М. Найдзен]] * [[Л. Дз. Налівайка]] * [[Л. Я. Нішчык]] * [[А. В. Обадава]] * [[К. Ю. Палякова]] * [[І. Дз. Парфянкоў]] * [[Н. І. Піневіч]] * [[У. А. Піпін]] * [[Т. А. Піскун]] * [[Ю. У. Платонаў]] * [[В. М. Позняк]] * [[В. Я. Рачкоўскі]] * [[В. М. Ржавуцкі]] * [[А. А. Рыбчынскі]] * [[А. М. Сарокін]] * [[І. М. Скварцова]] * [[Н. В. Смаляк]] * [[Д. В. Сумарава-Копач]] * [[А. А. Суркоў]] * [[І. П. Хруцкі]] * [[Т. Дз. Царова]] * [[Р. М. Цімохава]] * [[С. М. Чэпік]] * [[Дз. А. Шастапалаў]] * [[А. Дз. Шапашнікава]] * [[А. В. Шычко]] * [[Ф. А. Ястраб]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14|Саюз мастакоў Беларусі}} * {{крыніцы/БЭ|18-1|Саюз мастакоў Беларусі}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў| ]] 4gzyfvn4zt60lkfbh66ga2vyi7lbkgs 5176751 5176749 2026-08-06T20:16:08Z Bk1949 50943 /* 1967 */ 5176751 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} == 1940 == * [[З. І. Азгур]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|А. М. Арлоў]] * [[І. В. Ахрэмчык]] * [[А. А. Бембель]] * [[А. М. Бразер]] * [[Г. С. Віер]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]] * [[П. Н. Гаўрыленка]] * [[І. Р. Гембіцкі]] * [[Д. П. Генін]] * [[А. К. Глебаў]] * [[А. В. Грубэ]] * [[М. І. Гусеў]] * [[І. А. Давідовіч]] * [[М. В. Дучыц]] * [[А. І. Жораў]] * [[Я. А. Зайцаў]] * [[Г. М. Ізергіна]] * [[К. М. Касмачоў]] * [[М. А. Керзін]] * [[Я. Я. Красоўскі]] * [[Л. Ю. Кроль]] * [[У. М. Кудрэвіч]] * [[Л. М. Лейтман]] * [[А. П. Мазалёў]] * [[Б. Я. Малкін]] * [[М. І. Манасзон]] * [[А. П. Марыкс]] * [[І. І. Мільчын]] * [[З. І. Мірынгоф]] * [[Ш. В. Пікус]] * [[А. М. Тычына]] * [[У. Я. Хрусталёў]] * [[Я. М. Ціхановіч]] * [[А. М. Шаўчэнка]] == 1945 == * [[Л. С. Бойка]] * [[Г. Ф. Бржазоўскі]] * [[А. В. Волкаў]] * [[А. С. Каржанеўскі]] * [[А. М. Кох]] * [[Р. У. Кудрэвіч]] * [[М. П. Міхалап]] * [[С. Р. Раманаў]] * [[І. А. Салавей]] * [[М. П. Станюта]] * [[У. П. Сухаверхаў]] * [[А. А. Ус]] * [[В. М. Ціхановіч]] * [[А. Дз. Шыбнёў]] == 1946 == * [[Г. Г. Азгур]] * [[М. З. Беляніцкі]] * [[А. С. Гугель]] * [[В. К. Дзежыц]] * [[В. А. Дзядок]] * [[Б. Ф. Звінагродскі]] * [[С. П. Каткоў]] * [[Дз. М. Красільнікаў]] * [[А. І. Кроль]] * [[С. Дз. Лі]] * [[Х. М. Ліўшыц]] * [[С. Д. Палеес]] * [[З. С. Паўлоўскі]] * [[Т. Я. Разіна]] * [[Л. С. Ран]] * [[М. К. Сеўрук]] * [[М. Л. Тарасікаў]] * [[М. М. Філіповіч]] * [[І. М. Хозераў]] * [[В. К. Цвірка]] == 1947 == * [[М. Дз. Чураба]] == 1948 == * [[С. І. Селіханаў]] == 1949 == * [[С. А. Адашкевіч]] * [[С. А. Андруховіч]] * [[М. А. Блішч]] * [[Н. М. Воранаў]] * [[Н. І. Галоўчанка]] * [[П. А. Данелія]] * [[В. І. Ждан]] * [[В. К. Жолтак]] * [[К. І. Максімцоў]] * [[П. В. Масленікаў]] * [[Д. М. Парахня]] * [[П. М. Раманоўскі]] * [[І. Я. Фяцісаў]] * [[П. М. Явіч]] == 1950 == * [[П. М. Герасімовіч]] * [[Ф. І. Дарашэвіч]] == 1951 == * [[П. К. Белавусаў]] * [[А. М. Заспіцкі]] * [[В. У. Палійчук]] == 1952 == * [[Е. М. Ганкін]] * [[І. В. Пушкоў]] == 1953 == * [[Я. Дз. Нікалаеў]] == 1954 == * [[М. Л. Бельскі]] * [[А. Б. Грыгар’янц]] * [[М. Ц. Гуціеў]] == 1955 == * [[П. П. Нікіфараў]] == 1956 == * [[H. П. Варвановіч]] * [[С. П. Герус]] * [[М. В. Гурло]] * [[П. С. Дурчын]] * [[В. Ф. Казачэнка]] * [[П. С. Крахалёў]] * [[А. Р. Курачкін]] * [[А. А. Малішэўскі]] * [[У. А. Мінейка]] * [[В. М. Савіцкі]] * [[У. Ф. Сокалаў]] * [[А. С. Шкляр]] == 1957 == * [[А. С. Бархаткоў]] * [[І. М. Глебаў]] * [[Л. Г. Ліхтаровіч]] * [[А. А. Паслядовіч]] * [[Я. І. Раздзялоўская]] * [[Я. М. Харытоненка]] == 1958 == * [[У. П. Белавусаў]] * [[І. С. Дмухайла]] * [[А. С. Казлоўскі]] * [[У. І. Кухараў]] * [[В. Б. Папоў]] * [[Я. А. Печкін]] * [[М. А. Савіцкі]] * [[І. Б. Элентух]] == 1959 == * [[І. М. Басаў]] * [[А. І. Вайнштэйн]] * [[М. Х. Даўгяла]] * [[К. І. Завіша]] * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскі]] * [[У. А. Дагун]] * [[Юзаф Вульфавіч Пучынскі|Ю. В. Пучынскі]] * [[І. Дз. Рудчык]] * [[І. А. Санін]] * [[У. І. Стальмашонак]] == 1960 == * [[М. А. Аўчыннікаў]] * [[В. А. Грамыка]] * [[М. В. Данцыг]] * [[А. М. Кашкурэвіч]] * [[М. Я. Лісоўскі]] * [[Алег Вікенцьевіч Луцэвіч|А. В. Луцэвіч]] * [[І. І. Пешкур]] * [[І. Н. Стасевіч]] * [[Г. І. Чарняўскі]] * [[В. К. Шыкін]] * [[І. М. Елатомцава]] == 1961 == * [[Г. Х. Вашчанка]] * [[В. В. Галубовіч]] * [[Ф. Ф. Зільберт]] * [[Т. Дз. Ігнаценка]] * [[П. В. Калінін]] * [[І. В. Карасёў]] * [[В. М. Міхеева]] * [[Ф. І. Мохаўцаў]] * [[Г. І. Мурамцаў]] * [[В. В. Мурашоў]] * [[Г. Г. Паплаўскі]] * [[Н. Я. Паслаўская]] * [[І. П. Харламаў]] * [[А. М. Чуркін]] * [[М. П. Чэпік]] * [[А. І. Шахновіч]] == 1962 == * [[А. В. Аладава]] * [[А. А. Анікейчык]] * [[В. А. Баравік]] * [[С. М. Вакар]] * [[Б. А. Забораў]] (да 1979) * [[Б. У. Івонцьеў]] * [[Г. А. Ісаевіч]] * [[Фрына Львоўна Лейтман|Ф. Л. Лейтман]] * [[І. Я. Маслан]] * [[У. Н. Папсуеў]] * [[Янка Раманоўскі|І. Ю. Раманоўскі]] * [[М. М. Федарэнка]] == 1963 == * [[А. А. Бялова]] * [[Міхаіл Веніямінавіч Бяляеў|М. В. Бяляеў]] * [[М. В. Бярковіч]] * [[В. І. Васільеў]] * [[М. С. Гугель]] * [[М. К. Казакевіч]] * [[А. Г. Лось]] * [[М. Ф. Навіцкі]] * [[І. В. Назімава]] * [[У. М. Пасюкевіч]] * [[В. З. Ражкоў]] * [[А. К. Сапетка]] * [[В. І. Сахненка]] * [[М. А. Шарэнка]] * [[В. С. Ягораў]] == 1964 == * [[А. І. Абрамава]] * [[У. І. Ананька]] * [[Б. У. Аракчэеў]] * [[Ф. М. Бараноўскі]] * [[І. І. Белановіч]] * [[Р. С. Ганцэвіч]] * [[В. Г. Гаўрылаў]] * [[В. І. Грос]] * [[Л. М. Гумілеўскі]] * [[Л. Н. Дробаў]] * [[М. Р. Залозны]] * [[А. М. Замай]] * [[Л. П. Замах]] * [[Л. К. Ізмайлава]] * [[Б. А. Кірыленка]] * [[А. М. Кішчанка]] * [[В. Г. Кубараў]] * [[Эдуард Станіслававіч Куфко|Э. С. Куфко]] * [[А. Г. Левітан]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Мурахвер|У. С. Мурахвер]] * [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Л. М. Мягкова]] * [[М. Я. Навумаў]] * [[І. У. Немагай]] * [[Я. Р. Новікаў]] * [[Б. А. Няпомняшчы]] * [[Я. П. Пакаташкін]] * [[Л. М. Пакаташкіна]] * [[В. С. Пратасеня]] * [[І. І. Радунскі]] * [[І. П. Рэй]] * [[М. З. Савіцкая]] * [[У. С. Садзін]] * [[А. Ф. Сямілетаў]] * [[А. І. Таўкач]] * [[І. Ц. Ціханаў]] * [[Л. Дз. Шчамялёў]] * [[В. Ф. Ярмоленка]] == 1965 == * [[Дз. І. Алейнік]] * [[Ю. П. Альбіцкі]] * [[Ф. І. Анісовіч]] * [[Г. І. Барышаў]] * [[Ю. А. Булычоў]] * [[Р. А. Віткоўскі]] * [[А. Дз. Дзям’янаў]] * [[М. М. Зялёнкін]] * [[Я. С. Кулік]] * [[Б. М. Кузьмічоў]] * [[І. Я. Міско]] * [[М. С. Палянкоў]] * [[В. І. Ральцэвіч]] * [[В. М. Сабалеўскі]] * [[К. М. Саломка]] == 1966 == * [[А. А. Агафоненка]] * [[А. Л. Анісовіч]] * [[Б. Ф. Герлаван]] * [[У. А. Дамарад]] * [[Л. П. Дубар]] * [[А. Р. Захараў]] * [[М. С. Кірылаў]] * [[М. М. Куйчык]] * [[І. В. Мядзведзеў]] * [[Г. С. Осіпава]] * [[А. І. Осіпаў]] * [[П. П. Пагодзін]] * [[І. М. Паньшына]] * [[Н. М. Паплаўская]] * [[Т. М. Паражняк]] * [[М. Ф. Рыбалкіна]] * [[М. А. Рыжанкоў]] * [[А. А. Салаўёў]] * [[А. А. Сурскі]] * [[В. М. Ткачук]] * [[Леанід Ісідоравіч Шакінка|Л. І. Шакінка]] * [[Н. І. Шчасная]] == 1967 == * [[Л. П. Асецкі]] * [[Л. М. Асядоўскі]] * [[Л. Я. Багданаў]] * [[Л. Ц. Баразна]] * [[І. Ю. Бароўскі]] * [[В. М. Варламаў]] * [[В. І. Вярсоцкі]] * [[С. Я. Гарачаў]] * [[У. Ц. Гардзеенка]] * [[Г. Р. Гаркуноў]] * [[Ірына Іосіфаваўна Глазава|І. І. Глазава]] * [[У. К. Гоманаў]] * [[Ф. Ф. Гумен]] * [[Г. І. Дзянісаў]] * [[Р. Г. Дубар]] * [[Л. А. Дударэнка]] * [[Я. К. Іванешка]] * [[А. І. Казак]] * [[В. А. Леантовіч]] * [[Б. П. Льдокаў]] * [[П. К. Любамудраў]] * [[У. М. Лятун]] * [[Л. А. Майзельс]] * [[Б. І. Маркаў]] * [[Міхаіл Аляксеевіч Моўчан|М. А. Моўчан]] * [[З. С. Мяньшова]] * [[М. А. Назарчук]] * [[М. П. Назарэнка]] * [[М. М. Палякоў]] * [[А. С. Папоў]] * [[К. М. Пятроў]] * [[С. Я. Раўдвеэ]] * [[У. А. Рыкалін]] * [[Я. У. Санько]] * [[І. М. Сталяроў]] * [[В. Ф. Сумараў]] * [[А. А. Ткачонак]] * [[Б. Н. Ус]] * [[І. К. Утарушын]] * [[В. М. Філімонаў]] * [[В. Е. Ціханенка]] * [[K. Г. Ціхановіч]] * [[Я. Р. Чамадураў]] * [[М. М. Шаўцова]] * [[Г. Ф. Шутаў]] * [[Л. М. Эрлер]] == 1968 == * [[М. А. Апіёк]] * [[М. С. Макаранка]] == 1969 == * [[Ф. І. Валадзько]] * [[А. П. Веліксонаў]] * [[А. М. Дзямарын]] * [[Ю. К. Зайцаў]] * [[Г. Т. Злотнік]] * [[Б. Ф. Кавецкі]] * [[М. А. Карпук]] * [[Я. К. Красоўскі]] * [[І. У. Краўчанка]] * [[В. А. Крылоў]] * [[І. Г. Крэйдзік]] * [[Л. М. Дось]] * [[М. Дз. Міхайлаў]] * [[У. М. Мудрогін]] * [[Л. Ф. Панамарэнка]] * [[У. С. Пашчасцеў]] * [[Э. А. Петэрсон]] * [[М. М. Пушкар]] * [[У. А. Самачарноў]] * [[К. І. Харашэвіч]] * [[П. А. Цомпель]] * [[В. П. Шаранговіч]] * [[У. Н. Шпартаў]] == 1970 == * [[С. Ц. Абрамаў]] * [[А. Я. Арцімовіч]] * [[У. А. Бойка]] * [[К. А. Вакс]] * [[М. М. Волахаў]] * [[Л. Э. Гадлеўскі]] * [[В. Г. Дзівінская]] * [[Ц. М. Драчоў]] * [[Ф. М. Жураўкоў]] * [[А. Ц. Зайцаў]] * [[С. Р. Кавалёў]] * [[Б. І. Казакоў]] * [[В. А. Казлоў]] * [[М. І. Кандрацьеў]] * [[Я. А. Карманаў]] * [[С. С. Каткова]] * [[М. У. Кірэеў]] * [[Б. А. Крэпак]] * [[У. Л. Кузняцоў]] * [[З. В. Літвінава]] * [[П. П. Лысенка]] * [[У. К. Міхайлоўскі]] * [[С. І. Нартава]] * [[Л. Я. Прагін]] * [[С. Дз. Салохін]] * [[В. М. Свентахоўская]] * [[П. У. Свентахоўскі]] * [[У. П. Слінчанка]] * [[Ю. В. Тышкевіч]] * [[Г. Я. Ціхановіч]] * [[Л. В. Чурко]] * [[В. С. Швяцоў]] * [[Л. А. Шпак]] * [[Я. А. Шыбнёў]] * [[М. А. Шырокаў]] * [[Г. К. Шэлег]] == 1971 == * [[Э. К. Агуновіч]] * [[М. С. Басалыга]] * [[У. С. Басалыга]] * [[А. К. Белавусаў]] * [[У. А. Булыга]] * [[М. І. Ганчароў]] * [[І. У. Грыгаровіч]] * [[Л. Р. Давідзенка]] * [[У. А. Дзяменьцеў]] * [[Л. Б. Зільбер]] * [[Г. П. Івакін]] * [[А. А. Краўчук]] * [[М. Р. Лазавой]] * [[М. А. Плужнік]] * [[В. Ф. Шматаў]] * [[М. М. Якунін]] == 1972 == * [[А. Р. Арлоў]] * [[А. П. Бельцюкова]] * [[В. А. Говар]] * [[Г. С. Грубіна]] * [[У. П. Зубараў]] * [[А. У. Ільіноў]] * [[М. І. Крукоўскі]] * [[Ю. М. Любімаў]] * [[В. С. Мігаль]] * [[А. В. Някрасаў]] * [[Дз. А. Папоў]] * [[В. А. Позняк]] * [[А. М. Пуцейка]] * [[А. І. Рыбчынскі]] * [[М. М. Рыжыкаў]] * [[Г. С. Скрыпнічэнка]] * [[А. Л. Чысцякоў]] * [[Я. С. Ясьвін]] * [[В. К. Яўсееў]] == 1973 == * [[М. П. Балюк]] * [[А. В. Бараноўскі]] * [[С. А. Волкаў]] * [[А. І. Зіменка]] * [[Я. А. Ігнацьеў]] * [[Л. П. Каленік]] * [[Г. К. Качаноўскі]] * [[Ю. І. Кухараў]] * [[В. М. Лук’янаў]] * [[М. А. Меранкоў]] * [[В. А. Напрэенка-Ляховіч]] * [[У. Ф. Пракоф’еў]] * [[І. М. Пратасеня]] * [[У. Р. Раманаў]] * [[В. А. Тарасаў]] * [[Азат Нікагосавіч Тарасян|А. Н. Тарасян]] * [[В. П. Цюрын]] * [[В. С. Чайка]] == 1974 == * [[І. М. Андрыянаў]] * [[Г. Ц. Гарбанёў]] * [[Н. М. Голышава]] * [[Я. І. Жылін]] * [[Я. Г. Каробушкін]] * [[М. І. Ліханенка]] * [[Л. М. Марчанка]] * [[Ю. І. Нікіфараў]] * [[Б. І. Пярвунінскіх]] * [[У. В. Уродніч]] * [[С. М. Цукэнаў]] == 1975 == * [[І. Б. Бушакава]] * [[У. І. Вітка]] * [[Л. П. Воранава]] * [[М. Ф. Глушко]] * [[А. М. Даўгяла]] * [[Л. І. Зяневіч]] * [[У. Я. Крукоўскі]] * [[Л. Г. Лапцэвіч]] * [[Т. Ц. Мацвеенка]] * [[У. Л. Новак]] * [[Ю. В. Няжура]] * [[Ю. Г. Палякоў]] * [[У. С. Піменаў]] * [[Э. П. Позняк]] * [[С. М. Сакалоў]] * [[А. У. Хадыка]] * [[І. А. Шастапалаў]] * [[А. С. Шатэрнік]] * [[М. М. Яніцкая]] == 1977 == * [[П. С. Арцёмаў]] * [[А. А. Бачкароў]] * [[Э. А. Белагураў]] * [[Г. А. Гаравая]] * [[Г. С. Грак]] * [[Э. М. Грамыка]] * [[Я. І. Ждан]] * [[А. П. Крахалёў]] * [[А. А. Марачкін]] * [[В. П. Маркавец]] * [[М. М. Селяшчук]] * [[М. А. Стома]] * [[А. Ф. Федаркоў]] * [[Уладзімір Васільевіч Церабун|У. В. Церабун]] * [[У. Ф. Чарнышоў]] * [[Г. С. Шумскі]] * [[В. Дз. Шчарбакоў]] * [[А. А. Ясюкайць]] == 1978 == * [[Э. Б. Астаф’еў]] * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч|Ю. Б. Багушэвіч]] * [[Я. С. Бусел]] * [[А. І. Гаршкавоз]] * [[Ю. В. Гаўрын]] * [[В. У. Грьвдзіна]] * [[В. П. Занковіч]] * [[Г. П. Кісялёў]] * [[М. Р. Клімаў]] * [[М. М. Купава]] * [[Т. І. Малышава]] * [[У. А. Нікалаеў]] * [[В. В. Нямцоў]] * [[А. І. Салятыцкі]] * [[А. М. Сурмач]] * [[Уладзімір Віктаравіч Ткачоў|У. В. Ткачоў]] == 1979 == * [[У. М. Вольнаў]] * [[Г. Л. Жарын]] * [[П. С. Захараў]] * [[В. А. Захарынскі]] * [[В. І. Кліменка]] * [[А. А. Кокцеў]] * [[Роберт Яфімавіч Ландарскі|Р. Я. Ландарскі]] * [[Л. Ф. Леўчанка]] * [[А. В. Масіенка]] * [[А. Р. Пятрухна]] * [[Т. М. Сакалова]] * [[У. А. Самсонаў]] * [[Я. М. Сахута]] * [[Л. І. Скрыпнічэнка]] * [[Б. Б. Цітовіч]] * [[А. І. Чартовіч]] * [[Ф. В. Шастак]] * [[К. Ф. Шастоўскі]] * [[Ю. В. Якубовіч]] == 1980 == * [[М. І. Байрачны]] * [[Т. П. Белавусава-Пятроўская]] * [[Г. В. Буралкін]] * [[М. У. Бушчык]] * [[М. І. Валынец]] * [[В. Ф. Дзенісенка]] * [[С. Дз. Дзьяканаў]] * [[У. І. Жук]] * [[А. М. Зінчук]] * [[У. М. Капшай]] * [[Т. І. Кіршчына]] * [[А. С. Кяімянкоў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|А. А. Концуб]] * [[А. А. Лапіцкая]] * [[С. М. Ларчанка]] * [[У. Л. Лашкевіч]] * [[Н. В. Лівенцава]] * [[У. М. Маскоўскіх]] * [[А. І. Мятліцкі]] * [[С. Ф. Папякоў]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Т. М. Паражняк]] * [[А. М. Пашкевіч]] * [[В. Р. Прыешкін]] * [[А. І. Родзін]] * [[Л. М. Сцяпанава]] * [[Я. М. Сямёнаў]] * [[А. М. Ціткоў]] * [[В. І. Юркова]] == 1981 == * [[К. І. Аляксееў]] * [[В. Ф. Байцун]] * [[В. І. Валынец]] * [[У. У. Васюк]] * [[Ю. П. Герасіменка]] * [[У. Л. Зінкевіч]] * [[Мікалай Іосіфавіч Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[М. Р. Казлоў]] * [[В. А. Калтыгін]] * [[І. І. Курачыцкі]] * [[В. В. Мікіта]] * [[Л. П. Сівакова]] * [[В. П. Славук]] * [[У. Я. Сулкоўскі]] * [[У. А. Ткачэнка]] * [[С. М. Федарэнка]] * [[В. К. Чуглазаў]] * [[У. С. Шнарэвіч]] * [[А. К. Шэвераў]] == 1983 == * [[Л. Р. Аганаў]] * [[І. А. Волкава]] * [[С. Р. Тарбунова]] * [[А. Л. Дзятлава]] * [[А. В. Кузьміч]] * [[А. В. Кузняцоў]] * [[К. Г. Паплаўская]] * [[Г. А. Пусеў]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]] * [[У. І. Слабодчыкаў]] * [[В. М. Смаляк]] * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава|Н. У. Сухаверхава]] * [[В. П. Ціханаў]] * [[А. І. Цыркуноў]] == 1984 == * [[В. У. Альшэўскі]] * [[А. А. Анішчык]] * [[В. К. Барабанцаў]] * [[В. М. Буціна]] * [[В. Ц. Даўгала]] * [[С. І. Катовіч]] * [[С. І. Кірушчанка]] * [[У. М. Коўзусь]] * [[В. С. Крывашэева]] * [[І. М. Лобан]] * [[А. М. Маціевіч]] * [[В. М. Назараў]] * [[Л. І. Пятруль]] * [[В. Ю. Сазыкіна]] * [[Л. Ф. Салавей]] * [[А. М. Фінскі]] * [[М. Я. Цурыкаў]] * [[В. П. Чайка]] * [[У. У. Чурыла]] * [[П. П. Шарыпа]] * [[Ф. І. Янушкевіч]] * [[А. І. Яскін]] == 1985 == * [[С. А. Бандарэнка]] * [[М. С. Будавей]] * [[І. А. Галавацкая]] * [[С. У. Дамарад]] * [[Ю. М. Івахнішын]] * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[В. М. Карнееў]] * [[У. У. Кожух]] * [[З. У. Ландзік]] * [[Г. В. Літвіненка]] * [[М. І. Міронаў]] * [[М. Л. Несцярэўскі]] * [[А. І. Салохіна]] * [[С. У. Саркісаў]] * [[П. М. Фей]] * [[А. М. Шныпаркоў]] * [[Г. А. Юзеева]]' == 1986 == * [[Т. П. Агафоненка]] * [[В. Ф. Александровіч]] * [[Т. А. Арцёмава]] * [[Дз. В. Бабкін]] * [[М. Т. Бандарчук]] * [[Т. І. Васюк]] * [[А. М. Гвоздзікаў]] * [[Л. Р. Главацкая]] * [[У. П. Голуб]] * [[Р. М. Данчанка]] * [[У. Э. Дубавецкі]] * [[А. Ф. Кавалёў]] * [[Г. Дз. Кліменка]] * [[Г. П. Крамко]] * [[Г. П. Крываблоцкая]] * [[У. В. Крываблоцкі]] * [[М. І. Лук’янаў]] * [[А. І. Мацвяйчук]] * [[Ю. А. Піскун]] * [[У. І. Пракапцоў]] * [[С. М. Рабашчук]] * [[В. Б. Сідоркін]] * [[Р. С. Сітніца]] * [[А. М. Слепаў]] * [[Н. У. Сустава]] * [[М. Я. Таболіч]] * [[Р. Ф. Таболіч]] * [[Г. Я. Туроўская]] * [[В. М. Фей]] * [[Т. Л. Хацановіч-Дарбінян]] * [[В. А. Шылко]] == 1987 == * [[Л. Э. Бартлаў]] * [[А. І. Бранцаў]] * [[С. В. Войчанка]] * [[Н. Ф. Высоцкая]] * [[Ю. У. Гудзіновіч]] * [[Ю. П. Зуеў]] * [[В. С. Каваленка]] * [[В. В. Кавальчук]] * [[Л. М. Кавапьчук]] * [[У. Дз. Кандрацьеў]] * [[С. І. Казак]] * [[П. А. Карнач]] * [[К. І. Качан]] * [[А. П. Ксяндзоў]] * [[М. П. Кузьміч]] * [[У. Э. Куфко]] * [[В. С. Лявунін]] * [[М. А. Маеўскі]] * [[А. У. Отчык]] * [[І. І. Рамашоў]] * [[В. П. Свістуноў]] * [[Р. П. Сіплевіч]] * [[Б. А. Скрамблевіч]] * [[Л. В. Хобатаў]] * [[У. Я. Цэслер]] * [[А. І. Шалюта]] * [[М. К. Ягорава]] == 1988 == * [[М. К. Абрамаў]] * [[Л. С. Анцімонаў]] * [[І. В. Арлоў]] * [[Г. А. Асташонак]] * [[М. В. Аўчыннікаў]] * [[С. У. Балянок]] * [[А. А. Баразеннікаў]] * [[В. В. Баранаў]] * [[Ю. А. Баранаў]] * [[І. А. Бархаткоў]] * [[З. У. Баўтрук]] ([[З. У. Раўко|Раўко]]) * [[А. У. Бацвінёнак]] * [[Т. П. Беразенская]] * [[Н. Г. Бранавец]] * [[В. Я. Буйвал]] * [[В. М. Бяляўскі]] * [[П. П. Васілеўскі]] * [[У. М. Вішнеўскі]] * [[В. В. Вярсоцкі]] * [[Т. Г. Гаранская]] * [[Л. М. Гатальская]] * [[М. А. Гатальскі]] * [[М. М. Гаўрыленка]] * [[В. І. Грыгарышына]] * [[С. А. Грыневіч]] * [[Л. В. Грыцкоў]] * [[М. І. Гуршчанкоў]] * [[А. А. Дабравольскі]] * [[В. М. Даманава]] * [[А. У. Даманаў]] * [[Л. П. Данелія]] * [[Ю. А. Дзееў]] * [[В. В. Дзёмкіна]] * [[В. К. Дубрава]] * [[М. К. Дубрава]] * [[У. А. Еўіухоў]] * [[М. П. Жабінская]] * [[В. І. Жук]] * [[У. М. Жук]] * [[У. У. Іваноў]] * [[В. З. Кавалеўскі]] * [[І. У. Казак]] * [[А. М. Каласенцава]] * [[В. В. Камароў]] * [[Ю. А. Карачун]] * [[В. К. Касцючэнка]] * [[У. У. Качан]] * [[І. І. Кузняцова]] * [[С. У. Кузьмічоў]] * [[К. М. Куксо]] * [[Т. М. Курачыцкая]] * [[Н. У. Кухарэнка]] * [[М. Я. Латушка]] * [[С. В. Ліфанаў]] * [[С. А. Логвін]] * [[У. А. Лукашык]] * [[А. П. Лучыновіч]] * [[Ю. Г. Макараў]] * [[У. А. Малахаў]] * [[І. В. Малеціна]] * [[Н. В. Маліноўская]] * [[А. А. Мацюціэўская]] * [[У. І. Мелехаў]] * [[Л. Ю. Міньковіч]] * [[А. І. Непачаловіч]] * [[Ю. М. Несцярук]] * [[А. Р. Ойстрах]] * [[А. А. Панцюк-Жукоўскі]] * [[У. У. Папсуеў]] * [[В. Г. Паўлавец]] * [[Л. Л. Пуцейка]] * [[С. М. Пчалінцаў]] * [[Т. А. Пятроўская]] * [[К. С. Ракіцкі]] * [[У. П. Рамейка]] * [[В. В. Распопаў]] * [[Н. А. Рачкоўская]] * [[Л. М. Рацько]] * [[Л. А. Рыжкоўскі]] * [[Э. Г. Рымаровіч]] * [[Г. Г. Сакапоў-Кубай]] * [[Л. У. Салодкіна]] * [[С. С. Свістуновіч]] * [[Галіна Міхайлаўна Сіверцава|Г. М. Сіверцава]] * [[А. А. Скавародка]] * [[А. П. Ступень]] * [[У. І. Сытчанка]] * [[В. А. Трыгубовіч]] * [[І. І. Уладычык]] * [[А. М. Фралянкоў]] * [[У. П. Хадаровіч]] * [[Ф. І. Хамініч]] * [[К. У. Хацяноўскі]] * [[Я. І. Хайрулін]] * [[В. В. Хмялеўскі]] * [[В. В. Ціханавец]] * [[М. М. Цудзік]] * [[Ю. С. Чарняк]] * [[Р. П. Часнова]] * [[Г. Л. Чысцякова]] * [[К. П. Шаранговіч]] * [[А. К. Шастоўская]] * [[Л. Л. Шчамялёва]] * [[А. С. Шыёнак]] * [[В. С. Юзвук]] * [[В. М. Юркоў]] * [[В. І. Янушкевіч]] == 1989 == * [[А. Б. Александровіч]] * [[А. В. Александровіч]] * [[Л. Б. Алімаў]] * [[К. Г. Асадаў]] * [[С. В. Асоскаў]] * [[М. І. Астапенка]] * [[А. К. Баглай]] * [[М. А. Бакуменка]] * [[М. І. Басаў]] * [[Л. Б. Бортнік]] * [[М. В. Бязберды]] * [[Н. А. Валынец]] * [[Р. У. Галаватая]] * [[У. В. Ганжа]] * [[Л. У. Гоманаў]] * [[Л. І. Грыцэнка]] * [[А. Я. Грэсь]] * [[І. М. Данілава]] * [[А. М. Дваронін]] * [[Л. І. Захадзячэнка]] * [[Я. П. Зельская]] * [[Г. А. Зельскі]] * [[Р. М. Іваноў]] * [[У. К. Казакоў]] * [[У. П. Кароткі]] * [[Р. І. Кійко]] * [[І. А. Кісялеўскі]] * [[С. Б. Кічко]] * [[Р. П. Кпімковіч]] * [[М. Н. Кляцкоў]] * [[Г. А. Кобрын]] * [[А. Дз. Кудраўцава]] * [[А. П. Кузняцоў]] * [[Г. П. Лебедзеў]] * [[Я. І. Ліс]] * [[У. М. Лосеў]] * [[А. У. Лось]] * [[П. Дз. Лук’яненка]] * [[У. Б. Максімаў]] * [[Р. Л. Малышаў]] * [[У. П. Масленікаў]] * [[А. К. Мароз]] * [[Дз. Р. Маслій]] * [[В. А. Мядзвецкі]] * [[І. І. Надашкевіч]] * [[Л. І. Пакульніцкі]] * [[В. А. Папікарпава]] * [[А. С. Петрыканец]] * [[Я. Б. Пуставой]] * [[М. Ю. Пюке]] * [[М. С. Ржавуцкі]] * [[Б. Ф. Рэпін]] * [[Н. Я. Сакалова]] * [[Г. У. Саламянка]] * [[Я. П. Саламянка]] * [[Р. С. Салаўёва]] * [[Л. М. Салаўёў]] * [[Г. М. Сідарэвіч]] * [[В. Дз. Ціханава]] * [[Я. І. Ціханаў]] * [[К. Я. Цюрына]] * [[С. В. Цярэнцьева]] * [[В. І. Чарняк]] * [[Н. А. Чорнагалова]] * [[А. П. Чудзін]] * [[У. А. Шапяпевіч]] * [[В. Ф. Шкаруба]] * [[М. Л. Шкробат]] * [[Я. Ф. Шунейка]] * [[А. І. Шчаслівая]] * [[М. П. Шышлоў]] * [[А. К. Юрашкевіч]] * [[С. М. Янкоўскі]] * [[П. В. Янушкевіч]] * [[Н. А. Яўглеўская]] == 1990 == * [[В. А. Андросаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч|М. М. Андруковіч]] * [[Т. В. Арасланава]] * [[А. П. Багустаў]] * [[М. Ф. Барздыка]] * [[І. І. Бокій]] * [[М. В. Бякеева]] * [[К. Г. Вашчанка]] * [[А. Б. Высоцкі]] * [[Л. Б. Гандыш]] * [[У. І. Ганчарук]] * [[І. П. Ганяеў]] * [[Т. В. Гардашнікава]] * [[Г. В. Говар]] * [[В. А. Губараў]] * [[С. Л. Гумілеўскі]] * [[А. Ф. Гуршчанкова]] * [[А. І. Дасужаў]] * [[В. П. Дземянчук]] * [[Ф. М. Драгун]] * [[М. А. Драненка]] * [[А. В. Дранец]] * [[В. Г. Дубовік]] * [[А. Г. Задорын]] * [[Р. Л. Заслонаў]] * [[В. У. Іванькова]] * [[У. П. Ісачанка]] * [[А. Ю. Кажаноўскі]] * [[М. П. Канцавой]] * [[В. І. Каралёў]] * [[І. А. Кашкурэвіч]] * [[Ф. А. Кашкурэвіч]] * [[А. А. Квяткоўскі]] * [[Л. Г. Кір’янаў]] * [[С. Я. Клімчук]] * [[Я. А. Колчаў]] * [[С. А. Кузьмар]] * [[С. С. Курашова]] * [[А. І. Ладзісаў]] * [[І. І. Лісіца]] * [[А. У. Лось]] * [[П. І. Лук]] * [[В. У. Лямачка]] * [[С. А. Малішэўскі]] * [[А. В. Масейкаў]] * [[У. У. Мехавіч]] * [[Г. М. Міхайлава]] * [[В. Ф. Міхайлоўскі]] * [[В. А. Міхайлюк]] * [[Г. М. Міхейчык]] * [[В. П. Мурашка]] * [[Я. С. Мусінская]] * [[А. М. Назаранка]] * [[П. М. Назаранка]] * [[У. П. Напрэенка]] * [[А. П. Новік]] * [[П. А. Новікаў]] * [[М. П. НяхайЧык]] * [[М. Ф. Образаў]] * [[Я. Г. Панамарэнка]] * [[А. Р. Папоў]] * [[У. М. Рубцоў]] * [[Т. А. Рудэнка]] * [[Ю. В. Рудэнка]] * [[Л. Г. Русава]] * [[В. К. Рускевіч]] * [[Л. І. Сакалоў]] * [[С. К. Сенчанка]] * [[А. І. Сеслікава]] * [[В. Я. Сіверцаў]] * [[А. М. Смаляк]] * [[С. У. Стальмашонак]] * [[А. І. Судар]] * [[Дз. А. Сурскі]] * [[А. Я. Сямёнава]] * [[У. П. Табушаў]] * [[М. І. Таранда]] * [[Э. С. Трыкоза]] * [[С. А. Цімохаў]] * [[Т. М. Чуглазава]] * [[У. Дз. Шапо]] * [[М. Ф. Шкляраў]] * [[В. М. Ярэська]] == 1991 == * [[М. І. Агафонаў]] * [[А. А. Алонцаў]] * [[У. І. Асіповіч]] * [[А. А. Бараноўская]] * [[П. П. Бондар]] * [[К. Г. Гаджыеў]] * [[Г. Дз. Герасімава]] * [[В. А. Герасімаў]] * [[М. С. Гіргель]] * [[Л. М. Гоманаў]] * [[М. А. Гугнін]] * [[У. У. Дзядзюля]] * [[Л. А. Доўбаш]] * [[М. М. Дундзін]] * [[В. П. Дураў]] * [[Л. М. Зуева]] * [[В. А. Ільіна-Загнетава]] * [[В. Я. Кавальчук]] * [[В. М. Калацэй]] * [[В. І. Камлюк]] * [[У. М. Каралькоў]] * [[А. Ф. Карпан]] * [[Г. М. Конанава]] * [[А. У. Крошкін]] * [[А. В. Крылоў]] * [[А. У. Кукоўскі]] * [[В. Р. Ландарскі]] * [[А. П. Лапшын]] * [[В. Р. Лук’яненка]] * [[Т. І. Отчык]] * [[У. І. Панцялееў]] * [[Т. І. Паўлючук]] * [[А. Р. Пашкевіч]] * [[Л. В. Прошчанка]] * [[А. М. Пушкін]] * [[В. І. Ражко]] * [[І. В. Рымашэўскі]] * [[У. І. Рынкевіч]] * [[І. Г. Савін]] * [[А. А. Сальнікаў]] * [[В. С. Стасевіч]] * [[Г. Х. Стасевіч]] * [[А. С. Суша]] * [[У. Б. Сушкевіч]] * [[І. В. Сямека]] * [[Г. Л. Танковіч]] * [[П. Б. Урублеўскі]] * [[А. І. Фяцісава]] * [[Г. С. Хінко-Янушкевіч]] * [[С. Г. Харашаўцаў]] * [[У. Ц. Хмызнікаў]] * [[І. В. Хоміч]] * [[В. В. Чукін]] * [[В. У. Шоба]] * [[Л. С. Шчасная]] * [[У. І. Шчэрбін]] == 1993 == * [[С. Л. Абрамовіч]] * [[В. М. Ажпрэіі]] * [[В. В. Аржанухіна]] * [[Г. М. Бараноўская]] * [[М. І. Барбарчык]] * [[А. С. Бычкоўскі]] * [[А. В. Васілевіч]] * [[Г. С. Васільева]] * [[В. В. Васільеў]] * [[А. Л. Верашчагін]] * [[В. Р. Віткоўская]] * [[У. І. Гавазюк]] * [[У. В. Гладкевіч]] * [[М. Г. Голубева]] * [[П. Л. Гонта]] * [[А. У. Грыбава]] * [[У. У. Дамнянкоў]] * [[У. К. Даўшэвіч]] * [[У. А. Дзіўніч]] * [[Анатоль Яфімавіч Дзянісьеў|А. Я. Дзянісьеў]] * [[У. І. Жбанаў]] * [[Л. В. Журавовіч]] * [[Ю. І. Казакоў]] * [[Ю. М. Каралевіч]] * [[А. М. Каструкоў]] * [[А. В. Кошалеў]] * [[А. У. Кулін]] * [[Г. С. Лойка]] * [[Л. М. Лук’янцаў]] * [[В. К. Лябедка]] * [[Э. Г. Малішэўская]] * [[Г. В. Матусевіч]] * [[А. І. Мірончык]] * [[В. Е. Несцярэнка]] * [[Ю. М. Падолін]] * [[М. Р. Панічэўскі]] * [[Ю. А. Платонаў]] * [[А. М. Пятроў]] * [[В. У. Рабчонак]] * [[М. С. Ракіцкене]] * [[Мікола Рыжы|М. Дз. Рыжы]] * [[В. С. Сідарава]] * [[А. Дз. Слуцкі]] * [[В. П. Сташчанюк]] * [[В. С. Сямашка]] * [[Э. Р. Сямёнава]] * [[Б. А. Сямілетаў]] * [[Г. П. Сянькоўскі]] * [[І. В. Тапілін]] * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў|М. І. Ткачоў]] * [[Ю. І. Хілько]] * [[В. В. Шамшур]] * [[Р. В. Шараеў]] * [[Р. Ф. Шаура]] * [[С. К. Швайбовіч]] * [[У. Ф. Швайбовіч]] * [[І. М. Шкуратаў]] * [[В. І. Шчасны]] == 1994 == * [[А. Я. Агафонава-Шох]] * [[А. Б. Аракчэева]] * [[А. І. Атраховіч]] * [[Г. Я. Балаш]] * [[А. Р. Баргашэвіч]] * [[Т. У. Батакова-Мацвеенка]] * [[М. Г. Бацюкова]] * [[В. М. Блінцова]] * [[А. І. Бяляўскі]] * [[Н. С. Варламава]] * [[Г. А. Выгонная]] * [[Дз. М. Вымаркава]] * [[І. І. Генаў]] * [[М. В. Грук]] * [[Л. М. Гурбо]] * [[Л. М. Густава]] * [[С. У. Даманава]] * [[В. Я. Данчук]] * [[А. А. Дзяшко]] * [[Н. М. Залозная]] * [[П. В. Зарэцкі]] * [[Б. У. Караванаў]] * [[М. І. Кебец]] * [[Р. І. Кірдзей]] * [[М. Б. Князева]] * [[М. К. Канькоў]] * [[М. П. Кулеш]] * [[С. А. Лагуновіч-Чарэпка]] * [[А. П. Лубнеўскі]] * [[Б. М. Малахаў]] * [[Т. Дз. Пясецкая]] * [[А. В. Раеўскі]] * [[Л. В. Раманоўскі]] * [[А. Г. І. Сакалоў]] * [[В. А. Санкова]] * [[Дз. У. Сарока]] * [[М. У. Сенькін]] * [[Ю. П. Сергіенка]] * [[І. В. Сміціенка]] * [[Г. Ф. Сурма]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Сухамлінаў|Г. У. Сухамлінаў]] * [[Ігар Уладзіміравіч Уласаў|І. У. Уласаў]] * [[А. Я. Фядусь]] * [[А. М. Хвісевіч]] * [[В. І. Хмыз]] * [[І. М. Ц. Шын]] * [[Г. Р. Чысты]] * [[А. Б. Шаліма]] * [[У. У. Шаркоў]] * [[С. С. Шафрановіч]] * [[М. В. Шматава]] * [[А. К. Шостак]] * [[Ю. У. Якавенка]] == 1995 == * [[І. В. Андрасюк]] * [[В. В. Антановіч]] * [[У. Я. Ануфрыеў]] * [[H. М. Апіёк]] * [[В. І. Баранаў]] * [[А. Я. Белы]] * [[Э. У. Бубашкіна]] * [[Я. Я. Бусел]] * [[Р. П. Вашкевіч]] * [[В. М. Велігжанін]] * [[А. Дз. Вярбіцкі]] * [[І. В. Грыгарышына]] * [[С. Ф. Давідовіч]] * [[В. Л. Доўнар]] * [[А. Г. Дулуб]] * [[В. К. Жыхараў]] * [[М. Р. Залатуха]] * [[І. С. Засімовіч]] * [[Дз. А. Зяньковіч]] * [[А. С. Ізаітка]] * [[М. М. Інькоў]] * [[К. К. Калодзіч]] * [[А. В. Канавалаў]] * [[Т. І. Карэлкіна]] * [[Р. Ф. Клікушын]] * [[М. Л. Круглікава]] * [[А. Р. Купрыянаў]] * [[Ф. С. Ладуцька]] * [[У. А. Ламейка]] * [[Н. С. Лісоўская]] * [[І. В. Лыскавец]] * [[А. А. Люцко]] * [[М. В. Ляўковіч]] * [[А. А. Ляшчынскі]] * [[В. У. Магучы]] * [[Ю. І. Маліноўскі]] * [[А. У. Маяярэвіч]] * [[А. А. Міхайлаў]] * [[І. С. Мойгіс]] * [[М. У. Несцярук]] * [[У. У. Няфёд]] * [[У. А. Осіпаў]] * [[В. П. Пакаташкін]] * [[І. Дз. Папоў]] * [[С. П. Прывада]] * [[Ю. Ф. Пятроў]] * [[У. В. Ракіцкі]] * [[С. Л. Рыжыкава]] * [[Ф. А. Сарока]] * [[У. П. Свентахоўскі]] * [[К. У. Селіханаў]] * [[Г. А. Скабіцкі]] * [[А. А. Стралкоў]] * [[А. Б. Сувораў]] * [[Л. Ю. Сцефановіч]] * [[Л. І. Талбузін]] * [[Т. І. Хвайніцкая]] * [[Б. Я. Хесін]] * [[Л. С. Хоміч]] * [[В. М. Целеш]] * [[У. А. Ціханаў]] * [[І. М. Чумакоў]] * [[Г. В. Шапялевіч]] * [[А. С. Шомаў]] * [[М. А. Шулякоўскі]] * [[Н. І. Шчасная]] * [[А. В. Юр’ева]] * [[Л. П. Яшэнка]] == 1996 == * [[Я. П. Адзіночанка]] * [[І. В. Алісевіч]] * [[С. Т. Асапрылка]] * [[А. Я. Бур’як]] * [[А. М. Варвашэня]] * [[А. А. Велікжанін]] * [[А. М. Волкаў]] * [[І. У. Голубеў]] * [[П. Б. Грывусевіч]] * [[А. М. Грышкевіч]] * [[Н. М. Гурло]] * [[А. В. Даманаў]] * [[І. І. Данільчанка]] * [[А. М. Дзямідаў]] * [[Л. А. Елісееў]] * [[І. Л. Жук]] * [[Б. Г. Іваноў]] * [[С. В. Іванцоў]] * [[У. А. Канцадайлаў]] * [[А. А. Карповіч]] * [[А. І. Карповіч]] * [[В. А. Каўшырка]] * [[П. А. Кірылін]] * [[Г. А. Кірыловіч]] * [[В. Ф. Крук]] * [[Дз. А. Кузняцоў]] * [[І. В. Леантовіч]] * [[З. А. Луцэвіч]] * [[А. І. Лышчык]] * [[В. М. Мартынчук]] * [[В. С. Маршак]] * [[А. І. Марышаў]] * [[П. І. Мураўчук]] * [[С. Г. Наздрын-Платніцкая]] * [[А. П. Новікаў]] * [[М. М. Паграноўскі]] * [[А. М. Падалінскі]] * [[П. В. Прохараў]] * [[Л. І. Радзевіч]] * [[І. К. Радкевіч]] * [[Р. М. Раманка]] * [[Дз. М. Раманюк]] * [[П. Дз. Русак]] * [[С. В. Рымашэўскі]] * [[А. М. Сільвановіч]] * [[Б. М. Смольскі]] * [[І. Г. Стальная]] * [[С. П. Статкоўская]] * [[Ю. Л. Сухаў]] * [[Г. А. Фалей]] * [[Г. А. Фатыхава]] * [[А. А. Чміль]] * [[А. І. Чыгрын]] * [[Ж. К. Чыстая]] * [[А. М. Шабалтас]] * [[А. Г. Шлегель-Лавецкая]] * [[Ж. А. Шыдлоўская]] * [[Т. В. Юркевіч]] * [[А. У. Яснова]] == 1997 == * [[Ю. М. Алісевіч]] * [[Ю. Г. Анушка]] * [[Х. Г. Асадулаеў]] * [[В. Р. Асіпенка]] * [[П. С. Багданаў]] * [[А. У. Басалыга]] * [[Т. Дз. Беразоўская]] * [[У. А. Бірыцкі]] * [[В. К. Бондараў]] * [[В. А. Борзды]] * [[К. Л. Бяляева]] * [[Р. Л. Газаранц]] * [[І. Л. Гардзіёнак]] * [[В. М. Гардзіёнак-Кірэева]] * [[Н. М. Гарчанюк]] * [[У. Я. Голубеў]] * [[В. В. Даноўскі]] * [[А. Л. Дударэнка]] * [[А. І. Жалудко]] * [[А. П. Жураўлёў]] * [[Ю. І. Івашкевіч]] * [[І. Л. Каваленка]] * [[Н. У. Кавалёва]] * [[А. Д. Кастагрыз]] * [[А. К. Касцючэнка]] * [[М. У. Кухарэнка]] * [[Т. Ю. Лактаева]] * [[Г. А. Лаўрэцкі]] * [[У. І. Лісавенка]] * [[І. В. Магучая]] * [[І. А. Марачкін]] * [[Н. П. Марчанка]] * [[А. П. Махніст]] * [[Ю. В. Мацко]] * [[Л. І. Мельнікаў]] * [[А. В. Мірскі]] * [[В. В. Мурашка]] (Мурашова) * [[Л. Л. Мядзведскі]] * [[І. М. Мятліцкая]] * [[П. К. Паршын]] * [[Ю. В. Пашкуць]] * [[А. С. Плячкоў]] * [[Т. С. Радзівілка]] * [[Н. М. Сакалова-Кубай]] * [[У. У. Сарока]] * [[А. В. Свірьшзенка]] * [[Т. А. Сіплевіч]] * [[А. Г. Сіцько]] * [[В. А. Татарнікава-Панок]] * [[П. Ю. Татарнікаў]] * [[Ю. І. Татарнікаў]] * [[Л. В. Трацэўскі]] * [[У. Дз. Тулупаў]] * [[А. У. Фалей]] * [[А. І. Фядотаў]] * [[А. Л. Шароін]] * [[І. У. Шкіра]] * [[В. Р. Шрамякоў]] * [[І. В. Ягораў]] * [[А. В. Ярмоленка]] == 1998 == * [[Я. Н. Ражкоў]] * [[Васіль Іларыёнавіч Ясюк|В. І. Ясюк]] == 1999 == * [[М. А. Арасланаў]] * [[П. І. Асмакоўскі]] * [[А. А. Асташоў]] * [[Н. М. Богдан]] * [[І. М. Бяспалаў]] * [[Т. В. Габрусь]] * [[А. А. Грыгор’еў]] * [[Ф. С. Грыг’ян]] * [[В. Г. Грыцаева]] * [[С. П. Гусельцаў]] * [[Г. П. Драздоў]] * [[А. Э. Духоўнікаў]] * [[М. У. Загранічны]] * [[Н. В. Зелянко]] * [[У. У. Кандрусевіч]] * [[Т. С. Карака]] * [[Л. М. Кірьшава]] * [[І. М. Козел]] * [[А. П. Колас]] * [[М. М. Колас]] * [[В. К. Копач]] * [[М. М. Крукаў]] * [[В. Г. Крупянкова]] * [[У. Э. Лавецкі]] * [[В. В. Лагоўскі]] * [[Б. Ч. Лазарэвіч]] * [[Я. А. Ларчанка]] * [[Т. П. Лісіца]] * [[Л. А. Макатун]] * [[І. Б. Маланаў]] * [[Н. Л. Марчанка]] * [[Р. В. Мяжуеў]] * [[В. М. Нікалаеў]] * [[В. М. Нуднаў]] * [[А. Л. Нядзелька]] * [[А. Я. Няхайчык]] * [[Ж. Я. Няхайчык]] * [[Г. С. Панамароў]] * [[У. М. Панамароў]] * [[А. Ц. Пушкар]] * [[Ю. Л. Рыжыкаў]] * [[А. В. Сандрыгайла]] * [[В. В. Саўчанка]] * [[В. Я. Семянько]] * [[Л. А. Сідзельнікава]] * [[В. А. Смоляр]] * [[Дз. М. Сурыновіч]] * [[Г. І. Сямікашава]] * [[А. Р. Сяргеева]] * [[Л. М. Тарабука]] * [[А. В. Томка]] * [[А. А. Фалей]] * [[К. У. Харанека]] * [[В. К. Цімафееў]] * [[М. Л. Цыбульскі]] * [[Т. А. Чарнышова]] * [[А. У. Шапо]] * [[А. П. Шарыпа]] * [[С. Л. Шэмет]] * [[А. Я. Шыбнёў]] * [[Р. І. Яновіч]] == 2000 == * [[А. М. Алебастраў]] * [[К. М. Андруковіч]] * [[М. М. Асауляк]] * [[У. А. Афанасьеў]] * [[С. І. Бышнёў]] * [[Л. Ф. Валасюк]] * [[Ю. В. Валынец]] * [[А. М. Гайдуковіч]] * [[Г. В. Горава]] * [[У. М. Грыцкевіч]] * [[С. М. Дзенісенка]] * [[Т. У. Дзянісава]] * [[В. В. Ерамееў]] * [[М. С. Забіран]] * [[В. Ф. Калясінскі]] * [[П. У. Кандрусевіч]] * [[Ж. А. Капуснікава]] * [[Т. В. Капыльская]] * [[С. У. Кастрыца]] * [[А. А. Касцючэнка]] * [[У. Э. Кірэенка]] * [[Я. Л. Кір’янаў]] * [[У. А. Клімушка]] * [[І. Р. Кныш]] * [[Ю. М. Козел]] * [[Ю. Г. Крупянкоў]] * [[А. С. Кухараў]] * [[В. М. Лазоўскі]] * [[А. Я. Мацвеенка]] * [[Дз. М. Мохаў]] * [[І. І. Мядзведзеў]] * [[В. В. Нікішына]] * [[У. М. Пахаўцоў]] * [[А. М. Пікулік]] * [[В. П. Раманоўская]] * [[А. У. Савіч]] * [[Н. А. Сардарава]] * [[М. П. Свістуноў]] * [[У. П. Тамашэвіч]] * [[В. В. Угрыновіч]] * [[А. А. Хараберуш]] * [[В. П. Храмцэвіч]] * [[В. І. Цэхановіч]] * [[С. В. Чарановіч]] * [[Н. В. Шаранговіч]] * [[І. Г. Шчасная]] == 2003 == * [[А. В. Ананьеў]] * [[М. М. Андрэеў]] * [[Г. Б. Банцэвіч]] * [[С. А. Баранкоўская]] * [[В. У. Бялоў]] * [[М. А. Бычкоўскі]] * [[П. У. Вайніцкі]] * [[А. А. Вараб’ёў (скульптар)|А. А. Вараб’ёў]] * [[І. І. Герновіч]] * [[У. І. Гладкоў]] * [[І. Г. Дзёміна]] * [[А. В. Дзмітрыеў]] * [[В. А. Дубінка]] * [[А. М. Жгун]] * [[П. В. Жураўлёў]] * [[Н. Р. Жыгамонт]] * [[Д. А. Іваноўская]] * [[В. М. Каваленчыкава]] * [[І. Г. Касабука]] * [[С. М. Катранкоў]] * [[А. І. Козел]] * [[Г. Б. Козел]] * [[А. У. Косікаў]] * [[І. М. Котава]] * [[А. М. Краўчанка]] * [[І. У. Кустава]] * [[Б. Г. Лалыка]] * [[А. С. Ларына]] * [[Л. Я. Ліхадзед]] * [[В. І. Лузан]] * [[А. В. Ляпкіна]] * [[В. Я. Матусевіч]] * [[В. Дз. Мацкевіч]] * [[А. М. Меранкоў]] * [[Дз. В. Міхайлоўскі]] * [[Р. М. Найдзен]] * [[Л. Дз. Налівайка]] * [[Л. Я. Нішчык]] * [[А. В. Обадава]] * [[К. Ю. Палякова]] * [[І. Дз. Парфянкоў]] * [[Н. І. Піневіч]] * [[У. А. Піпін]] * [[Т. А. Піскун]] * [[Ю. У. Платонаў]] * [[В. М. Позняк]] * [[В. Я. Рачкоўскі]] * [[В. М. Ржавуцкі]] * [[А. А. Рыбчынскі]] * [[А. М. Сарокін]] * [[І. М. Скварцова]] * [[Н. В. Смаляк]] * [[Д. В. Сумарава-Копач]] * [[А. А. Суркоў]] * [[І. П. Хруцкі]] * [[Т. Дз. Царова]] * [[Р. М. Цімохава]] * [[С. М. Чэпік]] * [[Дз. А. Шастапалаў]] * [[А. Дз. Шапашнікава]] * [[А. В. Шычко]] * [[Ф. А. Ястраб]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14|Саюз мастакоў Беларусі}} * {{крыніцы/БЭ|18-1|Саюз мастакоў Беларусі}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў| ]] 60oojnyeukq6adkoit0l83ntq0umgvn 5176757 5176751 2026-08-06T20:51:50Z Bk1949 50943 /* 1984 */ 5176757 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} == 1940 == * [[З. І. Азгур]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|А. М. Арлоў]] * [[І. В. Ахрэмчык]] * [[А. А. Бембель]] * [[А. М. Бразер]] * [[Г. С. Віер]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]] * [[П. Н. Гаўрыленка]] * [[І. Р. Гембіцкі]] * [[Д. П. Генін]] * [[А. К. Глебаў]] * [[А. В. Грубэ]] * [[М. І. Гусеў]] * [[І. А. Давідовіч]] * [[М. В. Дучыц]] * [[А. І. Жораў]] * [[Я. А. Зайцаў]] * [[Г. М. Ізергіна]] * [[К. М. Касмачоў]] * [[М. А. Керзін]] * [[Я. Я. Красоўскі]] * [[Л. Ю. Кроль]] * [[У. М. Кудрэвіч]] * [[Л. М. Лейтман]] * [[А. П. Мазалёў]] * [[Б. Я. Малкін]] * [[М. І. Манасзон]] * [[А. П. Марыкс]] * [[І. І. Мільчын]] * [[З. І. Мірынгоф]] * [[Ш. В. Пікус]] * [[А. М. Тычына]] * [[У. Я. Хрусталёў]] * [[Я. М. Ціхановіч]] * [[А. М. Шаўчэнка]] == 1945 == * [[Л. С. Бойка]] * [[Г. Ф. Бржазоўскі]] * [[А. В. Волкаў]] * [[А. С. Каржанеўскі]] * [[А. М. Кох]] * [[Р. У. Кудрэвіч]] * [[М. П. Міхалап]] * [[С. Р. Раманаў]] * [[І. А. Салавей]] * [[М. П. Станюта]] * [[У. П. Сухаверхаў]] * [[А. А. Ус]] * [[В. М. Ціхановіч]] * [[А. Дз. Шыбнёў]] == 1946 == * [[Г. Г. Азгур]] * [[М. З. Беляніцкі]] * [[А. С. Гугель]] * [[В. К. Дзежыц]] * [[В. А. Дзядок]] * [[Б. Ф. Звінагродскі]] * [[С. П. Каткоў]] * [[Дз. М. Красільнікаў]] * [[А. І. Кроль]] * [[С. Дз. Лі]] * [[Х. М. Ліўшыц]] * [[С. Д. Палеес]] * [[З. С. Паўлоўскі]] * [[Т. Я. Разіна]] * [[Л. С. Ран]] * [[М. К. Сеўрук]] * [[М. Л. Тарасікаў]] * [[М. М. Філіповіч]] * [[І. М. Хозераў]] * [[В. К. Цвірка]] == 1947 == * [[М. Дз. Чураба]] == 1948 == * [[С. І. Селіханаў]] == 1949 == * [[С. А. Адашкевіч]] * [[С. А. Андруховіч]] * [[М. А. Блішч]] * [[Н. М. Воранаў]] * [[Н. І. Галоўчанка]] * [[П. А. Данелія]] * [[В. І. Ждан]] * [[В. К. Жолтак]] * [[К. І. Максімцоў]] * [[П. В. Масленікаў]] * [[Д. М. Парахня]] * [[П. М. Раманоўскі]] * [[І. Я. Фяцісаў]] * [[П. М. Явіч]] == 1950 == * [[П. М. Герасімовіч]] * [[Ф. І. Дарашэвіч]] == 1951 == * [[П. К. Белавусаў]] * [[А. М. Заспіцкі]] * [[В. У. Палійчук]] == 1952 == * [[Е. М. Ганкін]] * [[І. В. Пушкоў]] == 1953 == * [[Я. Дз. Нікалаеў]] == 1954 == * [[М. Л. Бельскі]] * [[А. Б. Грыгар’янц]] * [[М. Ц. Гуціеў]] == 1955 == * [[П. П. Нікіфараў]] == 1956 == * [[H. П. Варвановіч]] * [[С. П. Герус]] * [[М. В. Гурло]] * [[П. С. Дурчын]] * [[В. Ф. Казачэнка]] * [[П. С. Крахалёў]] * [[А. Р. Курачкін]] * [[А. А. Малішэўскі]] * [[У. А. Мінейка]] * [[В. М. Савіцкі]] * [[У. Ф. Сокалаў]] * [[А. С. Шкляр]] == 1957 == * [[А. С. Бархаткоў]] * [[І. М. Глебаў]] * [[Л. Г. Ліхтаровіч]] * [[А. А. Паслядовіч]] * [[Я. І. Раздзялоўская]] * [[Я. М. Харытоненка]] == 1958 == * [[У. П. Белавусаў]] * [[І. С. Дмухайла]] * [[А. С. Казлоўскі]] * [[У. І. Кухараў]] * [[В. Б. Папоў]] * [[Я. А. Печкін]] * [[М. А. Савіцкі]] * [[І. Б. Элентух]] == 1959 == * [[І. М. Басаў]] * [[А. І. Вайнштэйн]] * [[М. Х. Даўгяла]] * [[К. І. Завіша]] * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскі]] * [[У. А. Дагун]] * [[Юзаф Вульфавіч Пучынскі|Ю. В. Пучынскі]] * [[І. Дз. Рудчык]] * [[І. А. Санін]] * [[У. І. Стальмашонак]] == 1960 == * [[М. А. Аўчыннікаў]] * [[В. А. Грамыка]] * [[М. В. Данцыг]] * [[А. М. Кашкурэвіч]] * [[М. Я. Лісоўскі]] * [[Алег Вікенцьевіч Луцэвіч|А. В. Луцэвіч]] * [[І. І. Пешкур]] * [[І. Н. Стасевіч]] * [[Г. І. Чарняўскі]] * [[В. К. Шыкін]] * [[І. М. Елатомцава]] == 1961 == * [[Г. Х. Вашчанка]] * [[В. В. Галубовіч]] * [[Ф. Ф. Зільберт]] * [[Т. Дз. Ігнаценка]] * [[П. В. Калінін]] * [[І. В. Карасёў]] * [[В. М. Міхеева]] * [[Ф. І. Мохаўцаў]] * [[Г. І. Мурамцаў]] * [[В. В. Мурашоў]] * [[Г. Г. Паплаўскі]] * [[Н. Я. Паслаўская]] * [[І. П. Харламаў]] * [[А. М. Чуркін]] * [[М. П. Чэпік]] * [[А. І. Шахновіч]] == 1962 == * [[А. В. Аладава]] * [[А. А. Анікейчык]] * [[В. А. Баравік]] * [[С. М. Вакар]] * [[Б. А. Забораў]] (да 1979) * [[Б. У. Івонцьеў]] * [[Г. А. Ісаевіч]] * [[Фрына Львоўна Лейтман|Ф. Л. Лейтман]] * [[І. Я. Маслан]] * [[У. Н. Папсуеў]] * [[Янка Раманоўскі|І. Ю. Раманоўскі]] * [[М. М. Федарэнка]] == 1963 == * [[А. А. Бялова]] * [[Міхаіл Веніямінавіч Бяляеў|М. В. Бяляеў]] * [[М. В. Бярковіч]] * [[В. І. Васільеў]] * [[М. С. Гугель]] * [[М. К. Казакевіч]] * [[А. Г. Лось]] * [[М. Ф. Навіцкі]] * [[І. В. Назімава]] * [[У. М. Пасюкевіч]] * [[В. З. Ражкоў]] * [[А. К. Сапетка]] * [[В. І. Сахненка]] * [[М. А. Шарэнка]] * [[В. С. Ягораў]] == 1964 == * [[А. І. Абрамава]] * [[У. І. Ананька]] * [[Б. У. Аракчэеў]] * [[Ф. М. Бараноўскі]] * [[І. І. Белановіч]] * [[Р. С. Ганцэвіч]] * [[В. Г. Гаўрылаў]] * [[В. І. Грос]] * [[Л. М. Гумілеўскі]] * [[Л. Н. Дробаў]] * [[М. Р. Залозны]] * [[А. М. Замай]] * [[Л. П. Замах]] * [[Л. К. Ізмайлава]] * [[Б. А. Кірыленка]] * [[А. М. Кішчанка]] * [[В. Г. Кубараў]] * [[Эдуард Станіслававіч Куфко|Э. С. Куфко]] * [[А. Г. Левітан]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Мурахвер|У. С. Мурахвер]] * [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Л. М. Мягкова]] * [[М. Я. Навумаў]] * [[І. У. Немагай]] * [[Я. Р. Новікаў]] * [[Б. А. Няпомняшчы]] * [[Я. П. Пакаташкін]] * [[Л. М. Пакаташкіна]] * [[В. С. Пратасеня]] * [[І. І. Радунскі]] * [[І. П. Рэй]] * [[М. З. Савіцкая]] * [[У. С. Садзін]] * [[А. Ф. Сямілетаў]] * [[А. І. Таўкач]] * [[І. Ц. Ціханаў]] * [[Л. Дз. Шчамялёў]] * [[В. Ф. Ярмоленка]] == 1965 == * [[Дз. І. Алейнік]] * [[Ю. П. Альбіцкі]] * [[Ф. І. Анісовіч]] * [[Г. І. Барышаў]] * [[Ю. А. Булычоў]] * [[Р. А. Віткоўскі]] * [[А. Дз. Дзям’янаў]] * [[М. М. Зялёнкін]] * [[Я. С. Кулік]] * [[Б. М. Кузьмічоў]] * [[І. Я. Міско]] * [[М. С. Палянкоў]] * [[В. І. Ральцэвіч]] * [[В. М. Сабалеўскі]] * [[К. М. Саломка]] == 1966 == * [[А. А. Агафоненка]] * [[А. Л. Анісовіч]] * [[Б. Ф. Герлаван]] * [[У. А. Дамарад]] * [[Л. П. Дубар]] * [[А. Р. Захараў]] * [[М. С. Кірылаў]] * [[М. М. Куйчык]] * [[І. В. Мядзведзеў]] * [[Г. С. Осіпава]] * [[А. І. Осіпаў]] * [[П. П. Пагодзін]] * [[І. М. Паньшына]] * [[Н. М. Паплаўская]] * [[Т. М. Паражняк]] * [[М. Ф. Рыбалкіна]] * [[М. А. Рыжанкоў]] * [[А. А. Салаўёў]] * [[А. А. Сурскі]] * [[В. М. Ткачук]] * [[Леанід Ісідоравіч Шакінка|Л. І. Шакінка]] * [[Н. І. Шчасная]] == 1967 == * [[Л. П. Асецкі]] * [[Л. М. Асядоўскі]] * [[Л. Я. Багданаў]] * [[Л. Ц. Баразна]] * [[І. Ю. Бароўскі]] * [[В. М. Варламаў]] * [[В. І. Вярсоцкі]] * [[С. Я. Гарачаў]] * [[У. Ц. Гардзеенка]] * [[Г. Р. Гаркуноў]] * [[Ірына Іосіфаваўна Глазава|І. І. Глазава]] * [[У. К. Гоманаў]] * [[Ф. Ф. Гумен]] * [[Г. І. Дзянісаў]] * [[Р. Г. Дубар]] * [[Л. А. Дударэнка]] * [[Я. К. Іванешка]] * [[А. І. Казак]] * [[В. А. Леантовіч]] * [[Б. П. Льдокаў]] * [[П. К. Любамудраў]] * [[У. М. Лятун]] * [[Л. А. Майзельс]] * [[Б. І. Маркаў]] * [[Міхаіл Аляксеевіч Моўчан|М. А. Моўчан]] * [[З. С. Мяньшова]] * [[М. А. Назарчук]] * [[М. П. Назарэнка]] * [[М. М. Палякоў]] * [[А. С. Папоў]] * [[К. М. Пятроў]] * [[С. Я. Раўдвеэ]] * [[У. А. Рыкалін]] * [[Я. У. Санько]] * [[І. М. Сталяроў]] * [[В. Ф. Сумараў]] * [[А. А. Ткачонак]] * [[Б. Н. Ус]] * [[І. К. Утарушын]] * [[В. М. Філімонаў]] * [[В. Е. Ціханенка]] * [[K. Г. Ціхановіч]] * [[Я. Р. Чамадураў]] * [[М. М. Шаўцова]] * [[Г. Ф. Шутаў]] * [[Л. М. Эрлер]] == 1968 == * [[М. А. Апіёк]] * [[М. С. Макаранка]] == 1969 == * [[Ф. І. Валадзько]] * [[А. П. Веліксонаў]] * [[А. М. Дзямарын]] * [[Ю. К. Зайцаў]] * [[Г. Т. Злотнік]] * [[Б. Ф. Кавецкі]] * [[М. А. Карпук]] * [[Я. К. Красоўскі]] * [[І. У. Краўчанка]] * [[В. А. Крылоў]] * [[І. Г. Крэйдзік]] * [[Л. М. Дось]] * [[М. Дз. Міхайлаў]] * [[У. М. Мудрогін]] * [[Л. Ф. Панамарэнка]] * [[У. С. Пашчасцеў]] * [[Э. А. Петэрсон]] * [[М. М. Пушкар]] * [[У. А. Самачарноў]] * [[К. І. Харашэвіч]] * [[П. А. Цомпель]] * [[В. П. Шаранговіч]] * [[У. Н. Шпартаў]] == 1970 == * [[С. Ц. Абрамаў]] * [[А. Я. Арцімовіч]] * [[У. А. Бойка]] * [[К. А. Вакс]] * [[М. М. Волахаў]] * [[Л. Э. Гадлеўскі]] * [[В. Г. Дзівінская]] * [[Ц. М. Драчоў]] * [[Ф. М. Жураўкоў]] * [[А. Ц. Зайцаў]] * [[С. Р. Кавалёў]] * [[Б. І. Казакоў]] * [[В. А. Казлоў]] * [[М. І. Кандрацьеў]] * [[Я. А. Карманаў]] * [[С. С. Каткова]] * [[М. У. Кірэеў]] * [[Б. А. Крэпак]] * [[У. Л. Кузняцоў]] * [[З. В. Літвінава]] * [[П. П. Лысенка]] * [[У. К. Міхайлоўскі]] * [[С. І. Нартава]] * [[Л. Я. Прагін]] * [[С. Дз. Салохін]] * [[В. М. Свентахоўская]] * [[П. У. Свентахоўскі]] * [[У. П. Слінчанка]] * [[Ю. В. Тышкевіч]] * [[Г. Я. Ціхановіч]] * [[Л. В. Чурко]] * [[В. С. Швяцоў]] * [[Л. А. Шпак]] * [[Я. А. Шыбнёў]] * [[М. А. Шырокаў]] * [[Г. К. Шэлег]] == 1971 == * [[Э. К. Агуновіч]] * [[М. С. Басалыга]] * [[У. С. Басалыга]] * [[А. К. Белавусаў]] * [[У. А. Булыга]] * [[М. І. Ганчароў]] * [[І. У. Грыгаровіч]] * [[Л. Р. Давідзенка]] * [[У. А. Дзяменьцеў]] * [[Л. Б. Зільбер]] * [[Г. П. Івакін]] * [[А. А. Краўчук]] * [[М. Р. Лазавой]] * [[М. А. Плужнік]] * [[В. Ф. Шматаў]] * [[М. М. Якунін]] == 1972 == * [[А. Р. Арлоў]] * [[А. П. Бельцюкова]] * [[В. А. Говар]] * [[Г. С. Грубіна]] * [[У. П. Зубараў]] * [[А. У. Ільіноў]] * [[М. І. Крукоўскі]] * [[Ю. М. Любімаў]] * [[В. С. Мігаль]] * [[А. В. Някрасаў]] * [[Дз. А. Папоў]] * [[В. А. Позняк]] * [[А. М. Пуцейка]] * [[А. І. Рыбчынскі]] * [[М. М. Рыжыкаў]] * [[Г. С. Скрыпнічэнка]] * [[А. Л. Чысцякоў]] * [[Я. С. Ясьвін]] * [[В. К. Яўсееў]] == 1973 == * [[М. П. Балюк]] * [[А. В. Бараноўскі]] * [[С. А. Волкаў]] * [[А. І. Зіменка]] * [[Я. А. Ігнацьеў]] * [[Л. П. Каленік]] * [[Г. К. Качаноўскі]] * [[Ю. І. Кухараў]] * [[В. М. Лук’янаў]] * [[М. А. Меранкоў]] * [[В. А. Напрэенка-Ляховіч]] * [[У. Ф. Пракоф’еў]] * [[І. М. Пратасеня]] * [[У. Р. Раманаў]] * [[В. А. Тарасаў]] * [[Азат Нікагосавіч Тарасян|А. Н. Тарасян]] * [[В. П. Цюрын]] * [[В. С. Чайка]] == 1974 == * [[І. М. Андрыянаў]] * [[Г. Ц. Гарбанёў]] * [[Н. М. Голышава]] * [[Я. І. Жылін]] * [[Я. Г. Каробушкін]] * [[М. І. Ліханенка]] * [[Л. М. Марчанка]] * [[Ю. І. Нікіфараў]] * [[Б. І. Пярвунінскіх]] * [[У. В. Уродніч]] * [[С. М. Цукэнаў]] == 1975 == * [[І. Б. Бушакава]] * [[У. І. Вітка]] * [[Л. П. Воранава]] * [[М. Ф. Глушко]] * [[А. М. Даўгяла]] * [[Л. І. Зяневіч]] * [[У. Я. Крукоўскі]] * [[Л. Г. Лапцэвіч]] * [[Т. Ц. Мацвеенка]] * [[У. Л. Новак]] * [[Ю. В. Няжура]] * [[Ю. Г. Палякоў]] * [[У. С. Піменаў]] * [[Э. П. Позняк]] * [[С. М. Сакалоў]] * [[А. У. Хадыка]] * [[І. А. Шастапалаў]] * [[А. С. Шатэрнік]] * [[М. М. Яніцкая]] == 1977 == * [[П. С. Арцёмаў]] * [[А. А. Бачкароў]] * [[Э. А. Белагураў]] * [[Г. А. Гаравая]] * [[Г. С. Грак]] * [[Э. М. Грамыка]] * [[Я. І. Ждан]] * [[А. П. Крахалёў]] * [[А. А. Марачкін]] * [[В. П. Маркавец]] * [[М. М. Селяшчук]] * [[М. А. Стома]] * [[А. Ф. Федаркоў]] * [[Уладзімір Васільевіч Церабун|У. В. Церабун]] * [[У. Ф. Чарнышоў]] * [[Г. С. Шумскі]] * [[В. Дз. Шчарбакоў]] * [[А. А. Ясюкайць]] == 1978 == * [[Э. Б. Астаф’еў]] * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч|Ю. Б. Багушэвіч]] * [[Я. С. Бусел]] * [[А. І. Гаршкавоз]] * [[Ю. В. Гаўрын]] * [[В. У. Грьвдзіна]] * [[В. П. Занковіч]] * [[Г. П. Кісялёў]] * [[М. Р. Клімаў]] * [[М. М. Купава]] * [[Т. І. Малышава]] * [[У. А. Нікалаеў]] * [[В. В. Нямцоў]] * [[А. І. Салятыцкі]] * [[А. М. Сурмач]] * [[Уладзімір Віктаравіч Ткачоў|У. В. Ткачоў]] == 1979 == * [[У. М. Вольнаў]] * [[Г. Л. Жарын]] * [[П. С. Захараў]] * [[В. А. Захарынскі]] * [[В. І. Кліменка]] * [[А. А. Кокцеў]] * [[Роберт Яфімавіч Ландарскі|Р. Я. Ландарскі]] * [[Л. Ф. Леўчанка]] * [[А. В. Масіенка]] * [[А. Р. Пятрухна]] * [[Т. М. Сакалова]] * [[У. А. Самсонаў]] * [[Я. М. Сахута]] * [[Л. І. Скрыпнічэнка]] * [[Б. Б. Цітовіч]] * [[А. І. Чартовіч]] * [[Ф. В. Шастак]] * [[К. Ф. Шастоўскі]] * [[Ю. В. Якубовіч]] == 1980 == * [[М. І. Байрачны]] * [[Т. П. Белавусава-Пятроўская]] * [[Г. В. Буралкін]] * [[М. У. Бушчык]] * [[М. І. Валынец]] * [[В. Ф. Дзенісенка]] * [[С. Дз. Дзьяканаў]] * [[У. І. Жук]] * [[А. М. Зінчук]] * [[У. М. Капшай]] * [[Т. І. Кіршчына]] * [[А. С. Кяімянкоў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|А. А. Концуб]] * [[А. А. Лапіцкая]] * [[С. М. Ларчанка]] * [[У. Л. Лашкевіч]] * [[Н. В. Лівенцава]] * [[У. М. Маскоўскіх]] * [[А. І. Мятліцкі]] * [[С. Ф. Папякоў]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Т. М. Паражняк]] * [[А. М. Пашкевіч]] * [[В. Р. Прыешкін]] * [[А. І. Родзін]] * [[Л. М. Сцяпанава]] * [[Я. М. Сямёнаў]] * [[А. М. Ціткоў]] * [[В. І. Юркова]] == 1981 == * [[К. І. Аляксееў]] * [[В. Ф. Байцун]] * [[В. І. Валынец]] * [[У. У. Васюк]] * [[Ю. П. Герасіменка]] * [[У. Л. Зінкевіч]] * [[Мікалай Іосіфавіч Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[М. Р. Казлоў]] * [[В. А. Калтыгін]] * [[І. І. Курачыцкі]] * [[В. В. Мікіта]] * [[Л. П. Сівакова]] * [[В. П. Славук]] * [[У. Я. Сулкоўскі]] * [[У. А. Ткачэнка]] * [[С. М. Федарэнка]] * [[В. К. Чуглазаў]] * [[У. С. Шнарэвіч]] * [[А. К. Шэвераў]] == 1983 == * [[Л. Р. Аганаў]] * [[І. А. Волкава]] * [[С. Р. Тарбунова]] * [[А. Л. Дзятлава]] * [[А. В. Кузьміч]] * [[А. В. Кузняцоў]] * [[К. Г. Паплаўская]] * [[Г. А. Пусеў]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]] * [[У. І. Слабодчыкаў]] * [[В. М. Смаляк]] * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава|Н. У. Сухаверхава]] * [[В. П. Ціханаў]] * [[А. І. Цыркуноў]] == 1984 == * [[В. У. Альшэўскі]] * [[А. А. Анішчык]] * [[В. К. Барабанцаў]] * [[В. М. Буціна]] * [[В. Ц. Даўгала]] * [[С. І. Катовіч]] * [[С. І. Кірушчанка]] * [[У. М. Коўзусь]] * [[В. С. Крывашэева]] * [[І. М. Лобан]] * [[Алег Мікалаевіч Маціевіч|А. М. Маціевіч]] * [[В. М. Назараў]] * [[Л. І. Пятруль]] * [[В. Ю. Сазыкіна]] * [[Л. Ф. Салавей]] * [[А. М. Фінскі]] * [[М. Я. Цурыкаў]] * [[В. П. Чайка]] * [[У. У. Чурыла]] * [[П. П. Шарыпа]] * [[Ф. І. Янушкевіч]] * [[А. І. Яскін]] == 1985 == * [[С. А. Бандарэнка]] * [[М. С. Будавей]] * [[І. А. Галавацкая]] * [[С. У. Дамарад]] * [[Ю. М. Івахнішын]] * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[В. М. Карнееў]] * [[У. У. Кожух]] * [[З. У. Ландзік]] * [[Г. В. Літвіненка]] * [[М. І. Міронаў]] * [[М. Л. Несцярэўскі]] * [[А. І. Салохіна]] * [[С. У. Саркісаў]] * [[П. М. Фей]] * [[А. М. Шныпаркоў]] * [[Г. А. Юзеева]]' == 1986 == * [[Т. П. Агафоненка]] * [[В. Ф. Александровіч]] * [[Т. А. Арцёмава]] * [[Дз. В. Бабкін]] * [[М. Т. Бандарчук]] * [[Т. І. Васюк]] * [[А. М. Гвоздзікаў]] * [[Л. Р. Главацкая]] * [[У. П. Голуб]] * [[Р. М. Данчанка]] * [[У. Э. Дубавецкі]] * [[А. Ф. Кавалёў]] * [[Г. Дз. Кліменка]] * [[Г. П. Крамко]] * [[Г. П. Крываблоцкая]] * [[У. В. Крываблоцкі]] * [[М. І. Лук’янаў]] * [[А. І. Мацвяйчук]] * [[Ю. А. Піскун]] * [[У. І. Пракапцоў]] * [[С. М. Рабашчук]] * [[В. Б. Сідоркін]] * [[Р. С. Сітніца]] * [[А. М. Слепаў]] * [[Н. У. Сустава]] * [[М. Я. Таболіч]] * [[Р. Ф. Таболіч]] * [[Г. Я. Туроўская]] * [[В. М. Фей]] * [[Т. Л. Хацановіч-Дарбінян]] * [[В. А. Шылко]] == 1987 == * [[Л. Э. Бартлаў]] * [[А. І. Бранцаў]] * [[С. В. Войчанка]] * [[Н. Ф. Высоцкая]] * [[Ю. У. Гудзіновіч]] * [[Ю. П. Зуеў]] * [[В. С. Каваленка]] * [[В. В. Кавальчук]] * [[Л. М. Кавапьчук]] * [[У. Дз. Кандрацьеў]] * [[С. І. Казак]] * [[П. А. Карнач]] * [[К. І. Качан]] * [[А. П. Ксяндзоў]] * [[М. П. Кузьміч]] * [[У. Э. Куфко]] * [[В. С. Лявунін]] * [[М. А. Маеўскі]] * [[А. У. Отчык]] * [[І. І. Рамашоў]] * [[В. П. Свістуноў]] * [[Р. П. Сіплевіч]] * [[Б. А. Скрамблевіч]] * [[Л. В. Хобатаў]] * [[У. Я. Цэслер]] * [[А. І. Шалюта]] * [[М. К. Ягорава]] == 1988 == * [[М. К. Абрамаў]] * [[Л. С. Анцімонаў]] * [[І. В. Арлоў]] * [[Г. А. Асташонак]] * [[М. В. Аўчыннікаў]] * [[С. У. Балянок]] * [[А. А. Баразеннікаў]] * [[В. В. Баранаў]] * [[Ю. А. Баранаў]] * [[І. А. Бархаткоў]] * [[З. У. Баўтрук]] ([[З. У. Раўко|Раўко]]) * [[А. У. Бацвінёнак]] * [[Т. П. Беразенская]] * [[Н. Г. Бранавец]] * [[В. Я. Буйвал]] * [[В. М. Бяляўскі]] * [[П. П. Васілеўскі]] * [[У. М. Вішнеўскі]] * [[В. В. Вярсоцкі]] * [[Т. Г. Гаранская]] * [[Л. М. Гатальская]] * [[М. А. Гатальскі]] * [[М. М. Гаўрыленка]] * [[В. І. Грыгарышына]] * [[С. А. Грыневіч]] * [[Л. В. Грыцкоў]] * [[М. І. Гуршчанкоў]] * [[А. А. Дабравольскі]] * [[В. М. Даманава]] * [[А. У. Даманаў]] * [[Л. П. Данелія]] * [[Ю. А. Дзееў]] * [[В. В. Дзёмкіна]] * [[В. К. Дубрава]] * [[М. К. Дубрава]] * [[У. А. Еўіухоў]] * [[М. П. Жабінская]] * [[В. І. Жук]] * [[У. М. Жук]] * [[У. У. Іваноў]] * [[В. З. Кавалеўскі]] * [[І. У. Казак]] * [[А. М. Каласенцава]] * [[В. В. Камароў]] * [[Ю. А. Карачун]] * [[В. К. Касцючэнка]] * [[У. У. Качан]] * [[І. І. Кузняцова]] * [[С. У. Кузьмічоў]] * [[К. М. Куксо]] * [[Т. М. Курачыцкая]] * [[Н. У. Кухарэнка]] * [[М. Я. Латушка]] * [[С. В. Ліфанаў]] * [[С. А. Логвін]] * [[У. А. Лукашык]] * [[А. П. Лучыновіч]] * [[Ю. Г. Макараў]] * [[У. А. Малахаў]] * [[І. В. Малеціна]] * [[Н. В. Маліноўская]] * [[А. А. Мацюціэўская]] * [[У. І. Мелехаў]] * [[Л. Ю. Міньковіч]] * [[А. І. Непачаловіч]] * [[Ю. М. Несцярук]] * [[А. Р. Ойстрах]] * [[А. А. Панцюк-Жукоўскі]] * [[У. У. Папсуеў]] * [[В. Г. Паўлавец]] * [[Л. Л. Пуцейка]] * [[С. М. Пчалінцаў]] * [[Т. А. Пятроўская]] * [[К. С. Ракіцкі]] * [[У. П. Рамейка]] * [[В. В. Распопаў]] * [[Н. А. Рачкоўская]] * [[Л. М. Рацько]] * [[Л. А. Рыжкоўскі]] * [[Э. Г. Рымаровіч]] * [[Г. Г. Сакапоў-Кубай]] * [[Л. У. Салодкіна]] * [[С. С. Свістуновіч]] * [[Галіна Міхайлаўна Сіверцава|Г. М. Сіверцава]] * [[А. А. Скавародка]] * [[А. П. Ступень]] * [[У. І. Сытчанка]] * [[В. А. Трыгубовіч]] * [[І. І. Уладычык]] * [[А. М. Фралянкоў]] * [[У. П. Хадаровіч]] * [[Ф. І. Хамініч]] * [[К. У. Хацяноўскі]] * [[Я. І. Хайрулін]] * [[В. В. Хмялеўскі]] * [[В. В. Ціханавец]] * [[М. М. Цудзік]] * [[Ю. С. Чарняк]] * [[Р. П. Часнова]] * [[Г. Л. Чысцякова]] * [[К. П. Шаранговіч]] * [[А. К. Шастоўская]] * [[Л. Л. Шчамялёва]] * [[А. С. Шыёнак]] * [[В. С. Юзвук]] * [[В. М. Юркоў]] * [[В. І. Янушкевіч]] == 1989 == * [[А. Б. Александровіч]] * [[А. В. Александровіч]] * [[Л. Б. Алімаў]] * [[К. Г. Асадаў]] * [[С. В. Асоскаў]] * [[М. І. Астапенка]] * [[А. К. Баглай]] * [[М. А. Бакуменка]] * [[М. І. Басаў]] * [[Л. Б. Бортнік]] * [[М. В. Бязберды]] * [[Н. А. Валынец]] * [[Р. У. Галаватая]] * [[У. В. Ганжа]] * [[Л. У. Гоманаў]] * [[Л. І. Грыцэнка]] * [[А. Я. Грэсь]] * [[І. М. Данілава]] * [[А. М. Дваронін]] * [[Л. І. Захадзячэнка]] * [[Я. П. Зельская]] * [[Г. А. Зельскі]] * [[Р. М. Іваноў]] * [[У. К. Казакоў]] * [[У. П. Кароткі]] * [[Р. І. Кійко]] * [[І. А. Кісялеўскі]] * [[С. Б. Кічко]] * [[Р. П. Кпімковіч]] * [[М. Н. Кляцкоў]] * [[Г. А. Кобрын]] * [[А. Дз. Кудраўцава]] * [[А. П. Кузняцоў]] * [[Г. П. Лебедзеў]] * [[Я. І. Ліс]] * [[У. М. Лосеў]] * [[А. У. Лось]] * [[П. Дз. Лук’яненка]] * [[У. Б. Максімаў]] * [[Р. Л. Малышаў]] * [[У. П. Масленікаў]] * [[А. К. Мароз]] * [[Дз. Р. Маслій]] * [[В. А. Мядзвецкі]] * [[І. І. Надашкевіч]] * [[Л. І. Пакульніцкі]] * [[В. А. Папікарпава]] * [[А. С. Петрыканец]] * [[Я. Б. Пуставой]] * [[М. Ю. Пюке]] * [[М. С. Ржавуцкі]] * [[Б. Ф. Рэпін]] * [[Н. Я. Сакалова]] * [[Г. У. Саламянка]] * [[Я. П. Саламянка]] * [[Р. С. Салаўёва]] * [[Л. М. Салаўёў]] * [[Г. М. Сідарэвіч]] * [[В. Дз. Ціханава]] * [[Я. І. Ціханаў]] * [[К. Я. Цюрына]] * [[С. В. Цярэнцьева]] * [[В. І. Чарняк]] * [[Н. А. Чорнагалова]] * [[А. П. Чудзін]] * [[У. А. Шапяпевіч]] * [[В. Ф. Шкаруба]] * [[М. Л. Шкробат]] * [[Я. Ф. Шунейка]] * [[А. І. Шчаслівая]] * [[М. П. Шышлоў]] * [[А. К. Юрашкевіч]] * [[С. М. Янкоўскі]] * [[П. В. Янушкевіч]] * [[Н. А. Яўглеўская]] == 1990 == * [[В. А. Андросаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч|М. М. Андруковіч]] * [[Т. В. Арасланава]] * [[А. П. Багустаў]] * [[М. Ф. Барздыка]] * [[І. І. Бокій]] * [[М. В. Бякеева]] * [[К. Г. Вашчанка]] * [[А. Б. Высоцкі]] * [[Л. Б. Гандыш]] * [[У. І. Ганчарук]] * [[І. П. Ганяеў]] * [[Т. В. Гардашнікава]] * [[Г. В. Говар]] * [[В. А. Губараў]] * [[С. Л. Гумілеўскі]] * [[А. Ф. Гуршчанкова]] * [[А. І. Дасужаў]] * [[В. П. Дземянчук]] * [[Ф. М. Драгун]] * [[М. А. Драненка]] * [[А. В. Дранец]] * [[В. Г. Дубовік]] * [[А. Г. Задорын]] * [[Р. Л. Заслонаў]] * [[В. У. Іванькова]] * [[У. П. Ісачанка]] * [[А. Ю. Кажаноўскі]] * [[М. П. Канцавой]] * [[В. І. Каралёў]] * [[І. А. Кашкурэвіч]] * [[Ф. А. Кашкурэвіч]] * [[А. А. Квяткоўскі]] * [[Л. Г. Кір’янаў]] * [[С. Я. Клімчук]] * [[Я. А. Колчаў]] * [[С. А. Кузьмар]] * [[С. С. Курашова]] * [[А. І. Ладзісаў]] * [[І. І. Лісіца]] * [[А. У. Лось]] * [[П. І. Лук]] * [[В. У. Лямачка]] * [[С. А. Малішэўскі]] * [[А. В. Масейкаў]] * [[У. У. Мехавіч]] * [[Г. М. Міхайлава]] * [[В. Ф. Міхайлоўскі]] * [[В. А. Міхайлюк]] * [[Г. М. Міхейчык]] * [[В. П. Мурашка]] * [[Я. С. Мусінская]] * [[А. М. Назаранка]] * [[П. М. Назаранка]] * [[У. П. Напрэенка]] * [[А. П. Новік]] * [[П. А. Новікаў]] * [[М. П. НяхайЧык]] * [[М. Ф. Образаў]] * [[Я. Г. Панамарэнка]] * [[А. Р. Папоў]] * [[У. М. Рубцоў]] * [[Т. А. Рудэнка]] * [[Ю. В. Рудэнка]] * [[Л. Г. Русава]] * [[В. К. Рускевіч]] * [[Л. І. Сакалоў]] * [[С. К. Сенчанка]] * [[А. І. Сеслікава]] * [[В. Я. Сіверцаў]] * [[А. М. Смаляк]] * [[С. У. Стальмашонак]] * [[А. І. Судар]] * [[Дз. А. Сурскі]] * [[А. Я. Сямёнава]] * [[У. П. Табушаў]] * [[М. І. Таранда]] * [[Э. С. Трыкоза]] * [[С. А. Цімохаў]] * [[Т. М. Чуглазава]] * [[У. Дз. Шапо]] * [[М. Ф. Шкляраў]] * [[В. М. Ярэська]] == 1991 == * [[М. І. Агафонаў]] * [[А. А. Алонцаў]] * [[У. І. Асіповіч]] * [[А. А. Бараноўская]] * [[П. П. Бондар]] * [[К. Г. Гаджыеў]] * [[Г. Дз. Герасімава]] * [[В. А. Герасімаў]] * [[М. С. Гіргель]] * [[Л. М. Гоманаў]] * [[М. А. Гугнін]] * [[У. У. Дзядзюля]] * [[Л. А. Доўбаш]] * [[М. М. Дундзін]] * [[В. П. Дураў]] * [[Л. М. Зуева]] * [[В. А. Ільіна-Загнетава]] * [[В. Я. Кавальчук]] * [[В. М. Калацэй]] * [[В. І. Камлюк]] * [[У. М. Каралькоў]] * [[А. Ф. Карпан]] * [[Г. М. Конанава]] * [[А. У. Крошкін]] * [[А. В. Крылоў]] * [[А. У. Кукоўскі]] * [[В. Р. Ландарскі]] * [[А. П. Лапшын]] * [[В. Р. Лук’яненка]] * [[Т. І. Отчык]] * [[У. І. Панцялееў]] * [[Т. І. Паўлючук]] * [[А. Р. Пашкевіч]] * [[Л. В. Прошчанка]] * [[А. М. Пушкін]] * [[В. І. Ражко]] * [[І. В. Рымашэўскі]] * [[У. І. Рынкевіч]] * [[І. Г. Савін]] * [[А. А. Сальнікаў]] * [[В. С. Стасевіч]] * [[Г. Х. Стасевіч]] * [[А. С. Суша]] * [[У. Б. Сушкевіч]] * [[І. В. Сямека]] * [[Г. Л. Танковіч]] * [[П. Б. Урублеўскі]] * [[А. І. Фяцісава]] * [[Г. С. Хінко-Янушкевіч]] * [[С. Г. Харашаўцаў]] * [[У. Ц. Хмызнікаў]] * [[І. В. Хоміч]] * [[В. В. Чукін]] * [[В. У. Шоба]] * [[Л. С. Шчасная]] * [[У. І. Шчэрбін]] == 1993 == * [[С. Л. Абрамовіч]] * [[В. М. Ажпрэіі]] * [[В. В. Аржанухіна]] * [[Г. М. Бараноўская]] * [[М. І. Барбарчык]] * [[А. С. Бычкоўскі]] * [[А. В. Васілевіч]] * [[Г. С. Васільева]] * [[В. В. Васільеў]] * [[А. Л. Верашчагін]] * [[В. Р. Віткоўская]] * [[У. І. Гавазюк]] * [[У. В. Гладкевіч]] * [[М. Г. Голубева]] * [[П. Л. Гонта]] * [[А. У. Грыбава]] * [[У. У. Дамнянкоў]] * [[У. К. Даўшэвіч]] * [[У. А. Дзіўніч]] * [[Анатоль Яфімавіч Дзянісьеў|А. Я. Дзянісьеў]] * [[У. І. Жбанаў]] * [[Л. В. Журавовіч]] * [[Ю. І. Казакоў]] * [[Ю. М. Каралевіч]] * [[А. М. Каструкоў]] * [[А. В. Кошалеў]] * [[А. У. Кулін]] * [[Г. С. Лойка]] * [[Л. М. Лук’янцаў]] * [[В. К. Лябедка]] * [[Э. Г. Малішэўская]] * [[Г. В. Матусевіч]] * [[А. І. Мірончык]] * [[В. Е. Несцярэнка]] * [[Ю. М. Падолін]] * [[М. Р. Панічэўскі]] * [[Ю. А. Платонаў]] * [[А. М. Пятроў]] * [[В. У. Рабчонак]] * [[М. С. Ракіцкене]] * [[Мікола Рыжы|М. Дз. Рыжы]] * [[В. С. Сідарава]] * [[А. Дз. Слуцкі]] * [[В. П. Сташчанюк]] * [[В. С. Сямашка]] * [[Э. Р. Сямёнава]] * [[Б. А. Сямілетаў]] * [[Г. П. Сянькоўскі]] * [[І. В. Тапілін]] * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў|М. І. Ткачоў]] * [[Ю. І. Хілько]] * [[В. В. Шамшур]] * [[Р. В. Шараеў]] * [[Р. Ф. Шаура]] * [[С. К. Швайбовіч]] * [[У. Ф. Швайбовіч]] * [[І. М. Шкуратаў]] * [[В. І. Шчасны]] == 1994 == * [[А. Я. Агафонава-Шох]] * [[А. Б. Аракчэева]] * [[А. І. Атраховіч]] * [[Г. Я. Балаш]] * [[А. Р. Баргашэвіч]] * [[Т. У. Батакова-Мацвеенка]] * [[М. Г. Бацюкова]] * [[В. М. Блінцова]] * [[А. І. Бяляўскі]] * [[Н. С. Варламава]] * [[Г. А. Выгонная]] * [[Дз. М. Вымаркава]] * [[І. І. Генаў]] * [[М. В. Грук]] * [[Л. М. Гурбо]] * [[Л. М. Густава]] * [[С. У. Даманава]] * [[В. Я. Данчук]] * [[А. А. Дзяшко]] * [[Н. М. Залозная]] * [[П. В. Зарэцкі]] * [[Б. У. Караванаў]] * [[М. І. Кебец]] * [[Р. І. Кірдзей]] * [[М. Б. Князева]] * [[М. К. Канькоў]] * [[М. П. Кулеш]] * [[С. А. Лагуновіч-Чарэпка]] * [[А. П. Лубнеўскі]] * [[Б. М. Малахаў]] * [[Т. Дз. Пясецкая]] * [[А. В. Раеўскі]] * [[Л. В. Раманоўскі]] * [[А. Г. І. Сакалоў]] * [[В. А. Санкова]] * [[Дз. У. Сарока]] * [[М. У. Сенькін]] * [[Ю. П. Сергіенка]] * [[І. В. Сміціенка]] * [[Г. Ф. Сурма]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Сухамлінаў|Г. У. Сухамлінаў]] * [[Ігар Уладзіміравіч Уласаў|І. У. Уласаў]] * [[А. Я. Фядусь]] * [[А. М. Хвісевіч]] * [[В. І. Хмыз]] * [[І. М. Ц. Шын]] * [[Г. Р. Чысты]] * [[А. Б. Шаліма]] * [[У. У. Шаркоў]] * [[С. С. Шафрановіч]] * [[М. В. Шматава]] * [[А. К. Шостак]] * [[Ю. У. Якавенка]] == 1995 == * [[І. В. Андрасюк]] * [[В. В. Антановіч]] * [[У. Я. Ануфрыеў]] * [[H. М. Апіёк]] * [[В. І. Баранаў]] * [[А. Я. Белы]] * [[Э. У. Бубашкіна]] * [[Я. Я. Бусел]] * [[Р. П. Вашкевіч]] * [[В. М. Велігжанін]] * [[А. Дз. Вярбіцкі]] * [[І. В. Грыгарышына]] * [[С. Ф. Давідовіч]] * [[В. Л. Доўнар]] * [[А. Г. Дулуб]] * [[В. К. Жыхараў]] * [[М. Р. Залатуха]] * [[І. С. Засімовіч]] * [[Дз. А. Зяньковіч]] * [[А. С. Ізаітка]] * [[М. М. Інькоў]] * [[К. К. Калодзіч]] * [[А. В. Канавалаў]] * [[Т. І. Карэлкіна]] * [[Р. Ф. Клікушын]] * [[М. Л. Круглікава]] * [[А. Р. Купрыянаў]] * [[Ф. С. Ладуцька]] * [[У. А. Ламейка]] * [[Н. С. Лісоўская]] * [[І. В. Лыскавец]] * [[А. А. Люцко]] * [[М. В. Ляўковіч]] * [[А. А. Ляшчынскі]] * [[В. У. Магучы]] * [[Ю. І. Маліноўскі]] * [[А. У. Маяярэвіч]] * [[А. А. Міхайлаў]] * [[І. С. Мойгіс]] * [[М. У. Несцярук]] * [[У. У. Няфёд]] * [[У. А. Осіпаў]] * [[В. П. Пакаташкін]] * [[І. Дз. Папоў]] * [[С. П. Прывада]] * [[Ю. Ф. Пятроў]] * [[У. В. Ракіцкі]] * [[С. Л. Рыжыкава]] * [[Ф. А. Сарока]] * [[У. П. Свентахоўскі]] * [[К. У. Селіханаў]] * [[Г. А. Скабіцкі]] * [[А. А. Стралкоў]] * [[А. Б. Сувораў]] * [[Л. Ю. Сцефановіч]] * [[Л. І. Талбузін]] * [[Т. І. Хвайніцкая]] * [[Б. Я. Хесін]] * [[Л. С. Хоміч]] * [[В. М. Целеш]] * [[У. А. Ціханаў]] * [[І. М. Чумакоў]] * [[Г. В. Шапялевіч]] * [[А. С. Шомаў]] * [[М. А. Шулякоўскі]] * [[Н. І. Шчасная]] * [[А. В. Юр’ева]] * [[Л. П. Яшэнка]] == 1996 == * [[Я. П. Адзіночанка]] * [[І. В. Алісевіч]] * [[С. Т. Асапрылка]] * [[А. Я. Бур’як]] * [[А. М. Варвашэня]] * [[А. А. Велікжанін]] * [[А. М. Волкаў]] * [[І. У. Голубеў]] * [[П. Б. Грывусевіч]] * [[А. М. Грышкевіч]] * [[Н. М. Гурло]] * [[А. В. Даманаў]] * [[І. І. Данільчанка]] * [[А. М. Дзямідаў]] * [[Л. А. Елісееў]] * [[І. Л. Жук]] * [[Б. Г. Іваноў]] * [[С. В. Іванцоў]] * [[У. А. Канцадайлаў]] * [[А. А. Карповіч]] * [[А. І. Карповіч]] * [[В. А. Каўшырка]] * [[П. А. Кірылін]] * [[Г. А. Кірыловіч]] * [[В. Ф. Крук]] * [[Дз. А. Кузняцоў]] * [[І. В. Леантовіч]] * [[З. А. Луцэвіч]] * [[А. І. Лышчык]] * [[В. М. Мартынчук]] * [[В. С. Маршак]] * [[А. І. Марышаў]] * [[П. І. Мураўчук]] * [[С. Г. Наздрын-Платніцкая]] * [[А. П. Новікаў]] * [[М. М. Паграноўскі]] * [[А. М. Падалінскі]] * [[П. В. Прохараў]] * [[Л. І. Радзевіч]] * [[І. К. Радкевіч]] * [[Р. М. Раманка]] * [[Дз. М. Раманюк]] * [[П. Дз. Русак]] * [[С. В. Рымашэўскі]] * [[А. М. Сільвановіч]] * [[Б. М. Смольскі]] * [[І. Г. Стальная]] * [[С. П. Статкоўская]] * [[Ю. Л. Сухаў]] * [[Г. А. Фалей]] * [[Г. А. Фатыхава]] * [[А. А. Чміль]] * [[А. І. Чыгрын]] * [[Ж. К. Чыстая]] * [[А. М. Шабалтас]] * [[А. Г. Шлегель-Лавецкая]] * [[Ж. А. Шыдлоўская]] * [[Т. В. Юркевіч]] * [[А. У. Яснова]] == 1997 == * [[Ю. М. Алісевіч]] * [[Ю. Г. Анушка]] * [[Х. Г. Асадулаеў]] * [[В. Р. Асіпенка]] * [[П. С. Багданаў]] * [[А. У. Басалыга]] * [[Т. Дз. Беразоўская]] * [[У. А. Бірыцкі]] * [[В. К. Бондараў]] * [[В. А. Борзды]] * [[К. Л. Бяляева]] * [[Р. Л. Газаранц]] * [[І. Л. Гардзіёнак]] * [[В. М. Гардзіёнак-Кірэева]] * [[Н. М. Гарчанюк]] * [[У. Я. Голубеў]] * [[В. В. Даноўскі]] * [[А. Л. Дударэнка]] * [[А. І. Жалудко]] * [[А. П. Жураўлёў]] * [[Ю. І. Івашкевіч]] * [[І. Л. Каваленка]] * [[Н. У. Кавалёва]] * [[А. Д. Кастагрыз]] * [[А. К. Касцючэнка]] * [[М. У. Кухарэнка]] * [[Т. Ю. Лактаева]] * [[Г. А. Лаўрэцкі]] * [[У. І. Лісавенка]] * [[І. В. Магучая]] * [[І. А. Марачкін]] * [[Н. П. Марчанка]] * [[А. П. Махніст]] * [[Ю. В. Мацко]] * [[Л. І. Мельнікаў]] * [[А. В. Мірскі]] * [[В. В. Мурашка]] (Мурашова) * [[Л. Л. Мядзведскі]] * [[І. М. Мятліцкая]] * [[П. К. Паршын]] * [[Ю. В. Пашкуць]] * [[А. С. Плячкоў]] * [[Т. С. Радзівілка]] * [[Н. М. Сакалова-Кубай]] * [[У. У. Сарока]] * [[А. В. Свірьшзенка]] * [[Т. А. Сіплевіч]] * [[А. Г. Сіцько]] * [[В. А. Татарнікава-Панок]] * [[П. Ю. Татарнікаў]] * [[Ю. І. Татарнікаў]] * [[Л. В. Трацэўскі]] * [[У. Дз. Тулупаў]] * [[А. У. Фалей]] * [[А. І. Фядотаў]] * [[А. Л. Шароін]] * [[І. У. Шкіра]] * [[В. Р. Шрамякоў]] * [[І. В. Ягораў]] * [[А. В. Ярмоленка]] == 1998 == * [[Я. Н. Ражкоў]] * [[Васіль Іларыёнавіч Ясюк|В. І. Ясюк]] == 1999 == * [[М. А. Арасланаў]] * [[П. І. Асмакоўскі]] * [[А. А. Асташоў]] * [[Н. М. Богдан]] * [[І. М. Бяспалаў]] * [[Т. В. Габрусь]] * [[А. А. Грыгор’еў]] * [[Ф. С. Грыг’ян]] * [[В. Г. Грыцаева]] * [[С. П. Гусельцаў]] * [[Г. П. Драздоў]] * [[А. Э. Духоўнікаў]] * [[М. У. Загранічны]] * [[Н. В. Зелянко]] * [[У. У. Кандрусевіч]] * [[Т. С. Карака]] * [[Л. М. Кірьшава]] * [[І. М. Козел]] * [[А. П. Колас]] * [[М. М. Колас]] * [[В. К. Копач]] * [[М. М. Крукаў]] * [[В. Г. Крупянкова]] * [[У. Э. Лавецкі]] * [[В. В. Лагоўскі]] * [[Б. Ч. Лазарэвіч]] * [[Я. А. Ларчанка]] * [[Т. П. Лісіца]] * [[Л. А. Макатун]] * [[І. Б. Маланаў]] * [[Н. Л. Марчанка]] * [[Р. В. Мяжуеў]] * [[В. М. Нікалаеў]] * [[В. М. Нуднаў]] * [[А. Л. Нядзелька]] * [[А. Я. Няхайчык]] * [[Ж. Я. Няхайчык]] * [[Г. С. Панамароў]] * [[У. М. Панамароў]] * [[А. Ц. Пушкар]] * [[Ю. Л. Рыжыкаў]] * [[А. В. Сандрыгайла]] * [[В. В. Саўчанка]] * [[В. Я. Семянько]] * [[Л. А. Сідзельнікава]] * [[В. А. Смоляр]] * [[Дз. М. Сурыновіч]] * [[Г. І. Сямікашава]] * [[А. Р. Сяргеева]] * [[Л. М. Тарабука]] * [[А. В. Томка]] * [[А. А. Фалей]] * [[К. У. Харанека]] * [[В. К. Цімафееў]] * [[М. Л. Цыбульскі]] * [[Т. А. Чарнышова]] * [[А. У. Шапо]] * [[А. П. Шарыпа]] * [[С. Л. Шэмет]] * [[А. Я. Шыбнёў]] * [[Р. І. Яновіч]] == 2000 == * [[А. М. Алебастраў]] * [[К. М. Андруковіч]] * [[М. М. Асауляк]] * [[У. А. Афанасьеў]] * [[С. І. Бышнёў]] * [[Л. Ф. Валасюк]] * [[Ю. В. Валынец]] * [[А. М. Гайдуковіч]] * [[Г. В. Горава]] * [[У. М. Грыцкевіч]] * [[С. М. Дзенісенка]] * [[Т. У. Дзянісава]] * [[В. В. Ерамееў]] * [[М. С. Забіран]] * [[В. Ф. Калясінскі]] * [[П. У. Кандрусевіч]] * [[Ж. А. Капуснікава]] * [[Т. В. Капыльская]] * [[С. У. Кастрыца]] * [[А. А. Касцючэнка]] * [[У. Э. Кірэенка]] * [[Я. Л. Кір’янаў]] * [[У. А. Клімушка]] * [[І. Р. Кныш]] * [[Ю. М. Козел]] * [[Ю. Г. Крупянкоў]] * [[А. С. Кухараў]] * [[В. М. Лазоўскі]] * [[А. Я. Мацвеенка]] * [[Дз. М. Мохаў]] * [[І. І. Мядзведзеў]] * [[В. В. Нікішына]] * [[У. М. Пахаўцоў]] * [[А. М. Пікулік]] * [[В. П. Раманоўская]] * [[А. У. Савіч]] * [[Н. А. Сардарава]] * [[М. П. Свістуноў]] * [[У. П. Тамашэвіч]] * [[В. В. Угрыновіч]] * [[А. А. Хараберуш]] * [[В. П. Храмцэвіч]] * [[В. І. Цэхановіч]] * [[С. В. Чарановіч]] * [[Н. В. Шаранговіч]] * [[І. Г. Шчасная]] == 2003 == * [[А. В. Ананьеў]] * [[М. М. Андрэеў]] * [[Г. Б. Банцэвіч]] * [[С. А. Баранкоўская]] * [[В. У. Бялоў]] * [[М. А. Бычкоўскі]] * [[П. У. Вайніцкі]] * [[А. А. Вараб’ёў (скульптар)|А. А. Вараб’ёў]] * [[І. І. Герновіч]] * [[У. І. Гладкоў]] * [[І. Г. Дзёміна]] * [[А. В. Дзмітрыеў]] * [[В. А. Дубінка]] * [[А. М. Жгун]] * [[П. В. Жураўлёў]] * [[Н. Р. Жыгамонт]] * [[Д. А. Іваноўская]] * [[В. М. Каваленчыкава]] * [[І. Г. Касабука]] * [[С. М. Катранкоў]] * [[А. І. Козел]] * [[Г. Б. Козел]] * [[А. У. Косікаў]] * [[І. М. Котава]] * [[А. М. Краўчанка]] * [[І. У. Кустава]] * [[Б. Г. Лалыка]] * [[А. С. Ларына]] * [[Л. Я. Ліхадзед]] * [[В. І. Лузан]] * [[А. В. Ляпкіна]] * [[В. Я. Матусевіч]] * [[В. Дз. Мацкевіч]] * [[А. М. Меранкоў]] * [[Дз. В. Міхайлоўскі]] * [[Р. М. Найдзен]] * [[Л. Дз. Налівайка]] * [[Л. Я. Нішчык]] * [[А. В. Обадава]] * [[К. Ю. Палякова]] * [[І. Дз. Парфянкоў]] * [[Н. І. Піневіч]] * [[У. А. Піпін]] * [[Т. А. Піскун]] * [[Ю. У. Платонаў]] * [[В. М. Позняк]] * [[В. Я. Рачкоўскі]] * [[В. М. Ржавуцкі]] * [[А. А. Рыбчынскі]] * [[А. М. Сарокін]] * [[І. М. Скварцова]] * [[Н. В. Смаляк]] * [[Д. В. Сумарава-Копач]] * [[А. А. Суркоў]] * [[І. П. Хруцкі]] * [[Т. Дз. Царова]] * [[Р. М. Цімохава]] * [[С. М. Чэпік]] * [[Дз. А. Шастапалаў]] * [[А. Дз. Шапашнікава]] * [[А. В. Шычко]] * [[Ф. А. Ястраб]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14|Саюз мастакоў Беларусі}} * {{крыніцы/БЭ|18-1|Саюз мастакоў Беларусі}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў| ]] suojm6l42m8fjrl9ounbd6q3c99ewt6 5176758 5176757 2026-08-06T20:53:58Z Bk1949 50943 /* 1984 */ 5176758 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} == 1940 == * [[З. І. Азгур]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|А. М. Арлоў]] * [[І. В. Ахрэмчык]] * [[А. А. Бембель]] * [[А. М. Бразер]] * [[Г. С. Віер]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]] * [[П. Н. Гаўрыленка]] * [[І. Р. Гембіцкі]] * [[Д. П. Генін]] * [[А. К. Глебаў]] * [[А. В. Грубэ]] * [[М. І. Гусеў]] * [[І. А. Давідовіч]] * [[М. В. Дучыц]] * [[А. І. Жораў]] * [[Я. А. Зайцаў]] * [[Г. М. Ізергіна]] * [[К. М. Касмачоў]] * [[М. А. Керзін]] * [[Я. Я. Красоўскі]] * [[Л. Ю. Кроль]] * [[У. М. Кудрэвіч]] * [[Л. М. Лейтман]] * [[А. П. Мазалёў]] * [[Б. Я. Малкін]] * [[М. І. Манасзон]] * [[А. П. Марыкс]] * [[І. І. Мільчын]] * [[З. І. Мірынгоф]] * [[Ш. В. Пікус]] * [[А. М. Тычына]] * [[У. Я. Хрусталёў]] * [[Я. М. Ціхановіч]] * [[А. М. Шаўчэнка]] == 1945 == * [[Л. С. Бойка]] * [[Г. Ф. Бржазоўскі]] * [[А. В. Волкаў]] * [[А. С. Каржанеўскі]] * [[А. М. Кох]] * [[Р. У. Кудрэвіч]] * [[М. П. Міхалап]] * [[С. Р. Раманаў]] * [[І. А. Салавей]] * [[М. П. Станюта]] * [[У. П. Сухаверхаў]] * [[А. А. Ус]] * [[В. М. Ціхановіч]] * [[А. Дз. Шыбнёў]] == 1946 == * [[Г. Г. Азгур]] * [[М. З. Беляніцкі]] * [[А. С. Гугель]] * [[В. К. Дзежыц]] * [[В. А. Дзядок]] * [[Б. Ф. Звінагродскі]] * [[С. П. Каткоў]] * [[Дз. М. Красільнікаў]] * [[А. І. Кроль]] * [[С. Дз. Лі]] * [[Х. М. Ліўшыц]] * [[С. Д. Палеес]] * [[З. С. Паўлоўскі]] * [[Т. Я. Разіна]] * [[Л. С. Ран]] * [[М. К. Сеўрук]] * [[М. Л. Тарасікаў]] * [[М. М. Філіповіч]] * [[І. М. Хозераў]] * [[В. К. Цвірка]] == 1947 == * [[М. Дз. Чураба]] == 1948 == * [[С. І. Селіханаў]] == 1949 == * [[С. А. Адашкевіч]] * [[С. А. Андруховіч]] * [[М. А. Блішч]] * [[Н. М. Воранаў]] * [[Н. І. Галоўчанка]] * [[П. А. Данелія]] * [[В. І. Ждан]] * [[В. К. Жолтак]] * [[К. І. Максімцоў]] * [[П. В. Масленікаў]] * [[Д. М. Парахня]] * [[П. М. Раманоўскі]] * [[І. Я. Фяцісаў]] * [[П. М. Явіч]] == 1950 == * [[П. М. Герасімовіч]] * [[Ф. І. Дарашэвіч]] == 1951 == * [[П. К. Белавусаў]] * [[А. М. Заспіцкі]] * [[В. У. Палійчук]] == 1952 == * [[Е. М. Ганкін]] * [[І. В. Пушкоў]] == 1953 == * [[Я. Дз. Нікалаеў]] == 1954 == * [[М. Л. Бельскі]] * [[А. Б. Грыгар’янц]] * [[М. Ц. Гуціеў]] == 1955 == * [[П. П. Нікіфараў]] == 1956 == * [[H. П. Варвановіч]] * [[С. П. Герус]] * [[М. В. Гурло]] * [[П. С. Дурчын]] * [[В. Ф. Казачэнка]] * [[П. С. Крахалёў]] * [[А. Р. Курачкін]] * [[А. А. Малішэўскі]] * [[У. А. Мінейка]] * [[В. М. Савіцкі]] * [[У. Ф. Сокалаў]] * [[А. С. Шкляр]] == 1957 == * [[А. С. Бархаткоў]] * [[І. М. Глебаў]] * [[Л. Г. Ліхтаровіч]] * [[А. А. Паслядовіч]] * [[Я. І. Раздзялоўская]] * [[Я. М. Харытоненка]] == 1958 == * [[У. П. Белавусаў]] * [[І. С. Дмухайла]] * [[А. С. Казлоўскі]] * [[У. І. Кухараў]] * [[В. Б. Папоў]] * [[Я. А. Печкін]] * [[М. А. Савіцкі]] * [[І. Б. Элентух]] == 1959 == * [[І. М. Басаў]] * [[А. І. Вайнштэйн]] * [[М. Х. Даўгяла]] * [[К. І. Завіша]] * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскі]] * [[У. А. Дагун]] * [[Юзаф Вульфавіч Пучынскі|Ю. В. Пучынскі]] * [[І. Дз. Рудчык]] * [[І. А. Санін]] * [[У. І. Стальмашонак]] == 1960 == * [[М. А. Аўчыннікаў]] * [[В. А. Грамыка]] * [[М. В. Данцыг]] * [[А. М. Кашкурэвіч]] * [[М. Я. Лісоўскі]] * [[Алег Вікенцьевіч Луцэвіч|А. В. Луцэвіч]] * [[І. І. Пешкур]] * [[І. Н. Стасевіч]] * [[Г. І. Чарняўскі]] * [[В. К. Шыкін]] * [[І. М. Елатомцава]] == 1961 == * [[Г. Х. Вашчанка]] * [[В. В. Галубовіч]] * [[Ф. Ф. Зільберт]] * [[Т. Дз. Ігнаценка]] * [[П. В. Калінін]] * [[І. В. Карасёў]] * [[В. М. Міхеева]] * [[Ф. І. Мохаўцаў]] * [[Г. І. Мурамцаў]] * [[В. В. Мурашоў]] * [[Г. Г. Паплаўскі]] * [[Н. Я. Паслаўская]] * [[І. П. Харламаў]] * [[А. М. Чуркін]] * [[М. П. Чэпік]] * [[А. І. Шахновіч]] == 1962 == * [[А. В. Аладава]] * [[А. А. Анікейчык]] * [[В. А. Баравік]] * [[С. М. Вакар]] * [[Б. А. Забораў]] (да 1979) * [[Б. У. Івонцьеў]] * [[Г. А. Ісаевіч]] * [[Фрына Львоўна Лейтман|Ф. Л. Лейтман]] * [[І. Я. Маслан]] * [[У. Н. Папсуеў]] * [[Янка Раманоўскі|І. Ю. Раманоўскі]] * [[М. М. Федарэнка]] == 1963 == * [[А. А. Бялова]] * [[Міхаіл Веніямінавіч Бяляеў|М. В. Бяляеў]] * [[М. В. Бярковіч]] * [[В. І. Васільеў]] * [[М. С. Гугель]] * [[М. К. Казакевіч]] * [[А. Г. Лось]] * [[М. Ф. Навіцкі]] * [[І. В. Назімава]] * [[У. М. Пасюкевіч]] * [[В. З. Ражкоў]] * [[А. К. Сапетка]] * [[В. І. Сахненка]] * [[М. А. Шарэнка]] * [[В. С. Ягораў]] == 1964 == * [[А. І. Абрамава]] * [[У. І. Ананька]] * [[Б. У. Аракчэеў]] * [[Ф. М. Бараноўскі]] * [[І. І. Белановіч]] * [[Р. С. Ганцэвіч]] * [[В. Г. Гаўрылаў]] * [[В. І. Грос]] * [[Л. М. Гумілеўскі]] * [[Л. Н. Дробаў]] * [[М. Р. Залозны]] * [[А. М. Замай]] * [[Л. П. Замах]] * [[Л. К. Ізмайлава]] * [[Б. А. Кірыленка]] * [[А. М. Кішчанка]] * [[В. Г. Кубараў]] * [[Эдуард Станіслававіч Куфко|Э. С. Куфко]] * [[А. Г. Левітан]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Мурахвер|У. С. Мурахвер]] * [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Л. М. Мягкова]] * [[М. Я. Навумаў]] * [[І. У. Немагай]] * [[Я. Р. Новікаў]] * [[Б. А. Няпомняшчы]] * [[Я. П. Пакаташкін]] * [[Л. М. Пакаташкіна]] * [[В. С. Пратасеня]] * [[І. І. Радунскі]] * [[І. П. Рэй]] * [[М. З. Савіцкая]] * [[У. С. Садзін]] * [[А. Ф. Сямілетаў]] * [[А. І. Таўкач]] * [[І. Ц. Ціханаў]] * [[Л. Дз. Шчамялёў]] * [[В. Ф. Ярмоленка]] == 1965 == * [[Дз. І. Алейнік]] * [[Ю. П. Альбіцкі]] * [[Ф. І. Анісовіч]] * [[Г. І. Барышаў]] * [[Ю. А. Булычоў]] * [[Р. А. Віткоўскі]] * [[А. Дз. Дзям’янаў]] * [[М. М. Зялёнкін]] * [[Я. С. Кулік]] * [[Б. М. Кузьмічоў]] * [[І. Я. Міско]] * [[М. С. Палянкоў]] * [[В. І. Ральцэвіч]] * [[В. М. Сабалеўскі]] * [[К. М. Саломка]] == 1966 == * [[А. А. Агафоненка]] * [[А. Л. Анісовіч]] * [[Б. Ф. Герлаван]] * [[У. А. Дамарад]] * [[Л. П. Дубар]] * [[А. Р. Захараў]] * [[М. С. Кірылаў]] * [[М. М. Куйчык]] * [[І. В. Мядзведзеў]] * [[Г. С. Осіпава]] * [[А. І. Осіпаў]] * [[П. П. Пагодзін]] * [[І. М. Паньшына]] * [[Н. М. Паплаўская]] * [[Т. М. Паражняк]] * [[М. Ф. Рыбалкіна]] * [[М. А. Рыжанкоў]] * [[А. А. Салаўёў]] * [[А. А. Сурскі]] * [[В. М. Ткачук]] * [[Леанід Ісідоравіч Шакінка|Л. І. Шакінка]] * [[Н. І. Шчасная]] == 1967 == * [[Л. П. Асецкі]] * [[Л. М. Асядоўскі]] * [[Л. Я. Багданаў]] * [[Л. Ц. Баразна]] * [[І. Ю. Бароўскі]] * [[В. М. Варламаў]] * [[В. І. Вярсоцкі]] * [[С. Я. Гарачаў]] * [[У. Ц. Гардзеенка]] * [[Г. Р. Гаркуноў]] * [[Ірына Іосіфаваўна Глазава|І. І. Глазава]] * [[У. К. Гоманаў]] * [[Ф. Ф. Гумен]] * [[Г. І. Дзянісаў]] * [[Р. Г. Дубар]] * [[Л. А. Дударэнка]] * [[Я. К. Іванешка]] * [[А. І. Казак]] * [[В. А. Леантовіч]] * [[Б. П. Льдокаў]] * [[П. К. Любамудраў]] * [[У. М. Лятун]] * [[Л. А. Майзельс]] * [[Б. І. Маркаў]] * [[Міхаіл Аляксеевіч Моўчан|М. А. Моўчан]] * [[З. С. Мяньшова]] * [[М. А. Назарчук]] * [[М. П. Назарэнка]] * [[М. М. Палякоў]] * [[А. С. Папоў]] * [[К. М. Пятроў]] * [[С. Я. Раўдвеэ]] * [[У. А. Рыкалін]] * [[Я. У. Санько]] * [[І. М. Сталяроў]] * [[В. Ф. Сумараў]] * [[А. А. Ткачонак]] * [[Б. Н. Ус]] * [[І. К. Утарушын]] * [[В. М. Філімонаў]] * [[В. Е. Ціханенка]] * [[K. Г. Ціхановіч]] * [[Я. Р. Чамадураў]] * [[М. М. Шаўцова]] * [[Г. Ф. Шутаў]] * [[Л. М. Эрлер]] == 1968 == * [[М. А. Апіёк]] * [[М. С. Макаранка]] == 1969 == * [[Ф. І. Валадзько]] * [[А. П. Веліксонаў]] * [[А. М. Дзямарын]] * [[Ю. К. Зайцаў]] * [[Г. Т. Злотнік]] * [[Б. Ф. Кавецкі]] * [[М. А. Карпук]] * [[Я. К. Красоўскі]] * [[І. У. Краўчанка]] * [[В. А. Крылоў]] * [[І. Г. Крэйдзік]] * [[Л. М. Дось]] * [[М. Дз. Міхайлаў]] * [[У. М. Мудрогін]] * [[Л. Ф. Панамарэнка]] * [[У. С. Пашчасцеў]] * [[Э. А. Петэрсон]] * [[М. М. Пушкар]] * [[У. А. Самачарноў]] * [[К. І. Харашэвіч]] * [[П. А. Цомпель]] * [[В. П. Шаранговіч]] * [[У. Н. Шпартаў]] == 1970 == * [[С. Ц. Абрамаў]] * [[А. Я. Арцімовіч]] * [[У. А. Бойка]] * [[К. А. Вакс]] * [[М. М. Волахаў]] * [[Л. Э. Гадлеўскі]] * [[В. Г. Дзівінская]] * [[Ц. М. Драчоў]] * [[Ф. М. Жураўкоў]] * [[А. Ц. Зайцаў]] * [[С. Р. Кавалёў]] * [[Б. І. Казакоў]] * [[В. А. Казлоў]] * [[М. І. Кандрацьеў]] * [[Я. А. Карманаў]] * [[С. С. Каткова]] * [[М. У. Кірэеў]] * [[Б. А. Крэпак]] * [[У. Л. Кузняцоў]] * [[З. В. Літвінава]] * [[П. П. Лысенка]] * [[У. К. Міхайлоўскі]] * [[С. І. Нартава]] * [[Л. Я. Прагін]] * [[С. Дз. Салохін]] * [[В. М. Свентахоўская]] * [[П. У. Свентахоўскі]] * [[У. П. Слінчанка]] * [[Ю. В. Тышкевіч]] * [[Г. Я. Ціхановіч]] * [[Л. В. Чурко]] * [[В. С. Швяцоў]] * [[Л. А. Шпак]] * [[Я. А. Шыбнёў]] * [[М. А. Шырокаў]] * [[Г. К. Шэлег]] == 1971 == * [[Э. К. Агуновіч]] * [[М. С. Басалыга]] * [[У. С. Басалыга]] * [[А. К. Белавусаў]] * [[У. А. Булыга]] * [[М. І. Ганчароў]] * [[І. У. Грыгаровіч]] * [[Л. Р. Давідзенка]] * [[У. А. Дзяменьцеў]] * [[Л. Б. Зільбер]] * [[Г. П. Івакін]] * [[А. А. Краўчук]] * [[М. Р. Лазавой]] * [[М. А. Плужнік]] * [[В. Ф. Шматаў]] * [[М. М. Якунін]] == 1972 == * [[А. Р. Арлоў]] * [[А. П. Бельцюкова]] * [[В. А. Говар]] * [[Г. С. Грубіна]] * [[У. П. Зубараў]] * [[А. У. Ільіноў]] * [[М. І. Крукоўскі]] * [[Ю. М. Любімаў]] * [[В. С. Мігаль]] * [[А. В. Някрасаў]] * [[Дз. А. Папоў]] * [[В. А. Позняк]] * [[А. М. Пуцейка]] * [[А. І. Рыбчынскі]] * [[М. М. Рыжыкаў]] * [[Г. С. Скрыпнічэнка]] * [[А. Л. Чысцякоў]] * [[Я. С. Ясьвін]] * [[В. К. Яўсееў]] == 1973 == * [[М. П. Балюк]] * [[А. В. Бараноўскі]] * [[С. А. Волкаў]] * [[А. І. Зіменка]] * [[Я. А. Ігнацьеў]] * [[Л. П. Каленік]] * [[Г. К. Качаноўскі]] * [[Ю. І. Кухараў]] * [[В. М. Лук’янаў]] * [[М. А. Меранкоў]] * [[В. А. Напрэенка-Ляховіч]] * [[У. Ф. Пракоф’еў]] * [[І. М. Пратасеня]] * [[У. Р. Раманаў]] * [[В. А. Тарасаў]] * [[Азат Нікагосавіч Тарасян|А. Н. Тарасян]] * [[В. П. Цюрын]] * [[В. С. Чайка]] == 1974 == * [[І. М. Андрыянаў]] * [[Г. Ц. Гарбанёў]] * [[Н. М. Голышава]] * [[Я. І. Жылін]] * [[Я. Г. Каробушкін]] * [[М. І. Ліханенка]] * [[Л. М. Марчанка]] * [[Ю. І. Нікіфараў]] * [[Б. І. Пярвунінскіх]] * [[У. В. Уродніч]] * [[С. М. Цукэнаў]] == 1975 == * [[І. Б. Бушакава]] * [[У. І. Вітка]] * [[Л. П. Воранава]] * [[М. Ф. Глушко]] * [[А. М. Даўгяла]] * [[Л. І. Зяневіч]] * [[У. Я. Крукоўскі]] * [[Л. Г. Лапцэвіч]] * [[Т. Ц. Мацвеенка]] * [[У. Л. Новак]] * [[Ю. В. Няжура]] * [[Ю. Г. Палякоў]] * [[У. С. Піменаў]] * [[Э. П. Позняк]] * [[С. М. Сакалоў]] * [[А. У. Хадыка]] * [[І. А. Шастапалаў]] * [[А. С. Шатэрнік]] * [[М. М. Яніцкая]] == 1977 == * [[П. С. Арцёмаў]] * [[А. А. Бачкароў]] * [[Э. А. Белагураў]] * [[Г. А. Гаравая]] * [[Г. С. Грак]] * [[Э. М. Грамыка]] * [[Я. І. Ждан]] * [[А. П. Крахалёў]] * [[А. А. Марачкін]] * [[В. П. Маркавец]] * [[М. М. Селяшчук]] * [[М. А. Стома]] * [[А. Ф. Федаркоў]] * [[Уладзімір Васільевіч Церабун|У. В. Церабун]] * [[У. Ф. Чарнышоў]] * [[Г. С. Шумскі]] * [[В. Дз. Шчарбакоў]] * [[А. А. Ясюкайць]] == 1978 == * [[Э. Б. Астаф’еў]] * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч|Ю. Б. Багушэвіч]] * [[Я. С. Бусел]] * [[А. І. Гаршкавоз]] * [[Ю. В. Гаўрын]] * [[В. У. Грьвдзіна]] * [[В. П. Занковіч]] * [[Г. П. Кісялёў]] * [[М. Р. Клімаў]] * [[М. М. Купава]] * [[Т. І. Малышава]] * [[У. А. Нікалаеў]] * [[В. В. Нямцоў]] * [[А. І. Салятыцкі]] * [[А. М. Сурмач]] * [[Уладзімір Віктаравіч Ткачоў|У. В. Ткачоў]] == 1979 == * [[У. М. Вольнаў]] * [[Г. Л. Жарын]] * [[П. С. Захараў]] * [[В. А. Захарынскі]] * [[В. І. Кліменка]] * [[А. А. Кокцеў]] * [[Роберт Яфімавіч Ландарскі|Р. Я. Ландарскі]] * [[Л. Ф. Леўчанка]] * [[А. В. Масіенка]] * [[А. Р. Пятрухна]] * [[Т. М. Сакалова]] * [[У. А. Самсонаў]] * [[Я. М. Сахута]] * [[Л. І. Скрыпнічэнка]] * [[Б. Б. Цітовіч]] * [[А. І. Чартовіч]] * [[Ф. В. Шастак]] * [[К. Ф. Шастоўскі]] * [[Ю. В. Якубовіч]] == 1980 == * [[М. І. Байрачны]] * [[Т. П. Белавусава-Пятроўская]] * [[Г. В. Буралкін]] * [[М. У. Бушчык]] * [[М. І. Валынец]] * [[В. Ф. Дзенісенка]] * [[С. Дз. Дзьяканаў]] * [[У. І. Жук]] * [[А. М. Зінчук]] * [[У. М. Капшай]] * [[Т. І. Кіршчына]] * [[А. С. Кяімянкоў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|А. А. Концуб]] * [[А. А. Лапіцкая]] * [[С. М. Ларчанка]] * [[У. Л. Лашкевіч]] * [[Н. В. Лівенцава]] * [[У. М. Маскоўскіх]] * [[А. І. Мятліцкі]] * [[С. Ф. Папякоў]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Т. М. Паражняк]] * [[А. М. Пашкевіч]] * [[В. Р. Прыешкін]] * [[А. І. Родзін]] * [[Л. М. Сцяпанава]] * [[Я. М. Сямёнаў]] * [[А. М. Ціткоў]] * [[В. І. Юркова]] == 1981 == * [[К. І. Аляксееў]] * [[В. Ф. Байцун]] * [[В. І. Валынец]] * [[У. У. Васюк]] * [[Ю. П. Герасіменка]] * [[У. Л. Зінкевіч]] * [[Мікалай Іосіфавіч Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[М. Р. Казлоў]] * [[В. А. Калтыгін]] * [[І. І. Курачыцкі]] * [[В. В. Мікіта]] * [[Л. П. Сівакова]] * [[В. П. Славук]] * [[У. Я. Сулкоўскі]] * [[У. А. Ткачэнка]] * [[С. М. Федарэнка]] * [[В. К. Чуглазаў]] * [[У. С. Шнарэвіч]] * [[А. К. Шэвераў]] == 1983 == * [[Л. Р. Аганаў]] * [[І. А. Волкава]] * [[С. Р. Тарбунова]] * [[А. Л. Дзятлава]] * [[А. В. Кузьміч]] * [[А. В. Кузняцоў]] * [[К. Г. Паплаўская]] * [[Г. А. Пусеў]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]] * [[У. І. Слабодчыкаў]] * [[В. М. Смаляк]] * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава|Н. У. Сухаверхава]] * [[В. П. Ціханаў]] * [[А. І. Цыркуноў]] == 1984 == * [[В. У. Альшэўскі]] * [[А. А. Анішчык]] * [[В. К. Барабанцаў]] * [[В. М. Буціна]] * [[В. Ц. Даўгала]] * [[С. І. Катовіч]] * [[С. І. Кірушчанка]] * [[У. М. Коўзусь]] * [[В. С. Крывашэева]] * [[І. М. Лобан]] * [[Алег Мікалаевіч Маціевіч|А. М. Маціевіч]] * [[В. М. Назараў]] * [[Л. І. Пятруль]] * [[В. Ю. Сазыкіна]] * [[Л. Ф. Салавей]] * [[А. М. Фінскі]] * [[М. Я. Цурыкаў]] * [[В. П. Чайка]] * [[У. У. Чурыла]] * [[П. П. Шарыпа]] * [[Фелікс Іосіфавіч Янушкевіч|Ф. І. Янушкевіч]] * [[А. І. Яскін]] == 1985 == * [[С. А. Бандарэнка]] * [[М. С. Будавей]] * [[І. А. Галавацкая]] * [[С. У. Дамарад]] * [[Ю. М. Івахнішын]] * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[В. М. Карнееў]] * [[У. У. Кожух]] * [[З. У. Ландзік]] * [[Г. В. Літвіненка]] * [[М. І. Міронаў]] * [[М. Л. Несцярэўскі]] * [[А. І. Салохіна]] * [[С. У. Саркісаў]] * [[П. М. Фей]] * [[А. М. Шныпаркоў]] * [[Г. А. Юзеева]]' == 1986 == * [[Т. П. Агафоненка]] * [[В. Ф. Александровіч]] * [[Т. А. Арцёмава]] * [[Дз. В. Бабкін]] * [[М. Т. Бандарчук]] * [[Т. І. Васюк]] * [[А. М. Гвоздзікаў]] * [[Л. Р. Главацкая]] * [[У. П. Голуб]] * [[Р. М. Данчанка]] * [[У. Э. Дубавецкі]] * [[А. Ф. Кавалёў]] * [[Г. Дз. Кліменка]] * [[Г. П. Крамко]] * [[Г. П. Крываблоцкая]] * [[У. В. Крываблоцкі]] * [[М. І. Лук’янаў]] * [[А. І. Мацвяйчук]] * [[Ю. А. Піскун]] * [[У. І. Пракапцоў]] * [[С. М. Рабашчук]] * [[В. Б. Сідоркін]] * [[Р. С. Сітніца]] * [[А. М. Слепаў]] * [[Н. У. Сустава]] * [[М. Я. Таболіч]] * [[Р. Ф. Таболіч]] * [[Г. Я. Туроўская]] * [[В. М. Фей]] * [[Т. Л. Хацановіч-Дарбінян]] * [[В. А. Шылко]] == 1987 == * [[Л. Э. Бартлаў]] * [[А. І. Бранцаў]] * [[С. В. Войчанка]] * [[Н. Ф. Высоцкая]] * [[Ю. У. Гудзіновіч]] * [[Ю. П. Зуеў]] * [[В. С. Каваленка]] * [[В. В. Кавальчук]] * [[Л. М. Кавапьчук]] * [[У. Дз. Кандрацьеў]] * [[С. І. Казак]] * [[П. А. Карнач]] * [[К. І. Качан]] * [[А. П. Ксяндзоў]] * [[М. П. Кузьміч]] * [[У. Э. Куфко]] * [[В. С. Лявунін]] * [[М. А. Маеўскі]] * [[А. У. Отчык]] * [[І. І. Рамашоў]] * [[В. П. Свістуноў]] * [[Р. П. Сіплевіч]] * [[Б. А. Скрамблевіч]] * [[Л. В. Хобатаў]] * [[У. Я. Цэслер]] * [[А. І. Шалюта]] * [[М. К. Ягорава]] == 1988 == * [[М. К. Абрамаў]] * [[Л. С. Анцімонаў]] * [[І. В. Арлоў]] * [[Г. А. Асташонак]] * [[М. В. Аўчыннікаў]] * [[С. У. Балянок]] * [[А. А. Баразеннікаў]] * [[В. В. Баранаў]] * [[Ю. А. Баранаў]] * [[І. А. Бархаткоў]] * [[З. У. Баўтрук]] ([[З. У. Раўко|Раўко]]) * [[А. У. Бацвінёнак]] * [[Т. П. Беразенская]] * [[Н. Г. Бранавец]] * [[В. Я. Буйвал]] * [[В. М. Бяляўскі]] * [[П. П. Васілеўскі]] * [[У. М. Вішнеўскі]] * [[В. В. Вярсоцкі]] * [[Т. Г. Гаранская]] * [[Л. М. Гатальская]] * [[М. А. Гатальскі]] * [[М. М. Гаўрыленка]] * [[В. І. Грыгарышына]] * [[С. А. Грыневіч]] * [[Л. В. Грыцкоў]] * [[М. І. Гуршчанкоў]] * [[А. А. Дабравольскі]] * [[В. М. Даманава]] * [[А. У. Даманаў]] * [[Л. П. Данелія]] * [[Ю. А. Дзееў]] * [[В. В. Дзёмкіна]] * [[В. К. Дубрава]] * [[М. К. Дубрава]] * [[У. А. Еўіухоў]] * [[М. П. Жабінская]] * [[В. І. Жук]] * [[У. М. Жук]] * [[У. У. Іваноў]] * [[В. З. Кавалеўскі]] * [[І. У. Казак]] * [[А. М. Каласенцава]] * [[В. В. Камароў]] * [[Ю. А. Карачун]] * [[В. К. Касцючэнка]] * [[У. У. Качан]] * [[І. І. Кузняцова]] * [[С. У. Кузьмічоў]] * [[К. М. Куксо]] * [[Т. М. Курачыцкая]] * [[Н. У. Кухарэнка]] * [[М. Я. Латушка]] * [[С. В. Ліфанаў]] * [[С. А. Логвін]] * [[У. А. Лукашык]] * [[А. П. Лучыновіч]] * [[Ю. Г. Макараў]] * [[У. А. Малахаў]] * [[І. В. Малеціна]] * [[Н. В. Маліноўская]] * [[А. А. Мацюціэўская]] * [[У. І. Мелехаў]] * [[Л. Ю. Міньковіч]] * [[А. І. Непачаловіч]] * [[Ю. М. Несцярук]] * [[А. Р. Ойстрах]] * [[А. А. Панцюк-Жукоўскі]] * [[У. У. Папсуеў]] * [[В. Г. Паўлавец]] * [[Л. Л. Пуцейка]] * [[С. М. Пчалінцаў]] * [[Т. А. Пятроўская]] * [[К. С. Ракіцкі]] * [[У. П. Рамейка]] * [[В. В. Распопаў]] * [[Н. А. Рачкоўская]] * [[Л. М. Рацько]] * [[Л. А. Рыжкоўскі]] * [[Э. Г. Рымаровіч]] * [[Г. Г. Сакапоў-Кубай]] * [[Л. У. Салодкіна]] * [[С. С. Свістуновіч]] * [[Галіна Міхайлаўна Сіверцава|Г. М. Сіверцава]] * [[А. А. Скавародка]] * [[А. П. Ступень]] * [[У. І. Сытчанка]] * [[В. А. Трыгубовіч]] * [[І. І. Уладычык]] * [[А. М. Фралянкоў]] * [[У. П. Хадаровіч]] * [[Ф. І. Хамініч]] * [[К. У. Хацяноўскі]] * [[Я. І. Хайрулін]] * [[В. В. Хмялеўскі]] * [[В. В. Ціханавец]] * [[М. М. Цудзік]] * [[Ю. С. Чарняк]] * [[Р. П. Часнова]] * [[Г. Л. Чысцякова]] * [[К. П. Шаранговіч]] * [[А. К. Шастоўская]] * [[Л. Л. Шчамялёва]] * [[А. С. Шыёнак]] * [[В. С. Юзвук]] * [[В. М. Юркоў]] * [[В. І. Янушкевіч]] == 1989 == * [[А. Б. Александровіч]] * [[А. В. Александровіч]] * [[Л. Б. Алімаў]] * [[К. Г. Асадаў]] * [[С. В. Асоскаў]] * [[М. І. Астапенка]] * [[А. К. Баглай]] * [[М. А. Бакуменка]] * [[М. І. Басаў]] * [[Л. Б. Бортнік]] * [[М. В. Бязберды]] * [[Н. А. Валынец]] * [[Р. У. Галаватая]] * [[У. В. Ганжа]] * [[Л. У. Гоманаў]] * [[Л. І. Грыцэнка]] * [[А. Я. Грэсь]] * [[І. М. Данілава]] * [[А. М. Дваронін]] * [[Л. І. Захадзячэнка]] * [[Я. П. Зельская]] * [[Г. А. Зельскі]] * [[Р. М. Іваноў]] * [[У. К. Казакоў]] * [[У. П. Кароткі]] * [[Р. І. Кійко]] * [[І. А. Кісялеўскі]] * [[С. Б. Кічко]] * [[Р. П. Кпімковіч]] * [[М. Н. Кляцкоў]] * [[Г. А. Кобрын]] * [[А. Дз. Кудраўцава]] * [[А. П. Кузняцоў]] * [[Г. П. Лебедзеў]] * [[Я. І. Ліс]] * [[У. М. Лосеў]] * [[А. У. Лось]] * [[П. Дз. Лук’яненка]] * [[У. Б. Максімаў]] * [[Р. Л. Малышаў]] * [[У. П. Масленікаў]] * [[А. К. Мароз]] * [[Дз. Р. Маслій]] * [[В. А. Мядзвецкі]] * [[І. І. Надашкевіч]] * [[Л. І. Пакульніцкі]] * [[В. А. Папікарпава]] * [[А. С. Петрыканец]] * [[Я. Б. Пуставой]] * [[М. Ю. Пюке]] * [[М. С. Ржавуцкі]] * [[Б. Ф. Рэпін]] * [[Н. Я. Сакалова]] * [[Г. У. Саламянка]] * [[Я. П. Саламянка]] * [[Р. С. Салаўёва]] * [[Л. М. Салаўёў]] * [[Г. М. Сідарэвіч]] * [[В. Дз. Ціханава]] * [[Я. І. Ціханаў]] * [[К. Я. Цюрына]] * [[С. В. Цярэнцьева]] * [[В. І. Чарняк]] * [[Н. А. Чорнагалова]] * [[А. П. Чудзін]] * [[У. А. Шапяпевіч]] * [[В. Ф. Шкаруба]] * [[М. Л. Шкробат]] * [[Я. Ф. Шунейка]] * [[А. І. Шчаслівая]] * [[М. П. Шышлоў]] * [[А. К. Юрашкевіч]] * [[С. М. Янкоўскі]] * [[П. В. Янушкевіч]] * [[Н. А. Яўглеўская]] == 1990 == * [[В. А. Андросаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч|М. М. Андруковіч]] * [[Т. В. Арасланава]] * [[А. П. Багустаў]] * [[М. Ф. Барздыка]] * [[І. І. Бокій]] * [[М. В. Бякеева]] * [[К. Г. Вашчанка]] * [[А. Б. Высоцкі]] * [[Л. Б. Гандыш]] * [[У. І. Ганчарук]] * [[І. П. Ганяеў]] * [[Т. В. Гардашнікава]] * [[Г. В. Говар]] * [[В. А. Губараў]] * [[С. Л. Гумілеўскі]] * [[А. Ф. Гуршчанкова]] * [[А. І. Дасужаў]] * [[В. П. Дземянчук]] * [[Ф. М. Драгун]] * [[М. А. Драненка]] * [[А. В. Дранец]] * [[В. Г. Дубовік]] * [[А. Г. Задорын]] * [[Р. Л. Заслонаў]] * [[В. У. Іванькова]] * [[У. П. Ісачанка]] * [[А. Ю. Кажаноўскі]] * [[М. П. Канцавой]] * [[В. І. Каралёў]] * [[І. А. Кашкурэвіч]] * [[Ф. А. Кашкурэвіч]] * [[А. А. Квяткоўскі]] * [[Л. Г. Кір’янаў]] * [[С. Я. Клімчук]] * [[Я. А. Колчаў]] * [[С. А. Кузьмар]] * [[С. С. Курашова]] * [[А. І. Ладзісаў]] * [[І. І. Лісіца]] * [[А. У. Лось]] * [[П. І. Лук]] * [[В. У. Лямачка]] * [[С. А. Малішэўскі]] * [[А. В. Масейкаў]] * [[У. У. Мехавіч]] * [[Г. М. Міхайлава]] * [[В. Ф. Міхайлоўскі]] * [[В. А. Міхайлюк]] * [[Г. М. Міхейчык]] * [[В. П. Мурашка]] * [[Я. С. Мусінская]] * [[А. М. Назаранка]] * [[П. М. Назаранка]] * [[У. П. Напрэенка]] * [[А. П. Новік]] * [[П. А. Новікаў]] * [[М. П. НяхайЧык]] * [[М. Ф. Образаў]] * [[Я. Г. Панамарэнка]] * [[А. Р. Папоў]] * [[У. М. Рубцоў]] * [[Т. А. Рудэнка]] * [[Ю. В. Рудэнка]] * [[Л. Г. Русава]] * [[В. К. Рускевіч]] * [[Л. І. Сакалоў]] * [[С. К. Сенчанка]] * [[А. І. Сеслікава]] * [[В. Я. Сіверцаў]] * [[А. М. Смаляк]] * [[С. У. Стальмашонак]] * [[А. І. Судар]] * [[Дз. А. Сурскі]] * [[А. Я. Сямёнава]] * [[У. П. Табушаў]] * [[М. І. Таранда]] * [[Э. С. Трыкоза]] * [[С. А. Цімохаў]] * [[Т. М. Чуглазава]] * [[У. Дз. Шапо]] * [[М. Ф. Шкляраў]] * [[В. М. Ярэська]] == 1991 == * [[М. І. Агафонаў]] * [[А. А. Алонцаў]] * [[У. І. Асіповіч]] * [[А. А. Бараноўская]] * [[П. П. Бондар]] * [[К. Г. Гаджыеў]] * [[Г. Дз. Герасімава]] * [[В. А. Герасімаў]] * [[М. С. Гіргель]] * [[Л. М. Гоманаў]] * [[М. А. Гугнін]] * [[У. У. Дзядзюля]] * [[Л. А. Доўбаш]] * [[М. М. Дундзін]] * [[В. П. Дураў]] * [[Л. М. Зуева]] * [[В. А. Ільіна-Загнетава]] * [[В. Я. Кавальчук]] * [[В. М. Калацэй]] * [[В. І. Камлюк]] * [[У. М. Каралькоў]] * [[А. Ф. Карпан]] * [[Г. М. Конанава]] * [[А. У. Крошкін]] * [[А. В. Крылоў]] * [[А. У. Кукоўскі]] * [[В. Р. Ландарскі]] * [[А. П. Лапшын]] * [[В. Р. Лук’яненка]] * [[Т. І. Отчык]] * [[У. І. Панцялееў]] * [[Т. І. Паўлючук]] * [[А. Р. Пашкевіч]] * [[Л. В. Прошчанка]] * [[А. М. Пушкін]] * [[В. І. Ражко]] * [[І. В. Рымашэўскі]] * [[У. І. Рынкевіч]] * [[І. Г. Савін]] * [[А. А. Сальнікаў]] * [[В. С. Стасевіч]] * [[Г. Х. Стасевіч]] * [[А. С. Суша]] * [[У. Б. Сушкевіч]] * [[І. В. Сямека]] * [[Г. Л. Танковіч]] * [[П. Б. Урублеўскі]] * [[А. І. Фяцісава]] * [[Г. С. Хінко-Янушкевіч]] * [[С. Г. Харашаўцаў]] * [[У. Ц. Хмызнікаў]] * [[І. В. Хоміч]] * [[В. В. Чукін]] * [[В. У. Шоба]] * [[Л. С. Шчасная]] * [[У. І. Шчэрбін]] == 1993 == * [[С. Л. Абрамовіч]] * [[В. М. Ажпрэіі]] * [[В. В. Аржанухіна]] * [[Г. М. Бараноўская]] * [[М. І. Барбарчык]] * [[А. С. Бычкоўскі]] * [[А. В. Васілевіч]] * [[Г. С. Васільева]] * [[В. В. Васільеў]] * [[А. Л. Верашчагін]] * [[В. Р. Віткоўская]] * [[У. І. Гавазюк]] * [[У. В. Гладкевіч]] * [[М. Г. Голубева]] * [[П. Л. Гонта]] * [[А. У. Грыбава]] * [[У. У. Дамнянкоў]] * [[У. К. Даўшэвіч]] * [[У. А. Дзіўніч]] * [[Анатоль Яфімавіч Дзянісьеў|А. Я. Дзянісьеў]] * [[У. І. Жбанаў]] * [[Л. В. Журавовіч]] * [[Ю. І. Казакоў]] * [[Ю. М. Каралевіч]] * [[А. М. Каструкоў]] * [[А. В. Кошалеў]] * [[А. У. Кулін]] * [[Г. С. Лойка]] * [[Л. М. Лук’янцаў]] * [[В. К. Лябедка]] * [[Э. Г. Малішэўская]] * [[Г. В. Матусевіч]] * [[А. І. Мірончык]] * [[В. Е. Несцярэнка]] * [[Ю. М. Падолін]] * [[М. Р. Панічэўскі]] * [[Ю. А. Платонаў]] * [[А. М. Пятроў]] * [[В. У. Рабчонак]] * [[М. С. Ракіцкене]] * [[Мікола Рыжы|М. Дз. Рыжы]] * [[В. С. Сідарава]] * [[А. Дз. Слуцкі]] * [[В. П. Сташчанюк]] * [[В. С. Сямашка]] * [[Э. Р. Сямёнава]] * [[Б. А. Сямілетаў]] * [[Г. П. Сянькоўскі]] * [[І. В. Тапілін]] * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў|М. І. Ткачоў]] * [[Ю. І. Хілько]] * [[В. В. Шамшур]] * [[Р. В. Шараеў]] * [[Р. Ф. Шаура]] * [[С. К. Швайбовіч]] * [[У. Ф. Швайбовіч]] * [[І. М. Шкуратаў]] * [[В. І. Шчасны]] == 1994 == * [[А. Я. Агафонава-Шох]] * [[А. Б. Аракчэева]] * [[А. І. Атраховіч]] * [[Г. Я. Балаш]] * [[А. Р. Баргашэвіч]] * [[Т. У. Батакова-Мацвеенка]] * [[М. Г. Бацюкова]] * [[В. М. Блінцова]] * [[А. І. Бяляўскі]] * [[Н. С. Варламава]] * [[Г. А. Выгонная]] * [[Дз. М. Вымаркава]] * [[І. І. Генаў]] * [[М. В. Грук]] * [[Л. М. Гурбо]] * [[Л. М. Густава]] * [[С. У. Даманава]] * [[В. Я. Данчук]] * [[А. А. Дзяшко]] * [[Н. М. Залозная]] * [[П. В. Зарэцкі]] * [[Б. У. Караванаў]] * [[М. І. Кебец]] * [[Р. І. Кірдзей]] * [[М. Б. Князева]] * [[М. К. Канькоў]] * [[М. П. Кулеш]] * [[С. А. Лагуновіч-Чарэпка]] * [[А. П. Лубнеўскі]] * [[Б. М. Малахаў]] * [[Т. Дз. Пясецкая]] * [[А. В. Раеўскі]] * [[Л. В. Раманоўскі]] * [[А. Г. І. Сакалоў]] * [[В. А. Санкова]] * [[Дз. У. Сарока]] * [[М. У. Сенькін]] * [[Ю. П. Сергіенка]] * [[І. В. Сміціенка]] * [[Г. Ф. Сурма]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Сухамлінаў|Г. У. Сухамлінаў]] * [[Ігар Уладзіміравіч Уласаў|І. У. Уласаў]] * [[А. Я. Фядусь]] * [[А. М. Хвісевіч]] * [[В. І. Хмыз]] * [[І. М. Ц. Шын]] * [[Г. Р. Чысты]] * [[А. Б. Шаліма]] * [[У. У. Шаркоў]] * [[С. С. Шафрановіч]] * [[М. В. Шматава]] * [[А. К. Шостак]] * [[Ю. У. Якавенка]] == 1995 == * [[І. В. Андрасюк]] * [[В. В. Антановіч]] * [[У. Я. Ануфрыеў]] * [[H. М. Апіёк]] * [[В. І. Баранаў]] * [[А. Я. Белы]] * [[Э. У. Бубашкіна]] * [[Я. Я. Бусел]] * [[Р. П. Вашкевіч]] * [[В. М. Велігжанін]] * [[А. Дз. Вярбіцкі]] * [[І. В. Грыгарышына]] * [[С. Ф. Давідовіч]] * [[В. Л. Доўнар]] * [[А. Г. Дулуб]] * [[В. К. Жыхараў]] * [[М. Р. Залатуха]] * [[І. С. Засімовіч]] * [[Дз. А. Зяньковіч]] * [[А. С. Ізаітка]] * [[М. М. Інькоў]] * [[К. К. Калодзіч]] * [[А. В. Канавалаў]] * [[Т. І. Карэлкіна]] * [[Р. Ф. Клікушын]] * [[М. Л. Круглікава]] * [[А. Р. Купрыянаў]] * [[Ф. С. Ладуцька]] * [[У. А. Ламейка]] * [[Н. С. Лісоўская]] * [[І. В. Лыскавец]] * [[А. А. Люцко]] * [[М. В. Ляўковіч]] * [[А. А. Ляшчынскі]] * [[В. У. Магучы]] * [[Ю. І. Маліноўскі]] * [[А. У. Маяярэвіч]] * [[А. А. Міхайлаў]] * [[І. С. Мойгіс]] * [[М. У. Несцярук]] * [[У. У. Няфёд]] * [[У. А. Осіпаў]] * [[В. П. Пакаташкін]] * [[І. Дз. Папоў]] * [[С. П. Прывада]] * [[Ю. Ф. Пятроў]] * [[У. В. Ракіцкі]] * [[С. Л. Рыжыкава]] * [[Ф. А. Сарока]] * [[У. П. Свентахоўскі]] * [[К. У. Селіханаў]] * [[Г. А. Скабіцкі]] * [[А. А. Стралкоў]] * [[А. Б. Сувораў]] * [[Л. Ю. Сцефановіч]] * [[Л. І. Талбузін]] * [[Т. І. Хвайніцкая]] * [[Б. Я. Хесін]] * [[Л. С. Хоміч]] * [[В. М. Целеш]] * [[У. А. Ціханаў]] * [[І. М. Чумакоў]] * [[Г. В. Шапялевіч]] * [[А. С. Шомаў]] * [[М. А. Шулякоўскі]] * [[Н. І. Шчасная]] * [[А. В. Юр’ева]] * [[Л. П. Яшэнка]] == 1996 == * [[Я. П. Адзіночанка]] * [[І. В. Алісевіч]] * [[С. Т. Асапрылка]] * [[А. Я. Бур’як]] * [[А. М. Варвашэня]] * [[А. А. Велікжанін]] * [[А. М. Волкаў]] * [[І. У. Голубеў]] * [[П. Б. Грывусевіч]] * [[А. М. Грышкевіч]] * [[Н. М. Гурло]] * [[А. В. Даманаў]] * [[І. І. Данільчанка]] * [[А. М. Дзямідаў]] * [[Л. А. Елісееў]] * [[І. Л. Жук]] * [[Б. Г. Іваноў]] * [[С. В. Іванцоў]] * [[У. А. Канцадайлаў]] * [[А. А. Карповіч]] * [[А. І. Карповіч]] * [[В. А. Каўшырка]] * [[П. А. Кірылін]] * [[Г. А. Кірыловіч]] * [[В. Ф. Крук]] * [[Дз. А. Кузняцоў]] * [[І. В. Леантовіч]] * [[З. А. Луцэвіч]] * [[А. І. Лышчык]] * [[В. М. Мартынчук]] * [[В. С. Маршак]] * [[А. І. Марышаў]] * [[П. І. Мураўчук]] * [[С. Г. Наздрын-Платніцкая]] * [[А. П. Новікаў]] * [[М. М. Паграноўскі]] * [[А. М. Падалінскі]] * [[П. В. Прохараў]] * [[Л. І. Радзевіч]] * [[І. К. Радкевіч]] * [[Р. М. Раманка]] * [[Дз. М. Раманюк]] * [[П. Дз. Русак]] * [[С. В. Рымашэўскі]] * [[А. М. Сільвановіч]] * [[Б. М. Смольскі]] * [[І. Г. Стальная]] * [[С. П. Статкоўская]] * [[Ю. Л. Сухаў]] * [[Г. А. Фалей]] * [[Г. А. Фатыхава]] * [[А. А. Чміль]] * [[А. І. Чыгрын]] * [[Ж. К. Чыстая]] * [[А. М. Шабалтас]] * [[А. Г. Шлегель-Лавецкая]] * [[Ж. А. Шыдлоўская]] * [[Т. В. Юркевіч]] * [[А. У. Яснова]] == 1997 == * [[Ю. М. Алісевіч]] * [[Ю. Г. Анушка]] * [[Х. Г. Асадулаеў]] * [[В. Р. Асіпенка]] * [[П. С. Багданаў]] * [[А. У. Басалыга]] * [[Т. Дз. Беразоўская]] * [[У. А. Бірыцкі]] * [[В. К. Бондараў]] * [[В. А. Борзды]] * [[К. Л. Бяляева]] * [[Р. Л. Газаранц]] * [[І. Л. Гардзіёнак]] * [[В. М. Гардзіёнак-Кірэева]] * [[Н. М. Гарчанюк]] * [[У. Я. Голубеў]] * [[В. В. Даноўскі]] * [[А. Л. Дударэнка]] * [[А. І. Жалудко]] * [[А. П. Жураўлёў]] * [[Ю. І. Івашкевіч]] * [[І. Л. Каваленка]] * [[Н. У. Кавалёва]] * [[А. Д. Кастагрыз]] * [[А. К. Касцючэнка]] * [[М. У. Кухарэнка]] * [[Т. Ю. Лактаева]] * [[Г. А. Лаўрэцкі]] * [[У. І. Лісавенка]] * [[І. В. Магучая]] * [[І. А. Марачкін]] * [[Н. П. Марчанка]] * [[А. П. Махніст]] * [[Ю. В. Мацко]] * [[Л. І. Мельнікаў]] * [[А. В. Мірскі]] * [[В. В. Мурашка]] (Мурашова) * [[Л. Л. Мядзведскі]] * [[І. М. Мятліцкая]] * [[П. К. Паршын]] * [[Ю. В. Пашкуць]] * [[А. С. Плячкоў]] * [[Т. С. Радзівілка]] * [[Н. М. Сакалова-Кубай]] * [[У. У. Сарока]] * [[А. В. Свірьшзенка]] * [[Т. А. Сіплевіч]] * [[А. Г. Сіцько]] * [[В. А. Татарнікава-Панок]] * [[П. Ю. Татарнікаў]] * [[Ю. І. Татарнікаў]] * [[Л. В. Трацэўскі]] * [[У. Дз. Тулупаў]] * [[А. У. Фалей]] * [[А. І. Фядотаў]] * [[А. Л. Шароін]] * [[І. У. Шкіра]] * [[В. Р. Шрамякоў]] * [[І. В. Ягораў]] * [[А. В. Ярмоленка]] == 1998 == * [[Я. Н. Ражкоў]] * [[Васіль Іларыёнавіч Ясюк|В. І. Ясюк]] == 1999 == * [[М. А. Арасланаў]] * [[П. І. Асмакоўскі]] * [[А. А. Асташоў]] * [[Н. М. Богдан]] * [[І. М. Бяспалаў]] * [[Т. В. Габрусь]] * [[А. А. Грыгор’еў]] * [[Ф. С. Грыг’ян]] * [[В. Г. Грыцаева]] * [[С. П. Гусельцаў]] * [[Г. П. Драздоў]] * [[А. Э. Духоўнікаў]] * [[М. У. Загранічны]] * [[Н. В. Зелянко]] * [[У. У. Кандрусевіч]] * [[Т. С. Карака]] * [[Л. М. Кірьшава]] * [[І. М. Козел]] * [[А. П. Колас]] * [[М. М. Колас]] * [[В. К. Копач]] * [[М. М. Крукаў]] * [[В. Г. Крупянкова]] * [[У. Э. Лавецкі]] * [[В. В. Лагоўскі]] * [[Б. Ч. Лазарэвіч]] * [[Я. А. Ларчанка]] * [[Т. П. Лісіца]] * [[Л. А. Макатун]] * [[І. Б. Маланаў]] * [[Н. Л. Марчанка]] * [[Р. В. Мяжуеў]] * [[В. М. Нікалаеў]] * [[В. М. Нуднаў]] * [[А. Л. Нядзелька]] * [[А. Я. Няхайчык]] * [[Ж. Я. Няхайчык]] * [[Г. С. Панамароў]] * [[У. М. Панамароў]] * [[А. Ц. Пушкар]] * [[Ю. Л. Рыжыкаў]] * [[А. В. Сандрыгайла]] * [[В. В. Саўчанка]] * [[В. Я. Семянько]] * [[Л. А. Сідзельнікава]] * [[В. А. Смоляр]] * [[Дз. М. Сурыновіч]] * [[Г. І. Сямікашава]] * [[А. Р. Сяргеева]] * [[Л. М. Тарабука]] * [[А. В. Томка]] * [[А. А. Фалей]] * [[К. У. Харанека]] * [[В. К. Цімафееў]] * [[М. Л. Цыбульскі]] * [[Т. А. Чарнышова]] * [[А. У. Шапо]] * [[А. П. Шарыпа]] * [[С. Л. Шэмет]] * [[А. Я. Шыбнёў]] * [[Р. І. Яновіч]] == 2000 == * [[А. М. Алебастраў]] * [[К. М. Андруковіч]] * [[М. М. Асауляк]] * [[У. А. Афанасьеў]] * [[С. І. Бышнёў]] * [[Л. Ф. Валасюк]] * [[Ю. В. Валынец]] * [[А. М. Гайдуковіч]] * [[Г. В. Горава]] * [[У. М. Грыцкевіч]] * [[С. М. Дзенісенка]] * [[Т. У. Дзянісава]] * [[В. В. Ерамееў]] * [[М. С. Забіран]] * [[В. Ф. Калясінскі]] * [[П. У. Кандрусевіч]] * [[Ж. А. Капуснікава]] * [[Т. В. Капыльская]] * [[С. У. Кастрыца]] * [[А. А. Касцючэнка]] * [[У. Э. Кірэенка]] * [[Я. Л. Кір’янаў]] * [[У. А. Клімушка]] * [[І. Р. Кныш]] * [[Ю. М. Козел]] * [[Ю. Г. Крупянкоў]] * [[А. С. Кухараў]] * [[В. М. Лазоўскі]] * [[А. Я. Мацвеенка]] * [[Дз. М. Мохаў]] * [[І. І. Мядзведзеў]] * [[В. В. Нікішына]] * [[У. М. Пахаўцоў]] * [[А. М. Пікулік]] * [[В. П. Раманоўская]] * [[А. У. Савіч]] * [[Н. А. Сардарава]] * [[М. П. Свістуноў]] * [[У. П. Тамашэвіч]] * [[В. В. Угрыновіч]] * [[А. А. Хараберуш]] * [[В. П. Храмцэвіч]] * [[В. І. Цэхановіч]] * [[С. В. Чарановіч]] * [[Н. В. Шаранговіч]] * [[І. Г. Шчасная]] == 2003 == * [[А. В. Ананьеў]] * [[М. М. Андрэеў]] * [[Г. Б. Банцэвіч]] * [[С. А. Баранкоўская]] * [[В. У. Бялоў]] * [[М. А. Бычкоўскі]] * [[П. У. Вайніцкі]] * [[А. А. Вараб’ёў (скульптар)|А. А. Вараб’ёў]] * [[І. І. Герновіч]] * [[У. І. Гладкоў]] * [[І. Г. Дзёміна]] * [[А. В. Дзмітрыеў]] * [[В. А. Дубінка]] * [[А. М. Жгун]] * [[П. В. Жураўлёў]] * [[Н. Р. Жыгамонт]] * [[Д. А. Іваноўская]] * [[В. М. Каваленчыкава]] * [[І. Г. Касабука]] * [[С. М. Катранкоў]] * [[А. І. Козел]] * [[Г. Б. Козел]] * [[А. У. Косікаў]] * [[І. М. Котава]] * [[А. М. Краўчанка]] * [[І. У. Кустава]] * [[Б. Г. Лалыка]] * [[А. С. Ларына]] * [[Л. Я. Ліхадзед]] * [[В. І. Лузан]] * [[А. В. Ляпкіна]] * [[В. Я. Матусевіч]] * [[В. Дз. Мацкевіч]] * [[А. М. Меранкоў]] * [[Дз. В. Міхайлоўскі]] * [[Р. М. Найдзен]] * [[Л. Дз. Налівайка]] * [[Л. Я. Нішчык]] * [[А. В. Обадава]] * [[К. Ю. Палякова]] * [[І. Дз. Парфянкоў]] * [[Н. І. Піневіч]] * [[У. А. Піпін]] * [[Т. А. Піскун]] * [[Ю. У. Платонаў]] * [[В. М. Позняк]] * [[В. Я. Рачкоўскі]] * [[В. М. Ржавуцкі]] * [[А. А. Рыбчынскі]] * [[А. М. Сарокін]] * [[І. М. Скварцова]] * [[Н. В. Смаляк]] * [[Д. В. Сумарава-Копач]] * [[А. А. Суркоў]] * [[І. П. Хруцкі]] * [[Т. Дз. Царова]] * [[Р. М. Цімохава]] * [[С. М. Чэпік]] * [[Дз. А. Шастапалаў]] * [[А. Дз. Шапашнікава]] * [[А. В. Шычко]] * [[Ф. А. Ястраб]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14|Саюз мастакоў Беларусі}} * {{крыніцы/БЭ|18-1|Саюз мастакоў Беларусі}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў| ]] kgba2eus3pybc5ejwwpbvoy579gsiju 5176760 5176758 2026-08-06T20:59:22Z Bk1949 50943 /* 1987 */ 5176760 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} == 1940 == * [[З. І. Азгур]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|А. М. Арлоў]] * [[І. В. Ахрэмчык]] * [[А. А. Бембель]] * [[А. М. Бразер]] * [[Г. С. Віер]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]] * [[П. Н. Гаўрыленка]] * [[І. Р. Гембіцкі]] * [[Д. П. Генін]] * [[А. К. Глебаў]] * [[А. В. Грубэ]] * [[М. І. Гусеў]] * [[І. А. Давідовіч]] * [[М. В. Дучыц]] * [[А. І. Жораў]] * [[Я. А. Зайцаў]] * [[Г. М. Ізергіна]] * [[К. М. Касмачоў]] * [[М. А. Керзін]] * [[Я. Я. Красоўскі]] * [[Л. Ю. Кроль]] * [[У. М. Кудрэвіч]] * [[Л. М. Лейтман]] * [[А. П. Мазалёў]] * [[Б. Я. Малкін]] * [[М. І. Манасзон]] * [[А. П. Марыкс]] * [[І. І. Мільчын]] * [[З. І. Мірынгоф]] * [[Ш. В. Пікус]] * [[А. М. Тычына]] * [[У. Я. Хрусталёў]] * [[Я. М. Ціхановіч]] * [[А. М. Шаўчэнка]] == 1945 == * [[Л. С. Бойка]] * [[Г. Ф. Бржазоўскі]] * [[А. В. Волкаў]] * [[А. С. Каржанеўскі]] * [[А. М. Кох]] * [[Р. У. Кудрэвіч]] * [[М. П. Міхалап]] * [[С. Р. Раманаў]] * [[І. А. Салавей]] * [[М. П. Станюта]] * [[У. П. Сухаверхаў]] * [[А. А. Ус]] * [[В. М. Ціхановіч]] * [[А. Дз. Шыбнёў]] == 1946 == * [[Г. Г. Азгур]] * [[М. З. Беляніцкі]] * [[А. С. Гугель]] * [[В. К. Дзежыц]] * [[В. А. Дзядок]] * [[Б. Ф. Звінагродскі]] * [[С. П. Каткоў]] * [[Дз. М. Красільнікаў]] * [[А. І. Кроль]] * [[С. Дз. Лі]] * [[Х. М. Ліўшыц]] * [[С. Д. Палеес]] * [[З. С. Паўлоўскі]] * [[Т. Я. Разіна]] * [[Л. С. Ран]] * [[М. К. Сеўрук]] * [[М. Л. Тарасікаў]] * [[М. М. Філіповіч]] * [[І. М. Хозераў]] * [[В. К. Цвірка]] == 1947 == * [[М. Дз. Чураба]] == 1948 == * [[С. І. Селіханаў]] == 1949 == * [[С. А. Адашкевіч]] * [[С. А. Андруховіч]] * [[М. А. Блішч]] * [[Н. М. Воранаў]] * [[Н. І. Галоўчанка]] * [[П. А. Данелія]] * [[В. І. Ждан]] * [[В. К. Жолтак]] * [[К. І. Максімцоў]] * [[П. В. Масленікаў]] * [[Д. М. Парахня]] * [[П. М. Раманоўскі]] * [[І. Я. Фяцісаў]] * [[П. М. Явіч]] == 1950 == * [[П. М. Герасімовіч]] * [[Ф. І. Дарашэвіч]] == 1951 == * [[П. К. Белавусаў]] * [[А. М. Заспіцкі]] * [[В. У. Палійчук]] == 1952 == * [[Е. М. Ганкін]] * [[І. В. Пушкоў]] == 1953 == * [[Я. Дз. Нікалаеў]] == 1954 == * [[М. Л. Бельскі]] * [[А. Б. Грыгар’янц]] * [[М. Ц. Гуціеў]] == 1955 == * [[П. П. Нікіфараў]] == 1956 == * [[H. П. Варвановіч]] * [[С. П. Герус]] * [[М. В. Гурло]] * [[П. С. Дурчын]] * [[В. Ф. Казачэнка]] * [[П. С. Крахалёў]] * [[А. Р. Курачкін]] * [[А. А. Малішэўскі]] * [[У. А. Мінейка]] * [[В. М. Савіцкі]] * [[У. Ф. Сокалаў]] * [[А. С. Шкляр]] == 1957 == * [[А. С. Бархаткоў]] * [[І. М. Глебаў]] * [[Л. Г. Ліхтаровіч]] * [[А. А. Паслядовіч]] * [[Я. І. Раздзялоўская]] * [[Я. М. Харытоненка]] == 1958 == * [[У. П. Белавусаў]] * [[І. С. Дмухайла]] * [[А. С. Казлоўскі]] * [[У. І. Кухараў]] * [[В. Б. Папоў]] * [[Я. А. Печкін]] * [[М. А. Савіцкі]] * [[І. Б. Элентух]] == 1959 == * [[І. М. Басаў]] * [[А. І. Вайнштэйн]] * [[М. Х. Даўгяла]] * [[К. І. Завіша]] * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскі]] * [[У. А. Дагун]] * [[Юзаф Вульфавіч Пучынскі|Ю. В. Пучынскі]] * [[І. Дз. Рудчык]] * [[І. А. Санін]] * [[У. І. Стальмашонак]] == 1960 == * [[М. А. Аўчыннікаў]] * [[В. А. Грамыка]] * [[М. В. Данцыг]] * [[А. М. Кашкурэвіч]] * [[М. Я. Лісоўскі]] * [[Алег Вікенцьевіч Луцэвіч|А. В. Луцэвіч]] * [[І. І. Пешкур]] * [[І. Н. Стасевіч]] * [[Г. І. Чарняўскі]] * [[В. К. Шыкін]] * [[І. М. Елатомцава]] == 1961 == * [[Г. Х. Вашчанка]] * [[В. В. Галубовіч]] * [[Ф. Ф. Зільберт]] * [[Т. Дз. Ігнаценка]] * [[П. В. Калінін]] * [[І. В. Карасёў]] * [[В. М. Міхеева]] * [[Ф. І. Мохаўцаў]] * [[Г. І. Мурамцаў]] * [[В. В. Мурашоў]] * [[Г. Г. Паплаўскі]] * [[Н. Я. Паслаўская]] * [[І. П. Харламаў]] * [[А. М. Чуркін]] * [[М. П. Чэпік]] * [[А. І. Шахновіч]] == 1962 == * [[А. В. Аладава]] * [[А. А. Анікейчык]] * [[В. А. Баравік]] * [[С. М. Вакар]] * [[Б. А. Забораў]] (да 1979) * [[Б. У. Івонцьеў]] * [[Г. А. Ісаевіч]] * [[Фрына Львоўна Лейтман|Ф. Л. Лейтман]] * [[І. Я. Маслан]] * [[У. Н. Папсуеў]] * [[Янка Раманоўскі|І. Ю. Раманоўскі]] * [[М. М. Федарэнка]] == 1963 == * [[А. А. Бялова]] * [[Міхаіл Веніямінавіч Бяляеў|М. В. Бяляеў]] * [[М. В. Бярковіч]] * [[В. І. Васільеў]] * [[М. С. Гугель]] * [[М. К. Казакевіч]] * [[А. Г. Лось]] * [[М. Ф. Навіцкі]] * [[І. В. Назімава]] * [[У. М. Пасюкевіч]] * [[В. З. Ражкоў]] * [[А. К. Сапетка]] * [[В. І. Сахненка]] * [[М. А. Шарэнка]] * [[В. С. Ягораў]] == 1964 == * [[А. І. Абрамава]] * [[У. І. Ананька]] * [[Б. У. Аракчэеў]] * [[Ф. М. Бараноўскі]] * [[І. І. Белановіч]] * [[Р. С. Ганцэвіч]] * [[В. Г. Гаўрылаў]] * [[В. І. Грос]] * [[Л. М. Гумілеўскі]] * [[Л. Н. Дробаў]] * [[М. Р. Залозны]] * [[А. М. Замай]] * [[Л. П. Замах]] * [[Л. К. Ізмайлава]] * [[Б. А. Кірыленка]] * [[А. М. Кішчанка]] * [[В. Г. Кубараў]] * [[Эдуард Станіслававіч Куфко|Э. С. Куфко]] * [[А. Г. Левітан]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Мурахвер|У. С. Мурахвер]] * [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Л. М. Мягкова]] * [[М. Я. Навумаў]] * [[І. У. Немагай]] * [[Я. Р. Новікаў]] * [[Б. А. Няпомняшчы]] * [[Я. П. Пакаташкін]] * [[Л. М. Пакаташкіна]] * [[В. С. Пратасеня]] * [[І. І. Радунскі]] * [[І. П. Рэй]] * [[М. З. Савіцкая]] * [[У. С. Садзін]] * [[А. Ф. Сямілетаў]] * [[А. І. Таўкач]] * [[І. Ц. Ціханаў]] * [[Л. Дз. Шчамялёў]] * [[В. Ф. Ярмоленка]] == 1965 == * [[Дз. І. Алейнік]] * [[Ю. П. Альбіцкі]] * [[Ф. І. Анісовіч]] * [[Г. І. Барышаў]] * [[Ю. А. Булычоў]] * [[Р. А. Віткоўскі]] * [[А. Дз. Дзям’янаў]] * [[М. М. Зялёнкін]] * [[Я. С. Кулік]] * [[Б. М. Кузьмічоў]] * [[І. Я. Міско]] * [[М. С. Палянкоў]] * [[В. І. Ральцэвіч]] * [[В. М. Сабалеўскі]] * [[К. М. Саломка]] == 1966 == * [[А. А. Агафоненка]] * [[А. Л. Анісовіч]] * [[Б. Ф. Герлаван]] * [[У. А. Дамарад]] * [[Л. П. Дубар]] * [[А. Р. Захараў]] * [[М. С. Кірылаў]] * [[М. М. Куйчык]] * [[І. В. Мядзведзеў]] * [[Г. С. Осіпава]] * [[А. І. Осіпаў]] * [[П. П. Пагодзін]] * [[І. М. Паньшына]] * [[Н. М. Паплаўская]] * [[Т. М. Паражняк]] * [[М. Ф. Рыбалкіна]] * [[М. А. Рыжанкоў]] * [[А. А. Салаўёў]] * [[А. А. Сурскі]] * [[В. М. Ткачук]] * [[Леанід Ісідоравіч Шакінка|Л. І. Шакінка]] * [[Н. І. Шчасная]] == 1967 == * [[Л. П. Асецкі]] * [[Л. М. Асядоўскі]] * [[Л. Я. Багданаў]] * [[Л. Ц. Баразна]] * [[І. Ю. Бароўскі]] * [[В. М. Варламаў]] * [[В. І. Вярсоцкі]] * [[С. Я. Гарачаў]] * [[У. Ц. Гардзеенка]] * [[Г. Р. Гаркуноў]] * [[Ірына Іосіфаваўна Глазава|І. І. Глазава]] * [[У. К. Гоманаў]] * [[Ф. Ф. Гумен]] * [[Г. І. Дзянісаў]] * [[Р. Г. Дубар]] * [[Л. А. Дударэнка]] * [[Я. К. Іванешка]] * [[А. І. Казак]] * [[В. А. Леантовіч]] * [[Б. П. Льдокаў]] * [[П. К. Любамудраў]] * [[У. М. Лятун]] * [[Л. А. Майзельс]] * [[Б. І. Маркаў]] * [[Міхаіл Аляксеевіч Моўчан|М. А. Моўчан]] * [[З. С. Мяньшова]] * [[М. А. Назарчук]] * [[М. П. Назарэнка]] * [[М. М. Палякоў]] * [[А. С. Папоў]] * [[К. М. Пятроў]] * [[С. Я. Раўдвеэ]] * [[У. А. Рыкалін]] * [[Я. У. Санько]] * [[І. М. Сталяроў]] * [[В. Ф. Сумараў]] * [[А. А. Ткачонак]] * [[Б. Н. Ус]] * [[І. К. Утарушын]] * [[В. М. Філімонаў]] * [[В. Е. Ціханенка]] * [[K. Г. Ціхановіч]] * [[Я. Р. Чамадураў]] * [[М. М. Шаўцова]] * [[Г. Ф. Шутаў]] * [[Л. М. Эрлер]] == 1968 == * [[М. А. Апіёк]] * [[М. С. Макаранка]] == 1969 == * [[Ф. І. Валадзько]] * [[А. П. Веліксонаў]] * [[А. М. Дзямарын]] * [[Ю. К. Зайцаў]] * [[Г. Т. Злотнік]] * [[Б. Ф. Кавецкі]] * [[М. А. Карпук]] * [[Я. К. Красоўскі]] * [[І. У. Краўчанка]] * [[В. А. Крылоў]] * [[І. Г. Крэйдзік]] * [[Л. М. Дось]] * [[М. Дз. Міхайлаў]] * [[У. М. Мудрогін]] * [[Л. Ф. Панамарэнка]] * [[У. С. Пашчасцеў]] * [[Э. А. Петэрсон]] * [[М. М. Пушкар]] * [[У. А. Самачарноў]] * [[К. І. Харашэвіч]] * [[П. А. Цомпель]] * [[В. П. Шаранговіч]] * [[У. Н. Шпартаў]] == 1970 == * [[С. Ц. Абрамаў]] * [[А. Я. Арцімовіч]] * [[У. А. Бойка]] * [[К. А. Вакс]] * [[М. М. Волахаў]] * [[Л. Э. Гадлеўскі]] * [[В. Г. Дзівінская]] * [[Ц. М. Драчоў]] * [[Ф. М. Жураўкоў]] * [[А. Ц. Зайцаў]] * [[С. Р. Кавалёў]] * [[Б. І. Казакоў]] * [[В. А. Казлоў]] * [[М. І. Кандрацьеў]] * [[Я. А. Карманаў]] * [[С. С. Каткова]] * [[М. У. Кірэеў]] * [[Б. А. Крэпак]] * [[У. Л. Кузняцоў]] * [[З. В. Літвінава]] * [[П. П. Лысенка]] * [[У. К. Міхайлоўскі]] * [[С. І. Нартава]] * [[Л. Я. Прагін]] * [[С. Дз. Салохін]] * [[В. М. Свентахоўская]] * [[П. У. Свентахоўскі]] * [[У. П. Слінчанка]] * [[Ю. В. Тышкевіч]] * [[Г. Я. Ціхановіч]] * [[Л. В. Чурко]] * [[В. С. Швяцоў]] * [[Л. А. Шпак]] * [[Я. А. Шыбнёў]] * [[М. А. Шырокаў]] * [[Г. К. Шэлег]] == 1971 == * [[Э. К. Агуновіч]] * [[М. С. Басалыга]] * [[У. С. Басалыга]] * [[А. К. Белавусаў]] * [[У. А. Булыга]] * [[М. І. Ганчароў]] * [[І. У. Грыгаровіч]] * [[Л. Р. Давідзенка]] * [[У. А. Дзяменьцеў]] * [[Л. Б. Зільбер]] * [[Г. П. Івакін]] * [[А. А. Краўчук]] * [[М. Р. Лазавой]] * [[М. А. Плужнік]] * [[В. Ф. Шматаў]] * [[М. М. Якунін]] == 1972 == * [[А. Р. Арлоў]] * [[А. П. Бельцюкова]] * [[В. А. Говар]] * [[Г. С. Грубіна]] * [[У. П. Зубараў]] * [[А. У. Ільіноў]] * [[М. І. Крукоўскі]] * [[Ю. М. Любімаў]] * [[В. С. Мігаль]] * [[А. В. Някрасаў]] * [[Дз. А. Папоў]] * [[В. А. Позняк]] * [[А. М. Пуцейка]] * [[А. І. Рыбчынскі]] * [[М. М. Рыжыкаў]] * [[Г. С. Скрыпнічэнка]] * [[А. Л. Чысцякоў]] * [[Я. С. Ясьвін]] * [[В. К. Яўсееў]] == 1973 == * [[М. П. Балюк]] * [[А. В. Бараноўскі]] * [[С. А. Волкаў]] * [[А. І. Зіменка]] * [[Я. А. Ігнацьеў]] * [[Л. П. Каленік]] * [[Г. К. Качаноўскі]] * [[Ю. І. Кухараў]] * [[В. М. Лук’янаў]] * [[М. А. Меранкоў]] * [[В. А. Напрэенка-Ляховіч]] * [[У. Ф. Пракоф’еў]] * [[І. М. Пратасеня]] * [[У. Р. Раманаў]] * [[В. А. Тарасаў]] * [[Азат Нікагосавіч Тарасян|А. Н. Тарасян]] * [[В. П. Цюрын]] * [[В. С. Чайка]] == 1974 == * [[І. М. Андрыянаў]] * [[Г. Ц. Гарбанёў]] * [[Н. М. Голышава]] * [[Я. І. Жылін]] * [[Я. Г. Каробушкін]] * [[М. І. Ліханенка]] * [[Л. М. Марчанка]] * [[Ю. І. Нікіфараў]] * [[Б. І. Пярвунінскіх]] * [[У. В. Уродніч]] * [[С. М. Цукэнаў]] == 1975 == * [[І. Б. Бушакава]] * [[У. І. Вітка]] * [[Л. П. Воранава]] * [[М. Ф. Глушко]] * [[А. М. Даўгяла]] * [[Л. І. Зяневіч]] * [[У. Я. Крукоўскі]] * [[Л. Г. Лапцэвіч]] * [[Т. Ц. Мацвеенка]] * [[У. Л. Новак]] * [[Ю. В. Няжура]] * [[Ю. Г. Палякоў]] * [[У. С. Піменаў]] * [[Э. П. Позняк]] * [[С. М. Сакалоў]] * [[А. У. Хадыка]] * [[І. А. Шастапалаў]] * [[А. С. Шатэрнік]] * [[М. М. Яніцкая]] == 1977 == * [[П. С. Арцёмаў]] * [[А. А. Бачкароў]] * [[Э. А. Белагураў]] * [[Г. А. Гаравая]] * [[Г. С. Грак]] * [[Э. М. Грамыка]] * [[Я. І. Ждан]] * [[А. П. Крахалёў]] * [[А. А. Марачкін]] * [[В. П. Маркавец]] * [[М. М. Селяшчук]] * [[М. А. Стома]] * [[А. Ф. Федаркоў]] * [[Уладзімір Васільевіч Церабун|У. В. Церабун]] * [[У. Ф. Чарнышоў]] * [[Г. С. Шумскі]] * [[В. Дз. Шчарбакоў]] * [[А. А. Ясюкайць]] == 1978 == * [[Э. Б. Астаф’еў]] * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч|Ю. Б. Багушэвіч]] * [[Я. С. Бусел]] * [[А. І. Гаршкавоз]] * [[Ю. В. Гаўрын]] * [[В. У. Грьвдзіна]] * [[В. П. Занковіч]] * [[Г. П. Кісялёў]] * [[М. Р. Клімаў]] * [[М. М. Купава]] * [[Т. І. Малышава]] * [[У. А. Нікалаеў]] * [[В. В. Нямцоў]] * [[А. І. Салятыцкі]] * [[А. М. Сурмач]] * [[Уладзімір Віктаравіч Ткачоў|У. В. Ткачоў]] == 1979 == * [[У. М. Вольнаў]] * [[Г. Л. Жарын]] * [[П. С. Захараў]] * [[В. А. Захарынскі]] * [[В. І. Кліменка]] * [[А. А. Кокцеў]] * [[Роберт Яфімавіч Ландарскі|Р. Я. Ландарскі]] * [[Л. Ф. Леўчанка]] * [[А. В. Масіенка]] * [[А. Р. Пятрухна]] * [[Т. М. Сакалова]] * [[У. А. Самсонаў]] * [[Я. М. Сахута]] * [[Л. І. Скрыпнічэнка]] * [[Б. Б. Цітовіч]] * [[А. І. Чартовіч]] * [[Ф. В. Шастак]] * [[К. Ф. Шастоўскі]] * [[Ю. В. Якубовіч]] == 1980 == * [[М. І. Байрачны]] * [[Т. П. Белавусава-Пятроўская]] * [[Г. В. Буралкін]] * [[М. У. Бушчык]] * [[М. І. Валынец]] * [[В. Ф. Дзенісенка]] * [[С. Дз. Дзьяканаў]] * [[У. І. Жук]] * [[А. М. Зінчук]] * [[У. М. Капшай]] * [[Т. І. Кіршчына]] * [[А. С. Кяімянкоў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|А. А. Концуб]] * [[А. А. Лапіцкая]] * [[С. М. Ларчанка]] * [[У. Л. Лашкевіч]] * [[Н. В. Лівенцава]] * [[У. М. Маскоўскіх]] * [[А. І. Мятліцкі]] * [[С. Ф. Папякоў]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Т. М. Паражняк]] * [[А. М. Пашкевіч]] * [[В. Р. Прыешкін]] * [[А. І. Родзін]] * [[Л. М. Сцяпанава]] * [[Я. М. Сямёнаў]] * [[А. М. Ціткоў]] * [[В. І. Юркова]] == 1981 == * [[К. І. Аляксееў]] * [[В. Ф. Байцун]] * [[В. І. Валынец]] * [[У. У. Васюк]] * [[Ю. П. Герасіменка]] * [[У. Л. Зінкевіч]] * [[Мікалай Іосіфавіч Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[М. Р. Казлоў]] * [[В. А. Калтыгін]] * [[І. І. Курачыцкі]] * [[В. В. Мікіта]] * [[Л. П. Сівакова]] * [[В. П. Славук]] * [[У. Я. Сулкоўскі]] * [[У. А. Ткачэнка]] * [[С. М. Федарэнка]] * [[В. К. Чуглазаў]] * [[У. С. Шнарэвіч]] * [[А. К. Шэвераў]] == 1983 == * [[Л. Р. Аганаў]] * [[І. А. Волкава]] * [[С. Р. Тарбунова]] * [[А. Л. Дзятлава]] * [[А. В. Кузьміч]] * [[А. В. Кузняцоў]] * [[К. Г. Паплаўская]] * [[Г. А. Пусеў]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]] * [[У. І. Слабодчыкаў]] * [[В. М. Смаляк]] * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава|Н. У. Сухаверхава]] * [[В. П. Ціханаў]] * [[А. І. Цыркуноў]] == 1984 == * [[В. У. Альшэўскі]] * [[А. А. Анішчык]] * [[В. К. Барабанцаў]] * [[В. М. Буціна]] * [[В. Ц. Даўгала]] * [[С. І. Катовіч]] * [[С. І. Кірушчанка]] * [[У. М. Коўзусь]] * [[В. С. Крывашэева]] * [[І. М. Лобан]] * [[Алег Мікалаевіч Маціевіч|А. М. Маціевіч]] * [[В. М. Назараў]] * [[Л. І. Пятруль]] * [[В. Ю. Сазыкіна]] * [[Л. Ф. Салавей]] * [[А. М. Фінскі]] * [[М. Я. Цурыкаў]] * [[В. П. Чайка]] * [[У. У. Чурыла]] * [[П. П. Шарыпа]] * [[Фелікс Іосіфавіч Янушкевіч|Ф. І. Янушкевіч]] * [[А. І. Яскін]] == 1985 == * [[С. А. Бандарэнка]] * [[М. С. Будавей]] * [[І. А. Галавацкая]] * [[С. У. Дамарад]] * [[Ю. М. Івахнішын]] * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[В. М. Карнееў]] * [[У. У. Кожух]] * [[З. У. Ландзік]] * [[Г. В. Літвіненка]] * [[М. І. Міронаў]] * [[М. Л. Несцярэўскі]] * [[А. І. Салохіна]] * [[С. У. Саркісаў]] * [[П. М. Фей]] * [[А. М. Шныпаркоў]] * [[Г. А. Юзеева]]' == 1986 == * [[Т. П. Агафоненка]] * [[В. Ф. Александровіч]] * [[Т. А. Арцёмава]] * [[Дз. В. Бабкін]] * [[М. Т. Бандарчук]] * [[Т. І. Васюк]] * [[А. М. Гвоздзікаў]] * [[Л. Р. Главацкая]] * [[У. П. Голуб]] * [[Р. М. Данчанка]] * [[У. Э. Дубавецкі]] * [[А. Ф. Кавалёў]] * [[Г. Дз. Кліменка]] * [[Г. П. Крамко]] * [[Г. П. Крываблоцкая]] * [[У. В. Крываблоцкі]] * [[М. І. Лук’янаў]] * [[А. І. Мацвяйчук]] * [[Ю. А. Піскун]] * [[У. І. Пракапцоў]] * [[С. М. Рабашчук]] * [[В. Б. Сідоркін]] * [[Р. С. Сітніца]] * [[А. М. Слепаў]] * [[Н. У. Сустава]] * [[М. Я. Таболіч]] * [[Р. Ф. Таболіч]] * [[Г. Я. Туроўская]] * [[В. М. Фей]] * [[Т. Л. Хацановіч-Дарбінян]] * [[В. А. Шылко]] == 1987 == * [[Л. Э. Бартлаў]] * [[А. І. Бранцаў]] * [[С. В. Войчанка]] * [[Н. Ф. Высоцкая]] * [[Ю. У. Гудзіновіч]] * [[Ю. П. Зуеў]] * [[В. С. Каваленка]] * [[В. В. Кавальчук]] * [[Л. М. Кавапьчук]] * [[У. Дз. Кандрацьеў]] * [[С. І. Казак]] * [[П. А. Карнач]] * [[Кастусь Качан|К. І. Качан]] * [[А. П. Ксяндзоў]] * [[М. П. Кузьміч]] * [[У. Э. Куфко]] * [[В. С. Лявунін]] * [[М. А. Маеўскі]] * [[Анатоль Уладзіміравіч Отчык|А. У. Отчык]] * [[І. І. Рамашоў]] * [[В. П. Свістуноў]] * [[Р. П. Сіплевіч]] * [[Б. А. Скрамблевіч]] * [[Л. В. Хобатаў]] * [[У. Я. Цэслер]] * [[А. І. Шалюта]] * [[М. К. Ягорава]] == 1988 == * [[М. К. Абрамаў]] * [[Л. С. Анцімонаў]] * [[І. В. Арлоў]] * [[Г. А. Асташонак]] * [[М. В. Аўчыннікаў]] * [[С. У. Балянок]] * [[А. А. Баразеннікаў]] * [[В. В. Баранаў]] * [[Ю. А. Баранаў]] * [[І. А. Бархаткоў]] * [[З. У. Баўтрук]] ([[З. У. Раўко|Раўко]]) * [[А. У. Бацвінёнак]] * [[Т. П. Беразенская]] * [[Н. Г. Бранавец]] * [[В. Я. Буйвал]] * [[В. М. Бяляўскі]] * [[П. П. Васілеўскі]] * [[У. М. Вішнеўскі]] * [[В. В. Вярсоцкі]] * [[Т. Г. Гаранская]] * [[Л. М. Гатальская]] * [[М. А. Гатальскі]] * [[М. М. Гаўрыленка]] * [[В. І. Грыгарышына]] * [[С. А. Грыневіч]] * [[Л. В. Грыцкоў]] * [[М. І. Гуршчанкоў]] * [[А. А. Дабравольскі]] * [[В. М. Даманава]] * [[А. У. Даманаў]] * [[Л. П. Данелія]] * [[Ю. А. Дзееў]] * [[В. В. Дзёмкіна]] * [[В. К. Дубрава]] * [[М. К. Дубрава]] * [[У. А. Еўіухоў]] * [[М. П. Жабінская]] * [[В. І. Жук]] * [[У. М. Жук]] * [[У. У. Іваноў]] * [[В. З. Кавалеўскі]] * [[І. У. Казак]] * [[А. М. Каласенцава]] * [[В. В. Камароў]] * [[Ю. А. Карачун]] * [[В. К. Касцючэнка]] * [[У. У. Качан]] * [[І. І. Кузняцова]] * [[С. У. Кузьмічоў]] * [[К. М. Куксо]] * [[Т. М. Курачыцкая]] * [[Н. У. Кухарэнка]] * [[М. Я. Латушка]] * [[С. В. Ліфанаў]] * [[С. А. Логвін]] * [[У. А. Лукашык]] * [[А. П. Лучыновіч]] * [[Ю. Г. Макараў]] * [[У. А. Малахаў]] * [[І. В. Малеціна]] * [[Н. В. Маліноўская]] * [[А. А. Мацюціэўская]] * [[У. І. Мелехаў]] * [[Л. Ю. Міньковіч]] * [[А. І. Непачаловіч]] * [[Ю. М. Несцярук]] * [[А. Р. Ойстрах]] * [[А. А. Панцюк-Жукоўскі]] * [[У. У. Папсуеў]] * [[В. Г. Паўлавец]] * [[Л. Л. Пуцейка]] * [[С. М. Пчалінцаў]] * [[Т. А. Пятроўская]] * [[К. С. Ракіцкі]] * [[У. П. Рамейка]] * [[В. В. Распопаў]] * [[Н. А. Рачкоўская]] * [[Л. М. Рацько]] * [[Л. А. Рыжкоўскі]] * [[Э. Г. Рымаровіч]] * [[Г. Г. Сакапоў-Кубай]] * [[Л. У. Салодкіна]] * [[С. С. Свістуновіч]] * [[Галіна Міхайлаўна Сіверцава|Г. М. Сіверцава]] * [[А. А. Скавародка]] * [[А. П. Ступень]] * [[У. І. Сытчанка]] * [[В. А. Трыгубовіч]] * [[І. І. Уладычык]] * [[А. М. Фралянкоў]] * [[У. П. Хадаровіч]] * [[Ф. І. Хамініч]] * [[К. У. Хацяноўскі]] * [[Я. І. Хайрулін]] * [[В. В. Хмялеўскі]] * [[В. В. Ціханавец]] * [[М. М. Цудзік]] * [[Ю. С. Чарняк]] * [[Р. П. Часнова]] * [[Г. Л. Чысцякова]] * [[К. П. Шаранговіч]] * [[А. К. Шастоўская]] * [[Л. Л. Шчамялёва]] * [[А. С. Шыёнак]] * [[В. С. Юзвук]] * [[В. М. Юркоў]] * [[В. І. Янушкевіч]] == 1989 == * [[А. Б. Александровіч]] * [[А. В. Александровіч]] * [[Л. Б. Алімаў]] * [[К. Г. Асадаў]] * [[С. В. Асоскаў]] * [[М. І. Астапенка]] * [[А. К. Баглай]] * [[М. А. Бакуменка]] * [[М. І. Басаў]] * [[Л. Б. Бортнік]] * [[М. В. Бязберды]] * [[Н. А. Валынец]] * [[Р. У. Галаватая]] * [[У. В. Ганжа]] * [[Л. У. Гоманаў]] * [[Л. І. Грыцэнка]] * [[А. Я. Грэсь]] * [[І. М. Данілава]] * [[А. М. Дваронін]] * [[Л. І. Захадзячэнка]] * [[Я. П. Зельская]] * [[Г. А. Зельскі]] * [[Р. М. Іваноў]] * [[У. К. Казакоў]] * [[У. П. Кароткі]] * [[Р. І. Кійко]] * [[І. А. Кісялеўскі]] * [[С. Б. Кічко]] * [[Р. П. Кпімковіч]] * [[М. Н. Кляцкоў]] * [[Г. А. Кобрын]] * [[А. Дз. Кудраўцава]] * [[А. П. Кузняцоў]] * [[Г. П. Лебедзеў]] * [[Я. І. Ліс]] * [[У. М. Лосеў]] * [[А. У. Лось]] * [[П. Дз. Лук’яненка]] * [[У. Б. Максімаў]] * [[Р. Л. Малышаў]] * [[У. П. Масленікаў]] * [[А. К. Мароз]] * [[Дз. Р. Маслій]] * [[В. А. Мядзвецкі]] * [[І. І. Надашкевіч]] * [[Л. І. Пакульніцкі]] * [[В. А. Папікарпава]] * [[А. С. Петрыканец]] * [[Я. Б. Пуставой]] * [[М. Ю. Пюке]] * [[М. С. Ржавуцкі]] * [[Б. Ф. Рэпін]] * [[Н. Я. Сакалова]] * [[Г. У. Саламянка]] * [[Я. П. Саламянка]] * [[Р. С. Салаўёва]] * [[Л. М. Салаўёў]] * [[Г. М. Сідарэвіч]] * [[В. Дз. Ціханава]] * [[Я. І. Ціханаў]] * [[К. Я. Цюрына]] * [[С. В. Цярэнцьева]] * [[В. І. Чарняк]] * [[Н. А. Чорнагалова]] * [[А. П. Чудзін]] * [[У. А. Шапяпевіч]] * [[В. Ф. Шкаруба]] * [[М. Л. Шкробат]] * [[Я. Ф. Шунейка]] * [[А. І. Шчаслівая]] * [[М. П. Шышлоў]] * [[А. К. Юрашкевіч]] * [[С. М. Янкоўскі]] * [[П. В. Янушкевіч]] * [[Н. А. Яўглеўская]] == 1990 == * [[В. А. Андросаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч|М. М. Андруковіч]] * [[Т. В. Арасланава]] * [[А. П. Багустаў]] * [[М. Ф. Барздыка]] * [[І. І. Бокій]] * [[М. В. Бякеева]] * [[К. Г. Вашчанка]] * [[А. Б. Высоцкі]] * [[Л. Б. Гандыш]] * [[У. І. Ганчарук]] * [[І. П. Ганяеў]] * [[Т. В. Гардашнікава]] * [[Г. В. Говар]] * [[В. А. Губараў]] * [[С. Л. Гумілеўскі]] * [[А. Ф. Гуршчанкова]] * [[А. І. Дасужаў]] * [[В. П. Дземянчук]] * [[Ф. М. Драгун]] * [[М. А. Драненка]] * [[А. В. Дранец]] * [[В. Г. Дубовік]] * [[А. Г. Задорын]] * [[Р. Л. Заслонаў]] * [[В. У. Іванькова]] * [[У. П. Ісачанка]] * [[А. Ю. Кажаноўскі]] * [[М. П. Канцавой]] * [[В. І. Каралёў]] * [[І. А. Кашкурэвіч]] * [[Ф. А. Кашкурэвіч]] * [[А. А. Квяткоўскі]] * [[Л. Г. Кір’янаў]] * [[С. Я. Клімчук]] * [[Я. А. Колчаў]] * [[С. А. Кузьмар]] * [[С. С. Курашова]] * [[А. І. Ладзісаў]] * [[І. І. Лісіца]] * [[А. У. Лось]] * [[П. І. Лук]] * [[В. У. Лямачка]] * [[С. А. Малішэўскі]] * [[А. В. Масейкаў]] * [[У. У. Мехавіч]] * [[Г. М. Міхайлава]] * [[В. Ф. Міхайлоўскі]] * [[В. А. Міхайлюк]] * [[Г. М. Міхейчык]] * [[В. П. Мурашка]] * [[Я. С. Мусінская]] * [[А. М. Назаранка]] * [[П. М. Назаранка]] * [[У. П. Напрэенка]] * [[А. П. Новік]] * [[П. А. Новікаў]] * [[М. П. НяхайЧык]] * [[М. Ф. Образаў]] * [[Я. Г. Панамарэнка]] * [[А. Р. Папоў]] * [[У. М. Рубцоў]] * [[Т. А. Рудэнка]] * [[Ю. В. Рудэнка]] * [[Л. Г. Русава]] * [[В. К. Рускевіч]] * [[Л. І. Сакалоў]] * [[С. К. Сенчанка]] * [[А. І. Сеслікава]] * [[В. Я. Сіверцаў]] * [[А. М. Смаляк]] * [[С. У. Стальмашонак]] * [[А. І. Судар]] * [[Дз. А. Сурскі]] * [[А. Я. Сямёнава]] * [[У. П. Табушаў]] * [[М. І. Таранда]] * [[Э. С. Трыкоза]] * [[С. А. Цімохаў]] * [[Т. М. Чуглазава]] * [[У. Дз. Шапо]] * [[М. Ф. Шкляраў]] * [[В. М. Ярэська]] == 1991 == * [[М. І. Агафонаў]] * [[А. А. Алонцаў]] * [[У. І. Асіповіч]] * [[А. А. Бараноўская]] * [[П. П. Бондар]] * [[К. Г. Гаджыеў]] * [[Г. Дз. Герасімава]] * [[В. А. Герасімаў]] * [[М. С. Гіргель]] * [[Л. М. Гоманаў]] * [[М. А. Гугнін]] * [[У. У. Дзядзюля]] * [[Л. А. Доўбаш]] * [[М. М. Дундзін]] * [[В. П. Дураў]] * [[Л. М. Зуева]] * [[В. А. Ільіна-Загнетава]] * [[В. Я. Кавальчук]] * [[В. М. Калацэй]] * [[В. І. Камлюк]] * [[У. М. Каралькоў]] * [[А. Ф. Карпан]] * [[Г. М. Конанава]] * [[А. У. Крошкін]] * [[А. В. Крылоў]] * [[А. У. Кукоўскі]] * [[В. Р. Ландарскі]] * [[А. П. Лапшын]] * [[В. Р. Лук’яненка]] * [[Т. І. Отчык]] * [[У. І. Панцялееў]] * [[Т. І. Паўлючук]] * [[А. Р. Пашкевіч]] * [[Л. В. Прошчанка]] * [[А. М. Пушкін]] * [[В. І. Ражко]] * [[І. В. Рымашэўскі]] * [[У. І. Рынкевіч]] * [[І. Г. Савін]] * [[А. А. Сальнікаў]] * [[В. С. Стасевіч]] * [[Г. Х. Стасевіч]] * [[А. С. Суша]] * [[У. Б. Сушкевіч]] * [[І. В. Сямека]] * [[Г. Л. Танковіч]] * [[П. Б. Урублеўскі]] * [[А. І. Фяцісава]] * [[Г. С. Хінко-Янушкевіч]] * [[С. Г. Харашаўцаў]] * [[У. Ц. Хмызнікаў]] * [[І. В. Хоміч]] * [[В. В. Чукін]] * [[В. У. Шоба]] * [[Л. С. Шчасная]] * [[У. І. Шчэрбін]] == 1993 == * [[С. Л. Абрамовіч]] * [[В. М. Ажпрэіі]] * [[В. В. Аржанухіна]] * [[Г. М. Бараноўская]] * [[М. І. Барбарчык]] * [[А. С. Бычкоўскі]] * [[А. В. Васілевіч]] * [[Г. С. Васільева]] * [[В. В. Васільеў]] * [[А. Л. Верашчагін]] * [[В. Р. Віткоўская]] * [[У. І. Гавазюк]] * [[У. В. Гладкевіч]] * [[М. Г. Голубева]] * [[П. Л. Гонта]] * [[А. У. Грыбава]] * [[У. У. Дамнянкоў]] * [[У. К. Даўшэвіч]] * [[У. А. Дзіўніч]] * [[Анатоль Яфімавіч Дзянісьеў|А. Я. Дзянісьеў]] * [[У. І. Жбанаў]] * [[Л. В. Журавовіч]] * [[Ю. І. Казакоў]] * [[Ю. М. Каралевіч]] * [[А. М. Каструкоў]] * [[А. В. Кошалеў]] * [[А. У. Кулін]] * [[Г. С. Лойка]] * [[Л. М. Лук’янцаў]] * [[В. К. Лябедка]] * [[Э. Г. Малішэўская]] * [[Г. В. Матусевіч]] * [[А. І. Мірончык]] * [[В. Е. Несцярэнка]] * [[Ю. М. Падолін]] * [[М. Р. Панічэўскі]] * [[Ю. А. Платонаў]] * [[А. М. Пятроў]] * [[В. У. Рабчонак]] * [[М. С. Ракіцкене]] * [[Мікола Рыжы|М. Дз. Рыжы]] * [[В. С. Сідарава]] * [[А. Дз. Слуцкі]] * [[В. П. Сташчанюк]] * [[В. С. Сямашка]] * [[Э. Р. Сямёнава]] * [[Б. А. Сямілетаў]] * [[Г. П. Сянькоўскі]] * [[І. В. Тапілін]] * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў|М. І. Ткачоў]] * [[Ю. І. Хілько]] * [[В. В. Шамшур]] * [[Р. В. Шараеў]] * [[Р. Ф. Шаура]] * [[С. К. Швайбовіч]] * [[У. Ф. Швайбовіч]] * [[І. М. Шкуратаў]] * [[В. І. Шчасны]] == 1994 == * [[А. Я. Агафонава-Шох]] * [[А. Б. Аракчэева]] * [[А. І. Атраховіч]] * [[Г. Я. Балаш]] * [[А. Р. Баргашэвіч]] * [[Т. У. Батакова-Мацвеенка]] * [[М. Г. Бацюкова]] * [[В. М. Блінцова]] * [[А. І. Бяляўскі]] * [[Н. С. Варламава]] * [[Г. А. Выгонная]] * [[Дз. М. Вымаркава]] * [[І. І. Генаў]] * [[М. В. Грук]] * [[Л. М. Гурбо]] * [[Л. М. Густава]] * [[С. У. Даманава]] * [[В. Я. Данчук]] * [[А. А. Дзяшко]] * [[Н. М. Залозная]] * [[П. В. Зарэцкі]] * [[Б. У. Караванаў]] * [[М. І. Кебец]] * [[Р. І. Кірдзей]] * [[М. Б. Князева]] * [[М. К. Канькоў]] * [[М. П. Кулеш]] * [[С. А. Лагуновіч-Чарэпка]] * [[А. П. Лубнеўскі]] * [[Б. М. Малахаў]] * [[Т. Дз. Пясецкая]] * [[А. В. Раеўскі]] * [[Л. В. Раманоўскі]] * [[А. Г. І. Сакалоў]] * [[В. А. Санкова]] * [[Дз. У. Сарока]] * [[М. У. Сенькін]] * [[Ю. П. Сергіенка]] * [[І. В. Сміціенка]] * [[Г. Ф. Сурма]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Сухамлінаў|Г. У. Сухамлінаў]] * [[Ігар Уладзіміравіч Уласаў|І. У. Уласаў]] * [[А. Я. Фядусь]] * [[А. М. Хвісевіч]] * [[В. І. Хмыз]] * [[І. М. Ц. Шын]] * [[Г. Р. Чысты]] * [[А. Б. Шаліма]] * [[У. У. Шаркоў]] * [[С. С. Шафрановіч]] * [[М. В. Шматава]] * [[А. К. Шостак]] * [[Ю. У. Якавенка]] == 1995 == * [[І. В. Андрасюк]] * [[В. В. Антановіч]] * [[У. Я. Ануфрыеў]] * [[H. М. Апіёк]] * [[В. І. Баранаў]] * [[А. Я. Белы]] * [[Э. У. Бубашкіна]] * [[Я. Я. Бусел]] * [[Р. П. Вашкевіч]] * [[В. М. Велігжанін]] * [[А. Дз. Вярбіцкі]] * [[І. В. Грыгарышына]] * [[С. Ф. Давідовіч]] * [[В. Л. Доўнар]] * [[А. Г. Дулуб]] * [[В. К. Жыхараў]] * [[М. Р. Залатуха]] * [[І. С. Засімовіч]] * [[Дз. А. Зяньковіч]] * [[А. С. Ізаітка]] * [[М. М. Інькоў]] * [[К. К. Калодзіч]] * [[А. В. Канавалаў]] * [[Т. І. Карэлкіна]] * [[Р. Ф. Клікушын]] * [[М. Л. Круглікава]] * [[А. Р. Купрыянаў]] * [[Ф. С. Ладуцька]] * [[У. А. Ламейка]] * [[Н. С. Лісоўская]] * [[І. В. Лыскавец]] * [[А. А. Люцко]] * [[М. В. Ляўковіч]] * [[А. А. Ляшчынскі]] * [[В. У. Магучы]] * [[Ю. І. Маліноўскі]] * [[А. У. Маяярэвіч]] * [[А. А. Міхайлаў]] * [[І. С. Мойгіс]] * [[М. У. Несцярук]] * [[У. У. Няфёд]] * [[У. А. Осіпаў]] * [[В. П. Пакаташкін]] * [[І. Дз. Папоў]] * [[С. П. Прывада]] * [[Ю. Ф. Пятроў]] * [[У. В. Ракіцкі]] * [[С. Л. Рыжыкава]] * [[Ф. А. Сарока]] * [[У. П. Свентахоўскі]] * [[К. У. Селіханаў]] * [[Г. А. Скабіцкі]] * [[А. А. Стралкоў]] * [[А. Б. Сувораў]] * [[Л. Ю. Сцефановіч]] * [[Л. І. Талбузін]] * [[Т. І. Хвайніцкая]] * [[Б. Я. Хесін]] * [[Л. С. Хоміч]] * [[В. М. Целеш]] * [[У. А. Ціханаў]] * [[І. М. Чумакоў]] * [[Г. В. Шапялевіч]] * [[А. С. Шомаў]] * [[М. А. Шулякоўскі]] * [[Н. І. Шчасная]] * [[А. В. Юр’ева]] * [[Л. П. Яшэнка]] == 1996 == * [[Я. П. Адзіночанка]] * [[І. В. Алісевіч]] * [[С. Т. Асапрылка]] * [[А. Я. Бур’як]] * [[А. М. Варвашэня]] * [[А. А. Велікжанін]] * [[А. М. Волкаў]] * [[І. У. Голубеў]] * [[П. Б. Грывусевіч]] * [[А. М. Грышкевіч]] * [[Н. М. Гурло]] * [[А. В. Даманаў]] * [[І. І. Данільчанка]] * [[А. М. Дзямідаў]] * [[Л. А. Елісееў]] * [[І. Л. Жук]] * [[Б. Г. Іваноў]] * [[С. В. Іванцоў]] * [[У. А. Канцадайлаў]] * [[А. А. Карповіч]] * [[А. І. Карповіч]] * [[В. А. Каўшырка]] * [[П. А. Кірылін]] * [[Г. А. Кірыловіч]] * [[В. Ф. Крук]] * [[Дз. А. Кузняцоў]] * [[І. В. Леантовіч]] * [[З. А. Луцэвіч]] * [[А. І. Лышчык]] * [[В. М. Мартынчук]] * [[В. С. Маршак]] * [[А. І. Марышаў]] * [[П. І. Мураўчук]] * [[С. Г. Наздрын-Платніцкая]] * [[А. П. Новікаў]] * [[М. М. Паграноўскі]] * [[А. М. Падалінскі]] * [[П. В. Прохараў]] * [[Л. І. Радзевіч]] * [[І. К. Радкевіч]] * [[Р. М. Раманка]] * [[Дз. М. Раманюк]] * [[П. Дз. Русак]] * [[С. В. Рымашэўскі]] * [[А. М. Сільвановіч]] * [[Б. М. Смольскі]] * [[І. Г. Стальная]] * [[С. П. Статкоўская]] * [[Ю. Л. Сухаў]] * [[Г. А. Фалей]] * [[Г. А. Фатыхава]] * [[А. А. Чміль]] * [[А. І. Чыгрын]] * [[Ж. К. Чыстая]] * [[А. М. Шабалтас]] * [[А. Г. Шлегель-Лавецкая]] * [[Ж. А. Шыдлоўская]] * [[Т. В. Юркевіч]] * [[А. У. Яснова]] == 1997 == * [[Ю. М. Алісевіч]] * [[Ю. Г. Анушка]] * [[Х. Г. Асадулаеў]] * [[В. Р. Асіпенка]] * [[П. С. Багданаў]] * [[А. У. Басалыга]] * [[Т. Дз. Беразоўская]] * [[У. А. Бірыцкі]] * [[В. К. Бондараў]] * [[В. А. Борзды]] * [[К. Л. Бяляева]] * [[Р. Л. Газаранц]] * [[І. Л. Гардзіёнак]] * [[В. М. Гардзіёнак-Кірэева]] * [[Н. М. Гарчанюк]] * [[У. Я. Голубеў]] * [[В. В. Даноўскі]] * [[А. Л. Дударэнка]] * [[А. І. Жалудко]] * [[А. П. Жураўлёў]] * [[Ю. І. Івашкевіч]] * [[І. Л. Каваленка]] * [[Н. У. Кавалёва]] * [[А. Д. Кастагрыз]] * [[А. К. Касцючэнка]] * [[М. У. Кухарэнка]] * [[Т. Ю. Лактаева]] * [[Г. А. Лаўрэцкі]] * [[У. І. Лісавенка]] * [[І. В. Магучая]] * [[І. А. Марачкін]] * [[Н. П. Марчанка]] * [[А. П. Махніст]] * [[Ю. В. Мацко]] * [[Л. І. Мельнікаў]] * [[А. В. Мірскі]] * [[В. В. Мурашка]] (Мурашова) * [[Л. Л. Мядзведскі]] * [[І. М. Мятліцкая]] * [[П. К. Паршын]] * [[Ю. В. Пашкуць]] * [[А. С. Плячкоў]] * [[Т. С. Радзівілка]] * [[Н. М. Сакалова-Кубай]] * [[У. У. Сарока]] * [[А. В. Свірьшзенка]] * [[Т. А. Сіплевіч]] * [[А. Г. Сіцько]] * [[В. А. Татарнікава-Панок]] * [[П. Ю. Татарнікаў]] * [[Ю. І. Татарнікаў]] * [[Л. В. Трацэўскі]] * [[У. Дз. Тулупаў]] * [[А. У. Фалей]] * [[А. І. Фядотаў]] * [[А. Л. Шароін]] * [[І. У. Шкіра]] * [[В. Р. Шрамякоў]] * [[І. В. Ягораў]] * [[А. В. Ярмоленка]] == 1998 == * [[Я. Н. Ражкоў]] * [[Васіль Іларыёнавіч Ясюк|В. І. Ясюк]] == 1999 == * [[М. А. Арасланаў]] * [[П. І. Асмакоўскі]] * [[А. А. Асташоў]] * [[Н. М. Богдан]] * [[І. М. Бяспалаў]] * [[Т. В. Габрусь]] * [[А. А. Грыгор’еў]] * [[Ф. С. Грыг’ян]] * [[В. Г. Грыцаева]] * [[С. П. Гусельцаў]] * [[Г. П. Драздоў]] * [[А. Э. Духоўнікаў]] * [[М. У. Загранічны]] * [[Н. В. Зелянко]] * [[У. У. Кандрусевіч]] * [[Т. С. Карака]] * [[Л. М. Кірьшава]] * [[І. М. Козел]] * [[А. П. Колас]] * [[М. М. Колас]] * [[В. К. Копач]] * [[М. М. Крукаў]] * [[В. Г. Крупянкова]] * [[У. Э. Лавецкі]] * [[В. В. Лагоўскі]] * [[Б. Ч. Лазарэвіч]] * [[Я. А. Ларчанка]] * [[Т. П. Лісіца]] * [[Л. А. Макатун]] * [[І. Б. Маланаў]] * [[Н. Л. Марчанка]] * [[Р. В. Мяжуеў]] * [[В. М. Нікалаеў]] * [[В. М. Нуднаў]] * [[А. Л. Нядзелька]] * [[А. Я. Няхайчык]] * [[Ж. Я. Няхайчык]] * [[Г. С. Панамароў]] * [[У. М. Панамароў]] * [[А. Ц. Пушкар]] * [[Ю. Л. Рыжыкаў]] * [[А. В. Сандрыгайла]] * [[В. В. Саўчанка]] * [[В. Я. Семянько]] * [[Л. А. Сідзельнікава]] * [[В. А. Смоляр]] * [[Дз. М. Сурыновіч]] * [[Г. І. Сямікашава]] * [[А. Р. Сяргеева]] * [[Л. М. Тарабука]] * [[А. В. Томка]] * [[А. А. Фалей]] * [[К. У. Харанека]] * [[В. К. Цімафееў]] * [[М. Л. Цыбульскі]] * [[Т. А. Чарнышова]] * [[А. У. Шапо]] * [[А. П. Шарыпа]] * [[С. Л. Шэмет]] * [[А. Я. Шыбнёў]] * [[Р. І. Яновіч]] == 2000 == * [[А. М. Алебастраў]] * [[К. М. Андруковіч]] * [[М. М. Асауляк]] * [[У. А. Афанасьеў]] * [[С. І. Бышнёў]] * [[Л. Ф. Валасюк]] * [[Ю. В. Валынец]] * [[А. М. Гайдуковіч]] * [[Г. В. Горава]] * [[У. М. Грыцкевіч]] * [[С. М. Дзенісенка]] * [[Т. У. Дзянісава]] * [[В. В. Ерамееў]] * [[М. С. Забіран]] * [[В. Ф. Калясінскі]] * [[П. У. Кандрусевіч]] * [[Ж. А. Капуснікава]] * [[Т. В. Капыльская]] * [[С. У. Кастрыца]] * [[А. А. Касцючэнка]] * [[У. Э. Кірэенка]] * [[Я. Л. Кір’янаў]] * [[У. А. Клімушка]] * [[І. Р. Кныш]] * [[Ю. М. Козел]] * [[Ю. Г. Крупянкоў]] * [[А. С. Кухараў]] * [[В. М. Лазоўскі]] * [[А. Я. Мацвеенка]] * [[Дз. М. Мохаў]] * [[І. І. Мядзведзеў]] * [[В. В. Нікішына]] * [[У. М. Пахаўцоў]] * [[А. М. Пікулік]] * [[В. П. Раманоўская]] * [[А. У. Савіч]] * [[Н. А. Сардарава]] * [[М. П. Свістуноў]] * [[У. П. Тамашэвіч]] * [[В. В. Угрыновіч]] * [[А. А. Хараберуш]] * [[В. П. Храмцэвіч]] * [[В. І. Цэхановіч]] * [[С. В. Чарановіч]] * [[Н. В. Шаранговіч]] * [[І. Г. Шчасная]] == 2003 == * [[А. В. Ананьеў]] * [[М. М. Андрэеў]] * [[Г. Б. Банцэвіч]] * [[С. А. Баранкоўская]] * [[В. У. Бялоў]] * [[М. А. Бычкоўскі]] * [[П. У. Вайніцкі]] * [[А. А. Вараб’ёў (скульптар)|А. А. Вараб’ёў]] * [[І. І. Герновіч]] * [[У. І. Гладкоў]] * [[І. Г. Дзёміна]] * [[А. В. Дзмітрыеў]] * [[В. А. Дубінка]] * [[А. М. Жгун]] * [[П. В. Жураўлёў]] * [[Н. Р. Жыгамонт]] * [[Д. А. Іваноўская]] * [[В. М. Каваленчыкава]] * [[І. Г. Касабука]] * [[С. М. Катранкоў]] * [[А. І. Козел]] * [[Г. Б. Козел]] * [[А. У. Косікаў]] * [[І. М. Котава]] * [[А. М. Краўчанка]] * [[І. У. Кустава]] * [[Б. Г. Лалыка]] * [[А. С. Ларына]] * [[Л. Я. Ліхадзед]] * [[В. І. Лузан]] * [[А. В. Ляпкіна]] * [[В. Я. Матусевіч]] * [[В. Дз. Мацкевіч]] * [[А. М. Меранкоў]] * [[Дз. В. Міхайлоўскі]] * [[Р. М. Найдзен]] * [[Л. Дз. Налівайка]] * [[Л. Я. Нішчык]] * [[А. В. Обадава]] * [[К. Ю. Палякова]] * [[І. Дз. Парфянкоў]] * [[Н. І. Піневіч]] * [[У. А. Піпін]] * [[Т. А. Піскун]] * [[Ю. У. Платонаў]] * [[В. М. Позняк]] * [[В. Я. Рачкоўскі]] * [[В. М. Ржавуцкі]] * [[А. А. Рыбчынскі]] * [[А. М. Сарокін]] * [[І. М. Скварцова]] * [[Н. В. Смаляк]] * [[Д. В. Сумарава-Копач]] * [[А. А. Суркоў]] * [[І. П. Хруцкі]] * [[Т. Дз. Царова]] * [[Р. М. Цімохава]] * [[С. М. Чэпік]] * [[Дз. А. Шастапалаў]] * [[А. Дз. Шапашнікава]] * [[А. В. Шычко]] * [[Ф. А. Ястраб]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14|Саюз мастакоў Беларусі}} * {{крыніцы/БЭ|18-1|Саюз мастакоў Беларусі}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў| ]] nhn7r8x239i5lj071efg5uhr1byev9p 5176762 5176760 2026-08-06T21:04:42Z Bk1949 50943 /* 1964 */ 5176762 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} == 1940 == * [[З. І. Азгур]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|А. М. Арлоў]] * [[І. В. Ахрэмчык]] * [[А. А. Бембель]] * [[А. М. Бразер]] * [[Г. С. Віер]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]] * [[П. Н. Гаўрыленка]] * [[І. Р. Гембіцкі]] * [[Д. П. Генін]] * [[А. К. Глебаў]] * [[А. В. Грубэ]] * [[М. І. Гусеў]] * [[І. А. Давідовіч]] * [[М. В. Дучыц]] * [[А. І. Жораў]] * [[Я. А. Зайцаў]] * [[Г. М. Ізергіна]] * [[К. М. Касмачоў]] * [[М. А. Керзін]] * [[Я. Я. Красоўскі]] * [[Л. Ю. Кроль]] * [[У. М. Кудрэвіч]] * [[Л. М. Лейтман]] * [[А. П. Мазалёў]] * [[Б. Я. Малкін]] * [[М. І. Манасзон]] * [[А. П. Марыкс]] * [[І. І. Мільчын]] * [[З. І. Мірынгоф]] * [[Ш. В. Пікус]] * [[А. М. Тычына]] * [[У. Я. Хрусталёў]] * [[Я. М. Ціхановіч]] * [[А. М. Шаўчэнка]] == 1945 == * [[Л. С. Бойка]] * [[Г. Ф. Бржазоўскі]] * [[А. В. Волкаў]] * [[А. С. Каржанеўскі]] * [[А. М. Кох]] * [[Р. У. Кудрэвіч]] * [[М. П. Міхалап]] * [[С. Р. Раманаў]] * [[І. А. Салавей]] * [[М. П. Станюта]] * [[У. П. Сухаверхаў]] * [[А. А. Ус]] * [[В. М. Ціхановіч]] * [[А. Дз. Шыбнёў]] == 1946 == * [[Г. Г. Азгур]] * [[М. З. Беляніцкі]] * [[А. С. Гугель]] * [[В. К. Дзежыц]] * [[В. А. Дзядок]] * [[Б. Ф. Звінагродскі]] * [[С. П. Каткоў]] * [[Дз. М. Красільнікаў]] * [[А. І. Кроль]] * [[С. Дз. Лі]] * [[Х. М. Ліўшыц]] * [[С. Д. Палеес]] * [[З. С. Паўлоўскі]] * [[Т. Я. Разіна]] * [[Л. С. Ран]] * [[М. К. Сеўрук]] * [[М. Л. Тарасікаў]] * [[М. М. Філіповіч]] * [[І. М. Хозераў]] * [[В. К. Цвірка]] == 1947 == * [[М. Дз. Чураба]] == 1948 == * [[С. І. Селіханаў]] == 1949 == * [[С. А. Адашкевіч]] * [[С. А. Андруховіч]] * [[М. А. Блішч]] * [[Н. М. Воранаў]] * [[Н. І. Галоўчанка]] * [[П. А. Данелія]] * [[В. І. Ждан]] * [[В. К. Жолтак]] * [[К. І. Максімцоў]] * [[П. В. Масленікаў]] * [[Д. М. Парахня]] * [[П. М. Раманоўскі]] * [[І. Я. Фяцісаў]] * [[П. М. Явіч]] == 1950 == * [[П. М. Герасімовіч]] * [[Ф. І. Дарашэвіч]] == 1951 == * [[П. К. Белавусаў]] * [[А. М. Заспіцкі]] * [[В. У. Палійчук]] == 1952 == * [[Е. М. Ганкін]] * [[І. В. Пушкоў]] == 1953 == * [[Я. Дз. Нікалаеў]] == 1954 == * [[М. Л. Бельскі]] * [[А. Б. Грыгар’янц]] * [[М. Ц. Гуціеў]] == 1955 == * [[П. П. Нікіфараў]] == 1956 == * [[H. П. Варвановіч]] * [[С. П. Герус]] * [[М. В. Гурло]] * [[П. С. Дурчын]] * [[В. Ф. Казачэнка]] * [[П. С. Крахалёў]] * [[А. Р. Курачкін]] * [[А. А. Малішэўскі]] * [[У. А. Мінейка]] * [[В. М. Савіцкі]] * [[У. Ф. Сокалаў]] * [[А. С. Шкляр]] == 1957 == * [[А. С. Бархаткоў]] * [[І. М. Глебаў]] * [[Л. Г. Ліхтаровіч]] * [[А. А. Паслядовіч]] * [[Я. І. Раздзялоўская]] * [[Я. М. Харытоненка]] == 1958 == * [[У. П. Белавусаў]] * [[І. С. Дмухайла]] * [[А. С. Казлоўскі]] * [[У. І. Кухараў]] * [[В. Б. Папоў]] * [[Я. А. Печкін]] * [[М. А. Савіцкі]] * [[І. Б. Элентух]] == 1959 == * [[І. М. Басаў]] * [[А. І. Вайнштэйн]] * [[М. Х. Даўгяла]] * [[К. І. Завіша]] * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскі]] * [[У. А. Дагун]] * [[Юзаф Вульфавіч Пучынскі|Ю. В. Пучынскі]] * [[І. Дз. Рудчык]] * [[І. А. Санін]] * [[У. І. Стальмашонак]] == 1960 == * [[М. А. Аўчыннікаў]] * [[В. А. Грамыка]] * [[М. В. Данцыг]] * [[А. М. Кашкурэвіч]] * [[М. Я. Лісоўскі]] * [[Алег Вікенцьевіч Луцэвіч|А. В. Луцэвіч]] * [[І. І. Пешкур]] * [[І. Н. Стасевіч]] * [[Г. І. Чарняўскі]] * [[В. К. Шыкін]] * [[І. М. Елатомцава]] == 1961 == * [[Г. Х. Вашчанка]] * [[В. В. Галубовіч]] * [[Ф. Ф. Зільберт]] * [[Т. Дз. Ігнаценка]] * [[П. В. Калінін]] * [[І. В. Карасёў]] * [[В. М. Міхеева]] * [[Ф. І. Мохаўцаў]] * [[Г. І. Мурамцаў]] * [[В. В. Мурашоў]] * [[Г. Г. Паплаўскі]] * [[Н. Я. Паслаўская]] * [[І. П. Харламаў]] * [[А. М. Чуркін]] * [[М. П. Чэпік]] * [[А. І. Шахновіч]] == 1962 == * [[А. В. Аладава]] * [[А. А. Анікейчык]] * [[В. А. Баравік]] * [[С. М. Вакар]] * [[Б. А. Забораў]] (да 1979) * [[Б. У. Івонцьеў]] * [[Г. А. Ісаевіч]] * [[Фрына Львоўна Лейтман|Ф. Л. Лейтман]] * [[І. Я. Маслан]] * [[У. Н. Папсуеў]] * [[Янка Раманоўскі|І. Ю. Раманоўскі]] * [[М. М. Федарэнка]] == 1963 == * [[А. А. Бялова]] * [[Міхаіл Веніямінавіч Бяляеў|М. В. Бяляеў]] * [[М. В. Бярковіч]] * [[В. І. Васільеў]] * [[М. С. Гугель]] * [[М. К. Казакевіч]] * [[А. Г. Лось]] * [[М. Ф. Навіцкі]] * [[І. В. Назімава]] * [[У. М. Пасюкевіч]] * [[В. З. Ражкоў]] * [[А. К. Сапетка]] * [[В. І. Сахненка]] * [[М. А. Шарэнка]] * [[В. С. Ягораў]] == 1964 == * [[А. І. Абрамава]] * [[У. І. Ананька]] * [[Б. У. Аракчэеў]] * [[Ф. М. Бараноўскі]] * [[І. І. Белановіч]] * [[Р. С. Ганцэвіч]] * [[В. Г. Гаўрылаў]] * [[В. І. Грос]] * [[Л. М. Гумілеўскі]] * [[Л. Н. Дробаў]] * [[М. Р. Залозны]] * [[А. М. Замай]] * [[Л. П. Замах]] * [[Л. К. Ізмайлава]] * [[Б. А. Кірыленка]] * [[А. М. Кішчанка]] * [[В. Г. Кубараў]] * [[Эдуард Станіслававіч Куфко|Э. С. Куфко]] * [[А. Г. Левітан]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Мурахвер|У. С. Мурахвер]] * [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Л. М. Мягкова]] * [[М. Я. Навумаў]] * [[І. У. Немагай]] * [[Я. Р. Новікаў]] * [[Б. А. Няпомняшчы]] * [[Я. П. Пакаташкін]] * [[Л. М. Пакаташкіна]] * [[В. С. Пратасеня]] * [[І. І. Радунскі]] * [[І. П. Рэй]] * [[М. З. Савіцкая]] * [[У. С. Садзін]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Семілетаў|А. Ф. Сямілетаў]] * [[А. І. Таўкач]] * [[І. Ц. Ціханаў]] * [[Л. Дз. Шчамялёў]] * [[В. Ф. Ярмоленка]] == 1965 == * [[Дз. І. Алейнік]] * [[Ю. П. Альбіцкі]] * [[Ф. І. Анісовіч]] * [[Г. І. Барышаў]] * [[Ю. А. Булычоў]] * [[Р. А. Віткоўскі]] * [[А. Дз. Дзям’янаў]] * [[М. М. Зялёнкін]] * [[Я. С. Кулік]] * [[Б. М. Кузьмічоў]] * [[І. Я. Міско]] * [[М. С. Палянкоў]] * [[В. І. Ральцэвіч]] * [[В. М. Сабалеўскі]] * [[К. М. Саломка]] == 1966 == * [[А. А. Агафоненка]] * [[А. Л. Анісовіч]] * [[Б. Ф. Герлаван]] * [[У. А. Дамарад]] * [[Л. П. Дубар]] * [[А. Р. Захараў]] * [[М. С. Кірылаў]] * [[М. М. Куйчык]] * [[І. В. Мядзведзеў]] * [[Г. С. Осіпава]] * [[А. І. Осіпаў]] * [[П. П. Пагодзін]] * [[І. М. Паньшына]] * [[Н. М. Паплаўская]] * [[Т. М. Паражняк]] * [[М. Ф. Рыбалкіна]] * [[М. А. Рыжанкоў]] * [[А. А. Салаўёў]] * [[А. А. Сурскі]] * [[В. М. Ткачук]] * [[Леанід Ісідоравіч Шакінка|Л. І. Шакінка]] * [[Н. І. Шчасная]] == 1967 == * [[Л. П. Асецкі]] * [[Л. М. Асядоўскі]] * [[Л. Я. Багданаў]] * [[Л. Ц. Баразна]] * [[І. Ю. Бароўскі]] * [[В. М. Варламаў]] * [[В. І. Вярсоцкі]] * [[С. Я. Гарачаў]] * [[У. Ц. Гардзеенка]] * [[Г. Р. Гаркуноў]] * [[Ірына Іосіфаваўна Глазава|І. І. Глазава]] * [[У. К. Гоманаў]] * [[Ф. Ф. Гумен]] * [[Г. І. Дзянісаў]] * [[Р. Г. Дубар]] * [[Л. А. Дударэнка]] * [[Я. К. Іванешка]] * [[А. І. Казак]] * [[В. А. Леантовіч]] * [[Б. П. Льдокаў]] * [[П. К. Любамудраў]] * [[У. М. Лятун]] * [[Л. А. Майзельс]] * [[Б. І. Маркаў]] * [[Міхаіл Аляксеевіч Моўчан|М. А. Моўчан]] * [[З. С. Мяньшова]] * [[М. А. Назарчук]] * [[М. П. Назарэнка]] * [[М. М. Палякоў]] * [[А. С. Папоў]] * [[К. М. Пятроў]] * [[С. Я. Раўдвеэ]] * [[У. А. Рыкалін]] * [[Я. У. Санько]] * [[І. М. Сталяроў]] * [[В. Ф. Сумараў]] * [[А. А. Ткачонак]] * [[Б. Н. Ус]] * [[І. К. Утарушын]] * [[В. М. Філімонаў]] * [[В. Е. Ціханенка]] * [[K. Г. Ціхановіч]] * [[Я. Р. Чамадураў]] * [[М. М. Шаўцова]] * [[Г. Ф. Шутаў]] * [[Л. М. Эрлер]] == 1968 == * [[М. А. Апіёк]] * [[М. С. Макаранка]] == 1969 == * [[Ф. І. Валадзько]] * [[А. П. Веліксонаў]] * [[А. М. Дзямарын]] * [[Ю. К. Зайцаў]] * [[Г. Т. Злотнік]] * [[Б. Ф. Кавецкі]] * [[М. А. Карпук]] * [[Я. К. Красоўскі]] * [[І. У. Краўчанка]] * [[В. А. Крылоў]] * [[І. Г. Крэйдзік]] * [[Л. М. Дось]] * [[М. Дз. Міхайлаў]] * [[У. М. Мудрогін]] * [[Л. Ф. Панамарэнка]] * [[У. С. Пашчасцеў]] * [[Э. А. Петэрсон]] * [[М. М. Пушкар]] * [[У. А. Самачарноў]] * [[К. І. Харашэвіч]] * [[П. А. Цомпель]] * [[В. П. Шаранговіч]] * [[У. Н. Шпартаў]] == 1970 == * [[С. Ц. Абрамаў]] * [[А. Я. Арцімовіч]] * [[У. А. Бойка]] * [[К. А. Вакс]] * [[М. М. Волахаў]] * [[Л. Э. Гадлеўскі]] * [[В. Г. Дзівінская]] * [[Ц. М. Драчоў]] * [[Ф. М. Жураўкоў]] * [[А. Ц. Зайцаў]] * [[С. Р. Кавалёў]] * [[Б. І. Казакоў]] * [[В. А. Казлоў]] * [[М. І. Кандрацьеў]] * [[Я. А. Карманаў]] * [[С. С. Каткова]] * [[М. У. Кірэеў]] * [[Б. А. Крэпак]] * [[У. Л. Кузняцоў]] * [[З. В. Літвінава]] * [[П. П. Лысенка]] * [[У. К. Міхайлоўскі]] * [[С. І. Нартава]] * [[Л. Я. Прагін]] * [[С. Дз. Салохін]] * [[В. М. Свентахоўская]] * [[П. У. Свентахоўскі]] * [[У. П. Слінчанка]] * [[Ю. В. Тышкевіч]] * [[Г. Я. Ціхановіч]] * [[Л. В. Чурко]] * [[В. С. Швяцоў]] * [[Л. А. Шпак]] * [[Я. А. Шыбнёў]] * [[М. А. Шырокаў]] * [[Г. К. Шэлег]] == 1971 == * [[Э. К. Агуновіч]] * [[М. С. Басалыга]] * [[У. С. Басалыга]] * [[А. К. Белавусаў]] * [[У. А. Булыга]] * [[М. І. Ганчароў]] * [[І. У. Грыгаровіч]] * [[Л. Р. Давідзенка]] * [[У. А. Дзяменьцеў]] * [[Л. Б. Зільбер]] * [[Г. П. Івакін]] * [[А. А. Краўчук]] * [[М. Р. Лазавой]] * [[М. А. Плужнік]] * [[В. Ф. Шматаў]] * [[М. М. Якунін]] == 1972 == * [[А. Р. Арлоў]] * [[А. П. Бельцюкова]] * [[В. А. Говар]] * [[Г. С. Грубіна]] * [[У. П. Зубараў]] * [[А. У. Ільіноў]] * [[М. І. Крукоўскі]] * [[Ю. М. Любімаў]] * [[В. С. Мігаль]] * [[А. В. Някрасаў]] * [[Дз. А. Папоў]] * [[В. А. Позняк]] * [[А. М. Пуцейка]] * [[А. І. Рыбчынскі]] * [[М. М. Рыжыкаў]] * [[Г. С. Скрыпнічэнка]] * [[А. Л. Чысцякоў]] * [[Я. С. Ясьвін]] * [[В. К. Яўсееў]] == 1973 == * [[М. П. Балюк]] * [[А. В. Бараноўскі]] * [[С. А. Волкаў]] * [[А. І. Зіменка]] * [[Я. А. Ігнацьеў]] * [[Л. П. Каленік]] * [[Г. К. Качаноўскі]] * [[Ю. І. Кухараў]] * [[В. М. Лук’янаў]] * [[М. А. Меранкоў]] * [[В. А. Напрэенка-Ляховіч]] * [[У. Ф. Пракоф’еў]] * [[І. М. Пратасеня]] * [[У. Р. Раманаў]] * [[В. А. Тарасаў]] * [[Азат Нікагосавіч Тарасян|А. Н. Тарасян]] * [[В. П. Цюрын]] * [[В. С. Чайка]] == 1974 == * [[І. М. Андрыянаў]] * [[Г. Ц. Гарбанёў]] * [[Н. М. Голышава]] * [[Я. І. Жылін]] * [[Я. Г. Каробушкін]] * [[М. І. Ліханенка]] * [[Л. М. Марчанка]] * [[Ю. І. Нікіфараў]] * [[Б. І. Пярвунінскіх]] * [[У. В. Уродніч]] * [[С. М. Цукэнаў]] == 1975 == * [[І. Б. Бушакава]] * [[У. І. Вітка]] * [[Л. П. Воранава]] * [[М. Ф. Глушко]] * [[А. М. Даўгяла]] * [[Л. І. Зяневіч]] * [[У. Я. Крукоўскі]] * [[Л. Г. Лапцэвіч]] * [[Т. Ц. Мацвеенка]] * [[У. Л. Новак]] * [[Ю. В. Няжура]] * [[Ю. Г. Палякоў]] * [[У. С. Піменаў]] * [[Э. П. Позняк]] * [[С. М. Сакалоў]] * [[А. У. Хадыка]] * [[І. А. Шастапалаў]] * [[А. С. Шатэрнік]] * [[М. М. Яніцкая]] == 1977 == * [[П. С. Арцёмаў]] * [[А. А. Бачкароў]] * [[Э. А. Белагураў]] * [[Г. А. Гаравая]] * [[Г. С. Грак]] * [[Э. М. Грамыка]] * [[Я. І. Ждан]] * [[А. П. Крахалёў]] * [[А. А. Марачкін]] * [[В. П. Маркавец]] * [[М. М. Селяшчук]] * [[М. А. Стома]] * [[А. Ф. Федаркоў]] * [[Уладзімір Васільевіч Церабун|У. В. Церабун]] * [[У. Ф. Чарнышоў]] * [[Г. С. Шумскі]] * [[В. Дз. Шчарбакоў]] * [[А. А. Ясюкайць]] == 1978 == * [[Э. Б. Астаф’еў]] * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч|Ю. Б. Багушэвіч]] * [[Я. С. Бусел]] * [[А. І. Гаршкавоз]] * [[Ю. В. Гаўрын]] * [[В. У. Грьвдзіна]] * [[В. П. Занковіч]] * [[Г. П. Кісялёў]] * [[М. Р. Клімаў]] * [[М. М. Купава]] * [[Т. І. Малышава]] * [[У. А. Нікалаеў]] * [[В. В. Нямцоў]] * [[А. І. Салятыцкі]] * [[А. М. Сурмач]] * [[Уладзімір Віктаравіч Ткачоў|У. В. Ткачоў]] == 1979 == * [[У. М. Вольнаў]] * [[Г. Л. Жарын]] * [[П. С. Захараў]] * [[В. А. Захарынскі]] * [[В. І. Кліменка]] * [[А. А. Кокцеў]] * [[Роберт Яфімавіч Ландарскі|Р. Я. Ландарскі]] * [[Л. Ф. Леўчанка]] * [[А. В. Масіенка]] * [[А. Р. Пятрухна]] * [[Т. М. Сакалова]] * [[У. А. Самсонаў]] * [[Я. М. Сахута]] * [[Л. І. Скрыпнічэнка]] * [[Б. Б. Цітовіч]] * [[А. І. Чартовіч]] * [[Ф. В. Шастак]] * [[К. Ф. Шастоўскі]] * [[Ю. В. Якубовіч]] == 1980 == * [[М. І. Байрачны]] * [[Т. П. Белавусава-Пятроўская]] * [[Г. В. Буралкін]] * [[М. У. Бушчык]] * [[М. І. Валынец]] * [[В. Ф. Дзенісенка]] * [[С. Дз. Дзьяканаў]] * [[У. І. Жук]] * [[А. М. Зінчук]] * [[У. М. Капшай]] * [[Т. І. Кіршчына]] * [[А. С. Кяімянкоў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|А. А. Концуб]] * [[А. А. Лапіцкая]] * [[С. М. Ларчанка]] * [[У. Л. Лашкевіч]] * [[Н. В. Лівенцава]] * [[У. М. Маскоўскіх]] * [[А. І. Мятліцкі]] * [[С. Ф. Папякоў]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Т. М. Паражняк]] * [[А. М. Пашкевіч]] * [[В. Р. Прыешкін]] * [[А. І. Родзін]] * [[Л. М. Сцяпанава]] * [[Я. М. Сямёнаў]] * [[А. М. Ціткоў]] * [[В. І. Юркова]] == 1981 == * [[К. І. Аляксееў]] * [[В. Ф. Байцун]] * [[В. І. Валынец]] * [[У. У. Васюк]] * [[Ю. П. Герасіменка]] * [[У. Л. Зінкевіч]] * [[Мікалай Іосіфавіч Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[М. Р. Казлоў]] * [[В. А. Калтыгін]] * [[І. І. Курачыцкі]] * [[В. В. Мікіта]] * [[Л. П. Сівакова]] * [[В. П. Славук]] * [[У. Я. Сулкоўскі]] * [[У. А. Ткачэнка]] * [[С. М. Федарэнка]] * [[В. К. Чуглазаў]] * [[У. С. Шнарэвіч]] * [[А. К. Шэвераў]] == 1983 == * [[Л. Р. Аганаў]] * [[І. А. Волкава]] * [[С. Р. Тарбунова]] * [[А. Л. Дзятлава]] * [[А. В. Кузьміч]] * [[А. В. Кузняцоў]] * [[К. Г. Паплаўская]] * [[Г. А. Пусеў]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]] * [[У. І. Слабодчыкаў]] * [[В. М. Смаляк]] * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава|Н. У. Сухаверхава]] * [[В. П. Ціханаў]] * [[А. І. Цыркуноў]] == 1984 == * [[В. У. Альшэўскі]] * [[А. А. Анішчык]] * [[В. К. Барабанцаў]] * [[В. М. Буціна]] * [[В. Ц. Даўгала]] * [[С. І. Катовіч]] * [[С. І. Кірушчанка]] * [[У. М. Коўзусь]] * [[В. С. Крывашэева]] * [[І. М. Лобан]] * [[Алег Мікалаевіч Маціевіч|А. М. Маціевіч]] * [[В. М. Назараў]] * [[Л. І. Пятруль]] * [[В. Ю. Сазыкіна]] * [[Л. Ф. Салавей]] * [[А. М. Фінскі]] * [[М. Я. Цурыкаў]] * [[В. П. Чайка]] * [[У. У. Чурыла]] * [[П. П. Шарыпа]] * [[Фелікс Іосіфавіч Янушкевіч|Ф. І. Янушкевіч]] * [[А. І. Яскін]] == 1985 == * [[С. А. Бандарэнка]] * [[М. С. Будавей]] * [[І. А. Галавацкая]] * [[С. У. Дамарад]] * [[Ю. М. Івахнішын]] * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[В. М. Карнееў]] * [[У. У. Кожух]] * [[З. У. Ландзік]] * [[Г. В. Літвіненка]] * [[М. І. Міронаў]] * [[М. Л. Несцярэўскі]] * [[А. І. Салохіна]] * [[С. У. Саркісаў]] * [[П. М. Фей]] * [[А. М. Шныпаркоў]] * [[Г. А. Юзеева]]' == 1986 == * [[Т. П. Агафоненка]] * [[В. Ф. Александровіч]] * [[Т. А. Арцёмава]] * [[Дз. В. Бабкін]] * [[М. Т. Бандарчук]] * [[Т. І. Васюк]] * [[А. М. Гвоздзікаў]] * [[Л. Р. Главацкая]] * [[У. П. Голуб]] * [[Р. М. Данчанка]] * [[У. Э. Дубавецкі]] * [[А. Ф. Кавалёў]] * [[Г. Дз. Кліменка]] * [[Г. П. Крамко]] * [[Г. П. Крываблоцкая]] * [[У. В. Крываблоцкі]] * [[М. І. Лук’янаў]] * [[А. І. Мацвяйчук]] * [[Ю. А. Піскун]] * [[У. І. Пракапцоў]] * [[С. М. Рабашчук]] * [[В. Б. Сідоркін]] * [[Р. С. Сітніца]] * [[А. М. Слепаў]] * [[Н. У. Сустава]] * [[М. Я. Таболіч]] * [[Р. Ф. Таболіч]] * [[Г. Я. Туроўская]] * [[В. М. Фей]] * [[Т. Л. Хацановіч-Дарбінян]] * [[В. А. Шылко]] == 1987 == * [[Л. Э. Бартлаў]] * [[А. І. Бранцаў]] * [[С. В. Войчанка]] * [[Н. Ф. Высоцкая]] * [[Ю. У. Гудзіновіч]] * [[Ю. П. Зуеў]] * [[В. С. Каваленка]] * [[В. В. Кавальчук]] * [[Л. М. Кавапьчук]] * [[У. Дз. Кандрацьеў]] * [[С. І. Казак]] * [[П. А. Карнач]] * [[Кастусь Качан|К. І. Качан]] * [[А. П. Ксяндзоў]] * [[М. П. Кузьміч]] * [[У. Э. Куфко]] * [[В. С. Лявунін]] * [[М. А. Маеўскі]] * [[Анатоль Уладзіміравіч Отчык|А. У. Отчык]] * [[І. І. Рамашоў]] * [[В. П. Свістуноў]] * [[Р. П. Сіплевіч]] * [[Б. А. Скрамблевіч]] * [[Л. В. Хобатаў]] * [[У. Я. Цэслер]] * [[А. І. Шалюта]] * [[М. К. Ягорава]] == 1988 == * [[М. К. Абрамаў]] * [[Л. С. Анцімонаў]] * [[І. В. Арлоў]] * [[Г. А. Асташонак]] * [[М. В. Аўчыннікаў]] * [[С. У. Балянок]] * [[А. А. Баразеннікаў]] * [[В. В. Баранаў]] * [[Ю. А. Баранаў]] * [[І. А. Бархаткоў]] * [[З. У. Баўтрук]] ([[З. У. Раўко|Раўко]]) * [[А. У. Бацвінёнак]] * [[Т. П. Беразенская]] * [[Н. Г. Бранавец]] * [[В. Я. Буйвал]] * [[В. М. Бяляўскі]] * [[П. П. Васілеўскі]] * [[У. М. Вішнеўскі]] * [[В. В. Вярсоцкі]] * [[Т. Г. Гаранская]] * [[Л. М. Гатальская]] * [[М. А. Гатальскі]] * [[М. М. Гаўрыленка]] * [[В. І. Грыгарышына]] * [[С. А. Грыневіч]] * [[Л. В. Грыцкоў]] * [[М. І. Гуршчанкоў]] * [[А. А. Дабравольскі]] * [[В. М. Даманава]] * [[А. У. Даманаў]] * [[Л. П. Данелія]] * [[Ю. А. Дзееў]] * [[В. В. Дзёмкіна]] * [[В. К. Дубрава]] * [[М. К. Дубрава]] * [[У. А. Еўіухоў]] * [[М. П. Жабінская]] * [[В. І. Жук]] * [[У. М. Жук]] * [[У. У. Іваноў]] * [[В. З. Кавалеўскі]] * [[І. У. Казак]] * [[А. М. Каласенцава]] * [[В. В. Камароў]] * [[Ю. А. Карачун]] * [[В. К. Касцючэнка]] * [[У. У. Качан]] * [[І. І. Кузняцова]] * [[С. У. Кузьмічоў]] * [[К. М. Куксо]] * [[Т. М. Курачыцкая]] * [[Н. У. Кухарэнка]] * [[М. Я. Латушка]] * [[С. В. Ліфанаў]] * [[С. А. Логвін]] * [[У. А. Лукашык]] * [[А. П. Лучыновіч]] * [[Ю. Г. Макараў]] * [[У. А. Малахаў]] * [[І. В. Малеціна]] * [[Н. В. Маліноўская]] * [[А. А. Мацюціэўская]] * [[У. І. Мелехаў]] * [[Л. Ю. Міньковіч]] * [[А. І. Непачаловіч]] * [[Ю. М. Несцярук]] * [[А. Р. Ойстрах]] * [[А. А. Панцюк-Жукоўскі]] * [[У. У. Папсуеў]] * [[В. Г. Паўлавец]] * [[Л. Л. Пуцейка]] * [[С. М. Пчалінцаў]] * [[Т. А. Пятроўская]] * [[К. С. Ракіцкі]] * [[У. П. Рамейка]] * [[В. В. Распопаў]] * [[Н. А. Рачкоўская]] * [[Л. М. Рацько]] * [[Л. А. Рыжкоўскі]] * [[Э. Г. Рымаровіч]] * [[Г. Г. Сакапоў-Кубай]] * [[Л. У. Салодкіна]] * [[С. С. Свістуновіч]] * [[Галіна Міхайлаўна Сіверцава|Г. М. Сіверцава]] * [[А. А. Скавародка]] * [[А. П. Ступень]] * [[У. І. Сытчанка]] * [[В. А. Трыгубовіч]] * [[І. І. Уладычык]] * [[А. М. Фралянкоў]] * [[У. П. Хадаровіч]] * [[Ф. І. Хамініч]] * [[К. У. Хацяноўскі]] * [[Я. І. Хайрулін]] * [[В. В. Хмялеўскі]] * [[В. В. Ціханавец]] * [[М. М. Цудзік]] * [[Ю. С. Чарняк]] * [[Р. П. Часнова]] * [[Г. Л. Чысцякова]] * [[К. П. Шаранговіч]] * [[А. К. Шастоўская]] * [[Л. Л. Шчамялёва]] * [[А. С. Шыёнак]] * [[В. С. Юзвук]] * [[В. М. Юркоў]] * [[В. І. Янушкевіч]] == 1989 == * [[А. Б. Александровіч]] * [[А. В. Александровіч]] * [[Л. Б. Алімаў]] * [[К. Г. Асадаў]] * [[С. В. Асоскаў]] * [[М. І. Астапенка]] * [[А. К. Баглай]] * [[М. А. Бакуменка]] * [[М. І. Басаў]] * [[Л. Б. Бортнік]] * [[М. В. Бязберды]] * [[Н. А. Валынец]] * [[Р. У. Галаватая]] * [[У. В. Ганжа]] * [[Л. У. Гоманаў]] * [[Л. І. Грыцэнка]] * [[А. Я. Грэсь]] * [[І. М. Данілава]] * [[А. М. Дваронін]] * [[Л. І. Захадзячэнка]] * [[Я. П. Зельская]] * [[Г. А. Зельскі]] * [[Р. М. Іваноў]] * [[У. К. Казакоў]] * [[У. П. Кароткі]] * [[Р. І. Кійко]] * [[І. А. Кісялеўскі]] * [[С. Б. Кічко]] * [[Р. П. Кпімковіч]] * [[М. Н. Кляцкоў]] * [[Г. А. Кобрын]] * [[А. Дз. Кудраўцава]] * [[А. П. Кузняцоў]] * [[Г. П. Лебедзеў]] * [[Я. І. Ліс]] * [[У. М. Лосеў]] * [[А. У. Лось]] * [[П. Дз. Лук’яненка]] * [[У. Б. Максімаў]] * [[Р. Л. Малышаў]] * [[У. П. Масленікаў]] * [[А. К. Мароз]] * [[Дз. Р. Маслій]] * [[В. А. Мядзвецкі]] * [[І. І. Надашкевіч]] * [[Л. І. Пакульніцкі]] * [[В. А. Папікарпава]] * [[А. С. Петрыканец]] * [[Я. Б. Пуставой]] * [[М. Ю. Пюке]] * [[М. С. Ржавуцкі]] * [[Б. Ф. Рэпін]] * [[Н. Я. Сакалова]] * [[Г. У. Саламянка]] * [[Я. П. Саламянка]] * [[Р. С. Салаўёва]] * [[Л. М. Салаўёў]] * [[Г. М. Сідарэвіч]] * [[В. Дз. Ціханава]] * [[Я. І. Ціханаў]] * [[К. Я. Цюрына]] * [[С. В. Цярэнцьева]] * [[В. І. Чарняк]] * [[Н. А. Чорнагалова]] * [[А. П. Чудзін]] * [[У. А. Шапяпевіч]] * [[В. Ф. Шкаруба]] * [[М. Л. Шкробат]] * [[Я. Ф. Шунейка]] * [[А. І. Шчаслівая]] * [[М. П. Шышлоў]] * [[А. К. Юрашкевіч]] * [[С. М. Янкоўскі]] * [[П. В. Янушкевіч]] * [[Н. А. Яўглеўская]] == 1990 == * [[В. А. Андросаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч|М. М. Андруковіч]] * [[Т. В. Арасланава]] * [[А. П. Багустаў]] * [[М. Ф. Барздыка]] * [[І. І. Бокій]] * [[М. В. Бякеева]] * [[К. Г. Вашчанка]] * [[А. Б. Высоцкі]] * [[Л. Б. Гандыш]] * [[У. І. Ганчарук]] * [[І. П. Ганяеў]] * [[Т. В. Гардашнікава]] * [[Г. В. Говар]] * [[В. А. Губараў]] * [[С. Л. Гумілеўскі]] * [[А. Ф. Гуршчанкова]] * [[А. І. Дасужаў]] * [[В. П. Дземянчук]] * [[Ф. М. Драгун]] * [[М. А. Драненка]] * [[А. В. Дранец]] * [[В. Г. Дубовік]] * [[А. Г. Задорын]] * [[Р. Л. Заслонаў]] * [[В. У. Іванькова]] * [[У. П. Ісачанка]] * [[А. Ю. Кажаноўскі]] * [[М. П. Канцавой]] * [[В. І. Каралёў]] * [[І. А. Кашкурэвіч]] * [[Ф. А. Кашкурэвіч]] * [[А. А. Квяткоўскі]] * [[Л. Г. Кір’янаў]] * [[С. Я. Клімчук]] * [[Я. А. Колчаў]] * [[С. А. Кузьмар]] * [[С. С. Курашова]] * [[А. І. Ладзісаў]] * [[І. І. Лісіца]] * [[А. У. Лось]] * [[П. І. Лук]] * [[В. У. Лямачка]] * [[С. А. Малішэўскі]] * [[А. В. Масейкаў]] * [[У. У. Мехавіч]] * [[Г. М. Міхайлава]] * [[В. Ф. Міхайлоўскі]] * [[В. А. Міхайлюк]] * [[Г. М. Міхейчык]] * [[В. П. Мурашка]] * [[Я. С. Мусінская]] * [[А. М. Назаранка]] * [[П. М. Назаранка]] * [[У. П. Напрэенка]] * [[А. П. Новік]] * [[П. А. Новікаў]] * [[М. П. НяхайЧык]] * [[М. Ф. Образаў]] * [[Я. Г. Панамарэнка]] * [[А. Р. Папоў]] * [[У. М. Рубцоў]] * [[Т. А. Рудэнка]] * [[Ю. В. Рудэнка]] * [[Л. Г. Русава]] * [[В. К. Рускевіч]] * [[Л. І. Сакалоў]] * [[С. К. Сенчанка]] * [[А. І. Сеслікава]] * [[В. Я. Сіверцаў]] * [[А. М. Смаляк]] * [[С. У. Стальмашонак]] * [[А. І. Судар]] * [[Дз. А. Сурскі]] * [[А. Я. Сямёнава]] * [[У. П. Табушаў]] * [[М. І. Таранда]] * [[Э. С. Трыкоза]] * [[С. А. Цімохаў]] * [[Т. М. Чуглазава]] * [[У. Дз. Шапо]] * [[М. Ф. Шкляраў]] * [[В. М. Ярэська]] == 1991 == * [[М. І. Агафонаў]] * [[А. А. Алонцаў]] * [[У. І. Асіповіч]] * [[А. А. Бараноўская]] * [[П. П. Бондар]] * [[К. Г. Гаджыеў]] * [[Г. Дз. Герасімава]] * [[В. А. Герасімаў]] * [[М. С. Гіргель]] * [[Л. М. Гоманаў]] * [[М. А. Гугнін]] * [[У. У. Дзядзюля]] * [[Л. А. Доўбаш]] * [[М. М. Дундзін]] * [[В. П. Дураў]] * [[Л. М. Зуева]] * [[В. А. Ільіна-Загнетава]] * [[В. Я. Кавальчук]] * [[В. М. Калацэй]] * [[В. І. Камлюк]] * [[У. М. Каралькоў]] * [[А. Ф. Карпан]] * [[Г. М. Конанава]] * [[А. У. Крошкін]] * [[А. В. Крылоў]] * [[А. У. Кукоўскі]] * [[В. Р. Ландарскі]] * [[А. П. Лапшын]] * [[В. Р. Лук’яненка]] * [[Т. І. Отчык]] * [[У. І. Панцялееў]] * [[Т. І. Паўлючук]] * [[А. Р. Пашкевіч]] * [[Л. В. Прошчанка]] * [[А. М. Пушкін]] * [[В. І. Ражко]] * [[І. В. Рымашэўскі]] * [[У. І. Рынкевіч]] * [[І. Г. Савін]] * [[А. А. Сальнікаў]] * [[В. С. Стасевіч]] * [[Г. Х. Стасевіч]] * [[А. С. Суша]] * [[У. Б. Сушкевіч]] * [[І. В. Сямека]] * [[Г. Л. Танковіч]] * [[П. Б. Урублеўскі]] * [[А. І. Фяцісава]] * [[Г. С. Хінко-Янушкевіч]] * [[С. Г. Харашаўцаў]] * [[У. Ц. Хмызнікаў]] * [[І. В. Хоміч]] * [[В. В. Чукін]] * [[В. У. Шоба]] * [[Л. С. Шчасная]] * [[У. І. Шчэрбін]] == 1993 == * [[С. Л. Абрамовіч]] * [[В. М. Ажпрэіі]] * [[В. В. Аржанухіна]] * [[Г. М. Бараноўская]] * [[М. І. Барбарчык]] * [[А. С. Бычкоўскі]] * [[А. В. Васілевіч]] * [[Г. С. Васільева]] * [[В. В. Васільеў]] * [[А. Л. Верашчагін]] * [[В. Р. Віткоўская]] * [[У. І. Гавазюк]] * [[У. В. Гладкевіч]] * [[М. Г. Голубева]] * [[П. Л. Гонта]] * [[А. У. Грыбава]] * [[У. У. Дамнянкоў]] * [[У. К. Даўшэвіч]] * [[У. А. Дзіўніч]] * [[Анатоль Яфімавіч Дзянісьеў|А. Я. Дзянісьеў]] * [[У. І. Жбанаў]] * [[Л. В. Журавовіч]] * [[Ю. І. Казакоў]] * [[Ю. М. Каралевіч]] * [[А. М. Каструкоў]] * [[А. В. Кошалеў]] * [[А. У. Кулін]] * [[Г. С. Лойка]] * [[Л. М. Лук’янцаў]] * [[В. К. Лябедка]] * [[Э. Г. Малішэўская]] * [[Г. В. Матусевіч]] * [[А. І. Мірончык]] * [[В. Е. Несцярэнка]] * [[Ю. М. Падолін]] * [[М. Р. Панічэўскі]] * [[Ю. А. Платонаў]] * [[А. М. Пятроў]] * [[В. У. Рабчонак]] * [[М. С. Ракіцкене]] * [[Мікола Рыжы|М. Дз. Рыжы]] * [[В. С. Сідарава]] * [[А. Дз. Слуцкі]] * [[В. П. Сташчанюк]] * [[В. С. Сямашка]] * [[Э. Р. Сямёнава]] * [[Б. А. Сямілетаў]] * [[Г. П. Сянькоўскі]] * [[І. В. Тапілін]] * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў|М. І. Ткачоў]] * [[Ю. І. Хілько]] * [[В. В. Шамшур]] * [[Р. В. Шараеў]] * [[Р. Ф. Шаура]] * [[С. К. Швайбовіч]] * [[У. Ф. Швайбовіч]] * [[І. М. Шкуратаў]] * [[В. І. Шчасны]] == 1994 == * [[А. Я. Агафонава-Шох]] * [[А. Б. Аракчэева]] * [[А. І. Атраховіч]] * [[Г. Я. Балаш]] * [[А. Р. Баргашэвіч]] * [[Т. У. Батакова-Мацвеенка]] * [[М. Г. Бацюкова]] * [[В. М. Блінцова]] * [[А. І. Бяляўскі]] * [[Н. С. Варламава]] * [[Г. А. Выгонная]] * [[Дз. М. Вымаркава]] * [[І. І. Генаў]] * [[М. В. Грук]] * [[Л. М. Гурбо]] * [[Л. М. Густава]] * [[С. У. Даманава]] * [[В. Я. Данчук]] * [[А. А. Дзяшко]] * [[Н. М. Залозная]] * [[П. В. Зарэцкі]] * [[Б. У. Караванаў]] * [[М. І. Кебец]] * [[Р. І. Кірдзей]] * [[М. Б. Князева]] * [[М. К. Канькоў]] * [[М. П. Кулеш]] * [[С. А. Лагуновіч-Чарэпка]] * [[А. П. Лубнеўскі]] * [[Б. М. Малахаў]] * [[Т. Дз. Пясецкая]] * [[А. В. Раеўскі]] * [[Л. В. Раманоўскі]] * [[А. Г. І. Сакалоў]] * [[В. А. Санкова]] * [[Дз. У. Сарока]] * [[М. У. Сенькін]] * [[Ю. П. Сергіенка]] * [[І. В. Сміціенка]] * [[Г. Ф. Сурма]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Сухамлінаў|Г. У. Сухамлінаў]] * [[Ігар Уладзіміравіч Уласаў|І. У. Уласаў]] * [[А. Я. Фядусь]] * [[А. М. Хвісевіч]] * [[В. І. Хмыз]] * [[І. М. Ц. Шын]] * [[Г. Р. Чысты]] * [[А. Б. Шаліма]] * [[У. У. Шаркоў]] * [[С. С. Шафрановіч]] * [[М. В. Шматава]] * [[А. К. Шостак]] * [[Ю. У. Якавенка]] == 1995 == * [[І. В. Андрасюк]] * [[В. В. Антановіч]] * [[У. Я. Ануфрыеў]] * [[H. М. Апіёк]] * [[В. І. Баранаў]] * [[А. Я. Белы]] * [[Э. У. Бубашкіна]] * [[Я. Я. Бусел]] * [[Р. П. Вашкевіч]] * [[В. М. Велігжанін]] * [[А. Дз. Вярбіцкі]] * [[І. В. Грыгарышына]] * [[С. Ф. Давідовіч]] * [[В. Л. Доўнар]] * [[А. Г. Дулуб]] * [[В. К. Жыхараў]] * [[М. Р. Залатуха]] * [[І. С. Засімовіч]] * [[Дз. А. Зяньковіч]] * [[А. С. Ізаітка]] * [[М. М. Інькоў]] * [[К. К. Калодзіч]] * [[А. В. Канавалаў]] * [[Т. І. Карэлкіна]] * [[Р. Ф. Клікушын]] * [[М. Л. Круглікава]] * [[А. Р. Купрыянаў]] * [[Ф. С. Ладуцька]] * [[У. А. Ламейка]] * [[Н. С. Лісоўская]] * [[І. В. Лыскавец]] * [[А. А. Люцко]] * [[М. В. Ляўковіч]] * [[А. А. Ляшчынскі]] * [[В. У. Магучы]] * [[Ю. І. Маліноўскі]] * [[А. У. Маяярэвіч]] * [[А. А. Міхайлаў]] * [[І. С. Мойгіс]] * [[М. У. Несцярук]] * [[У. У. Няфёд]] * [[У. А. Осіпаў]] * [[В. П. Пакаташкін]] * [[І. Дз. Папоў]] * [[С. П. Прывада]] * [[Ю. Ф. Пятроў]] * [[У. В. Ракіцкі]] * [[С. Л. Рыжыкава]] * [[Ф. А. Сарока]] * [[У. П. Свентахоўскі]] * [[К. У. Селіханаў]] * [[Г. А. Скабіцкі]] * [[А. А. Стралкоў]] * [[А. Б. Сувораў]] * [[Л. Ю. Сцефановіч]] * [[Л. І. Талбузін]] * [[Т. І. Хвайніцкая]] * [[Б. Я. Хесін]] * [[Л. С. Хоміч]] * [[В. М. Целеш]] * [[У. А. Ціханаў]] * [[І. М. Чумакоў]] * [[Г. В. Шапялевіч]] * [[А. С. Шомаў]] * [[М. А. Шулякоўскі]] * [[Н. І. Шчасная]] * [[А. В. Юр’ева]] * [[Л. П. Яшэнка]] == 1996 == * [[Я. П. Адзіночанка]] * [[І. В. Алісевіч]] * [[С. Т. Асапрылка]] * [[А. Я. Бур’як]] * [[А. М. Варвашэня]] * [[А. А. Велікжанін]] * [[А. М. Волкаў]] * [[І. У. Голубеў]] * [[П. Б. Грывусевіч]] * [[А. М. Грышкевіч]] * [[Н. М. Гурло]] * [[А. В. Даманаў]] * [[І. І. Данільчанка]] * [[А. М. Дзямідаў]] * [[Л. А. Елісееў]] * [[І. Л. Жук]] * [[Б. Г. Іваноў]] * [[С. В. Іванцоў]] * [[У. А. Канцадайлаў]] * [[А. А. Карповіч]] * [[А. І. Карповіч]] * [[В. А. Каўшырка]] * [[П. А. Кірылін]] * [[Г. А. Кірыловіч]] * [[В. Ф. Крук]] * [[Дз. А. Кузняцоў]] * [[І. В. Леантовіч]] * [[З. А. Луцэвіч]] * [[А. І. Лышчык]] * [[В. М. Мартынчук]] * [[В. С. Маршак]] * [[А. І. Марышаў]] * [[П. І. Мураўчук]] * [[С. Г. Наздрын-Платніцкая]] * [[А. П. Новікаў]] * [[М. М. Паграноўскі]] * [[А. М. Падалінскі]] * [[П. В. Прохараў]] * [[Л. І. Радзевіч]] * [[І. К. Радкевіч]] * [[Р. М. Раманка]] * [[Дз. М. Раманюк]] * [[П. Дз. Русак]] * [[С. В. Рымашэўскі]] * [[А. М. Сільвановіч]] * [[Б. М. Смольскі]] * [[І. Г. Стальная]] * [[С. П. Статкоўская]] * [[Ю. Л. Сухаў]] * [[Г. А. Фалей]] * [[Г. А. Фатыхава]] * [[А. А. Чміль]] * [[А. І. Чыгрын]] * [[Ж. К. Чыстая]] * [[А. М. Шабалтас]] * [[А. Г. Шлегель-Лавецкая]] * [[Ж. А. Шыдлоўская]] * [[Т. В. Юркевіч]] * [[А. У. Яснова]] == 1997 == * [[Ю. М. Алісевіч]] * [[Ю. Г. Анушка]] * [[Х. Г. Асадулаеў]] * [[В. Р. Асіпенка]] * [[П. С. Багданаў]] * [[А. У. Басалыга]] * [[Т. Дз. Беразоўская]] * [[У. А. Бірыцкі]] * [[В. К. Бондараў]] * [[В. А. Борзды]] * [[К. Л. Бяляева]] * [[Р. Л. Газаранц]] * [[І. Л. Гардзіёнак]] * [[В. М. Гардзіёнак-Кірэева]] * [[Н. М. Гарчанюк]] * [[У. Я. Голубеў]] * [[В. В. Даноўскі]] * [[А. Л. Дударэнка]] * [[А. І. Жалудко]] * [[А. П. Жураўлёў]] * [[Ю. І. Івашкевіч]] * [[І. Л. Каваленка]] * [[Н. У. Кавалёва]] * [[А. Д. Кастагрыз]] * [[А. К. Касцючэнка]] * [[М. У. Кухарэнка]] * [[Т. Ю. Лактаева]] * [[Г. А. Лаўрэцкі]] * [[У. І. Лісавенка]] * [[І. В. Магучая]] * [[І. А. Марачкін]] * [[Н. П. Марчанка]] * [[А. П. Махніст]] * [[Ю. В. Мацко]] * [[Л. І. Мельнікаў]] * [[А. В. Мірскі]] * [[В. В. Мурашка]] (Мурашова) * [[Л. Л. Мядзведскі]] * [[І. М. Мятліцкая]] * [[П. К. Паршын]] * [[Ю. В. Пашкуць]] * [[А. С. Плячкоў]] * [[Т. С. Радзівілка]] * [[Н. М. Сакалова-Кубай]] * [[У. У. Сарока]] * [[А. В. Свірьшзенка]] * [[Т. А. Сіплевіч]] * [[А. Г. Сіцько]] * [[В. А. Татарнікава-Панок]] * [[П. Ю. Татарнікаў]] * [[Ю. І. Татарнікаў]] * [[Л. В. Трацэўскі]] * [[У. Дз. Тулупаў]] * [[А. У. Фалей]] * [[А. І. Фядотаў]] * [[А. Л. Шароін]] * [[І. У. Шкіра]] * [[В. Р. Шрамякоў]] * [[І. В. Ягораў]] * [[А. В. Ярмоленка]] == 1998 == * [[Я. Н. Ражкоў]] * [[Васіль Іларыёнавіч Ясюк|В. І. Ясюк]] == 1999 == * [[М. А. Арасланаў]] * [[П. І. Асмакоўскі]] * [[А. А. Асташоў]] * [[Н. М. Богдан]] * [[І. М. Бяспалаў]] * [[Т. В. Габрусь]] * [[А. А. Грыгор’еў]] * [[Ф. С. Грыг’ян]] * [[В. Г. Грыцаева]] * [[С. П. Гусельцаў]] * [[Г. П. Драздоў]] * [[А. Э. Духоўнікаў]] * [[М. У. Загранічны]] * [[Н. В. Зелянко]] * [[У. У. Кандрусевіч]] * [[Т. С. Карака]] * [[Л. М. Кірьшава]] * [[І. М. Козел]] * [[А. П. Колас]] * [[М. М. Колас]] * [[В. К. Копач]] * [[М. М. Крукаў]] * [[В. Г. Крупянкова]] * [[У. Э. Лавецкі]] * [[В. В. Лагоўскі]] * [[Б. Ч. Лазарэвіч]] * [[Я. А. Ларчанка]] * [[Т. П. Лісіца]] * [[Л. А. Макатун]] * [[І. Б. Маланаў]] * [[Н. Л. Марчанка]] * [[Р. В. Мяжуеў]] * [[В. М. Нікалаеў]] * [[В. М. Нуднаў]] * [[А. Л. Нядзелька]] * [[А. Я. Няхайчык]] * [[Ж. Я. Няхайчык]] * [[Г. С. Панамароў]] * [[У. М. Панамароў]] * [[А. Ц. Пушкар]] * [[Ю. Л. Рыжыкаў]] * [[А. В. Сандрыгайла]] * [[В. В. Саўчанка]] * [[В. Я. Семянько]] * [[Л. А. Сідзельнікава]] * [[В. А. Смоляр]] * [[Дз. М. Сурыновіч]] * [[Г. І. Сямікашава]] * [[А. Р. Сяргеева]] * [[Л. М. Тарабука]] * [[А. В. Томка]] * [[А. А. Фалей]] * [[К. У. Харанека]] * [[В. К. Цімафееў]] * [[М. Л. Цыбульскі]] * [[Т. А. Чарнышова]] * [[А. У. Шапо]] * [[А. П. Шарыпа]] * [[С. Л. Шэмет]] * [[А. Я. Шыбнёў]] * [[Р. І. Яновіч]] == 2000 == * [[А. М. Алебастраў]] * [[К. М. Андруковіч]] * [[М. М. Асауляк]] * [[У. А. Афанасьеў]] * [[С. І. Бышнёў]] * [[Л. Ф. Валасюк]] * [[Ю. В. Валынец]] * [[А. М. Гайдуковіч]] * [[Г. В. Горава]] * [[У. М. Грыцкевіч]] * [[С. М. Дзенісенка]] * [[Т. У. Дзянісава]] * [[В. В. Ерамееў]] * [[М. С. Забіран]] * [[В. Ф. Калясінскі]] * [[П. У. Кандрусевіч]] * [[Ж. А. Капуснікава]] * [[Т. В. Капыльская]] * [[С. У. Кастрыца]] * [[А. А. Касцючэнка]] * [[У. Э. Кірэенка]] * [[Я. Л. Кір’янаў]] * [[У. А. Клімушка]] * [[І. Р. Кныш]] * [[Ю. М. Козел]] * [[Ю. Г. Крупянкоў]] * [[А. С. Кухараў]] * [[В. М. Лазоўскі]] * [[А. Я. Мацвеенка]] * [[Дз. М. Мохаў]] * [[І. І. Мядзведзеў]] * [[В. В. Нікішына]] * [[У. М. Пахаўцоў]] * [[А. М. Пікулік]] * [[В. П. Раманоўская]] * [[А. У. Савіч]] * [[Н. А. Сардарава]] * [[М. П. Свістуноў]] * [[У. П. Тамашэвіч]] * [[В. В. Угрыновіч]] * [[А. А. Хараберуш]] * [[В. П. Храмцэвіч]] * [[В. І. Цэхановіч]] * [[С. В. Чарановіч]] * [[Н. В. Шаранговіч]] * [[І. Г. Шчасная]] == 2003 == * [[А. В. Ананьеў]] * [[М. М. Андрэеў]] * [[Г. Б. Банцэвіч]] * [[С. А. Баранкоўская]] * [[В. У. Бялоў]] * [[М. А. Бычкоўскі]] * [[П. У. Вайніцкі]] * [[А. А. Вараб’ёў (скульптар)|А. А. Вараб’ёў]] * [[І. І. Герновіч]] * [[У. І. Гладкоў]] * [[І. Г. Дзёміна]] * [[А. В. Дзмітрыеў]] * [[В. А. Дубінка]] * [[А. М. Жгун]] * [[П. В. Жураўлёў]] * [[Н. Р. Жыгамонт]] * [[Д. А. Іваноўская]] * [[В. М. Каваленчыкава]] * [[І. Г. Касабука]] * [[С. М. Катранкоў]] * [[А. І. Козел]] * [[Г. Б. Козел]] * [[А. У. Косікаў]] * [[І. М. Котава]] * [[А. М. Краўчанка]] * [[І. У. Кустава]] * [[Б. Г. Лалыка]] * [[А. С. Ларына]] * [[Л. Я. Ліхадзед]] * [[В. І. Лузан]] * [[А. В. Ляпкіна]] * [[В. Я. Матусевіч]] * [[В. Дз. Мацкевіч]] * [[А. М. Меранкоў]] * [[Дз. В. Міхайлоўскі]] * [[Р. М. Найдзен]] * [[Л. Дз. Налівайка]] * [[Л. Я. Нішчык]] * [[А. В. Обадава]] * [[К. Ю. Палякова]] * [[І. Дз. Парфянкоў]] * [[Н. І. Піневіч]] * [[У. А. Піпін]] * [[Т. А. Піскун]] * [[Ю. У. Платонаў]] * [[В. М. Позняк]] * [[В. Я. Рачкоўскі]] * [[В. М. Ржавуцкі]] * [[А. А. Рыбчынскі]] * [[А. М. Сарокін]] * [[І. М. Скварцова]] * [[Н. В. Смаляк]] * [[Д. В. Сумарава-Копач]] * [[А. А. Суркоў]] * [[І. П. Хруцкі]] * [[Т. Дз. Царова]] * [[Р. М. Цімохава]] * [[С. М. Чэпік]] * [[Дз. А. Шастапалаў]] * [[А. Дз. Шапашнікава]] * [[А. В. Шычко]] * [[Ф. А. Ястраб]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14|Саюз мастакоў Беларусі}} * {{крыніцы/БЭ|18-1|Саюз мастакоў Беларусі}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў| ]] nkb2srdi0ttrjy7ia27y3x7hv6tgwxc 5176763 5176762 2026-08-06T21:10:11Z Bk1949 50943 /* 1980 */ 5176763 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} == 1940 == * [[З. І. Азгур]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|А. М. Арлоў]] * [[І. В. Ахрэмчык]] * [[А. А. Бембель]] * [[А. М. Бразер]] * [[Г. С. Віер]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]] * [[П. Н. Гаўрыленка]] * [[І. Р. Гембіцкі]] * [[Д. П. Генін]] * [[А. К. Глебаў]] * [[А. В. Грубэ]] * [[М. І. Гусеў]] * [[І. А. Давідовіч]] * [[М. В. Дучыц]] * [[А. І. Жораў]] * [[Я. А. Зайцаў]] * [[Г. М. Ізергіна]] * [[К. М. Касмачоў]] * [[М. А. Керзін]] * [[Я. Я. Красоўскі]] * [[Л. Ю. Кроль]] * [[У. М. Кудрэвіч]] * [[Л. М. Лейтман]] * [[А. П. Мазалёў]] * [[Б. Я. Малкін]] * [[М. І. Манасзон]] * [[А. П. Марыкс]] * [[І. І. Мільчын]] * [[З. І. Мірынгоф]] * [[Ш. В. Пікус]] * [[А. М. Тычына]] * [[У. Я. Хрусталёў]] * [[Я. М. Ціхановіч]] * [[А. М. Шаўчэнка]] == 1945 == * [[Л. С. Бойка]] * [[Г. Ф. Бржазоўскі]] * [[А. В. Волкаў]] * [[А. С. Каржанеўскі]] * [[А. М. Кох]] * [[Р. У. Кудрэвіч]] * [[М. П. Міхалап]] * [[С. Р. Раманаў]] * [[І. А. Салавей]] * [[М. П. Станюта]] * [[У. П. Сухаверхаў]] * [[А. А. Ус]] * [[В. М. Ціхановіч]] * [[А. Дз. Шыбнёў]] == 1946 == * [[Г. Г. Азгур]] * [[М. З. Беляніцкі]] * [[А. С. Гугель]] * [[В. К. Дзежыц]] * [[В. А. Дзядок]] * [[Б. Ф. Звінагродскі]] * [[С. П. Каткоў]] * [[Дз. М. Красільнікаў]] * [[А. І. Кроль]] * [[С. Дз. Лі]] * [[Х. М. Ліўшыц]] * [[С. Д. Палеес]] * [[З. С. Паўлоўскі]] * [[Т. Я. Разіна]] * [[Л. С. Ран]] * [[М. К. Сеўрук]] * [[М. Л. Тарасікаў]] * [[М. М. Філіповіч]] * [[І. М. Хозераў]] * [[В. К. Цвірка]] == 1947 == * [[М. Дз. Чураба]] == 1948 == * [[С. І. Селіханаў]] == 1949 == * [[С. А. Адашкевіч]] * [[С. А. Андруховіч]] * [[М. А. Блішч]] * [[Н. М. Воранаў]] * [[Н. І. Галоўчанка]] * [[П. А. Данелія]] * [[В. І. Ждан]] * [[В. К. Жолтак]] * [[К. І. Максімцоў]] * [[П. В. Масленікаў]] * [[Д. М. Парахня]] * [[П. М. Раманоўскі]] * [[І. Я. Фяцісаў]] * [[П. М. Явіч]] == 1950 == * [[П. М. Герасімовіч]] * [[Ф. І. Дарашэвіч]] == 1951 == * [[П. К. Белавусаў]] * [[А. М. Заспіцкі]] * [[В. У. Палійчук]] == 1952 == * [[Е. М. Ганкін]] * [[І. В. Пушкоў]] == 1953 == * [[Я. Дз. Нікалаеў]] == 1954 == * [[М. Л. Бельскі]] * [[А. Б. Грыгар’янц]] * [[М. Ц. Гуціеў]] == 1955 == * [[П. П. Нікіфараў]] == 1956 == * [[H. П. Варвановіч]] * [[С. П. Герус]] * [[М. В. Гурло]] * [[П. С. Дурчын]] * [[В. Ф. Казачэнка]] * [[П. С. Крахалёў]] * [[А. Р. Курачкін]] * [[А. А. Малішэўскі]] * [[У. А. Мінейка]] * [[В. М. Савіцкі]] * [[У. Ф. Сокалаў]] * [[А. С. Шкляр]] == 1957 == * [[А. С. Бархаткоў]] * [[І. М. Глебаў]] * [[Л. Г. Ліхтаровіч]] * [[А. А. Паслядовіч]] * [[Я. І. Раздзялоўская]] * [[Я. М. Харытоненка]] == 1958 == * [[У. П. Белавусаў]] * [[І. С. Дмухайла]] * [[А. С. Казлоўскі]] * [[У. І. Кухараў]] * [[В. Б. Папоў]] * [[Я. А. Печкін]] * [[М. А. Савіцкі]] * [[І. Б. Элентух]] == 1959 == * [[І. М. Басаў]] * [[А. І. Вайнштэйн]] * [[М. Х. Даўгяла]] * [[К. І. Завіша]] * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскі]] * [[У. А. Дагун]] * [[Юзаф Вульфавіч Пучынскі|Ю. В. Пучынскі]] * [[І. Дз. Рудчык]] * [[І. А. Санін]] * [[У. І. Стальмашонак]] == 1960 == * [[М. А. Аўчыннікаў]] * [[В. А. Грамыка]] * [[М. В. Данцыг]] * [[А. М. Кашкурэвіч]] * [[М. Я. Лісоўскі]] * [[Алег Вікенцьевіч Луцэвіч|А. В. Луцэвіч]] * [[І. І. Пешкур]] * [[І. Н. Стасевіч]] * [[Г. І. Чарняўскі]] * [[В. К. Шыкін]] * [[І. М. Елатомцава]] == 1961 == * [[Г. Х. Вашчанка]] * [[В. В. Галубовіч]] * [[Ф. Ф. Зільберт]] * [[Т. Дз. Ігнаценка]] * [[П. В. Калінін]] * [[І. В. Карасёў]] * [[В. М. Міхеева]] * [[Ф. І. Мохаўцаў]] * [[Г. І. Мурамцаў]] * [[В. В. Мурашоў]] * [[Г. Г. Паплаўскі]] * [[Н. Я. Паслаўская]] * [[І. П. Харламаў]] * [[А. М. Чуркін]] * [[М. П. Чэпік]] * [[А. І. Шахновіч]] == 1962 == * [[А. В. Аладава]] * [[А. А. Анікейчык]] * [[В. А. Баравік]] * [[С. М. Вакар]] * [[Б. А. Забораў]] (да 1979) * [[Б. У. Івонцьеў]] * [[Г. А. Ісаевіч]] * [[Фрына Львоўна Лейтман|Ф. Л. Лейтман]] * [[І. Я. Маслан]] * [[У. Н. Папсуеў]] * [[Янка Раманоўскі|І. Ю. Раманоўскі]] * [[М. М. Федарэнка]] == 1963 == * [[А. А. Бялова]] * [[Міхаіл Веніямінавіч Бяляеў|М. В. Бяляеў]] * [[М. В. Бярковіч]] * [[В. І. Васільеў]] * [[М. С. Гугель]] * [[М. К. Казакевіч]] * [[А. Г. Лось]] * [[М. Ф. Навіцкі]] * [[І. В. Назімава]] * [[У. М. Пасюкевіч]] * [[В. З. Ражкоў]] * [[А. К. Сапетка]] * [[В. І. Сахненка]] * [[М. А. Шарэнка]] * [[В. С. Ягораў]] == 1964 == * [[А. І. Абрамава]] * [[У. І. Ананька]] * [[Б. У. Аракчэеў]] * [[Ф. М. Бараноўскі]] * [[І. І. Белановіч]] * [[Р. С. Ганцэвіч]] * [[В. Г. Гаўрылаў]] * [[В. І. Грос]] * [[Л. М. Гумілеўскі]] * [[Л. Н. Дробаў]] * [[М. Р. Залозны]] * [[А. М. Замай]] * [[Л. П. Замах]] * [[Л. К. Ізмайлава]] * [[Б. А. Кірыленка]] * [[А. М. Кішчанка]] * [[В. Г. Кубараў]] * [[Эдуард Станіслававіч Куфко|Э. С. Куфко]] * [[А. Г. Левітан]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Мурахвер|У. С. Мурахвер]] * [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Л. М. Мягкова]] * [[М. Я. Навумаў]] * [[І. У. Немагай]] * [[Я. Р. Новікаў]] * [[Б. А. Няпомняшчы]] * [[Я. П. Пакаташкін]] * [[Л. М. Пакаташкіна]] * [[В. С. Пратасеня]] * [[І. І. Радунскі]] * [[І. П. Рэй]] * [[М. З. Савіцкая]] * [[У. С. Садзін]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Семілетаў|А. Ф. Сямілетаў]] * [[А. І. Таўкач]] * [[І. Ц. Ціханаў]] * [[Л. Дз. Шчамялёў]] * [[В. Ф. Ярмоленка]] == 1965 == * [[Дз. І. Алейнік]] * [[Ю. П. Альбіцкі]] * [[Ф. І. Анісовіч]] * [[Г. І. Барышаў]] * [[Ю. А. Булычоў]] * [[Р. А. Віткоўскі]] * [[А. Дз. Дзям’янаў]] * [[М. М. Зялёнкін]] * [[Я. С. Кулік]] * [[Б. М. Кузьмічоў]] * [[І. Я. Міско]] * [[М. С. Палянкоў]] * [[В. І. Ральцэвіч]] * [[В. М. Сабалеўскі]] * [[К. М. Саломка]] == 1966 == * [[А. А. Агафоненка]] * [[А. Л. Анісовіч]] * [[Б. Ф. Герлаван]] * [[У. А. Дамарад]] * [[Л. П. Дубар]] * [[А. Р. Захараў]] * [[М. С. Кірылаў]] * [[М. М. Куйчык]] * [[І. В. Мядзведзеў]] * [[Г. С. Осіпава]] * [[А. І. Осіпаў]] * [[П. П. Пагодзін]] * [[І. М. Паньшына]] * [[Н. М. Паплаўская]] * [[Т. М. Паражняк]] * [[М. Ф. Рыбалкіна]] * [[М. А. Рыжанкоў]] * [[А. А. Салаўёў]] * [[А. А. Сурскі]] * [[В. М. Ткачук]] * [[Леанід Ісідоравіч Шакінка|Л. І. Шакінка]] * [[Н. І. Шчасная]] == 1967 == * [[Л. П. Асецкі]] * [[Л. М. Асядоўскі]] * [[Л. Я. Багданаў]] * [[Л. Ц. Баразна]] * [[І. Ю. Бароўскі]] * [[В. М. Варламаў]] * [[В. І. Вярсоцкі]] * [[С. Я. Гарачаў]] * [[У. Ц. Гардзеенка]] * [[Г. Р. Гаркуноў]] * [[Ірына Іосіфаваўна Глазава|І. І. Глазава]] * [[У. К. Гоманаў]] * [[Ф. Ф. Гумен]] * [[Г. І. Дзянісаў]] * [[Р. Г. Дубар]] * [[Л. А. Дударэнка]] * [[Я. К. Іванешка]] * [[А. І. Казак]] * [[В. А. Леантовіч]] * [[Б. П. Льдокаў]] * [[П. К. Любамудраў]] * [[У. М. Лятун]] * [[Л. А. Майзельс]] * [[Б. І. Маркаў]] * [[Міхаіл Аляксеевіч Моўчан|М. А. Моўчан]] * [[З. С. Мяньшова]] * [[М. А. Назарчук]] * [[М. П. Назарэнка]] * [[М. М. Палякоў]] * [[А. С. Папоў]] * [[К. М. Пятроў]] * [[С. Я. Раўдвеэ]] * [[У. А. Рыкалін]] * [[Я. У. Санько]] * [[І. М. Сталяроў]] * [[В. Ф. Сумараў]] * [[А. А. Ткачонак]] * [[Б. Н. Ус]] * [[І. К. Утарушын]] * [[В. М. Філімонаў]] * [[В. Е. Ціханенка]] * [[K. Г. Ціхановіч]] * [[Я. Р. Чамадураў]] * [[М. М. Шаўцова]] * [[Г. Ф. Шутаў]] * [[Л. М. Эрлер]] == 1968 == * [[М. А. Апіёк]] * [[М. С. Макаранка]] == 1969 == * [[Ф. І. Валадзько]] * [[А. П. Веліксонаў]] * [[А. М. Дзямарын]] * [[Ю. К. Зайцаў]] * [[Г. Т. Злотнік]] * [[Б. Ф. Кавецкі]] * [[М. А. Карпук]] * [[Я. К. Красоўскі]] * [[І. У. Краўчанка]] * [[В. А. Крылоў]] * [[І. Г. Крэйдзік]] * [[Л. М. Дось]] * [[М. Дз. Міхайлаў]] * [[У. М. Мудрогін]] * [[Л. Ф. Панамарэнка]] * [[У. С. Пашчасцеў]] * [[Э. А. Петэрсон]] * [[М. М. Пушкар]] * [[У. А. Самачарноў]] * [[К. І. Харашэвіч]] * [[П. А. Цомпель]] * [[В. П. Шаранговіч]] * [[У. Н. Шпартаў]] == 1970 == * [[С. Ц. Абрамаў]] * [[А. Я. Арцімовіч]] * [[У. А. Бойка]] * [[К. А. Вакс]] * [[М. М. Волахаў]] * [[Л. Э. Гадлеўскі]] * [[В. Г. Дзівінская]] * [[Ц. М. Драчоў]] * [[Ф. М. Жураўкоў]] * [[А. Ц. Зайцаў]] * [[С. Р. Кавалёў]] * [[Б. І. Казакоў]] * [[В. А. Казлоў]] * [[М. І. Кандрацьеў]] * [[Я. А. Карманаў]] * [[С. С. Каткова]] * [[М. У. Кірэеў]] * [[Б. А. Крэпак]] * [[У. Л. Кузняцоў]] * [[З. В. Літвінава]] * [[П. П. Лысенка]] * [[У. К. Міхайлоўскі]] * [[С. І. Нартава]] * [[Л. Я. Прагін]] * [[С. Дз. Салохін]] * [[В. М. Свентахоўская]] * [[П. У. Свентахоўскі]] * [[У. П. Слінчанка]] * [[Ю. В. Тышкевіч]] * [[Г. Я. Ціхановіч]] * [[Л. В. Чурко]] * [[В. С. Швяцоў]] * [[Л. А. Шпак]] * [[Я. А. Шыбнёў]] * [[М. А. Шырокаў]] * [[Г. К. Шэлег]] == 1971 == * [[Э. К. Агуновіч]] * [[М. С. Басалыга]] * [[У. С. Басалыга]] * [[А. К. Белавусаў]] * [[У. А. Булыга]] * [[М. І. Ганчароў]] * [[І. У. Грыгаровіч]] * [[Л. Р. Давідзенка]] * [[У. А. Дзяменьцеў]] * [[Л. Б. Зільбер]] * [[Г. П. Івакін]] * [[А. А. Краўчук]] * [[М. Р. Лазавой]] * [[М. А. Плужнік]] * [[В. Ф. Шматаў]] * [[М. М. Якунін]] == 1972 == * [[А. Р. Арлоў]] * [[А. П. Бельцюкова]] * [[В. А. Говар]] * [[Г. С. Грубіна]] * [[У. П. Зубараў]] * [[А. У. Ільіноў]] * [[М. І. Крукоўскі]] * [[Ю. М. Любімаў]] * [[В. С. Мігаль]] * [[А. В. Някрасаў]] * [[Дз. А. Папоў]] * [[В. А. Позняк]] * [[А. М. Пуцейка]] * [[А. І. Рыбчынскі]] * [[М. М. Рыжыкаў]] * [[Г. С. Скрыпнічэнка]] * [[А. Л. Чысцякоў]] * [[Я. С. Ясьвін]] * [[В. К. Яўсееў]] == 1973 == * [[М. П. Балюк]] * [[А. В. Бараноўскі]] * [[С. А. Волкаў]] * [[А. І. Зіменка]] * [[Я. А. Ігнацьеў]] * [[Л. П. Каленік]] * [[Г. К. Качаноўскі]] * [[Ю. І. Кухараў]] * [[В. М. Лук’янаў]] * [[М. А. Меранкоў]] * [[В. А. Напрэенка-Ляховіч]] * [[У. Ф. Пракоф’еў]] * [[І. М. Пратасеня]] * [[У. Р. Раманаў]] * [[В. А. Тарасаў]] * [[Азат Нікагосавіч Тарасян|А. Н. Тарасян]] * [[В. П. Цюрын]] * [[В. С. Чайка]] == 1974 == * [[І. М. Андрыянаў]] * [[Г. Ц. Гарбанёў]] * [[Н. М. Голышава]] * [[Я. І. Жылін]] * [[Я. Г. Каробушкін]] * [[М. І. Ліханенка]] * [[Л. М. Марчанка]] * [[Ю. І. Нікіфараў]] * [[Б. І. Пярвунінскіх]] * [[У. В. Уродніч]] * [[С. М. Цукэнаў]] == 1975 == * [[І. Б. Бушакава]] * [[У. І. Вітка]] * [[Л. П. Воранава]] * [[М. Ф. Глушко]] * [[А. М. Даўгяла]] * [[Л. І. Зяневіч]] * [[У. Я. Крукоўскі]] * [[Л. Г. Лапцэвіч]] * [[Т. Ц. Мацвеенка]] * [[У. Л. Новак]] * [[Ю. В. Няжура]] * [[Ю. Г. Палякоў]] * [[У. С. Піменаў]] * [[Э. П. Позняк]] * [[С. М. Сакалоў]] * [[А. У. Хадыка]] * [[І. А. Шастапалаў]] * [[А. С. Шатэрнік]] * [[М. М. Яніцкая]] == 1977 == * [[П. С. Арцёмаў]] * [[А. А. Бачкароў]] * [[Э. А. Белагураў]] * [[Г. А. Гаравая]] * [[Г. С. Грак]] * [[Э. М. Грамыка]] * [[Я. І. Ждан]] * [[А. П. Крахалёў]] * [[А. А. Марачкін]] * [[В. П. Маркавец]] * [[М. М. Селяшчук]] * [[М. А. Стома]] * [[А. Ф. Федаркоў]] * [[Уладзімір Васільевіч Церабун|У. В. Церабун]] * [[У. Ф. Чарнышоў]] * [[Г. С. Шумскі]] * [[В. Дз. Шчарбакоў]] * [[А. А. Ясюкайць]] == 1978 == * [[Э. Б. Астаф’еў]] * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч|Ю. Б. Багушэвіч]] * [[Я. С. Бусел]] * [[А. І. Гаршкавоз]] * [[Ю. В. Гаўрын]] * [[В. У. Грьвдзіна]] * [[В. П. Занковіч]] * [[Г. П. Кісялёў]] * [[М. Р. Клімаў]] * [[М. М. Купава]] * [[Т. І. Малышава]] * [[У. А. Нікалаеў]] * [[В. В. Нямцоў]] * [[А. І. Салятыцкі]] * [[А. М. Сурмач]] * [[Уладзімір Віктаравіч Ткачоў|У. В. Ткачоў]] == 1979 == * [[У. М. Вольнаў]] * [[Г. Л. Жарын]] * [[П. С. Захараў]] * [[В. А. Захарынскі]] * [[В. І. Кліменка]] * [[А. А. Кокцеў]] * [[Роберт Яфімавіч Ландарскі|Р. Я. Ландарскі]] * [[Л. Ф. Леўчанка]] * [[А. В. Масіенка]] * [[А. Р. Пятрухна]] * [[Т. М. Сакалова]] * [[У. А. Самсонаў]] * [[Я. М. Сахута]] * [[Л. І. Скрыпнічэнка]] * [[Б. Б. Цітовіч]] * [[А. І. Чартовіч]] * [[Ф. В. Шастак]] * [[К. Ф. Шастоўскі]] * [[Ю. В. Якубовіч]] == 1980 == * [[М. І. Байрачны]] * [[Т. П. Белавусава-Пятроўская]] * [[Г. В. Буралкін]] * [[Мікола Бушчык|М. У. Бушчык]] * [[М. І. Валынец]] * [[В. Ф. Дзенісенка]] * [[С. Дз. Дзьяканаў]] * [[У. І. Жук]] * [[А. М. Зінчук]] * [[У. М. Капшай]] * [[Т. І. Кіршчына]] * [[А. С. Кяімянкоў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|А. А. Концуб]] * [[А. А. Лапіцкая]] * [[С. М. Ларчанка]] * [[У. Л. Лашкевіч]] * [[Н. В. Лівенцава]] * [[У. М. Маскоўскіх]] * [[А. І. Мятліцкі]] * [[С. Ф. Папякоў]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Т. М. Паражняк]] * [[А. М. Пашкевіч]] * [[В. Р. Прыешкін]] * [[А. І. Родзін]] * [[Л. М. Сцяпанава]] * [[Я. М. Сямёнаў]] * [[А. М. Ціткоў]] * [[В. І. Юркова]] == 1981 == * [[К. І. Аляксееў]] * [[В. Ф. Байцун]] * [[В. І. Валынец]] * [[У. У. Васюк]] * [[Ю. П. Герасіменка]] * [[У. Л. Зінкевіч]] * [[Мікалай Іосіфавіч Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[М. Р. Казлоў]] * [[В. А. Калтыгін]] * [[І. І. Курачыцкі]] * [[В. В. Мікіта]] * [[Л. П. Сівакова]] * [[В. П. Славук]] * [[У. Я. Сулкоўскі]] * [[У. А. Ткачэнка]] * [[С. М. Федарэнка]] * [[В. К. Чуглазаў]] * [[У. С. Шнарэвіч]] * [[А. К. Шэвераў]] == 1983 == * [[Л. Р. Аганаў]] * [[І. А. Волкава]] * [[С. Р. Тарбунова]] * [[А. Л. Дзятлава]] * [[А. В. Кузьміч]] * [[А. В. Кузняцоў]] * [[К. Г. Паплаўская]] * [[Г. А. Пусеў]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]] * [[У. І. Слабодчыкаў]] * [[В. М. Смаляк]] * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава|Н. У. Сухаверхава]] * [[В. П. Ціханаў]] * [[А. І. Цыркуноў]] == 1984 == * [[В. У. Альшэўскі]] * [[А. А. Анішчык]] * [[В. К. Барабанцаў]] * [[В. М. Буціна]] * [[В. Ц. Даўгала]] * [[С. І. Катовіч]] * [[С. І. Кірушчанка]] * [[У. М. Коўзусь]] * [[В. С. Крывашэева]] * [[І. М. Лобан]] * [[Алег Мікалаевіч Маціевіч|А. М. Маціевіч]] * [[В. М. Назараў]] * [[Л. І. Пятруль]] * [[В. Ю. Сазыкіна]] * [[Л. Ф. Салавей]] * [[А. М. Фінскі]] * [[М. Я. Цурыкаў]] * [[В. П. Чайка]] * [[У. У. Чурыла]] * [[П. П. Шарыпа]] * [[Фелікс Іосіфавіч Янушкевіч|Ф. І. Янушкевіч]] * [[А. І. Яскін]] == 1985 == * [[С. А. Бандарэнка]] * [[М. С. Будавей]] * [[І. А. Галавацкая]] * [[С. У. Дамарад]] * [[Ю. М. Івахнішын]] * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|М. І. Ісаёнак]] * [[В. М. Карнееў]] * [[У. У. Кожух]] * [[З. У. Ландзік]] * [[Г. В. Літвіненка]] * [[М. І. Міронаў]] * [[М. Л. Несцярэўскі]] * [[А. І. Салохіна]] * [[С. У. Саркісаў]] * [[П. М. Фей]] * [[А. М. Шныпаркоў]] * [[Г. А. Юзеева]]' == 1986 == * [[Т. П. Агафоненка]] * [[В. Ф. Александровіч]] * [[Т. А. Арцёмава]] * [[Дз. В. Бабкін]] * [[М. Т. Бандарчук]] * [[Т. І. Васюк]] * [[А. М. Гвоздзікаў]] * [[Л. Р. Главацкая]] * [[У. П. Голуб]] * [[Р. М. Данчанка]] * [[У. Э. Дубавецкі]] * [[А. Ф. Кавалёў]] * [[Г. Дз. Кліменка]] * [[Г. П. Крамко]] * [[Г. П. Крываблоцкая]] * [[У. В. Крываблоцкі]] * [[М. І. Лук’янаў]] * [[А. І. Мацвяйчук]] * [[Ю. А. Піскун]] * [[У. І. Пракапцоў]] * [[С. М. Рабашчук]] * [[В. Б. Сідоркін]] * [[Р. С. Сітніца]] * [[А. М. Слепаў]] * [[Н. У. Сустава]] * [[М. Я. Таболіч]] * [[Р. Ф. Таболіч]] * [[Г. Я. Туроўская]] * [[В. М. Фей]] * [[Т. Л. Хацановіч-Дарбінян]] * [[В. А. Шылко]] == 1987 == * [[Л. Э. Бартлаў]] * [[А. І. Бранцаў]] * [[С. В. Войчанка]] * [[Н. Ф. Высоцкая]] * [[Ю. У. Гудзіновіч]] * [[Ю. П. Зуеў]] * [[В. С. Каваленка]] * [[В. В. Кавальчук]] * [[Л. М. Кавапьчук]] * [[У. Дз. Кандрацьеў]] * [[С. І. Казак]] * [[П. А. Карнач]] * [[Кастусь Качан|К. І. Качан]] * [[А. П. Ксяндзоў]] * [[М. П. Кузьміч]] * [[У. Э. Куфко]] * [[В. С. Лявунін]] * [[М. А. Маеўскі]] * [[Анатоль Уладзіміравіч Отчык|А. У. Отчык]] * [[І. І. Рамашоў]] * [[В. П. Свістуноў]] * [[Р. П. Сіплевіч]] * [[Б. А. Скрамблевіч]] * [[Л. В. Хобатаў]] * [[У. Я. Цэслер]] * [[А. І. Шалюта]] * [[М. К. Ягорава]] == 1988 == * [[М. К. Абрамаў]] * [[Л. С. Анцімонаў]] * [[І. В. Арлоў]] * [[Г. А. Асташонак]] * [[М. В. Аўчыннікаў]] * [[С. У. Балянок]] * [[А. А. Баразеннікаў]] * [[В. В. Баранаў]] * [[Ю. А. Баранаў]] * [[І. А. Бархаткоў]] * [[З. У. Баўтрук]] ([[З. У. Раўко|Раўко]]) * [[А. У. Бацвінёнак]] * [[Т. П. Беразенская]] * [[Н. Г. Бранавец]] * [[В. Я. Буйвал]] * [[В. М. Бяляўскі]] * [[П. П. Васілеўскі]] * [[У. М. Вішнеўскі]] * [[В. В. Вярсоцкі]] * [[Т. Г. Гаранская]] * [[Л. М. Гатальская]] * [[М. А. Гатальскі]] * [[М. М. Гаўрыленка]] * [[В. І. Грыгарышына]] * [[С. А. Грыневіч]] * [[Л. В. Грыцкоў]] * [[М. І. Гуршчанкоў]] * [[А. А. Дабравольскі]] * [[В. М. Даманава]] * [[А. У. Даманаў]] * [[Л. П. Данелія]] * [[Ю. А. Дзееў]] * [[В. В. Дзёмкіна]] * [[В. К. Дубрава]] * [[М. К. Дубрава]] * [[У. А. Еўіухоў]] * [[М. П. Жабінская]] * [[В. І. Жук]] * [[У. М. Жук]] * [[У. У. Іваноў]] * [[В. З. Кавалеўскі]] * [[І. У. Казак]] * [[А. М. Каласенцава]] * [[В. В. Камароў]] * [[Ю. А. Карачун]] * [[В. К. Касцючэнка]] * [[У. У. Качан]] * [[І. І. Кузняцова]] * [[С. У. Кузьмічоў]] * [[К. М. Куксо]] * [[Т. М. Курачыцкая]] * [[Н. У. Кухарэнка]] * [[М. Я. Латушка]] * [[С. В. Ліфанаў]] * [[С. А. Логвін]] * [[У. А. Лукашык]] * [[А. П. Лучыновіч]] * [[Ю. Г. Макараў]] * [[У. А. Малахаў]] * [[І. В. Малеціна]] * [[Н. В. Маліноўская]] * [[А. А. Мацюціэўская]] * [[У. І. Мелехаў]] * [[Л. Ю. Міньковіч]] * [[А. І. Непачаловіч]] * [[Ю. М. Несцярук]] * [[А. Р. Ойстрах]] * [[А. А. Панцюк-Жукоўскі]] * [[У. У. Папсуеў]] * [[В. Г. Паўлавец]] * [[Л. Л. Пуцейка]] * [[С. М. Пчалінцаў]] * [[Т. А. Пятроўская]] * [[К. С. Ракіцкі]] * [[У. П. Рамейка]] * [[В. В. Распопаў]] * [[Н. А. Рачкоўская]] * [[Л. М. Рацько]] * [[Л. А. Рыжкоўскі]] * [[Э. Г. Рымаровіч]] * [[Г. Г. Сакапоў-Кубай]] * [[Л. У. Салодкіна]] * [[С. С. Свістуновіч]] * [[Галіна Міхайлаўна Сіверцава|Г. М. Сіверцава]] * [[А. А. Скавародка]] * [[А. П. Ступень]] * [[У. І. Сытчанка]] * [[В. А. Трыгубовіч]] * [[І. І. Уладычык]] * [[А. М. Фралянкоў]] * [[У. П. Хадаровіч]] * [[Ф. І. Хамініч]] * [[К. У. Хацяноўскі]] * [[Я. І. Хайрулін]] * [[В. В. Хмялеўскі]] * [[В. В. Ціханавец]] * [[М. М. Цудзік]] * [[Ю. С. Чарняк]] * [[Р. П. Часнова]] * [[Г. Л. Чысцякова]] * [[К. П. Шаранговіч]] * [[А. К. Шастоўская]] * [[Л. Л. Шчамялёва]] * [[А. С. Шыёнак]] * [[В. С. Юзвук]] * [[В. М. Юркоў]] * [[В. І. Янушкевіч]] == 1989 == * [[А. Б. Александровіч]] * [[А. В. Александровіч]] * [[Л. Б. Алімаў]] * [[К. Г. Асадаў]] * [[С. В. Асоскаў]] * [[М. І. Астапенка]] * [[А. К. Баглай]] * [[М. А. Бакуменка]] * [[М. І. Басаў]] * [[Л. Б. Бортнік]] * [[М. В. Бязберды]] * [[Н. А. Валынец]] * [[Р. У. Галаватая]] * [[У. В. Ганжа]] * [[Л. У. Гоманаў]] * [[Л. І. Грыцэнка]] * [[А. Я. Грэсь]] * [[І. М. Данілава]] * [[А. М. Дваронін]] * [[Л. І. Захадзячэнка]] * [[Я. П. Зельская]] * [[Г. А. Зельскі]] * [[Р. М. Іваноў]] * [[У. К. Казакоў]] * [[У. П. Кароткі]] * [[Р. І. Кійко]] * [[І. А. Кісялеўскі]] * [[С. Б. Кічко]] * [[Р. П. Кпімковіч]] * [[М. Н. Кляцкоў]] * [[Г. А. Кобрын]] * [[А. Дз. Кудраўцава]] * [[А. П. Кузняцоў]] * [[Г. П. Лебедзеў]] * [[Я. І. Ліс]] * [[У. М. Лосеў]] * [[А. У. Лось]] * [[П. Дз. Лук’яненка]] * [[У. Б. Максімаў]] * [[Р. Л. Малышаў]] * [[У. П. Масленікаў]] * [[А. К. Мароз]] * [[Дз. Р. Маслій]] * [[В. А. Мядзвецкі]] * [[І. І. Надашкевіч]] * [[Л. І. Пакульніцкі]] * [[В. А. Папікарпава]] * [[А. С. Петрыканец]] * [[Я. Б. Пуставой]] * [[М. Ю. Пюке]] * [[М. С. Ржавуцкі]] * [[Б. Ф. Рэпін]] * [[Н. Я. Сакалова]] * [[Г. У. Саламянка]] * [[Я. П. Саламянка]] * [[Р. С. Салаўёва]] * [[Л. М. Салаўёў]] * [[Г. М. Сідарэвіч]] * [[В. Дз. Ціханава]] * [[Я. І. Ціханаў]] * [[К. Я. Цюрына]] * [[С. В. Цярэнцьева]] * [[В. І. Чарняк]] * [[Н. А. Чорнагалова]] * [[А. П. Чудзін]] * [[У. А. Шапяпевіч]] * [[В. Ф. Шкаруба]] * [[М. Л. Шкробат]] * [[Я. Ф. Шунейка]] * [[А. І. Шчаслівая]] * [[М. П. Шышлоў]] * [[А. К. Юрашкевіч]] * [[С. М. Янкоўскі]] * [[П. В. Янушкевіч]] * [[Н. А. Яўглеўская]] == 1990 == * [[В. А. Андросаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч|М. М. Андруковіч]] * [[Т. В. Арасланава]] * [[А. П. Багустаў]] * [[М. Ф. Барздыка]] * [[І. І. Бокій]] * [[М. В. Бякеева]] * [[К. Г. Вашчанка]] * [[А. Б. Высоцкі]] * [[Л. Б. Гандыш]] * [[У. І. Ганчарук]] * [[І. П. Ганяеў]] * [[Т. В. Гардашнікава]] * [[Г. В. Говар]] * [[В. А. Губараў]] * [[С. Л. Гумілеўскі]] * [[А. Ф. Гуршчанкова]] * [[А. І. Дасужаў]] * [[В. П. Дземянчук]] * [[Ф. М. Драгун]] * [[М. А. Драненка]] * [[А. В. Дранец]] * [[В. Г. Дубовік]] * [[А. Г. Задорын]] * [[Р. Л. Заслонаў]] * [[В. У. Іванькова]] * [[У. П. Ісачанка]] * [[А. Ю. Кажаноўскі]] * [[М. П. Канцавой]] * [[В. І. Каралёў]] * [[І. А. Кашкурэвіч]] * [[Ф. А. Кашкурэвіч]] * [[А. А. Квяткоўскі]] * [[Л. Г. Кір’янаў]] * [[С. Я. Клімчук]] * [[Я. А. Колчаў]] * [[С. А. Кузьмар]] * [[С. С. Курашова]] * [[А. І. Ладзісаў]] * [[І. І. Лісіца]] * [[А. У. Лось]] * [[П. І. Лук]] * [[В. У. Лямачка]] * [[С. А. Малішэўскі]] * [[А. В. Масейкаў]] * [[У. У. Мехавіч]] * [[Г. М. Міхайлава]] * [[В. Ф. Міхайлоўскі]] * [[В. А. Міхайлюк]] * [[Г. М. Міхейчык]] * [[В. П. Мурашка]] * [[Я. С. Мусінская]] * [[А. М. Назаранка]] * [[П. М. Назаранка]] * [[У. П. Напрэенка]] * [[А. П. Новік]] * [[П. А. Новікаў]] * [[М. П. НяхайЧык]] * [[М. Ф. Образаў]] * [[Я. Г. Панамарэнка]] * [[А. Р. Папоў]] * [[У. М. Рубцоў]] * [[Т. А. Рудэнка]] * [[Ю. В. Рудэнка]] * [[Л. Г. Русава]] * [[В. К. Рускевіч]] * [[Л. І. Сакалоў]] * [[С. К. Сенчанка]] * [[А. І. Сеслікава]] * [[В. Я. Сіверцаў]] * [[А. М. Смаляк]] * [[С. У. Стальмашонак]] * [[А. І. Судар]] * [[Дз. А. Сурскі]] * [[А. Я. Сямёнава]] * [[У. П. Табушаў]] * [[М. І. Таранда]] * [[Э. С. Трыкоза]] * [[С. А. Цімохаў]] * [[Т. М. Чуглазава]] * [[У. Дз. Шапо]] * [[М. Ф. Шкляраў]] * [[В. М. Ярэська]] == 1991 == * [[М. І. Агафонаў]] * [[А. А. Алонцаў]] * [[У. І. Асіповіч]] * [[А. А. Бараноўская]] * [[П. П. Бондар]] * [[К. Г. Гаджыеў]] * [[Г. Дз. Герасімава]] * [[В. А. Герасімаў]] * [[М. С. Гіргель]] * [[Л. М. Гоманаў]] * [[М. А. Гугнін]] * [[У. У. Дзядзюля]] * [[Л. А. Доўбаш]] * [[М. М. Дундзін]] * [[В. П. Дураў]] * [[Л. М. Зуева]] * [[В. А. Ільіна-Загнетава]] * [[В. Я. Кавальчук]] * [[В. М. Калацэй]] * [[В. І. Камлюк]] * [[У. М. Каралькоў]] * [[А. Ф. Карпан]] * [[Г. М. Конанава]] * [[А. У. Крошкін]] * [[А. В. Крылоў]] * [[А. У. Кукоўскі]] * [[В. Р. Ландарскі]] * [[А. П. Лапшын]] * [[В. Р. Лук’яненка]] * [[Т. І. Отчык]] * [[У. І. Панцялееў]] * [[Т. І. Паўлючук]] * [[А. Р. Пашкевіч]] * [[Л. В. Прошчанка]] * [[А. М. Пушкін]] * [[В. І. Ражко]] * [[І. В. Рымашэўскі]] * [[У. І. Рынкевіч]] * [[І. Г. Савін]] * [[А. А. Сальнікаў]] * [[В. С. Стасевіч]] * [[Г. Х. Стасевіч]] * [[А. С. Суша]] * [[У. Б. Сушкевіч]] * [[І. В. Сямека]] * [[Г. Л. Танковіч]] * [[П. Б. Урублеўскі]] * [[А. І. Фяцісава]] * [[Г. С. Хінко-Янушкевіч]] * [[С. Г. Харашаўцаў]] * [[У. Ц. Хмызнікаў]] * [[І. В. Хоміч]] * [[В. В. Чукін]] * [[В. У. Шоба]] * [[Л. С. Шчасная]] * [[У. І. Шчэрбін]] == 1993 == * [[С. Л. Абрамовіч]] * [[В. М. Ажпрэіі]] * [[В. В. Аржанухіна]] * [[Г. М. Бараноўская]] * [[М. І. Барбарчык]] * [[А. С. Бычкоўскі]] * [[А. В. Васілевіч]] * [[Г. С. Васільева]] * [[В. В. Васільеў]] * [[А. Л. Верашчагін]] * [[В. Р. Віткоўская]] * [[У. І. Гавазюк]] * [[У. В. Гладкевіч]] * [[М. Г. Голубева]] * [[П. Л. Гонта]] * [[А. У. Грыбава]] * [[У. У. Дамнянкоў]] * [[У. К. Даўшэвіч]] * [[У. А. Дзіўніч]] * [[Анатоль Яфімавіч Дзянісьеў|А. Я. Дзянісьеў]] * [[У. І. Жбанаў]] * [[Л. В. Журавовіч]] * [[Ю. І. Казакоў]] * [[Ю. М. Каралевіч]] * [[А. М. Каструкоў]] * [[А. В. Кошалеў]] * [[А. У. Кулін]] * [[Г. С. Лойка]] * [[Л. М. Лук’янцаў]] * [[В. К. Лябедка]] * [[Э. Г. Малішэўская]] * [[Г. В. Матусевіч]] * [[А. І. Мірончык]] * [[В. Е. Несцярэнка]] * [[Ю. М. Падолін]] * [[М. Р. Панічэўскі]] * [[Ю. А. Платонаў]] * [[А. М. Пятроў]] * [[В. У. Рабчонак]] * [[М. С. Ракіцкене]] * [[Мікола Рыжы|М. Дз. Рыжы]] * [[В. С. Сідарава]] * [[А. Дз. Слуцкі]] * [[В. П. Сташчанюк]] * [[В. С. Сямашка]] * [[Э. Р. Сямёнава]] * [[Б. А. Сямілетаў]] * [[Г. П. Сянькоўскі]] * [[І. В. Тапілін]] * [[Мікалай Іванавіч Ткачоў|М. І. Ткачоў]] * [[Ю. І. Хілько]] * [[В. В. Шамшур]] * [[Р. В. Шараеў]] * [[Р. Ф. Шаура]] * [[С. К. Швайбовіч]] * [[У. Ф. Швайбовіч]] * [[І. М. Шкуратаў]] * [[В. І. Шчасны]] == 1994 == * [[А. Я. Агафонава-Шох]] * [[А. Б. Аракчэева]] * [[А. І. Атраховіч]] * [[Г. Я. Балаш]] * [[А. Р. Баргашэвіч]] * [[Т. У. Батакова-Мацвеенка]] * [[М. Г. Бацюкова]] * [[В. М. Блінцова]] * [[А. І. Бяляўскі]] * [[Н. С. Варламава]] * [[Г. А. Выгонная]] * [[Дз. М. Вымаркава]] * [[І. І. Генаў]] * [[М. В. Грук]] * [[Л. М. Гурбо]] * [[Л. М. Густава]] * [[С. У. Даманава]] * [[В. Я. Данчук]] * [[А. А. Дзяшко]] * [[Н. М. Залозная]] * [[П. В. Зарэцкі]] * [[Б. У. Караванаў]] * [[М. І. Кебец]] * [[Р. І. Кірдзей]] * [[М. Б. Князева]] * [[М. К. Канькоў]] * [[М. П. Кулеш]] * [[С. А. Лагуновіч-Чарэпка]] * [[А. П. Лубнеўскі]] * [[Б. М. Малахаў]] * [[Т. Дз. Пясецкая]] * [[А. В. Раеўскі]] * [[Л. В. Раманоўскі]] * [[А. Г. І. Сакалоў]] * [[В. А. Санкова]] * [[Дз. У. Сарока]] * [[М. У. Сенькін]] * [[Ю. П. Сергіенка]] * [[І. В. Сміціенка]] * [[Г. Ф. Сурма]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Сухамлінаў|Г. У. Сухамлінаў]] * [[Ігар Уладзіміравіч Уласаў|І. У. Уласаў]] * [[А. Я. Фядусь]] * [[А. М. Хвісевіч]] * [[В. І. Хмыз]] * [[І. М. Ц. Шын]] * [[Г. Р. Чысты]] * [[А. Б. Шаліма]] * [[У. У. Шаркоў]] * [[С. С. Шафрановіч]] * [[М. В. Шматава]] * [[А. К. Шостак]] * [[Ю. У. Якавенка]] == 1995 == * [[І. В. Андрасюк]] * [[В. В. Антановіч]] * [[У. Я. Ануфрыеў]] * [[H. М. Апіёк]] * [[В. І. Баранаў]] * [[А. Я. Белы]] * [[Э. У. Бубашкіна]] * [[Я. Я. Бусел]] * [[Р. П. Вашкевіч]] * [[В. М. Велігжанін]] * [[А. Дз. Вярбіцкі]] * [[І. В. Грыгарышына]] * [[С. Ф. Давідовіч]] * [[В. Л. Доўнар]] * [[А. Г. Дулуб]] * [[В. К. Жыхараў]] * [[М. Р. Залатуха]] * [[І. С. Засімовіч]] * [[Дз. А. Зяньковіч]] * [[А. С. Ізаітка]] * [[М. М. Інькоў]] * [[К. К. Калодзіч]] * [[А. В. Канавалаў]] * [[Т. І. Карэлкіна]] * [[Р. Ф. Клікушын]] * [[М. Л. Круглікава]] * [[А. Р. Купрыянаў]] * [[Ф. С. Ладуцька]] * [[У. А. Ламейка]] * [[Н. С. Лісоўская]] * [[І. В. Лыскавец]] * [[А. А. Люцко]] * [[М. В. Ляўковіч]] * [[А. А. Ляшчынскі]] * [[В. У. Магучы]] * [[Ю. І. Маліноўскі]] * [[А. У. Маяярэвіч]] * [[А. А. Міхайлаў]] * [[І. С. Мойгіс]] * [[М. У. Несцярук]] * [[У. У. Няфёд]] * [[У. А. Осіпаў]] * [[В. П. Пакаташкін]] * [[І. Дз. Папоў]] * [[С. П. Прывада]] * [[Ю. Ф. Пятроў]] * [[У. В. Ракіцкі]] * [[С. Л. Рыжыкава]] * [[Ф. А. Сарока]] * [[У. П. Свентахоўскі]] * [[К. У. Селіханаў]] * [[Г. А. Скабіцкі]] * [[А. А. Стралкоў]] * [[А. Б. Сувораў]] * [[Л. Ю. Сцефановіч]] * [[Л. І. Талбузін]] * [[Т. І. Хвайніцкая]] * [[Б. Я. Хесін]] * [[Л. С. Хоміч]] * [[В. М. Целеш]] * [[У. А. Ціханаў]] * [[І. М. Чумакоў]] * [[Г. В. Шапялевіч]] * [[А. С. Шомаў]] * [[М. А. Шулякоўскі]] * [[Н. І. Шчасная]] * [[А. В. Юр’ева]] * [[Л. П. Яшэнка]] == 1996 == * [[Я. П. Адзіночанка]] * [[І. В. Алісевіч]] * [[С. Т. Асапрылка]] * [[А. Я. Бур’як]] * [[А. М. Варвашэня]] * [[А. А. Велікжанін]] * [[А. М. Волкаў]] * [[І. У. Голубеў]] * [[П. Б. Грывусевіч]] * [[А. М. Грышкевіч]] * [[Н. М. Гурло]] * [[А. В. Даманаў]] * [[І. І. Данільчанка]] * [[А. М. Дзямідаў]] * [[Л. А. Елісееў]] * [[І. Л. Жук]] * [[Б. Г. Іваноў]] * [[С. В. Іванцоў]] * [[У. А. Канцадайлаў]] * [[А. А. Карповіч]] * [[А. І. Карповіч]] * [[В. А. Каўшырка]] * [[П. А. Кірылін]] * [[Г. А. Кірыловіч]] * [[В. Ф. Крук]] * [[Дз. А. Кузняцоў]] * [[І. В. Леантовіч]] * [[З. А. Луцэвіч]] * [[А. І. Лышчык]] * [[В. М. Мартынчук]] * [[В. С. Маршак]] * [[А. І. Марышаў]] * [[П. І. Мураўчук]] * [[С. Г. Наздрын-Платніцкая]] * [[А. П. Новікаў]] * [[М. М. Паграноўскі]] * [[А. М. Падалінскі]] * [[П. В. Прохараў]] * [[Л. І. Радзевіч]] * [[І. К. Радкевіч]] * [[Р. М. Раманка]] * [[Дз. М. Раманюк]] * [[П. Дз. Русак]] * [[С. В. Рымашэўскі]] * [[А. М. Сільвановіч]] * [[Б. М. Смольскі]] * [[І. Г. Стальная]] * [[С. П. Статкоўская]] * [[Ю. Л. Сухаў]] * [[Г. А. Фалей]] * [[Г. А. Фатыхава]] * [[А. А. Чміль]] * [[А. І. Чыгрын]] * [[Ж. К. Чыстая]] * [[А. М. Шабалтас]] * [[А. Г. Шлегель-Лавецкая]] * [[Ж. А. Шыдлоўская]] * [[Т. В. Юркевіч]] * [[А. У. Яснова]] == 1997 == * [[Ю. М. Алісевіч]] * [[Ю. Г. Анушка]] * [[Х. Г. Асадулаеў]] * [[В. Р. Асіпенка]] * [[П. С. Багданаў]] * [[А. У. Басалыга]] * [[Т. Дз. Беразоўская]] * [[У. А. Бірыцкі]] * [[В. К. Бондараў]] * [[В. А. Борзды]] * [[К. Л. Бяляева]] * [[Р. Л. Газаранц]] * [[І. Л. Гардзіёнак]] * [[В. М. Гардзіёнак-Кірэева]] * [[Н. М. Гарчанюк]] * [[У. Я. Голубеў]] * [[В. В. Даноўскі]] * [[А. Л. Дударэнка]] * [[А. І. Жалудко]] * [[А. П. Жураўлёў]] * [[Ю. І. Івашкевіч]] * [[І. Л. Каваленка]] * [[Н. У. Кавалёва]] * [[А. Д. Кастагрыз]] * [[А. К. Касцючэнка]] * [[М. У. Кухарэнка]] * [[Т. Ю. Лактаева]] * [[Г. А. Лаўрэцкі]] * [[У. І. Лісавенка]] * [[І. В. Магучая]] * [[І. А. Марачкін]] * [[Н. П. Марчанка]] * [[А. П. Махніст]] * [[Ю. В. Мацко]] * [[Л. І. Мельнікаў]] * [[А. В. Мірскі]] * [[В. В. Мурашка]] (Мурашова) * [[Л. Л. Мядзведскі]] * [[І. М. Мятліцкая]] * [[П. К. Паршын]] * [[Ю. В. Пашкуць]] * [[А. С. Плячкоў]] * [[Т. С. Радзівілка]] * [[Н. М. Сакалова-Кубай]] * [[У. У. Сарока]] * [[А. В. Свірьшзенка]] * [[Т. А. Сіплевіч]] * [[А. Г. Сіцько]] * [[В. А. Татарнікава-Панок]] * [[П. Ю. Татарнікаў]] * [[Ю. І. Татарнікаў]] * [[Л. В. Трацэўскі]] * [[У. Дз. Тулупаў]] * [[А. У. Фалей]] * [[А. І. Фядотаў]] * [[А. Л. Шароін]] * [[І. У. Шкіра]] * [[В. Р. Шрамякоў]] * [[І. В. Ягораў]] * [[А. В. Ярмоленка]] == 1998 == * [[Я. Н. Ражкоў]] * [[Васіль Іларыёнавіч Ясюк|В. І. Ясюк]] == 1999 == * [[М. А. Арасланаў]] * [[П. І. Асмакоўскі]] * [[А. А. Асташоў]] * [[Н. М. Богдан]] * [[І. М. Бяспалаў]] * [[Т. В. Габрусь]] * [[А. А. Грыгор’еў]] * [[Ф. С. Грыг’ян]] * [[В. Г. Грыцаева]] * [[С. П. Гусельцаў]] * [[Г. П. Драздоў]] * [[А. Э. Духоўнікаў]] * [[М. У. Загранічны]] * [[Н. В. Зелянко]] * [[У. У. Кандрусевіч]] * [[Т. С. Карака]] * [[Л. М. Кірьшава]] * [[І. М. Козел]] * [[А. П. Колас]] * [[М. М. Колас]] * [[В. К. Копач]] * [[М. М. Крукаў]] * [[В. Г. Крупянкова]] * [[У. Э. Лавецкі]] * [[В. В. Лагоўскі]] * [[Б. Ч. Лазарэвіч]] * [[Я. А. Ларчанка]] * [[Т. П. Лісіца]] * [[Л. А. Макатун]] * [[І. Б. Маланаў]] * [[Н. Л. Марчанка]] * [[Р. В. Мяжуеў]] * [[В. М. Нікалаеў]] * [[В. М. Нуднаў]] * [[А. Л. Нядзелька]] * [[А. Я. Няхайчык]] * [[Ж. Я. Няхайчык]] * [[Г. С. Панамароў]] * [[У. М. Панамароў]] * [[А. Ц. Пушкар]] * [[Ю. Л. Рыжыкаў]] * [[А. В. Сандрыгайла]] * [[В. В. Саўчанка]] * [[В. Я. Семянько]] * [[Л. А. Сідзельнікава]] * [[В. А. Смоляр]] * [[Дз. М. Сурыновіч]] * [[Г. І. Сямікашава]] * [[А. Р. Сяргеева]] * [[Л. М. Тарабука]] * [[А. В. Томка]] * [[А. А. Фалей]] * [[К. У. Харанека]] * [[В. К. Цімафееў]] * [[М. Л. Цыбульскі]] * [[Т. А. Чарнышова]] * [[А. У. Шапо]] * [[А. П. Шарыпа]] * [[С. Л. Шэмет]] * [[А. Я. Шыбнёў]] * [[Р. І. Яновіч]] == 2000 == * [[А. М. Алебастраў]] * [[К. М. Андруковіч]] * [[М. М. Асауляк]] * [[У. А. Афанасьеў]] * [[С. І. Бышнёў]] * [[Л. Ф. Валасюк]] * [[Ю. В. Валынец]] * [[А. М. Гайдуковіч]] * [[Г. В. Горава]] * [[У. М. Грыцкевіч]] * [[С. М. Дзенісенка]] * [[Т. У. Дзянісава]] * [[В. В. Ерамееў]] * [[М. С. Забіран]] * [[В. Ф. Калясінскі]] * [[П. У. Кандрусевіч]] * [[Ж. А. Капуснікава]] * [[Т. В. Капыльская]] * [[С. У. Кастрыца]] * [[А. А. Касцючэнка]] * [[У. Э. Кірэенка]] * [[Я. Л. Кір’янаў]] * [[У. А. Клімушка]] * [[І. Р. Кныш]] * [[Ю. М. Козел]] * [[Ю. Г. Крупянкоў]] * [[А. С. Кухараў]] * [[В. М. Лазоўскі]] * [[А. Я. Мацвеенка]] * [[Дз. М. Мохаў]] * [[І. І. Мядзведзеў]] * [[В. В. Нікішына]] * [[У. М. Пахаўцоў]] * [[А. М. Пікулік]] * [[В. П. Раманоўская]] * [[А. У. Савіч]] * [[Н. А. Сардарава]] * [[М. П. Свістуноў]] * [[У. П. Тамашэвіч]] * [[В. В. Угрыновіч]] * [[А. А. Хараберуш]] * [[В. П. Храмцэвіч]] * [[В. І. Цэхановіч]] * [[С. В. Чарановіч]] * [[Н. В. Шаранговіч]] * [[І. Г. Шчасная]] == 2003 == * [[А. В. Ананьеў]] * [[М. М. Андрэеў]] * [[Г. Б. Банцэвіч]] * [[С. А. Баранкоўская]] * [[В. У. Бялоў]] * [[М. А. Бычкоўскі]] * [[П. У. Вайніцкі]] * [[А. А. Вараб’ёў (скульптар)|А. А. Вараб’ёў]] * [[І. І. Герновіч]] * [[У. І. Гладкоў]] * [[І. Г. Дзёміна]] * [[А. В. Дзмітрыеў]] * [[В. А. Дубінка]] * [[А. М. Жгун]] * [[П. В. Жураўлёў]] * [[Н. Р. Жыгамонт]] * [[Д. А. Іваноўская]] * [[В. М. Каваленчыкава]] * [[І. Г. Касабука]] * [[С. М. Катранкоў]] * [[А. І. Козел]] * [[Г. Б. Козел]] * [[А. У. Косікаў]] * [[І. М. Котава]] * [[А. М. Краўчанка]] * [[І. У. Кустава]] * [[Б. Г. Лалыка]] * [[А. С. Ларына]] * [[Л. Я. Ліхадзед]] * [[В. І. Лузан]] * [[А. В. Ляпкіна]] * [[В. Я. Матусевіч]] * [[В. Дз. Мацкевіч]] * [[А. М. Меранкоў]] * [[Дз. В. Міхайлоўскі]] * [[Р. М. Найдзен]] * [[Л. Дз. Налівайка]] * [[Л. Я. Нішчык]] * [[А. В. Обадава]] * [[К. Ю. Палякова]] * [[І. Дз. Парфянкоў]] * [[Н. І. Піневіч]] * [[У. А. Піпін]] * [[Т. А. Піскун]] * [[Ю. У. Платонаў]] * [[В. М. Позняк]] * [[В. Я. Рачкоўскі]] * [[В. М. Ржавуцкі]] * [[А. А. Рыбчынскі]] * [[А. М. Сарокін]] * [[І. М. Скварцова]] * [[Н. В. Смаляк]] * [[Д. В. Сумарава-Копач]] * [[А. А. Суркоў]] * [[І. П. Хруцкі]] * [[Т. Дз. Царова]] * [[Р. М. Цімохава]] * [[С. М. Чэпік]] * [[Дз. А. Шастапалаў]] * [[А. Дз. Шапашнікава]] * [[А. В. Шычко]] * [[Ф. А. Ястраб]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14|Саюз мастакоў Беларусі}} * {{крыніцы/БЭ|18-1|Саюз мастакоў Беларусі}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў| ]] c2s7j1mdx5zoss7704v6b4x4e9rgprm 0 634906 5176835 5169652 2026-08-07T03:16:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176835 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Асоба}} '''Ганна Барысаўна Шарыгіна''' (нар. 1978) — украінская феміністка і актывістка [[ЛГБТ]].<ref>{{Cite web|url=https://upogau.org/eng/inform/campaign/history-copy_3125.html|title=Story no.11. Anna Sharyhina|website=Gay-Alliance Ukraine|language=en-GB|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stophomophobie.com/tag/anna-sharyhina/|title=Archives des Anna Sharyhina|last=Gr|first=Chanelle|website=Association STOP HOMOPHOBIE {{!}} Information&nbsp;— Prévention&nbsp;— Aide aux victimes|language=fr-FR|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/en/article/society/freedom-equality-sisterhood|title=Freedom, equality, sisterhood|last=Desiateryk|first=Dmytro|date=30 Maret 2016|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://izolyatsia.org/en/project/coming-out-of-isolation/lgbt-movement/|title=Lecture LGBT movement in Ukraine: From homonationalism to queer anarchism|website=IZOLYATSIA|language=en|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonblade.com/2017/03/23/lgbt-activists-ukraine-visit-d-c/|title=LGBT activists from Ukraine visit D.C.|last=March 24|first=TimCA|last2=am|first2=2017 at 8:52 am EDT at 8:52|date=2017-03-23|website=Washington Blade: Gay News, Politics, LGBT Rights|language=en-US|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://maidan.org.ua/en/2016/04/anna-sharyhina-pro-dyskusiyu-na-temu-gender-sex/|title=Anna Sharyhina про дискусію на тему "Gender & Sex"|date=2016-04-16|website=Maidan Website|language=en-US|access-date=8 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824060929/http://maidan.org.ua/en/2016/04/anna-sharyhina-pro-dyskusiyu-na-temu-gender-sex/|archive-date=24 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://europeanlesbianconference.org/speakers/anna-sharyhina/|title=Anna Sharyhina « EuroCentralAsian Lesbian* Community|website=europeanlesbianconference.org|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sphere.org.ua/en/vidverta/|title=О нас - Харьковское Женское Объединение "Сфера"|website=Жіноче об'єднання Сфера|language=uk-EN|access-date=2020-03-14|archive-date=22 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322230325/http://sphere.org.ua/en/vidverta/|url-status=dead}}</ref>. Сузаснавальніца жаночай асацыяцыі «Сфера», лесбійскай фемінісцкай арганізацыі ў [[Харкаў|Харкаве]] і грамадскай арганізацыі «Кіеўскі прайд», аргкамітэта па гей-параду ў [[Кіеў|Кіеве]].<ref name="LSTW">{{Cite web|lang=en-US|url=https://lezspreadtheword.com/en/anna-sharyhina-ukraine-la-foi-en-lavenir/|title=Anna Sharyhina – Ukraine, Hope for the Future|website=Lez Spread the Word|access-date=2026-07-23|archive-date=14 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314154146/https://lezspreadtheword.com/en/anna-sharyhina-ukraine-la-foi-en-lavenir/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/anna-sharyhina-interview-en/|title=“When we compromise, it’s as if we admit we’re not equal”: Anna Sharyhina on feminism and LGBT rights in Ukraine|website=openDemocracy|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?jobs=hromadska-orhanizatsiya-kyjivprajd-zaproshuje-do-roboty-v-orhanizatsijnomu-komiteti-kyjivprajd2017|title=Громадська Організація “КиївПрайд” запрошує до роботи в Організаційному комітеті КиївПрайд2017 {{!}} Громадський Простір|website=www.prostir.ua|language=uk|access-date=8 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107232607/https://www.prostir.ua/?jobs=hromadska-orhanizatsiya-kyjivprajd-zaproshuje-do-roboty-v-orhanizatsijnomu-komiteti-kyjivprajd2017|archive-date=7 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> == Біяграфія == Ганна Шарыгіна нарадзілася ў 1978 годзе. У 2006 годзе скончыла школу правоў чалавека Docudays, прайшла практыку на Расійскім лесбійскім форуме «Волга», пасля чаго працягвала праводзіць псіхалагічныя кансультацыі на партале ўкраінскага фемінізму ў супрацоўніцтве з Лаймаю Гейдар<ref name="лесбийка">{{Cite web|title=Анна Шаригіна: “Чекаю, коли в Україні можна буде безпечно сказати “я – лесбійка”|url=https://zmina.info/articles/anna_sharigina_chekajiu_toj_den_koli_v_ukrajini_na_pobutovomu_rivni_mozhna_bezpechno_skazati_jia__lesbijka-2/|access-date=2017-06-15|language=uk|last=zmina}}</ref>. Ганна Шарыгіна і яе партнёрка Вера Чэмігіна ўдзельнічаюць ва ўкраінскай суполцы ЛБГТ і лесбійскіх арганізацыях ужо больш за дзесяць гадоў.<ref name="LSTW" /> Яны арганізавалі першую публічную прагулку роўнасці ў Кіеве. Разам з аднадумцамі яны заснавалі арганізацыя лесбіянак «Сфера» ў Харкаве. Ганна Шарыгіна скончыла аспірантуру Харкаўскага нацыянальнага ўніверсітэта, прадметам яе даследаванняў з’яўляецца — гендэрная ідэнтычнасць і сексуальная арыентацыя<ref name="лесбийка"/>. Першы парад адбыўся ў Кіеве ў 2013 годзе, а потым у 2014 годзе адбыўся перапынак<ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://hromadske.radio/persons/anna-sharyhina|title=Анна Шаригіна|website=Громадське радіо|access-date=2026-07-23}}</ref>. Другая такая прагулка па вуліцах Кіева па роўнасці, якая адбылася ў 2015 годзе, суправаджала міліцыя і яе падтрымаў шэраг грамадскіх дзеячаў. Аднак марш працягваўся ўсяго 15 хвілін з-за надзвычай масавага гвалту над удзельнікамі акцыі.<ref name="LSTW"/> Таксама ў гэтым годзе ўпершыню да публічнай акцыі «Кіеў Прайд» далучыліся тры [[Дрэг квін|дрэг-квін]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://womo.ua/ru/ganna-sharigina-navit-ditini-zrozumilo-v-yakiy-gomofobniy-krayini-mi-zhivemo/|title=Анна Шаригіна: "Навіть дитині зрозуміло, в якій гомофобній країні ми живемо"|first=Галина|last=Ковальчук|website=WoMo — видання для дивовижних жінок|date=2017-06-23|access-date=2026-07-23}}</ref>. Дзесяць чалавек, у тым ліку супрацоўнікі міліцыі, якія ахоўвалі інцыдэнт, атрымалі раненні.<ref name="KyivPost">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.kyivpost.com/lifestyle/kyiv-pride-week-events-to-raise-awareness-defend-lgbtq-rights.html|title=Kyiv Pride week events to raise awareness, defend LGBTQ rights - Jun. 08, 2018|first=Illia|last=Ponomarenko|website=Kyiv Post|date=2018-06-08|access-date=2026-07-23}}</ref> Для гэтага вялікае значэнне мелі заканадаўчыя змены. 12 лістапада 2015 года з трэцяй спробы дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны прынялі новы Закон Украіны «Аб унясенні змяненняў у Працоўны кодэкс Украіны аб гарманізацыі заканадаўства ў сферы прадухілення і барацьбы з дыскрымінацыяй з законам Еўрапейскага Саюза» (законапраект № 3442)<ref>[ Проект Закону про внесення змін до Кодексу законів про працю України (щодо гармонізації законодавства у сфері запобігання та протидії дискримінації із правом Європейського Союзу)]</ref>. Ён забараняе любую дыскрымінацыю ў сферы працы, у прыватнасці: парушэнне прынцыпу роўнасці правоў і магчымасцей, прамое ці ўскоснае абмежаванне правоў працоўных у залежнасці ад расы, колеру, палітычных, рэлігійных і іншых перакананняў, полу, гендэрнай ідэнтычнасці, сексуальнай арыентацыі, этнічнай, сацыяльнай і замежнага паходжання, узросту, стану здароўя, інваліднасці, падазрэнняў або наяўнасці ВІЧ / СНІДу, сямейнага і маёмаснага стану, сямейных абавязкаў, месца жыхарства, членства ў прафсаюзе ці іншай грамадскай асацыяцыі, удзелу ў забастоўцы, звароты або намеры звароту ў суд або іншыя органы за абаронай сваіх правоў або прадастаўленні падтрымкі іншым работнікам у абароне іх правоў, па моўных або іншых прыкметах, не звязаных з характарам працы або ўмовамі яе выканання.<ref>{{Cite web|url=https://news.dtkt.ua/labor/labor-relations/36308|title=Рада прийняла Закон про недискримінацію в сфері праці|first=ДЕБЕТ-КРЕДИТ. Бухгалтерські новини. |website=news.dtkt.ua|language=ua|access-date=2020-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrc.org/blog/ukrainian-lgbtq-advocates-visit-hrc-to-discuss-challenges-and-opportunities/|title=Ukrainian LGBTQ Advocates Visit HRC|last=Campaign|first=Human Rights|website=Human Rights Campaign|language=en|access-date=2020-04-08}}</ref> У той жа час гэты закон выклікаў пэўны супраціў ва ўкраінскім грамадстве. У прыватнасці, прадстаўнікі ўкраінскіх цэркваў прызналі гэтыя змены ў заканадаўстве незбалансаванымі.<ref>{{Cite web|url=https://old.irs.in.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=1642%3A1&catid=34%3Aua&Itemid=61&lang=uk |title=Новий законопроект про недискримінацію стривожив релігійну спільноту|first=Інтитут релігійної свободи |website=old.irs.in.ua |language=ua|access-date=2020-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.irs.in.ua/ |title=Резолюція Круглого столу щодо становлення справедливості в Україні|first=Інтитут релігійної свободи |website=old.irs.in.ua |language=ua|access-date=2020-04-08}}</ref> У наступным 2016 годзе марш гонару ў Кіеве прайшоў практычна без праблем. Гэта дасягненне для ЛГБТ-супольнасці ва Украіне. Таму, што летась, на захадзе быў гвалт.<ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/europe/ukraine-lgbt-activists-worry-about-future|title=Ukraine LGBT Activists Worry About Future {{!}} Voice of America&nbsp;— English|website=www.voanews.com|language=en|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://khpg.org/en/index.php?id=1465758145|title=Ukraine did it! LGBT Equality March passes without major problems|website=Human Rights in Ukraine|access-date=2020-03-14}}</ref>. З кожным годам колькасць удзельнікаў павялічваецца. Так, у 2018 годзе ў ім прынялі ўдзел 3 500 удзельнікаў.<ref name="Напад на відвідувачів">[ Напад на відвідувачів події «КиївПрайду»: що кажуть у поліції]</ref> Фемінісцкая дзейнасць Ганны Шарыгінай ва Украіне суправаджаецца пастаяннай апазіцыяй. Калі яна чытала лекцыю аб руху ЛГБТ у харкаўскай кнігарні, сустрэчу давялося перанесці двойчы: спачатку ў прэс-цэнтр «Накіпела» ў Харкаве, а потым у цэнтр «Ізаляцыя» ў Кіеве.<ref>Ganna Grytsenko, [https://www.opendemocracy.net/en/odr/the-real-barriers-to-freedom-of-assembly-in-ukraine/ What are the real barriers to freedom of assembly in Ukraine?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200212161709/https://www.opendemocracy.net/en/odr/the-real-barriers-to-freedom-of-assembly-in-ukraine/|date=12 лютага 2020}}, [[openDemocracy]], May 16, 2018.</ref>. Грамадскі цэнтр [[Прайд-Хаб]] у Харкаве падвергся нападу невядомых людзей у масках з дымавымі гранатамі ў ліпені 2018 года. Пазней будынак быў у размаляваны графіці і пакрыты крыві жывёл. Хоць скаргі былі накіраваны ў РУУС і, у прыватнасці, больш за 1000 зваротаў, накіраваных на імя міністра ўнутраных спраў Арсена Авакова, ніхто не быў пакараны за такія злачынствы.<ref name="Аваков">{{Cite web|website=www.ukrinform.ua|title=Кров та написи на стінах: харківські ЛГБТ-активісти звернулися до Авакова|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/2843938-krov-ta-napisi-na-stinah-harkivski-lgbtaktivisti-zvernulisa-do-avakova.html|access-date=2019-12-23|language=uk}}</ref><ref name="Nemtsova">Anna Nemtsova, [https://www.thedailybeast.com/mike-pompeo-snubs-ukraines-embattled-lgbtq-community Mike Pompeo Snubs Ukraine’s Embattled LGBTQ Community], ''[[The Daily Beast]], Jan 31, 2020.''</ref><ref name="Wakefield">Lily Wakefield, [https://www.pinknews.co.uk/2020/02/01/mike-pompeo-us-secretary-of-state-lgbt-activists-ukraine-donald-trump-impeachment-trial/ US Secretary of State Mike Pompeo refuses to meet with LGBT activists in Ukraine], ''[[Pink News]]'', February 1, 2020.</ref> Актывіст адзначае, што ўкраінская лесбіянка пакутуе ад патройнай дыскрымінацыі <ref name="лесбийка22">{{Cite web|title=Анна Шаригіна: «В парі бути не соромно, соромно бути в гомосексуальній парі» (відео, частина перша)|url=http://krona.org.ua/anna-sharugina-int1.html|access-date=2017-06-15|language=uk|last=Крона. Гендерно-інформаційний центр|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225182847/http://www.krona.org.ua/anna-sharugina-int1.html|archive-date=25 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>: як жанчына, як гомасексуальная жанчына, так і з-за ўнутранай дыскрымінацыі ў ЛГБТ-русі: {{цытата|«Дыскрымінацыя гомасэксуальных жанчын адрозніваецца ад дыскрымінацыі гомасэксуальных мужчын. Як правіла, мужчыны варожа настроены да агрэсіўнасці, фізічнай агрэсіўнасці і могуць іх збіваць. Ва ўкраінскім грамадстве існуе іерархія ўсяго, а таксама іерархія дыскрымінацыі. Так што калі вас збілі, гэта лічыцца злачынствам і дыскрымінацыяй. Але калі вас не ўспрымаюць сур'ёзна? Калі вы не заўважылі, калі з вамі жартуюць, то гэта ... нічога»<ref name="лесбийка">{{Cite web|title=Анна Шаригіна: “Чекаю, коли в Україні можна буде безпечно сказати “я – лесбійка”|url=https://zmina.info/articles/anna_sharigina_chekajiu_toj_den_koli_v_ukrajini_na_pobutovomu_rivni_mozhna_bezpechno_skazati_jia__lesbijka-2/|access-date=2017-06-15|language=uk|last=zmina}}</ref>.}} У сакавіку 2019 года Ганна Шарыгіна была адной з тых, хто ў першы тыдзень сакавіка правёў Тыдзень жаночай салідарнасці ў Харкаве: {{цытата|«Мэта мерапрыемства - вярнуцца да першапачатковай сутнасці Міжнароднага дня жанчын, калі жанчыны збіраюцца, каб змагацца за свае правы. Гэта дзень жаночай салідарнасці, а не букеты і прысмакі. Тыдзень жаночай салідарнасці - гэта перш за ўсё адукацыйны праект, і мы аб'яднаны не дзеля ўсяго, а дзеля развіцця жанчын, жаночых супольнасцей і ўсяго грамадства».<ref>Natalia Ivanova, [https://kharkivobserver.com/international-womens-day-breaking-stereotypes/ International Women’s Day: Breaking Stereotypes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200311223955/http://kharkivobserver.com/international-womens-day-breaking-stereotypes/ |date=11 сакавіка 2020 }}, ''[[Kharkiv Observer]]'', March 8, 2019.</ref>.}} Кіеў Прайд — 2019 доўжыўся ў Кіеве з 16 чэрвеня па 22 чэрвеня 2019 года. Традыцыйны фінал Кіеў Прайд — Марш роўнасці прайшоў 23 чэрвеня. У мерапрыемствах прыняло ўдзел да 8000 чалавек.<ref name="Напад на відвідувачів"/><ref>[ В Киеве прошел ЛГБТ-прайд]</ref><ref>[ «Наша традиція&nbsp;— це свобода!»: у Києві відбувся Марш Рівності-2019]</ref><ref>[ Час і місце. Як потрапити на Марш рівності-2019&nbsp;— всі подробиці]</ref>. Таксама ў снежні актывістка ініцыятывы выпусціла каляндар на 2020 год з гісторыямі 13 ЛГБТ.<ref>[ 366 днів видимості: «КиївПрайд» випустив календар з історіями ЛГБТ-українців]</ref> У студзені 2020 года Ганна Шарыгіна крытыкавала [[Майк Пампеа|Майка Помпеа]], якой под час наведванне Украіны, не знайшоў часу сустрэцца з украінскімі ЛГБТ-лідарамі.<ref name="Nemtsova"/><ref name="Wakefield"/> Ганна Шарыгіна таксама скептычна настроена да стварэння ў Вярхоўнай Радзе Украіны міжфракцыйнага аб’яднання «Каштоўнасці, годнасць, сям’я», у склад якога ўваходзіць больш за 300 народных дэпутатаў. Мэтай межфракцыйнага парламенцкага аб’яднання з’яўляецца «абарона вечных каштоўнасцей украінскага грамадства і процідзеянне спробам разбурыць асноўны прыродны закон дзеля палітычнага ладу».<ref name="Nemtsova" /><ref name="Wakefield" /><ref name="родина">{{Cite web|title=ЛГБТ-активістка Шаригіна про об'єднання "Цінності, гідність, родина" в Раді: Поки що не впадаю в паніку. Напевно, до першого закону проти абортів|url=https://gordonua.com/ukr/news/politics/-lgbt-aktivistka-sharigina-pro-ob-jednannja-tsinnosti-gidnist-sim-ja-v-radi-poki-ne-vpadaju-v-paniku-napevno-do-pershogo-zakonu-proti-abortiv-1483555.html|access-date=2020-01-20|language=uk|last=Гордон}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://alturi.org/news_items/us-secretary-of-state-mike-pompeo-refuses-to-meet-with-lgbt-activists-in-ukraine/|title=US Secretary of State Mike Pompeo refuses to meet with LGBT activists in Ukraine|date=2020-02-02|website=Alturi|language=en-US|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/article/opinion/op-ed/anna-nemtsova-mike-pompeo-snubs-ukraines-embattled-lgbtq-community.html|title=Anna Nemtsova: Pompeo snubs Ukraine’s embattled LGBTQ community {{!}} KyivPost&nbsp;— Ukraine's Global Voice|website=KyivPost|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsbreak.com/news/0O0QnZlQ/mike-pompeo-snubs-ukraines-embattled-lgbtq-community|title=Mike Pompeo Snubs Ukraine’s Embattled LGBTQ Community|website=News Break|language=en|access-date=2020-03-14}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ebar.com/news/news//287815|title=Mumbai Pridegoers arrested for speaking out against Indian government|website=The Bay Area Reporter / B.A.R. Inc.|language=en|access-date=2020-03-14}}</ref> У 2020 годзе ў Кіеве ў нядзелю, 21 чэрвеня, першапачаткова планавалася правесці сакавіка 2020 года. Дэвізам прагулкі стала «Разам па-іншаму».<ref>[ Стала відома дата KyivPride-2020]</ref><ref>[ КиевПрайд-2020: стали известны дата и тема самого масштабного ЛГБТ-события Украины]</ref><ref>Стало известно, когда пройдет Марш Равенства-2020 в поддержку ЛГБТ-сообщества</ref><ref>[ ЗА ТОЛЕРАНТНОСТЬ: СТАЛО ИЗВЕСТНО, КОГДА В КИЕВЕ ПРОЙДЕТ МАРШ РАВЕНСТВА]</ref><ref>[ Стала известна дата проведения ЛГБТ-парада-2020 в Киеве]</ref><ref>[ «КиївПрайд-2020»: оголосили дату та тему події]</ref><ref>[ «Бути різними добре разом»: стала відома дата проведення Маршу рівності&nbsp;— 2020 в Києві]</ref>. Аднак з-за распаўсюджвання каранавіруса, увядзення карантына і надзвычайных сітуацый у Кіеве і Кіеўскай вобласці, Кіеў Прайд — 2020 адкладвае «Роўныя магчымасці» і «PrideMonth» на 2020 год на нявызначаны тэрмін. Новая дата стане вядомая пасля таго, як каранцін афіцыйна скончыцца.<ref>[ «КиївПрайд-2020» перенесли через коронавірус]</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://upogau.org/eng/inform/campaign/history-copy_3125.html Гісторыя №.11.] [https://upogau.org/eng/inform/campaign/history-copy_3125.html Ганна Шарыхіна] , ''Gay Alliance Ukraine'', 25 лістапада 2015 г. * Шанэль Гранд, [https://www.stophomophobie.com/portrait-anna-sharyhina-militante-et-directrice-de-la-marche-de-la-fierte-lgbt-en-ukraine/ партрэт: Ганна Шарыхіна, баявік і дырэктар ЛГБТ-ЛГБТ у Украіне], STOP Homophobie, 5 кастрычніка 2015 года. * Ганна Сакалова, [https://www.opendemocracy.net/en/odr/ anna-sharyhina-interview-en / «Калі мы ідзем на кампраміс, гэта ўсё роўна, калі мы прызнаем, што мы не роўныя»: Ганна Шарыхіна пра фемінізм і правы ЛГБТ ва Украіне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210327004638/https://www.opendemocracy.net/en/odr/ |date=27 сакавіка 2021 }}, openDemocracy, 22 мая 2019 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шарыгіна Ганна Барысаўна}} [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] [[Катэгорыя:Актывісты ЛГБТ-руху]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Украіны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] mgmmhod95i3nso5gqesfbkpa7p3cga6 0 635803 5176756 4758581 2026-08-06T20:46:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176756 wikitext text/x-wiki {{Таксон | namr = Вірус агурочнай мазаікі | regnum = Вірусы | image file = Gurkenmosaikvirus.JPG | image title = | image descr = Сімптомы агурочнай мазаікі | parent = Cucumovirus | latin = | wikispecies = Cucumber mosaic virus | ncbi = | rang = Від | commons = Category:Cucumber mosaic virus | syn = *CMV | children name = | children = | ictv = | Baltimore group = IV }} '''Вірус агурочнай мазаікі'''<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Вірусныя хваробы раслін}}. — С. 461</ref>, ці '''Вірус мазаікі агурка''' ({{lang-en|Cucumber mosaic virus, CMV}}) — гэта [[Фітапаталогія|патагенны]] [[Вірусы мазаікі|вірус]] [[Фітапаталогія|раслін]]<ref>Description of Plant Viruses:[http://www.dpvweb.net/intro/index.php What are viruses?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101005073245/http://dpvweb.net/intro/index.php |date=5 кастрычніка 2010 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.freshfromflorida.com/Divisions-Offices/Plant-Industry/Science/Florida-Plant-Viruses-And-Their-Inclusions/Florida-Plant-Viruses-And-Their-Inclusions/About-Viruses|title=About Plant Viruses / Material and Methods for the Detection of Viral Inclusions / Florida Plant Viruses and Their Inclusions / Science / Plant Industry / Divisions & Offices / Home - Florida Department of Agriculture & Consumer Services|accessdate=23 сакавіка 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141010011319/http://www.freshfromflorida.com/Divisions-Offices/Plant-Industry/Science/Florida-Plant-Viruses-And-Their-Inclusions/Florida-Plant-Viruses-And-Their-Inclusions/About-Viruses|archivedate=10 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>, тыпавы від роду {{bt-bellat||Cucumovirus}} сямейства {{bt-bellat||Bromoviridae}}<ref>Description of Plant Viruses: [http://www.dpvweb.net/notes/showfamily.php?family=Bromoviridae Bromovirideae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200208074417/http://www.dpvweb.net/notes/showfamily.php?family=Bromoviridae |date=8 лютага 2020 }}</ref><ref>Description of Plant Viruses:[http://www.dpvweb.net/notes/showgenus.php?genus=Cucumovirus Cucumovirus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200118171959/http://www.dpvweb.net/notes/showgenus.php?genus=Cucumovirus |date=18 студзеня 2020 }}</ref>. Гэты вірус мае распаўсюджанне ва ўсім свеце і вельмі шырокі арэал раслін-гаспадароў<ref>Plant Viruses Online:[http://image.fs.uidaho.edu/vide/descr267.htm#Range Cucumber mosaic host range] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081215214816/http://image.fs.uidaho.edu/vide/descr267.htm#Range}}</ref>. Вірус агурочнай мазаікі мае рэпутацыю віруса з самым шырокім спектрам гаспадароў сярод любых вядомых раслінных вірусаў<ref>Crop Knowledge Master: [http://www.extento.hawaii.edu/Kbase/Crop/Type/cucvir.htm Cucumber Mosaic Virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216134837/http://www.extento.hawaii.edu/kbase/crop/type/cucvir.htm |date=16 лютага 2017 }}</ref>. Ён можа перадавацца ад расліны да расліны як механічным шляхам праз сок, так і з дапамогай тлей. Ён таксама можа перадавацца насеннем і паразітычнымі відамі пустазелля, напрыклад, прадстаўнікамі роду {{bt-bellat|Павітуха (род раслін){{!}}павітуха|Cuscuta}}. == Сімптомы == [[Файл:Cucumber mosiac virus inclusion bodies.jpg|250px|left|міні|Цельцы ўключэння віруса агурочнай мазаікі]] У расліннай тканцы гэты вірус вырабляе характэрныя вірусныя {{нп3|цельцы ўключэння||ru|Тельца включения (бактерии)}}, якія могуць быць дыягнастычнымі. == Шкоднасць == Паколькі вірус агурочнай мазаікі лёгка распаўсюджваецца, яго можна знайсці па ўсім свеце. Вірус перадаюць больш за 60 розных відаў [[тлі]], сярод іншых пераносчыкаў, ад яго хварэюць больш за 1200 відаў раслін, у тым ліку важныя сельскагаспадарчыя культуры і дэкаратыўныя віды. Сваім раслінным гаспадарам вірус можа нанесці сур’ёзны ўрон, які можа прывесці да эканамічных страт, бо можа прыводзіць да страты ўраджайнасці ў 10-20 %<ref name="apsnet">{{Cite web|url=http://www.apsnet.org/edcenter/intropp/lessons/viruses/Pages/Cucumbermosaic.aspx|title=Cucumber mosaic virus|accessdate=23 сакавіка 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622001645/http://www.apsnet.org/edcenter/intropp/lessons/viruses/Pages/Cucumbermosaic.aspx|archivedate=22 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref>. == Хваробы, якія выклікае вірус == * [[Пабурэнне лубіну]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Cite journal|last1=IWAKI|first1=Mitsuro|last2=KOMURO|first2=Yasuo|title=Viruses Isolated from Narcissus (Narcissus spp.) in Japan|journal=Japanese Journal of Phytopathology|date=1972|volume=38|issue=2|pages=137–145|doi=10.3186/jjphytopath.38.137|ref={{harvid|Iwaki|1972}}}} == Спасылкі == * [http://phene.cpmc.columbia.edu/ICTVdB/00.010.0.04.001.htm ICTVdB — The Universal Virus Database: Cucumber mosaic virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070803150423/http://phene.cpmc.columbia.edu/ICTVdB//00.010.0.04.001.htm |date=3 жніўня 2007 }} * [http://www.virology.net/Big_Virology/BVFamilyGroup.html Family Groups — The Baltimore Method] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130330144456/http://www.virology.net/Big_Virology/BVFamilyGroup.html |date=30 сакавіка 2013 }} * [https://web.archive.org/web/20081215214816/http://image.fs.uidaho.edu/vide/descr267.htm Plant Viruses Online — VIDE Database] * [http://www.dpvweb.net/dpv/showdpv.php?dpvno=213 Descriptions of Plant Viruses] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200111173604/http://www.dpvweb.net/dpv/showdpv.php?dpvno=213 |date=11 студзеня 2020 }} * [http://www.weekendgardener.net/plant-diseases/cucumber-mosaic-virus-070707.htm Weekendgardner Monthly Web Magazine: Cucumber Mosaic Virus] * [http://www.extento.hawaii.edu/kbase/crop/type/cucvir.htm Crop Knowledge Master: Cucumber Mosaic Virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216134837/http://www.extento.hawaii.edu/kbase/crop/type/cucvir.htm |date=16 лютага 2017 }} * [http://www.avrdc.org/pdf/tomato/CMV.pdf AVRDC — The World Vegetable Center Fact Sheet: Cucumber Mosaic Virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060526021339/http://www.avrdc.org/pdf/tomato/CMV.pdf |date=26 мая 2006 }} * [http://web.aces.uiuc.edu/vista/pdf_pubs/926.pdf University of Illinois Extension — Report on Plant Disease: Mosaic Diseases of Cucurbits] * [http://www.apsnet.org/edcenter/intropp/lessons/viruses/Pages/Cucumbermosaic.aspx APSnet: Cucumber Mosaic Virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110622001645/http://www.apsnet.org/edcenter/intropp/lessons/viruses/Pages/Cucumbermosaic.aspx |date=22 чэрвеня 2011 }} * [http://www.aces.edu/pubs/docs/A/ANR-0868/ANR-0868.pdf Alabama Cooperative Extension System — Alabama A&M and Auburn Universities Plant Disease Notes: Cucumber Mosaic Virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303185937/http://www.aces.edu/pubs/docs/A/ANR-0868/ANR-0868.pdf |date=3 сакавіка 2016 }} * [http://erec.ifas.ufl.edu/tomato-scouting-guide/diseases/cucumber-mosaic-virus.shtml Florida Tomato Scouting Guide: Cucumber Mosaic Virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100611052056/http://erec.ifas.ufl.edu/tomato-scouting-guide/diseases/cucumber-mosaic-virus.shtml |date=11 чэрвеня 2010 }} * [http://www.inra.fr/hyp3/pathogene/6cumov2.htm HYPP Pathology: Cucumber Mosaic Virus] * [http://www.ictvdb.rothamsted.ac.uk/ICTVdB/00.010.0.04.001.htm ICTVdB Virus Descriptions: Cucumber Mosaic Virus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929114241/http://www.ictvdb.rothamsted.ac.uk/ICTVdB/00.010.0.04.001.htm |date=29 верасня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вірусы]] [[Катэгорыя:Вірусныя раслінныя патагены і захворванні]] reuc27okfpidc5dun5dmp8156grd1xf 0 656746 5176574 5156095 2026-08-06T13:35:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176574 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. * {{нп5|Нафталі Аўнон||de|Naftali Avnon}} == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] * {{нп5|Лявон Дэвіс||en|Leon J. Davis}} == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * {{нп5|Біл Міллер||en|Bill Miller (impresario)}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>{{Cite web |url=https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911 |title=Архіўная копія |access-date=13 лютага 2023 |archive-date=13 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213184719/https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911 |url-status=dead }}</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Макс Роўз||en|Max Rose (American industrialist)}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}} * {{нп5|Алекс Фрыдман||en|Alex Fridman}} * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ехудзіт Харары||en|Yehudit Harari}} * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] 4vk4u8sprjemlvu4r9z3ardcclkf99y 0 659326 5176577 5157831 2026-08-06T13:37:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176577 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Rahačoŭ, Belarus.png|thumb|200px|[[Герб Рагачова]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Рагачоў|Рагачова]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Анатоль Яўгенавіч Андрэеў.jpg|thumb|175px|[[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Анатоль Андрэеў]]]] [[Файл:ETCH 2015 Cheboksary — Artyom Bondarenko.JPG|thumb|175px|[[Арцём Юр’евіч Бандарэнка|Арцём Бандарэнка]]]] [[Файл:Sergey Vishnevsky.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Уладзіміравіч Вішнеўскі|Сяргей Вішнеўскі]]]] == А == * [[Навум Аляксандравіч Абелеў]] (1901—1979) — савецкі інжынер-тэхнолаг, арганізатар вытворчасці. Заслужаны машынабудаўнік РСФСР. * [[Яўгенія Саламонаўна Абрамава]] (1908—1997) — савецкі графік<ref>https://tramvaiiskusstv.ru/grafika/spisok-khudozhnikov/item/4651-abramova-evgeniya-solomonovna-1908-1997.html</ref>. * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў]] (1916—2005) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1976), [[Міністэрства транспарту БССР|міністр аўтамабільнага транспарту Беларускай ССР]] у 1963—1984 гадах, адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Б == * [[Давыд Навумавіч Балоцін]] (1917—?) — гісторык. Доктар гістарычных навук, прафесар<ref>http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BOLOTIN_David_Naumovich/_Bolotin_D.N..html</ref>. * [[Арцём Юр’евіч Бандарэнка]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларускі]] [[лёгкаатлет]]. Спецыялізуецца ў [[Трайны скачок|трайных скачках]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Леў Сямёнавіч Баскін]] (1908—?) — савецкі графік<ref>https://tramvaiiskusstv.ru/plakat/b/item/690-baskin-lev-semenovich-1908.html</ref> * [[Віктар Лявонцьевіч Більдзюкевіч]] (1930—2012) — дзяржаўны дзеяч БССР, кандыдат тэхнічных навук (1967) * [[Сэмюэль Бугач]] (1898—1984) — яўрэйскі камапазітар<ref>https://www.milkenarchive.org/artists/view/samuel-bugatch</ref>. == В == * [[Віталь Віктаравіч Веліканаў]] (нар. 1973) — беларускі навуковец, [[Кандыдат навук|кандыдат ветэрынарных навук]], [[дацэнт]], рэктар [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. * [[Валянціна Васілеўна Вірасава]] (нар. 1947) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Сяргей Уладзіміравіч Вішнеўскі]] (1893—1967) — савецкі военачальнік, [[генерал-маёр]]. * [[Віктар Мікалаевіч Вятроў]] (нар. 1938) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі]] (1997—1999). == Г == * [[Самуіл Залманавіч Галкін]] (1897—1960) — [[яўрэі|яўрэйскі]] [[паэт]], [[перакладчык]] і [[драматург]]. * [[Мікалай Сцяпанавіч Гарбачоў]] (1948—2019) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] спартсмен ([[Веславанне на байдарках і каноэ|веславанне на байдарках]]), алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету, [[заслужаны майстар спорту СССР]] (1972). * [[Леанід Бенецыянавіч Гельфанд]] * [[Аляксандр Ільіч Гінцбург]] * [[Уладзімір Міхайлавіч Говар-Бандарэнка]] * [[Якаў Абрамавіч Гольбін]] * [[Эйзэр Львовіч Груздзёў-Радзін]] (1901—1937) — гісторык<ref>{{Cite web |url=https://arch2.iofe.center/person/11355 |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archive-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224182629/https://arch2.iofe.center/person/11355 |url-status=dead }}</ref>. * [[Навум Якаўлевіч Гублер]] (нар. 1933) — псьменнік<ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/41132/Гублер</ref>. * [[Роза Ізраілеўна Гульман]] (нар. 1923) — літаратуразнаўца<ref>{{Cite web |url=https://person.goub.by/?p=698 |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archive-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224183114/https://person.goub.by/?p=698 |url-status=dead }}</ref>. * {{нп5|Давід Савельевіч Гурэвіч||uk|Гуревич Давид Савелійович (Шевелевич)}} == Д == * [[Генрыета Мікалаеўна Дабрускіна]] (1862—1945)<ref>http://ez.chita.ru/encycl/person/?id=415</ref> * [[Васіль Барысавіч Далгалёў]] * [[Саламон Дзінголь]] (1887—1961) — журналіст, перакладчык масацкіх твораў == З == * [[Іосіф Абрамовіч Збароўскі]] == І == * [[Юрый Іванавіч Ільін]] (нар. 1962) — украінскі адмірал. == К == * [[Віталь Міхайлавіч Калеснікаў]] * [[Мануэль Самойлавіч Каплун]] * [[Эдуард Маркавіч Карпачоў]] * {{нп5|Барнет Коэн||en|Barnett Cohen}} * [[Настасся Фёдараўна Кудасава]] * [[Уладзімір Георгіевіч Кудраеў]] * [[Берта Ізраілеўна Кузняцова]] == М == * [[Уладзімір Мехаў]] == Н == * [[Анатоль Аляксандравіч Наліваеў]] * [[Сім Барысавіч Норкін]] (нар. 1918) — спецыяліст у галіне вышэйшай матэматыкі. Прафесар МАДІ. == О == * [[Залман Окунь]] (1892—1952) — фалькларыст, драматург == П == * [[Андрэй Аляксеевіч Паўлухін]] * [[Мікалай Паўлавіч Пацееў]] == Р == * [[Рагачоўскі гаон]] * [[Гірш Розенфельд]] (1884—1960) — паэт, перакладчык == С == * [[Канстанцін Мікалаевіч Саннікаў]] * [[Арон Рыгоравіч Сосін]] (1892—1969) — скрыпач, педагог. Прафесар<ref>https://www.conservatory.ru/esweb/sosin-aron-grigorevich-girshevich-1892-1969</ref>. * [[Яна Сотнікава]] (нар. 2003) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Аляксандр Васільевіч Сукала]] == Т == * [[Давыд Самойлавіч Тумаркін]] (1886—1962)<ref>{{Cite web |url=https://gpmu.org/university/stars/Tumarkin |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archive-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224185355/https://gpmu.org/university/stars/Tumarkin |url-status=dead }}</ref> == Х == * [[Мацвей Паўлавіч Хаўкін]] (1897—1980) — удзельнік барацьбы за савецкую ўладу на Беларусі, дзяржаўны дзеяч. * [[Эльхонан Цэйтлін]] (1902—1941) — грамадскі дзеяч, журналіст, брат Арона Цэйтліна == Ш == * [[Людміла Аляксандраўна Шагалава]] * [[Антон Ігаравіч Шрамчанка]] * [[Андрэй Генадзьевіч Шышкін]] (нар. 1972) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Рагачова| ]] mww1630eogrqcs0o1hlx48qtcxp6pwt 0 659721 5176657 5158446 2026-08-06T15:16:46Z Pabojnia 135280 афармленне 5176657 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Геня Жытамірскі |арыгінал імя = {{lang-pl|Henio Żytomirski}} |партрэт = Henio.jpg |шырыня = |подпіс = Геня Жытамірскі 5 ліпеня 1939 года |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Геня Жытамірскі''' ({{lang-pl|Henio Żytomirski}}, {{lang-he|הניו ז'יטומירסקי}}; [[25 сакавіка]] [[1933]], [[Люблін]] — [[9 лістапада]] [[1942]], канцэнтрацыйны лагер [[Майданак]]) — яўрэйскі хлопчык з Любліна, ахвяра [[Халакост]]у. Паходзіў з [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляванай]] яўрэйскай сям’і. Калі пачалася [[Другая сусветная вайна]] яму было 6 гадоў. У 1941 г. яму і ўсёй яго сям’і давялося пераехаць у Люблінскае гета. У 1942 г. гета было ліквідавана, а некалькі тысяч люблінскіх яўрэяў, уключаючы Геню, былі забітыя. Дзякуючы мерапрыемствам, прысвечаным памяці люблінскіх яўрэяў, яго постаць стала адным з сімвалаў {{нп5|Халакост ў Польшчы|Халакосту ў Польшчы|pl|Zagłada Żydów na ziemiach polskich podczas okupacji niemieckiej}}<ref>{{cite web |url = http://old.holocaust.uj.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=222:qlisty-do-heniaq-fotoreporta&catid=20:badania-postaw&Itemid=212&lang=en |title = „Letters to Henio” Photo Report |date = 10.12.2010 |publisher = Centre for Holocaust Studies at The Jagiellonian University |language = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6VtXPBzni?url=http://old.holocaust.uj.edu.pl/index.php?option=com_content |archive-date = 27 студзеня 2015 |access-date = 2015-01-24 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.ushmm.org/m/pdfs/Publication_OP_2012-12.pdf| title = The Holocaust and Coming to Terms with the Past in Post-Communist Poland| access-date = 2015-04-08| author = Jolanta Ambrosewicz-Jacobs| date = 21.04.2012| work = Center for Advanced Holocaust Studies| publisher = United States Holocaust Memorial Museum| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6XdAPz6Dy?url=http://www.ushmm.org/m/pdfs/Publication_OP_2012-12.pdf| archive-date = 8 красавіка 2015| url-status = live}}</ref>. == Сям’я == Гісторыя сям’і Жытамірскіх адноўлена не цалкам. Вядома, што дзед Гені Жытамірскага, Фраім (Эфраім) Жытамірскі, нарадзіўся ў 1880 г. у [[Мэджыбіж|Меджыбіжы]] на [[Падолле|Падоллі]] (Украіна). У канцы XIX стагоддзя ў [[Варшава|Варшаве]] ён сустрэў сваю будучую жонку Хаю (у дзявоцтве Меламед) з [[Рыга|Рыгі]] (Латвія). У іх было пяцёра дзяцей. Ёсць звесткі, што Фраім удзельнічаў у рэлігійным жыцці варшаўскага {{нп5|кагал|кагалу|en|Qahal}}, але невядома, чым ён займаўся прафесійна. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я Жытамірскіх пераехала ў Люблін і пасялілася на вуліцы Любартоўскай, 22. Сям’я Хаі засталася ў Варшаве, а стрыечная сястра Фраіма Лена Хехтман эмігравала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У Любліне Фраім Жытамірскі быў уладальнікам канцылярскай крамы<ref name="Rodzina">{{cite web | url = http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/rodzina-zytomirskich/ | title = Rodzina Żytomirskich | access-date = 2020-10-30 | first = Dominika | last = Majuk | publisher = Teatr NN | language = pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030104302/http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/rodzina-zytomirskich/ | archive-date = 30 кастрычніка 2020 | url-status = dead }}</ref>. Яго сын, Самуэль (Шмуэль), ажаніўся з Сарай (дзявочае прозвішча Оксман) і атрымаў педагагічную адукацыю. Спачатку працаваў настаўнікам у яўрэйскай школе ў Варшаве, а потым у пачатковай школе ў [[Быхава|Быхаве]]. Быў яе заснавальнікам і, верагодна, дырэктарам. Выкладаў гісторыю і літаратуру. Шмуэль быў прыхільнікам новых адукацыйных тэндэнцый у яўрэйскай адукацыі (яўрэйскія свецкія школы {{нп5|Тарбут|Тарбут|uk|Тарбут}} мелі навучальную праграму ў польскіх школах, але з акцэнтам на [[іўрыт]]). Верагодна, што акрамя працы ў Быхаве ён выкладаў і ў Любліне. Сара кіравала крамай. У 1933 годзе ў іх нарадзіўся сын Геня<ref name="Rodzina"/>. Дачка Фраіма Соня выйшла замуж за Юзафа Корнберга, а потым яны пасяліліся ў [[Казімеж Дольны|Казімежы Дольным]]. У 1936 годзе ў іх нарадзіўся сын Абрагам. Эстэр і Рахель — дзве іншыя дачкі Фраіма замуж не выйшлі <ref name="Rodzina"/>. Другі сын, Лявон (Іегуда), іміграваў у [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціну]] ў 1937 годзе. Падобна як і яго бацька Фраім і брат Самуэль, Лявон быў прыхільнікам [[Сіянізм|сіянісцкіх ідэй]]. Падчас эміграцыі ажаніўся з Ханай (дзявочае прозвішча Хохберг). Уся сям’я Жытамірскіх спрабавала выехаць у Палесціну, але безвынікова. 1 верасня 1939 г. пачалася [[Польская абарончая вайна (1939)|вайна]]. З усёй сям’і выжыў толькі Лявон Жытамірскі<ref name="Rodzina"/>. Падрабязнасці жыцця Гені Жытамірскага і яго сям’і сталі вядомыя, дзякуючы дачцэ Лявона Нэтце Жытамірскай-Авідар, мастачцы з Ізраіля. У 2001 годзе яна прыехала ў Люблін і прывезла з сабой некалькі лістоў і фотаздымкаў з сямейнага альбома. У Любліне яна пазнаёмілася з супрацоўнікамі {{нп5|Цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN»|Цэнтра «Брама Гродска — Тэатр NN»|uk|Брама Ґродська — Театр NN}}, якія імкнуцца захаваць памяць аб яўрэйскім мінулым горада. Пасля размовы з імі яна вырашыла накіраваць у Люблін і іншыя дакументы з сямейнага архіву<ref>{{cite web | author = Aviva Lori| title = Letters to a dead Jewish child| url = https://www.haaretz.com/1.5014029| journal = Haaretz| date = 03.04.2008| language = en| access-date = 2020-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180718055041/https://www.haaretz.com/1.5014029 | archive-date = 18-07-2018}}</ref>. {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | |Fro|~|y|~|Haj| |Haj= Хая (Меламед)|Fro=Фраім Жытамірскі}} {{familytree | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree |Shm|y|Sar| |Son|y|Yos| |Est| |Leon|y|Han| |Rac| |Shm=Шмуэль|Sar=Сара (Оксман)|Son=Соня|Yos= Юзаф Корнберг|Est=Эстэр|Leon=Лявон|Han=Хана (Хохберг)|Rac=Рахель}} {{familytree | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |,|-|-|-|-|-|^|-|.|}} {{familytree | | |Hen | | | | | |Avr| | | |Net|y|Nach| |Jac|y|Ere|Hen='''Генрых'''|Avr=Абрагам|Net=Нэтта|Nach=Нахум Авідар|Jac=Якаў|Ere=Эрэль}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |Yuv| |Szm| |Jac| |Dga||Yuv=Юваль|Szm=Шмуэль|Jac=Якаў|Dga=Дганіт}} {{familytree/end}} == Біяграфія == [[Файл:Szewska Street 3 in Lubin.jpg|міні|Дом па адрасе вул. Шэўская, 3, дзе сям’я Жытамірскіх жыла да 1941 года]] Геня Жытамірскі нарадзіўся 25 сакавіка 1933 г. у Любліне. Быў адзіным дзіцём сваіх бацькоў. У верасні 1937 г. пачаў наведваць дзіцячы садок. У ліпені 1938 года адпачываў у вёсцы Руды каля [[Пулавы (гміна)|Пулаваў]]. Стрыечны брат пісаў пра яго як пра жывое і рухлівае дзіця<ref name="życiorys">{{Cite web | url = http://tnn.pl/pm,2893.html| title = Henio Żytomirski – życiorys| access-date = 2015-01-24 | last = Żytomirska-Avidar| first = Netta | date = 21.01.2002| publisher = Teatr NN| language = pl en | archive-url = https://web.archive.org/web/20160330132919/http://tnn.pl/pm,2893.html| archive-date = 30.03.2016}}</ref>. Ёсць здымкі практычна з кожнага года жыцця Гені (да шасці гадоў). Апошні яго здымак быў зроблены 5 ліпеня 1939 г. на прыступках аднаго з банкаў у Любліне. На фотакартцы сарамліва ўсміхаецца маленькі Геня, апрануты ў белую кашульку, клятчастыя шорты і паласатыя шкарпэткі<ref name="Henio, Chaim">{{Cite web| last = Dras| first = Teresa| title = Henio, Chaim| url = http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19488&from=&dirids=1&ver_id=&lp=4&QI=| journal = Kurier Lubelski| date = 19.04.2008| access-date = 2015-02-08}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Улетку 1939 г. хлопчык вучыўся ездзіць на новым веласіпедзе, а таксама рыхтаваўся пайсці ў школу<ref>{{Cite web | last = Fijałkowska| first=Magdalena | last2 = Sulisz| first2 =Waldemar |title = Tak tęsknię za Heniem| url = http://www.dziennikwschodni.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070615/MAGAZYN/70614030| journal = Dziennik Wschodni| date = 15 czerwca 2007| access-date = 2015-02-08 }}</ref>. Яго бацька хацеў, каб Геня вывучыў [[іўрыт]], а потым паехаў у Палесціну<ref name="życiorys"/>. Гэтым планам не было суджана спраўдзіцца з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У пачатку вайны бацька Гені — Шмуэль ненадоўга паехаў у [[Львоў]], спрабуючы атрымаць дазвол на выезд яго сям’і за мяжу. Справа была няўдалай, і ён вярнуўся ў Люблін. 24 сакавіка 1941 г. Жытамірскі атрымаў загад пакінуць кватэру па адрасе вул. Шэўская д. 3 і пераехаць у [[гета]] па адрасе вул. Кавальская д. 11. Шмуэль стаў супрацоўнікам {{нп5|юдэнрат|юдэнрата|ru|Юденрат}} і паштовым работнікам у гета. Яго цёткі, Рахель і Эстэр таксама працавалі ў гета, а маці — дома. Дзед Фраім памёр 10 лістапада 1941 г. ад тыфу<ref name="Rodzina"/>. Перад смерцю дзед папрасіў пахаваць яго каля брамы на могілках, каб «першым убачыць вызваленне Любліна». Аднак у 1943 г. падчас ліквідацыі могілак магіла і надмагілле Фраіма Жытамірскага былі знішчаны<ref>{{Cite web | url = http://uczycsiezhistorii.pl/projekt/listy-do-henia-doswiadczenie-pustki-po-zagladzie-lublin/| title = «Listy do Henia» – doświadczenie pustki po Zagładzie (Lublin)| access-date = 2020-10-30 | year = 2006| publisher = Uczyć się z historii| archive-url = https://web.archive.org/web/20201030103307/http://uczycsiezhistorii.pl/projekt/listy-do-henia-doswiadczenie-pustki-po-zagladzie-lublin/| archive-date = 30.10.2020}}</ref>. У ноч з 16 на 17 сакавіка 1942 г. немцы пачалі ліквідацыю Люблінскага гета. Хутчэй за ўсё да 20 красавіка 1942 г. усе жанчыны сям’і Жытамірскіх былі дэпартаваны ў {{нп5|Лагер смерці ў Бэлжцы|лагер смерці ў Бэлжцы|pl|Obóz zagłady w Bełżcu}} ў рамках {{нп5|Аперацыя «Рэйнхард»|аперацыі «Рэйнхард»|pl|Einsatz Reinhardt}}. Геня і яго бацька былі пераведзены ў гета ў Майдан Татарскі (адзін з раёнаў Любліна) <ref name="Rodzina"/>. Апошні ліст Шмуэля Жытамірскага, дзе ўзгадваецца пра Геня, быў дастаўлены ў штаб-кватэру [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] 8 студзеня 1943 г. (дата напісання ліста невядомая, напэўна, ён быў напісаны значна раней)<ref name="kalendarium">{{Cite web| url = http://tnn.pl/Henio_%C5%BBytomirski_-__kalendarium_%C5%BCycia,1443.html| title = Henio Żytomirski – kalendarium życia| access-date = 2015-01-24| year = 2006| publisher = Teatr NN| archive-url = https://www.webcitation.org/6WMNilrPB?url=http://www.teatrnn.pl/leksykon/node/154/rodzina_%C5%BCytomirskich_z_lublina| archive-date = 15 лютага 2015| url-status = live}}</ref>: {{цытата|аўтар=[Самуэль]|Дарагі Лявон! Я атрымаў прывітанне. Незвычайна крануты. Бацька памёр 10 лістапада 1941 г. Мы з Генюсям разам. Перадайце прывітанне Хане і ўсёй маёй сям’і<ref>{{Cite web| url = http://www.biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19654&from=&dirids=1&ver_id=53377&lp=41&QI=94EE21E70F4432816820EFE81F8F4337-13| title = Korespondencja Leona Żytomirskiego| access-date = 2015-01-24| year = 1942/1943| publisher = Biblioteka Multimedialna Teatrnn.pl| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYELvvn?url=http://www.biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=19654| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref>.}} Пасля ліквідацыі гета ў Майдане Татарскім, 9 лістапада 1942 г., зняволеныя былі перавезены ў канцлагер у Майданку. Хутчэй за ўсё, у той жа дзень Геня быў закатаваны ў газавай камеры разам з іншымі дзецьмі і састарэлымі, няздольнымі працаваць. Яго бацька быў накіраваны ў працоўны лагер у {{нп5|Вянява (Люблін)|Вяняве|pl|Wieniawa (Lublin)}}, дзе на месцы разбураных яўрэйскіх могілак будаваўся спартыўны стадыён<ref name="Rodzina"/>. У сваім апошнім лісце да сваякоў, адпраўленым 19 сакавіка 1943 г., Шмуэль Жытамірскі пісаў толькі пра сябе, а гэта значыць, што ў той час іншых членаў сям’і ўжо не было ў жывых <ref name="życiorys"/>. Падрабязнасці смерці Шмуэля невядомыя. Хутчэй за ўсё ён быў застрэлены падчас {{нп5|Эрнтэфест|акцыі Эрнтэфест|pl|Aktion Erntefest}}<ref name="Rodzina"/>. == Ушанаванне памяці == На аснове рэканструкцыі гісторыі жыцця Гені Люблінскі цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN» рэалізаваў шэраг праектаў, прысвечаных захаванню памяці аб яўрэйскай абшчыне Любліна. У рамках праекта «Лісты ў гета» з 2001 года моладзь з Любліна рассылала лісты на выпадкова выбраныя адрасы дамоў, якія існавалі ў Люблінскім гета (большасць з іх былі знішчаны ў 1942 годзе нацыстамі)<ref>{{Cite web | url = https://radio.lublin.pl/2019/01/27-01-2019-reportaz-mariusza-kaminskiego-listy-do-getta/| title = Listy do getta | access-date = 2020-10-30 | last = Kamińsky | first = Mariusz | date = 13.03.2004| publisher = Radio Lublin| archive-url = https://web.archive.org/web/20201030105619/https://radio.lublin.pl/2019/01/27-01-2019-reportaz-mariusza-kaminskiego-listy-do-getta/| archive-date = 30.10.2020}}</ref>. Потым лісты былі накіраваны адпраўшчыкам з анатацыямі «такога адраса няма» альбо «невядомы адрасат»<ref name="Tomasz Pietrasiewicz 2008 120">{{Cite book | title = Kręgi pamięci| author = Tomasz Pietrasiewicz|publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2008| pages = 120| isbn = 978-83-61064-18-3}}</ref>. У 2002 годзе сярод атрымальнікаў гэтых лістоў упершыню з’явіўся Геня Жытамірскі<ref name="Tomasz Pietrasiewicz 2008 120"/>. З 2005 года дадзены праект ужо пад назвай «Лісты да Гені» сканцэнтраваўся на гісторыі жыцця хлопчыка і праводзіцца ў рамках святкавання Дня Памяці ахвяр Халакосту<ref>{{Cite web| url = http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/189425.html| title = «Listy do Henia» – Dzień Pamięci o Holokauście i przeciwdziałaniu zbrodniom przeciw ludzkości| access-date = 2015-01-24| last = Krzykała| first = Monika| date = 13.04.2006| publisher = Portal organizacji pozarządowych| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYdQciB?url=http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/189425.html| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = dead}}</ref>. {{цытата|Немагчыма ўзгадаць 40 000 твараў люблінскіх ахвяр Халакосту. Памятайце хаця б адзін<ref name="Henio, Chaim"/>}} Пачынаючы з 2005 года, 19 красавіка, на прыступках банка Pekao па адрасе Krakowskie Przedmieście, 64 (да вайны тут знаходзілася сядзіба банка Народнай Гаспадаркі) была ўстаноўлена рэпрадукцыя апошняй фатаграфіі Гені — гэта тое самае месца, дзе хлопчык быў сфатаграфаваны ў 1939 годзе за два месяцы да пачатку вайны. Таксама была ўсталявана спецыяльная [[паштовая скрыня]], у якую ўсе госці — навучэнцы люблінскіх школ і іншыя выпадковыя жадаючыя маглі ўкінуць ліст адрасаваны хлопчыку<ref>{{Cite web| last = Wilkowski| first = Marcin| title = Powrót Henia Żytomirskiego| url = http://wilkowski.org/wp-content/uploads/downloads/2012/03/powrot_henia_zytomirskiego_wilkowski.pdf| journal = Kultura Współczesna| edition = №1| pages = 202-211| year = 2010| miesiąc = place =| access-date = 2015-02-08| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYTBq3X?url=http://wilkowski.org/wp-content/uploads/downloads/2012/03/powrot_henia_zytomirskiego_wilkowski.pdf| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = dead}}</ref>. У межах мерапыемства праводзяцца семінары для студэнтаў, накіраваныя на азнаямленне ўдзельнікаў з тэмай Халакосту праз прызму лёсу аднаго дзіцяці<ref>{{Cite web| last = Miłkowska| first = Małgorzata| title = Listy do Henia| url = http://cpe.poznan.pl/wp-content/themes/cpe/files/CPE_poradnik_metodyczny.pdf| journal = Poradnik metodyczny. Edukacja kulturowa| pages = 34-51| year = 2014| place = Poznań| access-date = 2020-10-30| archive-date = 5 лістапада 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201105172421/http://cpe.poznan.pl/wp-content/themes/cpe/files/CPE_poradnik_metodyczny.pdf| url-status = dead}}</ref>. У 2003 г. у рамках праграмы ЕС «Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры ў гістарычнай памяці» Цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN» у супрацоўніцтве з {{нп5|Дзяржаўным музей на Майданку|Дзяржаўным музеем на Майданку|pl|Państwowe Muzeum na Majdanku}} падрыхтаваў выстаўку «Азбука — дзеці ў лагеры Майданак». Выстаўка знаходзіцца ў лагернай [[Казарма|казарме]] № 53 і прысвечана чацвярым дзецям, якія былі зняволенымі лагера: яўрэям Гені Жытамірскаму і Галіне Грынштэйн, польцы Яніне Бучэк і беларусу Пятру Кірышчэнка<ref>{{Cite web | last = Ziębińska-Witek| first=Anna |title = Reprezentacje «Wiedzy trudnej». Elementarz Tomasza Pietrasiewicza| url = https://docplayer.pl/7025523-Z-warsztatu-pracy-historyka-reprezentacje-wiedzy-trudnej-elementarz-tomasza-pietrasiewicza.html| journal = Historyka| edition =T. XL| pages = 59-71| year = 2010| place = Poznań| access-date = 2020-10-30 }}</ref>. Прастора казармы сімвалічна падзелена на дзве часткі — «свет школы і азбукі» і «свет лагера». На выставе паказаны лёс дзяцей у канцлагеры, якіх гвалтоўна выкінулі з простага і наіўнага свету буквара і кінулі ў свет лагера<ref>{{Cite web | url = http://tnn.lublin.pl/elementarz/prasa/18.html| title =«Żyła sobie raz Elżunia»| access-date = 2015-01-24 | last = Grudzińska| first = Marta| year = 2003| publisher = Niecodziennik Biblioteczny| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304043145/http://tnn.lublin.pl/elementarz/prasa/18.html| archive-date = 04.03.2016}}</ref>. Выстаўка на дадзены момант зачынена для наведвальнікаў<ref>{{Cite web| url = http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=148| title = Elementarz – Dzieci w obozie na Majdanku| access-date = 2015-02-21| publisher = Państwowe Muzeum na Majdanku| archive-url = https://www.webcitation.org/6WVCutlmk?url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=148| archive-date = 21 лютага 2015| url-status = dead}}</ref>. Створаны два вэб-фотаальбомы: адзін прысвечаны выключна хлопчыку, другі — яго сям’і. Нягледзячы на параўнальна невялікую колькасць матэрыялаў, альбомы маюць значную гістарычную каштоўнасць і адкрываюць вобразы жыцця яўрэяў у Любліне да вайны. Фотаздымкі прадстаўляюць цёплыя і сардэчныя адносіны ў сям’і Жытамірскіх і паказваюць сувязь паміж пакаленнямі (прагулка дзеда Фраіма з унукамі, развітанне з Лявонам у Палестыне, сямейныя сустрэчы і г.д.)<ref name="The Absent Jewish Child">{{Cite web | last = Stańczyk| first =Ewa|title = The Absent Jewish Child: Photography and Holocaust Representation in Poland| url = https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14725886.2014.951536#.VLFvIHvpzTA| journal = Journal of Modern Jewish Studies| edition =Volume 13, Issue 3| pages = 360-380| year = 2014| place = Poznań| language = en| access-date = 2015-02-08 }}</ref>. Гэтыя інтэрнэт-альбомы суправаджаюцца папяровай брашурай «Геня. Гісторыя аднаго жыцця»<ref>{{Cite web| author = Tomasz Pietrasiewicz| title = Henio. Historia jednego życia| url = http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19463&from=publication| publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2005| pages = 24}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па словах Эвы Станчык, кніга нагадвае яўрэйскія {{нп5|Кніга памяці|Кнігі памяці|fr|Memorbuch}}», дзе запісваліся імёны памерлых, але ў адрозненне ад іх яна створаная не яўрэямі <ref name="The Absent Jewish Child"/>. 18 жніўня 2009 г. створаны профіль Гені ў сетцы [[Facebook]]. Мадэратарам выступіў Пётр Брожэк, супрацоўнік «Брама Гродска», які апублікаваў фатаграфіі і паведамленні на польскай мове ад імя хлопчыка. Калі замежнікі пачалі далучацца да інтэрнэт-сяброў Гені, яны самі пераклалі паведамленні хлопчыка на іншыя мовы. У Цэнтры сабрана шмат інфармацыі пра Геню (у тым ліку фотаздымкі і лісты, дасланыя сваякамі з сям’і Жытамірскіх). На падставе гэтых матэрыялаў былі прапанаваныя тэксты, якія маглі б з’явіцца ў якасці аўтарскіх запісаў дзіцяці. Геня «апублікаваў» досыць простыя тэксты пра паўсядзённае жыццё, напрыклад: {{цытата|Мне сем гадоў. У мяне ёсць мама і тата. У мяне ёсць маё любімае месца. Не ва ўсіх ёсць мама і тата, але ў кожнага ёсць сваё любімае месца. Сёння я вырашыў, што ніколі не з'еду з Любліна. Я застануся тут назаўсёды. У маім улюбёным месцы. З мамай і татам. У Любліне.}} Гэты праект выклікаў гучную дыскусію аб этычным аспекце стварэння вэб-сайта ад імя забітага дзіцяці. Адам Капцоўскі, гісторык з Любліна, быў асабліва супраць гэтай формы ўшанавання памяці ахвяр Халакосту. Аднак стрыечная сястра Гені Нэтта Авідар напісала ў пасце ў сваім профілі: {{цытата|Мы спрабуем узнавіць яго жыццё ў гета са сведчанняў тых, хто выжыў, з дакументаў, з гісторыі Любліна падчас нацысцкай акупацыі. На падставе ўсіх крыніц мы спрабуем здагадацца, якім магло б быць яго сведчанне. Геня — гэта прадстаўнік, сімвал, вобраз. Яго фігура ўяўляе знішчэнне гістарычнай яўрэйскай супольнасці Любліна.}} Як лічыць выданне [[Deutsche Welle]], профіль Гені — прыклад таго, як сайты сацыяльных сетак могуць быць паспяхова выкарыстаны ў адукацыйных мэтах <ref>{{Cite web| url = http://www.dw.de/young-holocaust-victim-has-over-1700-friends-on-facebook/a-4908523| title = Young Holocaust victim has over 1,700 friends on Facebook| access-date = 2020-10-30| last = Vierecke| first= Linda| date = 19 listopada 2009| publisher = [[Deutsche Welle]]| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtZHQ2MK?url=http://www.dw.de/young-holocaust-victim-has-over-1700-friends-on-facebook/a-4908523| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web| url = http://mashable.com/2010/02/04/facebook-profile-holocaust-victim/| title = Facebook Profile For Holocaust Victim Brings History to Life| access-date = 2020-10-30| last = Ehrlich| first= Brenna| date = 24 lutego 2010| publisher = Mashable| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtZKYGRO?url=http://mashable.com/2010/02/04/facebook-profile-holocaust-victim/| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref>. Геня сабраў максімальную колькасць сяброў для індывідуальнага профілю. У ліпені 2010 года профіль быў закрыты з-за правіла, якое забараняе ствараць запісы Facebook ад імя трэціх асоб<ref>{{Cite book | title = Animacja sieci w programie Ośrodka «Brama Grodzka – Teatr NN»| author = Tomasz Pietrasiewicz| publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2010| pages = 35| isbn =978-83-61064-18-3}}</ref>. У 2012 годзе, праз 70 гадоў пасля ліквідацыі Люблінскага гета, гісторыя Гені Жытамірскага была прадстаўлена ў выглядзе чорна-белага [[комікс]]а «Прагулка». Гэты асаблівы фармат быў абраны дзеля таго, каб дасягнуць мэтавай аўдыторыі — дзяцей і моладзі. У коміксе Геня шпацыруе з бацькам па Любліне. Шмуэль хоча пайсці да краўца, каб забраць школьную форму хлопчыка, але Геня аддае перавагу марожанаму. Па дарозе яны сустракаюцца з сябрамі, з якімі размаўляюць пра будучы выезд у Палесціну. У гэтай гісторыі няма гаворкі пра надыходзячую трагедыю. Толькі ў канцы кнігі з’яўляецца апошні фотаздымак хлопчыка з наступным каментарыем<ref>{{Cite web | last = Szlachetka | first=Małgorzata |title = Przypominać o Zagładzie. Spacer z Heniem po Lublinie| url = http://lublin.wyborcza.pl/lublin/1,48724,11338237.html| journal = Gazeta Wyborcza| date = 14 marca 2012| access-date = 2015-01-24 }}</ref>: {{цытата|Месца, паказанае на фотаздымку на папярэдняй старонцы, знаходзіцца ў самым цэнтры Любліна. Яно нічым асаблівым не вылучаецца і не прыцягвае да сябе ніякай увагі. У ліпені 1939 года тут некалькі хвілін стаяў маленькі яўрэйскі хлопчык, Геня Жытамірскі. Бацька сфатаграфаваў яго. Здымак захаваўся. Геня быў забіты падчас акупацыі <ref>{{Cite book| title = Spacer|last = Pałka| first = Maciej | last2 = Konwerski| first2 = Karol | publisher = Dom Słów| place = Lublin| year = 2012| pages = 13| isbn =978-83-61064-32-9}}</ref>.}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=-JRUwm1fTF4 Listy do Henia // Homo Faber. — 22.04.2008.]{{ref-pl}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памерлі ў канцэнтрацыйных лагерах]] [[Катэгорыя:Вязні польскіх гета]] csh30wr1hk7gfu8wo2tdfma15pbzocz 5176930 5176657 2026-08-07T08:20:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176930 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Геня Жытамірскі |арыгінал імя = {{lang-pl|Henio Żytomirski}} |партрэт = Henio.jpg |шырыня = |подпіс = Геня Жытамірскі 5 ліпеня 1939 года |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Геня Жытамірскі''' ({{lang-pl|Henio Żytomirski}}, {{lang-he|הניו ז'יטומירסקי}}; [[25 сакавіка]] [[1933]], [[Люблін]] — [[9 лістапада]] [[1942]], канцэнтрацыйны лагер [[Майданак]]) — яўрэйскі хлопчык з Любліна, ахвяра [[Халакост]]у. Паходзіў з [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляванай]] яўрэйскай сям’і. Калі пачалася [[Другая сусветная вайна]] яму было 6 гадоў. У 1941 г. яму і ўсёй яго сям’і давялося пераехаць у Люблінскае гета. У 1942 г. гета было ліквідавана, а некалькі тысяч люблінскіх яўрэяў, уключаючы Геню, былі забітыя. Дзякуючы мерапрыемствам, прысвечаным памяці люблінскіх яўрэяў, яго постаць стала адным з сімвалаў {{нп5|Халакост ў Польшчы|Халакосту ў Польшчы|pl|Zagłada Żydów na ziemiach polskich podczas okupacji niemieckiej}}<ref>{{cite web |url = http://old.holocaust.uj.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=222:qlisty-do-heniaq-fotoreporta&catid=20:badania-postaw&Itemid=212&lang=en |title = „Letters to Henio” Photo Report |date = 10.12.2010 |publisher = Centre for Holocaust Studies at The Jagiellonian University |language = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6VtXPBzni?url=http://old.holocaust.uj.edu.pl/index.php?option=com_content |archive-date = 27 студзеня 2015 |access-date = 2015-01-24 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.ushmm.org/m/pdfs/Publication_OP_2012-12.pdf| title = The Holocaust and Coming to Terms with the Past in Post-Communist Poland| access-date = 2015-04-08| author = Jolanta Ambrosewicz-Jacobs| date = 21.04.2012| work = Center for Advanced Holocaust Studies| publisher = United States Holocaust Memorial Museum| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6XdAPz6Dy?url=http://www.ushmm.org/m/pdfs/Publication_OP_2012-12.pdf| archive-date = 8 красавіка 2015| url-status = live}}</ref>. == Сям’я == Гісторыя сям’і Жытамірскіх адноўлена не цалкам. Вядома, што дзед Гені Жытамірскага, Фраім (Эфраім) Жытамірскі, нарадзіўся ў 1880 г. у [[Мэджыбіж|Меджыбіжы]] на [[Падолле|Падоллі]] (Украіна). У канцы XIX стагоддзя ў [[Варшава|Варшаве]] ён сустрэў сваю будучую жонку Хаю (у дзявоцтве Меламед) з [[Рыга|Рыгі]] (Латвія). У іх было пяцёра дзяцей. Ёсць звесткі, што Фраім удзельнічаў у рэлігійным жыцці варшаўскага {{нп5|кагал|кагалу|en|Qahal}}, але невядома, чым ён займаўся прафесійна. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я Жытамірскіх пераехала ў Люблін і пасялілася на вуліцы Любартоўскай, 22. Сям’я Хаі засталася ў Варшаве, а стрыечная сястра Фраіма Лена Хехтман эмігравала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У Любліне Фраім Жытамірскі быў уладальнікам канцылярскай крамы<ref name="Rodzina">{{cite web | url = http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/rodzina-zytomirskich/ | title = Rodzina Żytomirskich | access-date = 2020-10-30 | first = Dominika | last = Majuk | publisher = Teatr NN | language = pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030104302/http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/rodzina-zytomirskich/ | archive-date = 30 кастрычніка 2020 | url-status = dead }}</ref>. Яго сын, Самуэль (Шмуэль), ажаніўся з Сарай (дзявочае прозвішча Оксман) і атрымаў педагагічную адукацыю. Спачатку працаваў настаўнікам у яўрэйскай школе ў Варшаве, а потым у пачатковай школе ў [[Быхава|Быхаве]]. Быў яе заснавальнікам і, верагодна, дырэктарам. Выкладаў гісторыю і літаратуру. Шмуэль быў прыхільнікам новых адукацыйных тэндэнцый у яўрэйскай адукацыі (яўрэйскія свецкія школы {{нп5|Тарбут|Тарбут|uk|Тарбут}} мелі навучальную праграму ў польскіх школах, але з акцэнтам на [[іўрыт]]). Верагодна, што акрамя працы ў Быхаве ён выкладаў і ў Любліне. Сара кіравала крамай. У 1933 годзе ў іх нарадзіўся сын Геня<ref name="Rodzina"/>. Дачка Фраіма Соня выйшла замуж за Юзафа Корнберга, а потым яны пасяліліся ў [[Казімеж Дольны|Казімежы Дольным]]. У 1936 годзе ў іх нарадзіўся сын Абрагам. Эстэр і Рахель — дзве іншыя дачкі Фраіма замуж не выйшлі <ref name="Rodzina"/>. Другі сын, Лявон (Іегуда), іміграваў у [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціну]] ў 1937 годзе. Падобна як і яго бацька Фраім і брат Самуэль, Лявон быў прыхільнікам [[Сіянізм|сіянісцкіх ідэй]]. Падчас эміграцыі ажаніўся з Ханай (дзявочае прозвішча Хохберг). Уся сям’я Жытамірскіх спрабавала выехаць у Палесціну, але безвынікова. 1 верасня 1939 г. пачалася [[Польская абарончая вайна (1939)|вайна]]. З усёй сям’і выжыў толькі Лявон Жытамірскі<ref name="Rodzina"/>. Падрабязнасці жыцця Гені Жытамірскага і яго сям’і сталі вядомыя, дзякуючы дачцэ Лявона Нэтце Жытамірскай-Авідар, мастачцы з Ізраіля. У 2001 годзе яна прыехала ў Люблін і прывезла з сабой некалькі лістоў і фотаздымкаў з сямейнага альбома. У Любліне яна пазнаёмілася з супрацоўнікамі {{нп5|Цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN»|Цэнтра «Брама Гродска — Тэатр NN»|uk|Брама Ґродська — Театр NN}}, якія імкнуцца захаваць памяць аб яўрэйскім мінулым горада. Пасля размовы з імі яна вырашыла накіраваць у Люблін і іншыя дакументы з сямейнага архіву<ref>{{cite web | author = Aviva Lori| title = Letters to a dead Jewish child| url = https://www.haaretz.com/1.5014029| journal = Haaretz| date = 03.04.2008| language = en| access-date = 2020-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180718055041/https://www.haaretz.com/1.5014029 | archive-date = 18-07-2018}}</ref>. {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | |Fro|~|y|~|Haj| |Haj= Хая (Меламед)|Fro=Фраім Жытамірскі}} {{familytree | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree |Shm|y|Sar| |Son|y|Yos| |Est| |Leon|y|Han| |Rac| |Shm=Шмуэль|Sar=Сара (Оксман)|Son=Соня|Yos= Юзаф Корнберг|Est=Эстэр|Leon=Лявон|Han=Хана (Хохберг)|Rac=Рахель}} {{familytree | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |,|-|-|-|-|-|^|-|.|}} {{familytree | | |Hen | | | | | |Avr| | | |Net|y|Nach| |Jac|y|Ere|Hen='''Генрых'''|Avr=Абрагам|Net=Нэтта|Nach=Нахум Авідар|Jac=Якаў|Ere=Эрэль}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |Yuv| |Szm| |Jac| |Dga||Yuv=Юваль|Szm=Шмуэль|Jac=Якаў|Dga=Дганіт}} {{familytree/end}} == Біяграфія == [[Файл:Szewska Street 3 in Lubin.jpg|міні|Дом па адрасе вул. Шэўская, 3, дзе сям’я Жытамірскіх жыла да 1941 года]] Геня Жытамірскі нарадзіўся 25 сакавіка 1933 г. у Любліне. Быў адзіным дзіцём сваіх бацькоў. У верасні 1937 г. пачаў наведваць дзіцячы садок. У ліпені 1938 года адпачываў у вёсцы Руды каля [[Пулавы (гміна)|Пулаваў]]. Стрыечны брат пісаў пра яго як пра жывое і рухлівае дзіця<ref name="życiorys">{{Cite web | url = http://tnn.pl/pm,2893.html| title = Henio Żytomirski – życiorys| access-date = 2015-01-24 | last = Żytomirska-Avidar| first = Netta | date = 21.01.2002| publisher = Teatr NN| language = pl en | archive-url = https://web.archive.org/web/20160330132919/http://tnn.pl/pm,2893.html| archive-date = 30.03.2016}}</ref>. Ёсць здымкі практычна з кожнага года жыцця Гені (да шасці гадоў). Апошні яго здымак быў зроблены 5 ліпеня 1939 г. на прыступках аднаго з банкаў у Любліне. На фотакартцы сарамліва ўсміхаецца маленькі Геня, апрануты ў белую кашульку, клятчастыя шорты і паласатыя шкарпэткі<ref name="Henio, Chaim">{{Cite web| last = Dras| first = Teresa| title = Henio, Chaim| url = http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19488&from=&dirids=1&ver_id=&lp=4&QI=| journal = Kurier Lubelski| date = 19.04.2008| access-date = 2015-02-08}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Улетку 1939 г. хлопчык вучыўся ездзіць на новым веласіпедзе, а таксама рыхтаваўся пайсці ў школу<ref>{{Cite web | last = Fijałkowska| first=Magdalena | last2 = Sulisz| first2 =Waldemar |title = Tak tęsknię za Heniem| url = http://www.dziennikwschodni.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070615/MAGAZYN/70614030| journal = Dziennik Wschodni| date = 15 czerwca 2007| access-date = 2015-02-08 }}</ref>. Яго бацька хацеў, каб Геня вывучыў [[іўрыт]], а потым паехаў у Палесціну<ref name="życiorys"/>. Гэтым планам не было суджана спраўдзіцца з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У пачатку вайны бацька Гені — Шмуэль ненадоўга паехаў у [[Львоў]], спрабуючы атрымаць дазвол на выезд яго сям’і за мяжу. Справа была няўдалай, і ён вярнуўся ў Люблін. 24 сакавіка 1941 г. Жытамірскі атрымаў загад пакінуць кватэру па адрасе вул. Шэўская д. 3 і пераехаць у [[гета]] па адрасе вул. Кавальская д. 11. Шмуэль стаў супрацоўнікам {{нп5|юдэнрат|юдэнрата|ru|Юденрат}} і паштовым работнікам у гета. Яго цёткі, Рахель і Эстэр таксама працавалі ў гета, а маці — дома. Дзед Фраім памёр 10 лістапада 1941 г. ад тыфу<ref name="Rodzina"/>. Перад смерцю дзед папрасіў пахаваць яго каля брамы на могілках, каб «першым убачыць вызваленне Любліна». Аднак у 1943 г. падчас ліквідацыі могілак магіла і надмагілле Фраіма Жытамірскага былі знішчаны<ref>{{Cite web | url = http://uczycsiezhistorii.pl/projekt/listy-do-henia-doswiadczenie-pustki-po-zagladzie-lublin/| title = «Listy do Henia» – doświadczenie pustki po Zagładzie (Lublin)| access-date = 2020-10-30 | year = 2006| publisher = Uczyć się z historii| archive-url = https://web.archive.org/web/20201030103307/http://uczycsiezhistorii.pl/projekt/listy-do-henia-doswiadczenie-pustki-po-zagladzie-lublin/| archive-date = 30.10.2020}}</ref>. У ноч з 16 на 17 сакавіка 1942 г. немцы пачалі ліквідацыю Люблінскага гета. Хутчэй за ўсё да 20 красавіка 1942 г. усе жанчыны сям’і Жытамірскіх былі дэпартаваны ў {{нп5|Лагер смерці ў Бэлжцы|лагер смерці ў Бэлжцы|pl|Obóz zagłady w Bełżcu}} ў рамках {{нп5|Аперацыя «Рэйнхард»|аперацыі «Рэйнхард»|pl|Einsatz Reinhardt}}. Геня і яго бацька былі пераведзены ў гета ў Майдан Татарскі (адзін з раёнаў Любліна) <ref name="Rodzina"/>. Апошні ліст Шмуэля Жытамірскага, дзе ўзгадваецца пра Геня, быў дастаўлены ў штаб-кватэру [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] 8 студзеня 1943 г. (дата напісання ліста невядомая, напэўна, ён быў напісаны значна раней)<ref name="kalendarium">{{Cite web| url = http://tnn.pl/Henio_%C5%BBytomirski_-__kalendarium_%C5%BCycia,1443.html| title = Henio Żytomirski – kalendarium życia| access-date = 2015-01-24| year = 2006| publisher = Teatr NN| archive-url = https://www.webcitation.org/6WMNilrPB?url=http://www.teatrnn.pl/leksykon/node/154/rodzina_%C5%BCytomirskich_z_lublina| archive-date = 15 лютага 2015| url-status = live}}</ref>: {{цытата|аўтар=[Самуэль]|Дарагі Лявон! Я атрымаў прывітанне. Незвычайна крануты. Бацька памёр 10 лістапада 1941 г. Мы з Генюсям разам. Перадайце прывітанне Хане і ўсёй маёй сям’і<ref>{{Cite web| url = http://www.biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19654&from=&dirids=1&ver_id=53377&lp=41&QI=94EE21E70F4432816820EFE81F8F4337-13| title = Korespondencja Leona Żytomirskiego| access-date = 2015-01-24| year = 1942/1943| publisher = Biblioteka Multimedialna Teatrnn.pl| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYELvvn?url=http://www.biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=19654| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref>.}} Пасля ліквідацыі гета ў Майдане Татарскім, 9 лістапада 1942 г., зняволеныя былі перавезены ў канцлагер у Майданку. Хутчэй за ўсё, у той жа дзень Геня быў закатаваны ў газавай камеры разам з іншымі дзецьмі і састарэлымі, няздольнымі працаваць. Яго бацька быў накіраваны ў працоўны лагер у {{нп5|Вянява (Люблін)|Вяняве|pl|Wieniawa (Lublin)}}, дзе на месцы разбураных яўрэйскіх могілак будаваўся спартыўны стадыён<ref name="Rodzina"/>. У сваім апошнім лісце да сваякоў, адпраўленым 19 сакавіка 1943 г., Шмуэль Жытамірскі пісаў толькі пра сябе, а гэта значыць, што ў той час іншых членаў сям’і ўжо не было ў жывых <ref name="życiorys"/>. Падрабязнасці смерці Шмуэля невядомыя. Хутчэй за ўсё ён быў застрэлены падчас {{нп5|Эрнтэфест|акцыі Эрнтэфест|pl|Aktion Erntefest}}<ref name="Rodzina"/>. == Ушанаванне памяці == На аснове рэканструкцыі гісторыі жыцця Гені Люблінскі цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN» рэалізаваў шэраг праектаў, прысвечаных захаванню памяці аб яўрэйскай абшчыне Любліна. У рамках праекта «Лісты ў гета» з 2001 года моладзь з Любліна рассылала лісты на выпадкова выбраныя адрасы дамоў, якія існавалі ў Люблінскім гета (большасць з іх былі знішчаны ў 1942 годзе нацыстамі)<ref>{{Cite web | url = https://radio.lublin.pl/2019/01/27-01-2019-reportaz-mariusza-kaminskiego-listy-do-getta/| title = Listy do getta | access-date = 2020-10-30 | last = Kamińsky | first = Mariusz | date = 13.03.2004| publisher = Radio Lublin| archive-url = https://web.archive.org/web/20201030105619/https://radio.lublin.pl/2019/01/27-01-2019-reportaz-mariusza-kaminskiego-listy-do-getta/| archive-date = 30.10.2020}}</ref>. Потым лісты былі накіраваны адпраўшчыкам з анатацыямі «такога адраса няма» альбо «невядомы адрасат»<ref name="Tomasz Pietrasiewicz 2008 120">{{Cite book | title = Kręgi pamięci| author = Tomasz Pietrasiewicz|publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2008| pages = 120| isbn = 978-83-61064-18-3}}</ref>. У 2002 годзе сярод атрымальнікаў гэтых лістоў упершыню з’явіўся Геня Жытамірскі<ref name="Tomasz Pietrasiewicz 2008 120"/>. З 2005 года дадзены праект ужо пад назвай «Лісты да Гені» сканцэнтраваўся на гісторыі жыцця хлопчыка і праводзіцца ў рамках святкавання Дня Памяці ахвяр Халакосту<ref>{{Cite web| url = http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/189425.html| title = «Listy do Henia» – Dzień Pamięci o Holokauście i przeciwdziałaniu zbrodniom przeciw ludzkości| access-date = 2015-01-24| last = Krzykała| first = Monika| date = 13.04.2006| publisher = Portal organizacji pozarządowych| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYdQciB?url=http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/189425.html| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = dead}}</ref>. {{цытата|Немагчыма ўзгадаць 40 000 твараў люблінскіх ахвяр Халакосту. Памятайце хаця б адзін<ref name="Henio, Chaim"/>}} Пачынаючы з 2005 года, 19 красавіка, на прыступках банка Pekao па адрасе Krakowskie Przedmieście, 64 (да вайны тут знаходзілася сядзіба банка Народнай Гаспадаркі) была ўстаноўлена рэпрадукцыя апошняй фатаграфіі Гені — гэта тое самае месца, дзе хлопчык быў сфатаграфаваны ў 1939 годзе за два месяцы да пачатку вайны. Таксама была ўсталявана спецыяльная [[паштовая скрыня]], у якую ўсе госці — навучэнцы люблінскіх школ і іншыя выпадковыя жадаючыя маглі ўкінуць ліст адрасаваны хлопчыку<ref>{{Cite web| last = Wilkowski| first = Marcin| title = Powrót Henia Żytomirskiego| url = http://wilkowski.org/wp-content/uploads/downloads/2012/03/powrot_henia_zytomirskiego_wilkowski.pdf| journal = Kultura Współczesna| edition = №1| pages = 202-211| year = 2010| miesiąc = place =| access-date = 2015-02-08| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYTBq3X?url=http://wilkowski.org/wp-content/uploads/downloads/2012/03/powrot_henia_zytomirskiego_wilkowski.pdf| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = dead}}</ref>. У межах мерапыемства праводзяцца семінары для студэнтаў, накіраваныя на азнаямленне ўдзельнікаў з тэмай Халакосту праз прызму лёсу аднаго дзіцяці<ref>{{Cite web| last = Miłkowska| first = Małgorzata| title = Listy do Henia| url = http://cpe.poznan.pl/wp-content/themes/cpe/files/CPE_poradnik_metodyczny.pdf| journal = Poradnik metodyczny. Edukacja kulturowa| pages = 34-51| year = 2014| place = Poznań| access-date = 2020-10-30| archive-date = 5 лістапада 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201105172421/http://cpe.poznan.pl/wp-content/themes/cpe/files/CPE_poradnik_metodyczny.pdf| url-status = dead}}</ref>. У 2003 г. у рамках праграмы ЕС «Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры ў гістарычнай памяці» Цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN» у супрацоўніцтве з {{нп5|Дзяржаўным музей на Майданку|Дзяржаўным музеем на Майданку|pl|Państwowe Muzeum na Majdanku}} падрыхтаваў выстаўку «Азбука — дзеці ў лагеры Майданак». Выстаўка знаходзіцца ў лагернай [[Казарма|казарме]] № 53 і прысвечана чацвярым дзецям, якія былі зняволенымі лагера: яўрэям Гені Жытамірскаму і Галіне Грынштэйн, польцы Яніне Бучэк і беларусу Пятру Кірышчэнка<ref>{{Cite web| last = Ziębińska-Witek| first = Anna| title = Reprezentacje «Wiedzy trudnej». Elementarz Tomasza Pietrasiewicza| url = https://docplayer.pl/7025523-Z-warsztatu-pracy-historyka-reprezentacje-wiedzy-trudnej-elementarz-tomasza-pietrasiewicza.html| journal = Historyka| edition = T. XL| pages = 59-71| year = 2010| place = Poznań| access-date = 2020-10-30| archive-date = 2 лістапада 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201102140813/https://docplayer.pl/7025523-Z-warsztatu-pracy-historyka-reprezentacje-wiedzy-trudnej-elementarz-tomasza-pietrasiewicza.html| url-status = dead}}</ref>. Прастора казармы сімвалічна падзелена на дзве часткі — «свет школы і азбукі» і «свет лагера». На выставе паказаны лёс дзяцей у канцлагеры, якіх гвалтоўна выкінулі з простага і наіўнага свету буквара і кінулі ў свет лагера<ref>{{Cite web | url = http://tnn.lublin.pl/elementarz/prasa/18.html| title =«Żyła sobie raz Elżunia»| access-date = 2015-01-24 | last = Grudzińska| first = Marta| year = 2003| publisher = Niecodziennik Biblioteczny| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304043145/http://tnn.lublin.pl/elementarz/prasa/18.html| archive-date = 04.03.2016}}</ref>. Выстаўка на дадзены момант зачынена для наведвальнікаў<ref>{{Cite web| url = http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=148| title = Elementarz – Dzieci w obozie na Majdanku| access-date = 2015-02-21| publisher = Państwowe Muzeum na Majdanku| archive-url = https://www.webcitation.org/6WVCutlmk?url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=148| archive-date = 21 лютага 2015| url-status = dead}}</ref>. Створаны два вэб-фотаальбомы: адзін прысвечаны выключна хлопчыку, другі — яго сям’і. Нягледзячы на параўнальна невялікую колькасць матэрыялаў, альбомы маюць значную гістарычную каштоўнасць і адкрываюць вобразы жыцця яўрэяў у Любліне да вайны. Фотаздымкі прадстаўляюць цёплыя і сардэчныя адносіны ў сям’і Жытамірскіх і паказваюць сувязь паміж пакаленнямі (прагулка дзеда Фраіма з унукамі, развітанне з Лявонам у Палестыне, сямейныя сустрэчы і г.д.)<ref name="The Absent Jewish Child">{{Cite web | last = Stańczyk| first =Ewa|title = The Absent Jewish Child: Photography and Holocaust Representation in Poland| url = https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14725886.2014.951536#.VLFvIHvpzTA| journal = Journal of Modern Jewish Studies| edition =Volume 13, Issue 3| pages = 360-380| year = 2014| place = Poznań| language = en| access-date = 2015-02-08 }}</ref>. Гэтыя інтэрнэт-альбомы суправаджаюцца папяровай брашурай «Геня. Гісторыя аднаго жыцця»<ref>{{Cite web| author = Tomasz Pietrasiewicz| title = Henio. Historia jednego życia| url = http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19463&from=publication| publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2005| pages = 24}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па словах Эвы Станчык, кніга нагадвае яўрэйскія {{нп5|Кніга памяці|Кнігі памяці|fr|Memorbuch}}», дзе запісваліся імёны памерлых, але ў адрозненне ад іх яна створаная не яўрэямі <ref name="The Absent Jewish Child"/>. 18 жніўня 2009 г. створаны профіль Гені ў сетцы [[Facebook]]. Мадэратарам выступіў Пётр Брожэк, супрацоўнік «Брама Гродска», які апублікаваў фатаграфіі і паведамленні на польскай мове ад імя хлопчыка. Калі замежнікі пачалі далучацца да інтэрнэт-сяброў Гені, яны самі пераклалі паведамленні хлопчыка на іншыя мовы. У Цэнтры сабрана шмат інфармацыі пра Геню (у тым ліку фотаздымкі і лісты, дасланыя сваякамі з сям’і Жытамірскіх). На падставе гэтых матэрыялаў былі прапанаваныя тэксты, якія маглі б з’явіцца ў якасці аўтарскіх запісаў дзіцяці. Геня «апублікаваў» досыць простыя тэксты пра паўсядзённае жыццё, напрыклад: {{цытата|Мне сем гадоў. У мяне ёсць мама і тата. У мяне ёсць маё любімае месца. Не ва ўсіх ёсць мама і тата, але ў кожнага ёсць сваё любімае месца. Сёння я вырашыў, што ніколі не з'еду з Любліна. Я застануся тут назаўсёды. У маім улюбёным месцы. З мамай і татам. У Любліне.}} Гэты праект выклікаў гучную дыскусію аб этычным аспекце стварэння вэб-сайта ад імя забітага дзіцяці. Адам Капцоўскі, гісторык з Любліна, быў асабліва супраць гэтай формы ўшанавання памяці ахвяр Халакосту. Аднак стрыечная сястра Гені Нэтта Авідар напісала ў пасце ў сваім профілі: {{цытата|Мы спрабуем узнавіць яго жыццё ў гета са сведчанняў тых, хто выжыў, з дакументаў, з гісторыі Любліна падчас нацысцкай акупацыі. На падставе ўсіх крыніц мы спрабуем здагадацца, якім магло б быць яго сведчанне. Геня — гэта прадстаўнік, сімвал, вобраз. Яго фігура ўяўляе знішчэнне гістарычнай яўрэйскай супольнасці Любліна.}} Як лічыць выданне [[Deutsche Welle]], профіль Гені — прыклад таго, як сайты сацыяльных сетак могуць быць паспяхова выкарыстаны ў адукацыйных мэтах <ref>{{Cite web| url = http://www.dw.de/young-holocaust-victim-has-over-1700-friends-on-facebook/a-4908523| title = Young Holocaust victim has over 1,700 friends on Facebook| access-date = 2020-10-30| last = Vierecke| first= Linda| date = 19 listopada 2009| publisher = [[Deutsche Welle]]| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtZHQ2MK?url=http://www.dw.de/young-holocaust-victim-has-over-1700-friends-on-facebook/a-4908523| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web| url = http://mashable.com/2010/02/04/facebook-profile-holocaust-victim/| title = Facebook Profile For Holocaust Victim Brings History to Life| access-date = 2020-10-30| last = Ehrlich| first= Brenna| date = 24 lutego 2010| publisher = Mashable| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtZKYGRO?url=http://mashable.com/2010/02/04/facebook-profile-holocaust-victim/| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref>. Геня сабраў максімальную колькасць сяброў для індывідуальнага профілю. У ліпені 2010 года профіль быў закрыты з-за правіла, якое забараняе ствараць запісы Facebook ад імя трэціх асоб<ref>{{Cite book | title = Animacja sieci w programie Ośrodka «Brama Grodzka – Teatr NN»| author = Tomasz Pietrasiewicz| publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2010| pages = 35| isbn =978-83-61064-18-3}}</ref>. У 2012 годзе, праз 70 гадоў пасля ліквідацыі Люблінскага гета, гісторыя Гені Жытамірскага была прадстаўлена ў выглядзе чорна-белага [[комікс]]а «Прагулка». Гэты асаблівы фармат быў абраны дзеля таго, каб дасягнуць мэтавай аўдыторыі — дзяцей і моладзі. У коміксе Геня шпацыруе з бацькам па Любліне. Шмуэль хоча пайсці да краўца, каб забраць школьную форму хлопчыка, але Геня аддае перавагу марожанаму. Па дарозе яны сустракаюцца з сябрамі, з якімі размаўляюць пра будучы выезд у Палесціну. У гэтай гісторыі няма гаворкі пра надыходзячую трагедыю. Толькі ў канцы кнігі з’яўляецца апошні фотаздымак хлопчыка з наступным каментарыем<ref>{{Cite web | last = Szlachetka | first=Małgorzata |title = Przypominać o Zagładzie. Spacer z Heniem po Lublinie| url = http://lublin.wyborcza.pl/lublin/1,48724,11338237.html| journal = Gazeta Wyborcza| date = 14 marca 2012| access-date = 2015-01-24 }}</ref>: {{цытата|Месца, паказанае на фотаздымку на папярэдняй старонцы, знаходзіцца ў самым цэнтры Любліна. Яно нічым асаблівым не вылучаецца і не прыцягвае да сябе ніякай увагі. У ліпені 1939 года тут некалькі хвілін стаяў маленькі яўрэйскі хлопчык, Геня Жытамірскі. Бацька сфатаграфаваў яго. Здымак захаваўся. Геня быў забіты падчас акупацыі <ref>{{Cite book| title = Spacer|last = Pałka| first = Maciej | last2 = Konwerski| first2 = Karol | publisher = Dom Słów| place = Lublin| year = 2012| pages = 13| isbn =978-83-61064-32-9}}</ref>.}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=-JRUwm1fTF4 Listy do Henia // Homo Faber. — 22.04.2008.]{{ref-pl}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памерлі ў канцэнтрацыйных лагерах]] [[Катэгорыя:Вязні польскіх гета]] 26sd4y1rrx11dwbtq54fr18lq6n62t8 0 663865 5176705 4783400 2026-08-06T17:55:23Z Bk1949 50943 5176705 wikitext text/x-wiki '''Усціновіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алена Мікалаеўна Усціновіч]] (нар. 1920) — Заслужаны ўрач БССР (1970). Ганаровы грамадзянін г. [[Мар’іна Горка]]. * [[Ганна Канстанцінаўна Усціновіч]] (нар. 1935) — беларускі філолаг, спецыяліст у галіне мовазнаўства. * [[Ксенія Аляксандраўна Усціновіч]] (нар. 2001) — [[беларусь|беларуская]] [[скачкі ў ваду|скакуха ў ваду]]. [[Кандыдат у майстры спорту Беларусі]]. {{спіс цёзак2|Беларускія}} ly0p62rsytphrh827mt96ycm8vc1wyj 0 664181 5176725 4762732 2026-08-06T18:36:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176725 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Рудчык''' ([[8 сакавіка]] [[1934]], [[Вулька Нурэцкая]] — [[6 студзеня]] [[1989]], [[Беласток]]) — [[журналіст]] газеты [[Ніва (газета)|«Ніва»]]. == Біяграфія == Віктар Рудчык нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў Вульцы Нурэцкай на [[Усходняя Беласточчына|Беласточчыне]]. Вучыўся ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]], дзе закончыў аддзяленне польскай [[Філалогія|філалогіі]]. У [[1960]] годзе прыйшоў у [[Ніва (газета)|«Ніву»]], адначасова супрацоўнічаў з іншымі выданнямі. Быў вядучым беларускіх радыёперадач на беластоцкім радыё. Займаўся літаратурнай творчасцю. Спадчыну Рудчыка складаюць некалькі дзясяткаў апавяданняў і неапублікаваныя дагэтуль аповесці<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21539-1.pdf |title=Віктар Рудчык. Ілюстратар беларускага жыцця |access-date=30 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213002046/http://pdf.kamunikat.org/21539-1.pdf |archivedate=13 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Аўтар цыкла матэрыялаў «Партызанскімі сцежкамі», гістарычных нарысаў «Буг у агні», фельетонаў «Гутаркі дзядзькі Максіма» ды з вясковага жыцця. Быў членам Галоўнага праўлення [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|Беларускага грамадска-культурнага таварыства]], сакратаром пярвічнай арганізацыі Польскай аб’яднанай працоўнай партыі пры [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|БГКТ]] і [[Ніва (газета)|«Ніве»]]. За шматгадовую журналісцкую дзейнасць быў узнагароджаны Залатым і Срэбным [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыжамі заслугі]], срэбнай адзнакай «Заслужаны для Беласточчыны». Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Беласток)|праваслаўных могілках парафіі Усіх Святых у Беластоку]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/?pubid=55613&fbclid=IwAR0wB9wkBo3Uj2n_vtv2pMKxseB2ft64yo8DJ32PmRmDtpM9oV3sJXpWoaA «Ніва», Віктар Рудчык (1934—1989)]{{Недаступная спасылка}} * [http://cerkiew.wygoda.systkom.pl/mapa.html?gv=426&cm=CMWYG&fbclid=IwAR2OE-SdeBw4EKm-1xpRubiiTX1QJo5LNIOJutRmXDWi8rFEjYOzvS6V1N4 Cmentarz w Białymstoku. Wiktor Rudczyk] {{DEFAULTSORT:Віктар Рудчык}} [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Беластоку]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Праваслаўных могілках Беластока]] tuyxkn2xaneu6u0ytma8u8vroq6oefg 0 673557 5176834 4581124 2026-08-07T03:09:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176834 wikitext text/x-wiki {{вучоны }} '''Ганна Сафія Шарлота Альстром''' ({{Lang-sv|Anna Sofia Charlotta Ahlström}}, [[19 ліпеня]] [[1863]] — [[12 кастрычніка]] [[1943]]) — [[Швецыя|шведская]] выкладчыца, дырэктар школы. == Біяграфія == Ганна Альстром нарадзілася ў [[Стакгольм]]е ў 1863 годзе, была другім дзіцём Юнаса Альстрома, будаўнічага падрадчыка і дыпламаванага архітэктара. Ганна атрымала добрую пачатковую адукацыю: скончыла дзевяцігадовую школу ў Стакгольме, а затым працягнула навучанне ў школе для дзяўчат ''[[:sv:Wallinska skolan|Wallinska skolan]]'', найстарэйшай у Швецыі, якую скончыла ў 1885 годзе. Затым яна паступіла ў [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскі універсітэт]] і ў 1891 годзе атрымала дыплом бакалаўра. Пасля гэтага Ганна падарожнічала па [[Італія|Італіі]] і [[Францыя|Францыі]], некаторы час жыла ў [[Парыж]]ы. Вывучала замежныя мовы ў Парыжы, [[Лондан]]е і [[Берлін]]е. У 1899 годзе Ганна абараніла дысертацыю ва Уппсальскім універсітэце, тым самым стаўшы адной з першых шведак, якая атрымала ступень доктара філасофіі, і першай шведкай-доктарам філасофіі па [[Раманскія мовы|раманскім мовам]]. Яе дысертацыя ''Sur la langue de Flaubert'' была прысвечана [[Гюстаў Флабер|Гюставу Флоберу]]. Перад абаронай дысертацыі Ганна выкладала ў некалькіх школах Стакгольма. Ёй не дазволілі падаць заяву на пасаду дацэнта; у канцы XIX стагоддзя ў Швецыі была даволі моцная дыскрымінацыя жанчын у сістэме акадэмічнага адукацыі, ім практычна быў закрыты доступ да высокіх пасадаў ва ўніверсітэтах. Тады Ганна звярнулася да сферы пачатковай адукацыі. Яна на працягу года праходзіла падрыхтоўку настаўнікаў у ''[[:sv:Norra Latin|Norra Latin]]'' ў Стакгольме, але і пасля гэтага ёй адмовілі на пасаду старэйшай настаўніцы. Ганна ў ліку 93 жанчын-навукоўцаў падпісала зварот з рашучай крытыкай дыскрымінацыі жанчын, але стала зразумела, што барацьба за роўныя правы зойме гады. Тады Ганна вырашыла адкрыць уласную школу. Але ёй адмовілі у выдачы крэдыта не толькі банкі, але і ўласная сям’я. Асабіста звярнуўшыся да аднаго з фінансістаў, Ганна здолела атрымаць у яго сродкі, на іх яна адкрыла пачатковую школу для дзяўчынак (''Nya Elementarskolan för flickor''), стаўшы яе дырэктарам. Ёй тады было 39 гадоў. Ганна ўмела распараджалася і фінансамі, і школай, і за першыя пяць гадоў школа Альстром, як яе называлі, набыла добрую рэпутацыю. Ганна выклікала ўражанне добрай і разумнай жанчыны з пачуццём гумару. Сама яна ў школе выкладала [[Лацінская мова|латынь]] і [[Французская мова|французскую мову]]. У 1922 годзе школа Альстром размяшчалася ў больш прасторных памяшканнях, ўключала ў сябе 3 падрыхтоўчых класа для хлопчыкаў і дзяўчынак, 8 школьных класаў для дзяўчынак і 4 гімназіі, усяго ў ёй было 410 вучняў. Школа мела права выдаваць выпускны дыплом. Ганна Альстром замужам не была. Спадарожніцай яе жыцця стала Элен Терсерус, якая была прынята ў школу ў 1907 годзе Яны разам сышлі на пенсію ў 1930 годзе, разам стварылі «Фонд Ганны Альстром і Элен Терсерус», які прадастаўляе стыпендыі жанчынам-даследчыкам за вышэйшую адукацыю на факультэце гуманітарных і сацыяльных навук [[Стакгольмскі ўніверсітэт|Стакгольмскага ўніверсітэта]] ў выглядзе двухгадовых даследчых грантаў і грантаў адзінокім незамужнім жанчынам. Ганна і Элен памерлі ў 1943 годзе. Да 1973 года школа Альстром заставалася прыватнай, у 1983 годзе яна была перададзена Стакгольмскаму ўніверсітэту. {{Зноскі}} == Спасылкі == * https://archive.today/20120525172910/http://lindstrom.web.surftown.se/sidor/ahlstrom.htm * http://www.ahlstromska.se/historik.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140406094627/http://www.ahlstromska.se/historik.htm |date=6 красавіка 2014 }} * https://skbl.se/en/article/AnnaAhlstrom {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Педагогі Швецыі]] {{DEFAULTSORT:Альстром Ганна}} 0amhwyidnhap0ye3keu5h39yamgq8nc 0 689258 5176561 4961700 2026-08-06T13:23:27Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5176561 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |назва = Немеж |статус = вёска |арыгінальная назва = Nemėžis |павет = Віленскі |раён = Віленскі |сянюнія = Немежская |выява = Nemezis Manor.jpg |подпіс = Неакласічны палац Тышкевічаў у Немежы |першае згадванне = 1496 |ранейшыя імёны = Мемеж }} '''Немеж'''<ref>{{Артыкул|спасылка=http://library.basnet.by/handle/csl/1118|аўтар=Алена Пятроўна Дзенісенка|загаловак=Гістарычна-краязнаўчыя працы У. Сыракомлі ў фондах аддзела рэдкіх кніг і рукапісаў ЦНБ НАН Беларусі|год=2022|мова=|выданне=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/stankievic-bielaruska-rasijski-vialikalitouska-rasijski-slounik-r/1206/?hl=%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B6|title=Ст. 1206 — Беларуска-расійскі (вялікалітоўска-расійскі) слоўнік (1989). Я. Станкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2025-03-14}}</ref>, раней '''Мемеж'''{{Sfn|SgKP|1886|s=89}} або '''Мямеж'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 277.</ref>, часам '''Нямежыс''' ({{lang-lt|Nemėžis}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Літва|Літвы]]. Месціцца на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === У XIV стагоддзі належаў непасрэдна [[Вялікія князі літоўскія|вялікімі князям літоўскім]]. Летам у замку, які быў яшчэ ў XVI ст., часта жыў вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] са сваім дваром. Захаваўся ліст на нямецкай мове ад вялікай княгіні [[Юліянія Іванаўна Гальшанская|Юльяны]], датаваны 8 ліпеня 1426 года, якім яна дзякавала ордэнскаму магістру за дасланага лекара<ref>Baliński, Michał, 1794—1864. ''Starożytna Polska: pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym''. Opisana przez Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego. T. III. Warszawa, 1850. S. 213.</ref>. У гэтым замку спыніўся і пасланы тым жа магістрам карлік Генэ, які мусіў забаўляць князя Вітаўта, але быў ордэнскім шпіёнам пры вялікалітоўскім двары. Назва [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Мемеж''<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0/gokrAQAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B6&dq=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B6&printsec=frontcover|загаловак=Литовская метрика|год=1993|выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla|старонак=496|isbn=978-9986-34-052-2}}</ref>, сустракаліся таксама ''Мемежа'', у дакументах крыжацкага ордэна ''Memitz{{Sfn|SgKP|1886|s=89}}''. Пад Немежам, па дарозе ў Вільню [[Аляксандр Ягелончык]], вялікі князь літоўскі, у лютым 1496 года сустрэў сваю нявесту [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]], дачку вялікага князя маскоўскага [[Іван III Васільевіч|Івана III]]''{{Sfn|SgKP|1886|s=89}}''. Гэтую сустрэчу апісаў [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў «Вандроўках па Літве ў промнях Вільні»: <blockquote>Калі падышоў Аляксандр з усім дваром і радцамі, княгіня выйшла з воза на мартагон і чырвонае сукно, паціснула руку будучаму мужу і, абмяняўшыся некалькімі ветлівымі словамі, жаніх і нявеста ішлі ў горад; яна ехала ў санях, ён суправаджаў яе на кані<ref>Syrokomla, Władysław. ''Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna. T.2''. Wilno: 1860. S. 18.</ref>.</blockquote> Да пачатку XVI стагоддзя замак быў занядбаны і ператварыўся ў руіны, яго дакладнае месцазнаходжанне невядомае. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года ў [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Ураднікам немежскім быў пісьменнік і тэолаг [[Андрэй Волан]] (у архіве Віленскага ўніверсітэта захоўваецца яго распараджэнне свайму намесніку ў Немежы 1576 года). Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Масквою 1654—1667 гадоў]] са жніўня 1656 года ў Немежы распачаліся перамовы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і Масковіі пры прадстаўніцтве габсбургскага пасольства. Перамір’е нарэшце было заключана 3 кастрычніка (таксама называецца віленскім трактатам). Бакі дамовіліся аб абранні на сойме [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] польскім каралём, але каранавацца ён павінен быў толькі пасля смерці [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. Войскі Рэчы Паспалітай і Масковіі павінны былі супрацоўнічаць у вайне са Швецыяй і Брандэнбургам. Пры гэтым бакі абавязаліся не заключаць сепаратысцкі мір са Швецыяй<ref>Opaliński, Edward. [https://rcin.org.pl/ihpan/dlibra/publication/86993/edition/68445/content Kryzys, rozpad i odrodzenie I Rzeczypospolitej w okresie II wojny północnej (1655—1660)] // ''Kwartalnik Historyczny'' R.125 nr 2 (2018).</ref>. Немеж перастаў быць велікакняжацкай уласнасцю і перайшоў ва ўласнасць Віленскай эканоміі. Правілі паслядоўна віленскія ваяводы — [[Радзівілы]], [[Сапегі]], [[Хадкевічы]] і [[Агінскія]]. У 1794 годзе кашталян полацкі [[Роберт Бжастоўскі]] набыў Немеж у [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], каб неўзабаве перапрадаць яго [[Фердынанд Плятэр|Фердынанду Плятэру]]. У час [[Паўстанне 1794 года|паўстання]] пад кіраўніцтвам [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] ў Немежы засяродзіўся атрад паўстанцаў пад камандаваннем [[Якуб Ясінскі|Якуба Ясінскага]] і 23 красавіка 1794 года, злучыўшыся з іншымі атрадамі, атакаваў царскія войскі ў Вільні. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Немеж апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. Немеж быў улюбёным месцам сустрэч віленскай універсітэцкай моладзі — [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] і [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] ([[Адам Міцкевіч]], [[Тамаш Зан (паэт)|Томаш Зан]], [[Ануфрый Петрашкевіч]])<ref>{{Cite web |url=https://www.vrsa.lt/pl/administracja-samorzadu/gminy/628/niemie-37 |title=Архіўная копія |access-date=24 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230224115308/https://www.vrsa.lt/pl/administracja-samorzadu/gminy/628/niemie-37 |archivedate=24 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1823—1832 гадах у Немежы жыў і працаваў дырэктар астранамічнай абсерваторыі імператарскага Віленскага ўніверсітэта прафесар [[Пётр Славінскі]] (1795—1881). У яго часта гасцявалі астраном і матэматык [[Ян Снядэцкі]], батанік [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], архітэктар [[Караль Падчашынскі]] і іншыя калегі. Плятэр, у сваю чаргу, у 1830 годзе прадаў маёмасць [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкту Эмануэлю Тышкевічу]]. Граф Тышкевіч, хоць і жыў пераважна ў [[Раўдондварыс|Чырвоным Двары]] каля [[Коўна|Коўні]], пабудаваў класіцыстычны палац у Немежы. Пасля Бенедыкта Эмануэля Тышкевіча Немеж атрымаў у спадчыну яго ўнук граф [[Бенедыкт Генрык Тышкевіч]] (1852—1935). Ён таксама, як і яго дзед, не гаспадарыў у Немежы, а здаваў у арэнду гэты маёнтак, які ў першыя гады XX стагоддзя — разам з хутарамі [[Барэйкаўшчына (Літва)|Барэйкаўшчына]], Чорнае, Даліны, [[Рудаміна (Віленскі раён)|Рудаміна]] і Швейцары — меў каля 10 тысяч гектараў. Вядома, што адным з тагачасных арандатараў быў Аляксандр Анджэй Багеньскі, які разам з сям’ёй жыў у Немежскім палацы. Пасля 1861 года ў Рудамінаўскай воласці Віленскага павета. У канцы XIX стагоддзя былі аднайменныя [[фальварак]], вёска і шляхецкая [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]].''{{Sfn|SgKP|1886|s=89}}'' За часамі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1915 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Немеж на старых выявах"> Выява:Niemiež, Tatarski. Немеж, Татарскі (A. Sonin, 1909).jpg|Праект татарскай мячэці аўтарства А. Соніна, {{nobr|1909 г.}} Выява:Niemiež. Немеж (1916).jpg|{{nobr|1916 г.}} Выява:Niemiež, Tatarski. Немеж, Татарскі (J. Bułhak, 1934).jpg|Татарская мячэць, фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]] {{nobr|1934 г.}} Выява:Niemiež, Tyškievič. Немеж, Тышкевіч (1901-39).jpg|Сядзіба </gallery></center> === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 18.</ref>. У пачатку 1919 года Немеж заняты [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка заняты польскімі войскамі. У 1920 годзе Немеж апынуўся ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Пасля 1914 года арандатарам маёнтка стаў [[Міхал Бохвіц]]<ref>{{Cite web|url=http://tygodnik.lt/201601/bliska2.html|title=Tygodnik Wileńszczyzny|website=tygodnik.lt|access-date=2025-03-14}}</ref>, інжынер-чыгуначнік, які пазней — у 1920 годзе — стаў законным уладальнікам маёмасці ў Немежы, ужо моцна паменшанай сельскагаспадарчай рэформай. Ён быў фактычна першым гаспадаром, які пастаянна жыў у палацы. Вядома, што на той час самымі каштоўнымі творамі мастацтва ў палацы, акрамя Маці Божай, былі карціны італьянскага жывапісца [[Сальватора Роза]]: «''Хрыстос у размове з фарысеямі''» і «''Экспедыцыя Калумба''». І жырандоля з венецыянскага шкла, якую Міхал Бохвіц абавязаўся перад [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыктам Тышкевічам]] перадаць касцёлу ў Рудаміне як дар сям’і Тышкевічаў (жырандоля была канфіскаваная немцамі падчас Першай сусветнай вайны ў рамках рэквізіцыі каляровых металаў). Мэбля палаца з чырвонага дрэва і іншыя каштоўныя прадметы былі нацыяналізаваныя савецкай уладай у верасні 1939 года і вывезеныя з Немежа. У другой палове верасня 1939 года Немеж [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняты]] Чырвонай Арміяй, 10 кастрычніка 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|паводле дагавора з СССР]] тэрыторыя Віленскай вобласці перададзена Літве. З 1940 года ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Міхал Бохвіц перажыў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], а пасля яе заканчэння эміграваў у Польшчу. Аднак яго ўласнасць стала [[калгас]]най, а палац перайшоў пад радыёкропку Міністэрства шляхоў зносін Савецкай Літвы. Палацавы парк плошчай 10 гектараў быў знішчаны, калі праз яго сярэдзіну правялі дарогу, якая злучала Вільню і Мінск. Гаспадарчыя пабудовы, якімі карыстаўся калгас, паступова разбураліся, а пасля ліквідацыі калгаса хутка ператварыліся ў руіны. Цяпер палац закінуты, дзверы і вокны забіты дошкамі. З 1990 года Немеж у складзе адноўленай незалежнай Літвы. Цяпер тут ёсць паштовае аддзяленне, гімназія імя [[Рафал Каліноўскі|Рафала Каліноўскага]], касцёл (пабудаваны ў 2011), бібліятэка, дзіцячы сад. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Немеж на старых выявах"> Выява:Niemiež, Tyškievič. Немеж, Тышкевіч (J. Bułhak, 1934).jpg|Сядзіба, фота Яна Булгака, {{nobr|1934 г.}} Выява:Niemiež, Tyškievič. Немеж, Тышкевіч (1901-39) (2).jpg|Сядзіба, {{nobr|1930-я гг.}} Выява:Niemiež, Tyškievič. Немеж, Тышкевіч (1901-39) (3).jpg|Люстэрка ў сядзібе Выява:Niemiež, Tyškievič. Немеж, Тышкевіч (1919-39) (3).jpg|Сядзіба </gallery></center> == Татары ў Немежы == [[Файл:Tatar Chapel in Nemezis.jpg|thumb|200px|Драўляная татарская мячэць]] Немеж стаў адным з цэнтрам рассялення [[Беларускія татары|літоўскіх татар]]. Паводле паданняў пераселеныя яны былі ў гэтыя мясціны яшчэ Вітаўтам. Пачаткі іх побыту незадакументаваныя, паколькі прывілеі і іншыя дакументы былі знішчаныя падчас шведскіх і маскоўскіх акупацый падчас вайны 1654—1667 гадоў. Паводле Уладзіслава Сыракомлі, самыя старажытныя дакументы, датычныя мясцовых татар, паходзяць з часоў Уладзіслава IV. Амаль усе мясцовыя каланісты служылі ў татарскіх харугвах. == Славутасці == * '''Палац Тышкевічаў'''. Будаўніцтва пачалося ў 1830 годзе і працягвалася 10 гадоў. Будынак палаца стаяў на высокіх, жылых падвалах, і хоць быў аднапавярховы, але рабіў уражанне двухпавярховага, бо першы паверх, як і сутарэнні, быў таксама высокі. Двухпавярховай была толькі трохвосевая цэнтральная частка. Яму папярэднічаў порцік з чатырма тасканскімі калонамі на квадратных асновах, якія падтрымлівалі плоскі [[антаблемент]], увянчаны трохвугольным [[франтон]]ам, апраўленым [[Карніз|карнізамі]] прабітым пасярэдзіне паўцыркульным акном. Калоны размяшчаліся на высокай шырокай тэрасе, да якой вялі шырокія некалькі прыступак лесвіцы, акружаныя каменнымі сценамі з чыгуннымі [[Балюстрада|балюстрадамі]]. Цэнтральная частка садовага фасада была аформлена трохвосевым, не вельмі вылучаным [[рызаліт]]ам, [[Франкіроўка|фланкіраваным]] [[пілястра]]мі і закрытым франтонам, ідэнтычным франтону параднага фасада. З гэтага боку таксама размяшчалася высокая тэраса, заснаваная на паўцыркульных [[Аркада (архітэктура)|аркадах]] і акружаная драўлянай [[балясіна]]вай балюстрадай. Яе накрываў аднасхільны дах, які абапіраўся на чатыры тонкія слупы. Прамавугольныя вокны ва ўсіх фасадах мелі простыя сціплыя рамы, без [[Ліштва|ліштваў]]. Карнізы былі слаба вылучаныя, за выключэннем рыфленага карніза даху. [[Рустыка]] ўпрыгожвала толькі вуглы цокальнай часткі, каменныя сцены якой былі значна цямнейшыя за фасады, пакрытыя светлай [[тынкоўка]]й зверху. З [[порцік]]а праз драўляны [[тамбур]] і парадныя дзверы ўваходзілі ў залу, якая займала парадную частку цэнтральнай часткі палаца. Другую частку, значна большую, займала бальная зала, з якой можна было выйсці на садовую тэрасу. Абодва гэтыя пакоі былі ацяплены мармуровымі камінамі і ўпрыгожаны [[Рэльеф (скульптура)|ляпнымі]] [[Разетка (архітэктура)|разеткамі]] на столі. Бальную залу асвятляла вялізная бронзавая люстра з падвескамі з венецыянскага крышталя. Усю прастору першага паверха над гэтымі пакоямі займала капліца, у якой вісела карціна Маці Божай, намаляваная [[Францішак Смуглевіч|Францішкам Смуглевічам]]. Рэпрэзентатыўны характар мела толькі сталовая, размешчаная справа ад залы, астатнія памяшканні былі звычайнымі жылымі і гаспадарчымі, і да пачатку Першай сусветнай вайны яны не выкарыстоўваліся гаспадарамі палаца, якія жылі ў іншым месцы, акрамя арандатараў маёмасці<ref>Aftanazy Roman. ''Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej.'' Tom IV. 1993. S. 248—252.</ref>. * '''Мячэць'''. Першая мячэць была пабудавана ў 1684 годзе. Цяперашняя мячэць была пабудавана ў 1909 годзе на месцы папярэдняй. Пасля Другой сусветнай вайны яе перасталі выкарыстоўваць у рэлігійных мэтах. Пасля пажару ў 1963 годзе ўлады размясцілі ў будынку склад збожжа, а потым краязнаўчы музей. Рэлігійныя функцыі былі адноўлены ў 1978 годзе. Мячэць рэканструявалася ў 1993 і ў 2009 гадах. Прамавугольны ў плане драўляны будынак, пастаўлены на каменны падмурак. Невялікі тамбур спераду і невялікая прыбудова ззаду. [[Вальмавы дах]] з васьмігранным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]], завершаным цыбулепадобным [[купал]]ком з паўмесяцам. Вакол мячэці могілкі з некалькімі сотнямі надмагілляў. * На ўскраіне вёскі іншыя '''могілкі'''. Тут у брацкіх магілах пахавана 300 савецкіх вайскоўцаў, якія загінулі ў 1941—1943 гадах у лагеры ваеннапалонных у вёсцы [[Агароднікі]]. У 1964 годзе ў памяць пра іх узведзена масіўная мемарыяльная сцяна. == Насельніцтва == {{dem|kolon=7|till=2700|inc=500|incmin=250 |past=* pagal enciklopedijos išleidimo metus. Metai, kurių duomenys pateikti enciklopedijoje, nenurodyti. |1867|180|r1867=*<ref name="GSSRI">{{GSSRI|3|573|Нѣмежъ}}</ref> |1905|653|r1905=<ref>{{1905sur}}</ref> |1931|530|r1931=<ref>{{1931sur}}</ref> |1959|582|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1965|939|r1965=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|678||Nemėžis}}</ref> |1970|1192|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|1423|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1980|1230|r1980=<ref name="LTE">{{LTE|8|138||Nemėžis}}</ref> |1986|2092|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|194||Nemėžis}}</ref> |1989|2157|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|2601|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|2498|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|2241|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} == Вядомыя асобы == * [[Уладзіслаў Кандратовіч]] — літоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Бенедыкт Генрык Тышкевіч|Бенедыкт Тышкевіч]] (1852—1935) — беларускі фатограф. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{SgKP|VII|89|Niemież}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} 2jhcbd74gw4oyvill1mqskxebspybjm 0 702404 5176640 4985164 2026-08-06T14:45:25Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176640 wikitext text/x-wiki [[Файл:NATO PfP Members crop.svg|thumb|right|400 px|Карта краін-членаў ПДМ на 2009 год. {{legend|darkblue|Удзельнікі праграмы}}{{legend|#008000|Былыя ўдзельнікі праграмы, якія сталі членамі НАТА}}]] '''Партнёрства дзеля міру''' ({{lang-en|Partnership for Peace}} — '''PfP''') — праграма двухбаковага ваеннага супрацоўніцтва [[НАТА]] з краінамі, якія не з’яўляюцца членамі арганізацыі (перш за ўсё, з [[Усходняя Еўропа|усходнееўрапейскімі]] і [[постсавецкая прастора|постсавецкімі]]), распачатая ў [[1994]] годзе па ініцыятыве [[ЗША]]. Першапачаткова ахоплівала 34 дзяржавы, пасля частка ўдзельнікаў непасрэдна ўвайшла ў склад альянсу, а супрацоўніцтва з [[Расія|Расіяй]] і [[Беларусь|Беларуссю]] было прыпынена (адпаведна ў [[2014]] і [[2021]])<ref>{{Cite news|title=НАТО приостанавливает военное сотрудничество с Россией|url=https://ria.ru/20140401/1002131597.html?in=t|website=РИА Новости|date=2014-04-01}}</ref><ref>{{Cite news|title=НАТО свернула канал диалога и приостановило сотрудничество с Белоруссией|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12998515|website=ТАСС|date=2021-11-23}}</ref>. Мэта праграмы — спрыянне правядзенню ваенных рэформаў, стварэнне эфектыўных ваенных інстытутаў, забеспячэнне грамадзянскага кантролю над узброенымі сіламі, развіццё міратворчага і гуманітарнага патэнцыялу. Згодна з праграмай, у выпадку ўзнікнення прамой пагрозы іх тэрытарыяльнай цэласнасці, палітычнай незалежнасці ці бяспекі, яе ўдзельнікі могуць правесці кансультацыі з краінамі-членамі НАТА (так, згодна з інфармацыяй [[WikiLeaks]], гэтым правам паспрабавала скарыстацца [[Грузія]] падчас [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|узброенага канфлікту 2008 года]]<ref>{{Cite news|title=Еще раз про войну. Подборка материалов Wikileaks о российско-грузинском конфликте|url=https://lenta.ru/articles/2010/12/01/leaks/|website=lenta.ru|date=2010-12-01}}</ref>). == Сённяшнія партнёры == {{swatch-inline|#D5D5D5|Шэрым колерам}} у табліцы вылучаны краіны, з якімі НАТА прыпыніла ўсе віды грамадзянскага і ваеннага супрацоўніцтва. {| class="wikitable sortable" |- ! Краіна-удзельнік !! Хто падпісаў !! Дата |- | {{Аўстрыя}} [[Аўстрыя]] || Міністр замежных справаў [[Алаіз Мак]] ||10.02.1995 |- | {{Азербайджан}} [[Азербайджан]]|| Прэзідэнт [[Гейдар Аліеў]] || 04.05.1994 |- | {{Арменія}} [[Арменія]]|| Міністр замежных спраў [[Ваган Акаповіч Папазян|Ваган Папазян]] || 05.10.1994 |- |- bgcolor=#D5D5D5 | {{Беларусь}} [[Беларусь]] || Міністр замежных спраў [[Уладзімір Лявонавіч Сянько|Уладзімір Сянько]] || 11.01.1995 |- | {{Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] || Старшыня Прэзідыума [[Небайша Радманавіч]] || 14.12.2006 |- | {{Грузія}} [[Грузія]] || Міністр замежных спраў [[Аляксандр Давідовіч Чыкваідзэ|Аляксандр Чыкваідзэ]]|| 23.03.1994 |- | {{Ірландыя}} [[Ірландыя]]|| Міністр замежных спраў [[Дэвід Эндрус]] || 01.12.1999 |- | {{Казахстан}} [[Казахстан]] || Міністр замежных спраў [[Канат Бекмурзаевіч Саўдабаеў|Канат Саўдабаеў]] || 27.05.1994 |- | {{Кыргызстан}} [[Кыргызстан]]|| Прэзідэнт [[Аскар Акаеў]] || 01.06.1994 |- | {{Мальта}} [[Мальта]]|| Прэм’ер-міністр/Міністр замежных спраў [[Гвіда дэ Марка]] || 26.04.1995 |- | {{Малдова}} [[Малдова]] || Прэзідэнт [[Мірча Снегур]] || 16.03.1994 |- bgcolor=#D5D5D5 | {{Расія}} [[Расія]]<ref>{{Cite news|title=Федеральный закон от 7 июня 2007 г. N 99-ФЗ "О ратификации Соглашения между государствами - участниками Североатлантического договора и другими государствами, участвующими в программе "Партнерство ради мира", о статусе их Сил от 19 июня 1995 года и Дополнительного протокола к нему"|url=https://rg.ru/2007/06/16/partnesrstvo-doc.html|website=«Российская газета», Федеральный выпуск № 0(4390)|date=2007-06-16}}</ref> || Міністр замежных спраў [[Андрэй Уладзіміравіч Козыраў|Андрэй Козыраў]]|| 22.06.1994 |- | {{Сербія}} [[Сербія]] || Прэзідэнт [[Борыс Тадзіч]] || 14.12.2006 |- | {{Таджыкістан}} [[Таджыкістан]]|| Паўнамоцны прадстаўнік [[Шарыф Рахімаў]] || 20.02.2002 |- | {{Туркменістан}} [[Туркменістан]]|| Намеснік Старшыні Кабінета міністраў [[Барыс Аразовіч Шыхмурадаў|Барыс Шыхмурадаў]] || 10.05.1994 |- | {{Украіна}} [[Украіна]] || Міністр замежных спраў [[Анатоль Максімавіч Зленко|Анатоль Зленко]]|| 08.02.1994 |- | {{Узбекістан}} [[Узбекістан]]|| Міністр замежных спраў [[Саідмухтар Саідкасімаў]]|| 13.07.1994 |- | {{Фінляндыя}} [[Фінляндыя]] || Міністр замежных спраў [[Хэйкі Хаавісто]] || 09.05.1994 |- | {{Швейцарыя}} [[Швейцарыя]] || Міністр замежных спраў [[Флавіа Коці]] || 11.12.1996 |- | {{Швецыя}} [[Швецыя]] || Міністр замежных спраў [[Маргарэт аф Углас]]|| 09.05.1994 |- |} == Былыя ўдзельнікі праграмы == {| class="wikitable sortable" ! Краіна-удзельнік !! Хто падпісаў !! Дата далучэння да праграмы !! Дата ўступлення ў НАТА |- | {{Албанія}} [[Албанія]]|| Прэзідэнт [[Салі Берыша]] || 23.02.1994 || 01.04.2009 |- | {{Балгарыя}} [[Балгарыя]] || Прэзідэнт [[Жэлю Жэлеў]] || 14.02.1994 || 29.03.2004 |- | {{Венгрыя}} [[Венгрыя]]|| Міністр замежных спраў [[Геза Есенскі]] || 08.02.1994 || 12.03.1999 |- | {{Латвія}} [[Латвія]]|| Прэм’ер-міністр [[Валдзіс Біркавс]] || 14.02.1994 || 29.03.2004 |- | {{Літва}} [[Літва]] || Прэзідэнт [[Альгірдас Бразаўскас]] || 27.01.1994 || 29.03.2004 |- | {{Польшча}} [[Польшча]] || Прэм’ер-міністр [[Вальдэмар Паўляк]] || 02.02.1994 || 12.03.1999 |- | {{Румынія}} [[Румынія]]|| Міністр замежных спраў [[Тэадор Мелешкану]] || 26.01.1994 || 29.03.2004 |- | {{Паўночная Македонія}} [[Паўночная Македонія]]|| Кіраўнік Урада [[Бранка Црвенкоўскі]] || 15.11.1995 || 27.03.2020 |- | {{Славакія}} [[Славакія]]|| Прэм’ер-міністр [[Уладзімір Меч’яр]]|| 09.02.1994 || 29.03.2004 |- | {{Славенія}} [[Славенія]]|| Прэм’ер-міністр [[Янэз Дрновшэк]] || 30.03.1994 || 29.03.2004 |- | {{Харватыя}} [[Харватыя]]|| Міністр замежных спраў [[Таніна Піцула]]|| 25.05.2000 || 01.04.2009 |- | {{Чарнагорыя}} [[Чарнагорыя]]|| Прэзідэнт [[Філіп Вуянавіч]] || 14.12.2006 || 05.06.2017 |- | {{Чэхія}} [[Чэхія]] || Прэм’ер-міністр [[Вацлаў Клаўс]] || 10.03.1994 || 12.03.1999 |- | {{Эстонія}} [[Эстонія]] || Міністр замежных спраў [[Юры Луйк]] || 03.02.1994 || 29.03.2004 |- |} == Патэнцыйныя ўдзельнікі праграмы == [[Рэспубліка Кіпр]] з’яўляецца адзіным членам [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]], якія не ўдзельнічаюць у праграме. Турцыя ў сілу таго, што не прызнае Кіпр, блакуе супрацоўніцтва гэтай дзяржавы з НАТА<ref name=cyprus>Ayhan Simsek. [http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2007/06/14/feature-03 Cyprus a sticking point in EU-NATO co-operation] // Southeast European Times, 14 июня 2007 года.</ref>, паколькі канфлікт паміж [[Паўночны Кіпр|турэцкай]] і [[Рэспубліка Кіпр|грэцкай]] часткамі вострава Кіпр застаецца нявырашаным. [[Рэспубліка Косава]], якая тэрытарыяльна знаходзіцца ў Еўропе, не ўдзельнічае ў праграме, так як чатыры краіны, якія не прызнаюць суверэнітэту Косава, перашкаджаюць супрацоўніцтву гэтай дзяржавы з НАТА. == Расія і НАТА == {{Main|Расія і НАТА}} Упершыню аб праграме «Партнёрства дзеля міру« [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|прэзідэнту Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барысу Ельцыну]] паведаміў [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Уорэн Крыстафер]] 22 кастрычніка 1993 года падчас свайго візіту ў РФ. Прыхільнікі неадкладнага пашырэння Паўночнаатлантычнага альянсу крытыкавалі праграму, лічачы гэта саступкам Маскве і здрадай інтарэсаў усходнееўрапейскіх дзяржаў, аднак па стане на сярэдзіну 90-х гадоў у кіраўніцтве ЗША яшчэ не было кансенсусу адносна далейшага пашырэння НАТА на ўсход і ўзаемадзеяння паміж Расіяй і блокам<ref>{{Cite news|title=Путин все время обвиняет США в нарушении обещания не расширять НАТО на восток. А его кто-то давал? The New Yorker — об одной фразе из 1990 года, которая сейчас грозит Европе новой войной|url=https://meduza.io/feature/2022/01/29/putin-vse-vremya-obvinyaet-ssha-v-narushenii-obeschaniya-ne-rasshiryat-nato-na-vostok-a-ego-kto-to-daval|website=Meduza|date=2022-01-29}}</ref>. 22 чэрвеня 1994 года ў Брусэлі было падпісана пагадненне «Партнёрства дзеля міру», якое выводзіла Маскву і альянс на новы ўзровень прагматычнага супрацоўніцтва. 7 чэрвеня 2007 года Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі У. Пуцін падпісаў Федэральны закон N 99-ФЗ «Аб ратыфікацыі пагаднення паміж дзяржавамі-ўдзельніцамі Паўночнаатлантычнага дагавора і іншымі дзяржавамі, якія ўдзельнічаюць у праграме «Партнёрства дзеля міру», аб статусе іх сіл ад 19 чэрвеня 1995 года і дадатковага пратакола да яго». У сакавіку 2014 года адносіны паміж Расіяй і НАТА абвастрыліся з-за [[Анексія Крыма Расіяй|Крымскага крызісу]]. 1 красавіка 2014 года на сустрэчы міністраў замежных спраў краін-членаў НАТА ў Брусэлі альянс абвясціў аб прыпыненні ўсіх відаў грамадзянскага і ваеннага супрацоўніцтва з Расіяй, фактычна паралізаваўшы работу [[Савет Расія — НАТА|Савета Расія—НАТА]] (застаўся толькі палітычны дыялог на ўзроўні паслоў і вышэй) — такім чынам, блок НАТА ў аднабаковым парадку спыніў дзеянне пагаднення аб партнёрстве з Расіяй<ref name="end coop">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/04/140401_nato_russia_ukraine_no_pullout.shtml|title=НАТО приостанавливает всякое сотрудничество с Россией|author=BBC News|location=Россия|publisher=BBC News|date=2014-04-01|accessdate=2014-04-01}}</ref><ref name="end coop orig 2014.04">{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_108501.htm|title=Statement by NATO Foreign Ministers |quote=6. We have decided to suspend all practical civilian and military cooperation between NATO and Russia. Our political dialogue in the NATO-Russia Council can continue, as necessary, at the Ambassadorial level and above, to allow us to exchange views, first and foremost on this crisis. |date=2014-04-01|publisher=NATO|lang=en|accessdate=2014-08-24}}</ref><ref name="ненато">[https://www.kommersant.ru/doc/2707406 Персоны нон-НАТО // Коммерсантъ, 11.04.2015]</ref>. На [[Саміт НАТА у Варшаве (2016)|саміце НАТА у ліпені 2016 года]] Расія была прызнаная асноўнай пагрозай бяспекі для Альянсу, а яе стрымліванне было афіцыйна абвешчана новай місіяй НАТА<ref>[https://ria.ru/world/20160708/1461827811.html Саммит НАТО принял решение усилить восточный фланг — РИА Новости, 08.07.2016]</ref><ref>http://www.kremlin.ru/events/president/news/53883</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларусь і НАТА]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.nato.int/cps/en/SID-0C6B5A67-DCEE298C/natolive/topics_50349.htm Официальный сайт программы] {{ref-en}} * [http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm#FN2 Список стран-участниц договора ПРМ]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка НАТА]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] oh02ioxfmskuieddga5op16xh6i4qgh 0 703588 5176649 5147877 2026-08-06T15:07:59Z Pabojnia 135280 афармленне 5176649 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Мэры Эма Скіпінг''' ({{lang-en|Mary Emma Skeaping}}, {{ДН|15|12|1902}} — {{ДС|9|2|1984}}) — англійская [[балерына]], больш вядомая як балетны педагог, рэжысёр, харэограф і прадзюсар. Дырэктар [[Каралеўскі балет Швецыі|Каралеўскага шведскага балета]] ў [[Стакгольм]]е на працягу дзевяці гадоў (1953—1962), міжнародны аўтарытэт у галіне балета з XVII па XIX ст.{{r|Brinson-1998}} Кавалер [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]]. == Біяграфія == Мэры Скіпінг нарадзілася ў {{нп3|Вудфард (Лондан)|Вудфардзе|en|Woodford, London}}, [[Эсекс]], [[15 снежня]] [[1902]] года.{{r|Register-1939-KMSkeaping}} Была малодшай з чатырох дзяцей {{нп3|Кенет Маціясан Скіпінг|Кенета Маціясана Скіпінга|en|Kenneth Mathiason Skeaping}} (13 снежня 1856 — 16 мая 1946){{r|Register-1939-KMSkeaping}}{{r|Dth-Ntc-KMSkeaping}} і Сары Эн Скіпінг, у дзявоцтве Ратэнберы (2 студзеня 1867—1961).{{r|Register-1939-KMSkeaping}}{{r|Dth-Ndx-SASkeaping}} Яе трое старэйшых братоў і сясцёр былі: * ''Кенет Маціясан Скіпінг'' (22 верасня 1897 — 14 кастрычніка 1977),{{r|Register-1939-KMSkeaping}}{{r|Probate-KMSpeakpingJr}} музыкант, педагог у галіне старажытнай музыкі. * ''Салі Скіпінг'' (13 жніўня 1899 — 9 студзеня 1916),{{r|Baptism-SSkeaping}} памерла ад апендыцыту і перытаніту{{r|Mayo-Appendicitis}}{{r|Mayo-Peritonitis}}}} ў {{нп3|Бальніца Гая|бальніцы Гая|en|Guy's Hospital}} ў [[Лондан]]е ва ўзросце 16 гадоў у прысутнасці сваёй маці.{{r|Death-Cert-SSkeaping}} * ''{{нп3|Джон Скіпінг|Джон Ратэнберы Скіпінг|en|John Skeaping}}'' ({{lang-en|John Rattenbury}}) (9 чэрвеня 1901 — 5 сакавіка 1980), [[скульптар]], член [[Каралеўская акадэмія мастацтваў|Каралеўскай акадэміі мастацтваў]].{{r|Obit-Times-JRSkeaping}} Дзеці атрымалі незвычайнае выхаванне. У дзяцінстве яны ніколі не хадзілі ў школу, хаця сама Скіпінг пазней наведвала манастырскую школу.{{r|Reiner-Interview}} Калі Мэры Скіпінг нарадзілася, сям’я жыла на віле Керсал, Малмсберы-роўд, Саўт-Вудфард, [[Эсекс]], недалёка ад Эпінг-Форэст, куды дзеці штодня хадзілі гуляць са сваім бацькам.{{r|Reiner-Interview}} Некаторыя звычайныя дзіцячыя заняткі, у тым ліку футбол і язда на ровары, былі забаронены.{{r|Sculpture-Skeaping}} Дома дзяцей вучылі чытанню, граматыцы і табліцы множання, але не [[гісторыя|гісторыі]] і [[геаграфія|геаграфіі]]. Пра гісторыю Мэры Скіпінг даведывалася з гістарычных раманаў, пакуль яна штодня не пачала ездзіць на ровары ў манастырскую школу, якой кіраваў французскі ордэн манашак, спачатку для вывучэння [[французская мова|французскай мовы]], а затым для атрымання атэстата аб заканчэнні школы. Яна была нашмат старэйшай астатніх вучаніц.{{r|Reiner-Interview}} Калі Мэры разам з братам Джонам і сястрой Салі наведвала мясцовы танцавальны клас, настаўнік сказаў, што маці павінна адвезці іх у [[Лондан]] для навучання. У рэшце рэшт, Мэры і Салі бралі ўрокі ў італьянскай танцоўшчыцы Франчэскі і пантаміма Занфрэты ў Лондане, прычым урокі аплачваў багаты чалавек, які быў кліентам іх бацькі. Джон кінуў урокі танцаў і засяродзіўся на мастацтве. Іх маці суправаджала дзяўчынак на ўрокі і рабіла нататкі. У бацькавай майстэрні дома яны мелі станок і займаліся там паміж урокамі па нататках маці. Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паклаў канец урокам.{{r|Reiner-Interview}} У [[1905]] годзе Скіпінг яшчэ жыла ў Вудфардзе, але потым пераехала ў Кліфтанвіл, Уорэн-роўд, {{нп3|Бексліхіт||ru|Бекслихит}}, Лондан, згодна перапісу [[1911]] года і заставалася там да [[1918]] года. Да [[1929]] года ў спісе выбаршчыкаў пазначана, што Скіпінг жыла са сваімі бацькамі і старэйшым братам Кенетам па адрасе ''2 Eton College Road'', у [[Кэмдэн (бора)|Камдэне, Лондан]]. Яны ўсё яшчэ былі там праз дзесяць гадоў падчас перапісу [[1939]] года. Да [[1951]] года Скіпінг жыла па адрасе Крэйвен-роўд, 42а, [[Падзінгтан]], [[Лондан]],{{r|Outbound-MESkeaping-1951}} які заставаўся яе лонданскім адрасам на працягу наступных 33 гадоў.{{r|Trustee-MESkeaping}} Мэры Скіпінг памерла [[9 лютага]] [[1984]] года ў бальніцы Святога Чарльза ў [[Кенсінгтан]]е, [[Лондан]].{{r|Obit-Times-MESkeaping}} Яе маёмасць была ацэнена ў 116 452 фунта стэрлінгаў.{{r|Probate-MESkeaping}} Яе сыход быў адзначаны некралогамі ў [[The Times]]{{r|Obit-Times-MESkeaping}} і ў {{нп3|The Stage||en|The Stage}}.{{r|Obit-Stage-MESkeaping}} == Творчасць == Першапачаткова Мэры навучалася музыцы ў [[Каралеўскі каледж музыкі|Каралеўскім музычным каледжы]], дзе яе старэйшы брат Кенет быў супрацоўнікам і настаўнікам. Калі яна ўпершыню прайшла праслухоўванне ў [[Ганна Паўлава|Г. Паўлавай]] у [[1925]] годзе, яна мела намер патанчыць на працягу сезона і вярнуцца ў Каралеўскі музычны каледж.{{r|Reiner-Interview}} Мэры вучылася ў большасці вялікіх педагогаў той эпохі, уключаючы {{нп3|Лаўрэнцій Лаўрэнцьевіч Новікаў|Лаўрэнція Новікава|ru|Новиков, Лаврентий Лаврентьевич}}, [[Леанід Фёдаравіч Мясін|Леаніда Мясіна]], {{нп3|Серафіма Аляксандраўна Астаф’ева|Серафіму Астаф’еву|ru|Астафьева, Серафима Александровна}}, {{нп3|Станіслаў Ідзікоўскі|Станіслава Ідзікоўскага|en|Stanislas Idzikowski}}, {{нп3|Любоў Мікалаеўна Ягорава|Любоў Ягораву|ru|Егорова, Любовь Николаевна}}, {{нп3|Вера Аляксандраўна Трэфілава|Веру Трэфілаву|ru|Трефилова, Вера Александровна}} і {{нп3|Маргарэт Краск||en|Margaret Craske}}. Скіпінг была вядучым прадстаўніком метаду {{нп3|Энрыка Чэкеці|Чэкеці|ru|Чекетти, Энрико}}{{r|Ballroom-Terms}} пад апекай Краск.{{r|Berry-1993|p=1299}} Скіпінг гастралявала як танцоўшчыца з трупай [[Ганна Паўлава|Ганны Паўлавай]] два сезоны (1925 і 1930—1931). Гастралявала з трупай {{нп3|Вера Мікалаеўна Нямчынава|Нямчынавай|ru|Немчинова, Вера Николаевна}}-{{нп3|Антон Долін|Доліна|ru|Антон Долин (артист балета)}} з [[1927]] года. Выступала таксама з ''Балетным Клубам'', пазней вядомым як {{нп3|Рамбер (трупа)|танцавальная трупа Rambert|ru|Рамбер (танцевальная компания)}} з [[1930]] года.{{r|Berry-1993|p=1298}}  Летам 1930 года Мэры Скіпінг была адным з шасці танцораў, абраных трупай Нямчынавай-Доліна на сезон у [[Нідэрланды|Нідэрландах]].{{r|Cork-Street|p=44}} Хоць у яе некралогу ў «[[The Times]]» гаворыцца, што Скіпінг працавала ў [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]],{{r|Obit-Times-MESkeaping}} яна вярнулася адтуль у верасні [[1939]] года,{{r|Return-MESkeaping-1939}} і правяла наступныя тры гады, падарожнічаючы па [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] разам з Ганнай Івановай з ''Рускіх сезонаў'' і выступаючы нават у [[Перт (Шатландыя)|Перце, Шатландыя]]{{r|Skeaping-Tour-Perth}} і {{нп3|Сент-Айвс, Корнуал||ru|Сент-Айвс (Корнуолл)}}.{{r|Skeaping-Tour-Cornwall}} Потым яны гастралявалі па ўзброеных сілах і выступалі на караблях, у бамбасховішчах, у казармах і заезных дварах. Улетку [[1942]] года яны выступалі пад эгідай Заходняга камандавання падчас Другой сусветнай вайны для {{нп3|Жаночы дапаможны тэрытарыяльны корпус|дапаможнай тэрытарыяльнай службы|en|Auxiliary Territorial Service}}, {{нп3|жаночыя дапаможныя ваенна-паветраныя сілы|жаночых дапаможных ваенна-паветраных сіл|en|Women's Auxiliary Air Force}}, зенітных частак і транспартнага персанала.{{r|Skeaping-Tour-Scotsman}} Скіпінг працавала ў Англіі да лістапада 1942 года, калі яна выступіла на канцэрце ў [[Кембрыдж]]ы ў дапамогу Фонду грамадзянскіх медсясцёр для ахвяр авіяналётаў.{{r|Skeaping-Tour-Bury}} Скіпінг вярнулася ў Англію ў студзені [[1946]] года, чытала лекцыю ў Чычэстэрскім балетным клубе ў {{нп3|Заходні Сусекс|Заходнім Сусексе|en|West Sussex}}.{{r|Chichester-Ballet}} Пасля вайны Скіпінг перайшла ад выступленняў да харэаграфіі і рэжысуры.{{r|Obit-Times-MESkeaping}} Разам з Ганнай Івановай яна была тэхнічным кансультантам фільма ''«Маленькая балерына»'' кампаніі ''Mary Field Productions''.{{r|Little-Ballerina}} Фільм здымалі на студыі ''Nettlefold Studios'' з пачатку снежня 1946 года па канец студзеня 1947 года{{r|Ballerina-Production}} і выпусцілі {{нп3|Rank Organisation|The Rank Organization|en|The Rank Organisation}} у верасні [[1947]] года.{{r|Peterborough-Ballerina}} Гэтая 61-хвілінная драма для дзяцей была пра маладую дзяўчыну, якая хоча выйграць месца ў балеце {{нп3|Каралеўскі балет (Лондан)|Sadlers Wells|ru|Королевский балет (Лондон)}}.{{r|IMDB-Ballerina}} Мэры Скіпінг была балетмайстарам [[Каралеўскі балет (Лондан)|Каралеўскага балета]] ({{lang-en|Sadlers Wells}}) на працягу трох гадоў з [[1948]] па [[1951]]. У [[1951]] годзе была адказнай за «Спячую прыгажуню» для [[BBC]], першую прамую трансляцыю поўнаметражнага класічнага балета па тэлебачанні.{{r|Brinson-1998}} Гэта было не першая яе праца з тэлебачаннем. У [[1933]] годзе яна танцавала ў тэлевізійнай трансляцыі, выкарыстоўваючы працэс [[Джон Лоўгі Бэрд|Бэрда]].{{r|Baird-Process}} Затым здзейсніла двухгадовае турнэ па [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Куба|Кубе]].{{r|Steeh-1982}} Прызначэнне Мэры Скіпінг мастацкім кіраўніком [[Каралеўскі балет Швецыі|Каралеўскага шведскага балета]] [[Каралеўская опера ў Стакгольме|Каралеўскай шведскай оперы]] ў [[Стакгольм]]е ў [[1953]] годзе{{r|Berry-1993|p=1298}} стала паваротным момантам для Каралеўскага шведскага балета.{{r|Nicholas-1993|p=1222}} Яна зрабіла Стакгольм сусветным цэнтрам вывучэння танцавальных стыляў ранейшых стагоддзяў.{{r|Brinson-1998}} У гэтым ёй дапамаглі яе ўласная калекцыя ранніх твораў па танцам,{{r|Berry-1993|p=1299}} архівы Каралеўскай бібліятэкі і выпадковае захаванне {{нп3|Дротнінгхольмскі прыдворны тэатр|Дротнінгхольмскага прыдворнага тэатра|ru|Дроттнингхольмский придворный театр}} цалкам з рабочым абсталяваннем, дэкарацыямі і касцюмамі, пачынаючы з заснавання балета.{{r|Brinson-1998}} Нікалас заяўляе, што нацыянальны здабытак Шведскага каралеўскага балета складаўся «ў гістарычных балетах, любоўна рэканструяваных у {{нп3|Дротнінгхольмскі прыдворны тэатр|прыдворным тэатры васемнаццатага стагоддзя|ru|Дроттнингхольмский придворный театр}} ў [[Дротнінгхольм]]е». Першым з іх быў ''«Cupid out of his humour»'' у [[1956]] годзе, заснаваны на сцэнарыі [[1649]] года.{{r|Nicholas-1993|p=1222}} Быў пастаўлены Скіпіннг для дзяржаўнага візіту каралевы [[Лізавета II|Лізаветы ІІ]] у [[Швецыя|Швецыю]] ў 1956 годзе.{{r|Obit-Times-MESkeaping}} Праца Скіпінг у Шведскім Каралеўскім балеце зрабіла яе вядучым аўтарытэтам у галіне балета сямнаццатага, васемнаццатага і дзевятнаццатага стагоддзяў.{{r|Brinson-1998}} Яна выкарыстоўвала свае веды танцаў канца шаснаццатага стагоддзя, каб паставіць доўгую і дзіўную сцэну для фільма ''«Anne of the Thousand Days»'' (1970), у якім [[Рычард Бёртан (акцёр)|Рычард Бёртан]] сыграў [[Генрых VIII|Генрыха VIII]]. Большая частка яе працы ў Швецыі была знята для шведскага тэлебачання.{{r|Brinson-1998}} Вынікі яе даследавання ранняга балета ў Швецыі прывялі да яе манаграфіі «Балет пад трыма каронамі» ({{lang-en|Ballet under the Three Crowns}}) (''Dance Perspectives'' No 32., 1967), якая пазней была пашырана да дзвюх кніг, выдадзеных у Швецыі.{{r|Berry-1993|p=1299}} Скіпінг была настолькі ўражаная «Тэарэтыка-практычным трактатам па танцам» ({{lang-it|Trattato teorico-prattico di ballo}}) {{нп3|Джэнара Магры||en|Gennaro Magri}} (Неапаль, 1779), што атрымала спонсарскую падтрымку {{нп3|Фонд Галуста Гюльбенкяна|Фонду Галуста Гюльбенкяна|en|Calouste Gulbenkian Foundation}} і Фонда Рэдкліфа, каб перакласці яго на [[англійская мова|англійскую мову]]. Яна памерла, не паспеўшы завяршыць працу, якая была скончаная яе памочнікам Ірмгардам Беры і апублікаваная ў [[1988]] году.{{r|Gennaro-Magri}}{{r|Berry-1993|p=1299}} У [[1960-я|1960-х]] гадах праца Скіпінг над раннім танцам легла ў аснову першых двух праграм «Балета для ўсіх», адукацыйнай секцыі [[Каралеўскі балет (Лондан)|Каралеўскага балета Англіі]]. Гэтая праца дала Скіпінг магчымасць паэксперыментаваць з аднаўленнем арыгінальнай харэаграфіі да «Жызелі», для якой некаторыя часткі арыгінальнай партытуры былі страчаны. Гэта прывяло да пастаноўкі яе версіі «Жызелі» трупай [[Англійскі нацыянальны балет|Лонданскага фестывальнага балета]] ў [[1971]] годзе. Гэтая версія «Жызелі» атрымала высокую адзнаку як пастаноўка, якая адлюстроўвае рамантычны стыль і найболей блізкая да арыгінала [[1841]] года. Гэта прынесла ёй міжнароднае прызнанне не толькі публікі, але і сярод знаўцаў танца.{{r|Berry-1993|p=1299}} == Узнагароды == * ([[1958]]) — Кавалер [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]] (MBE).{{r|Award-MBE-MESkeaping}} * ([[1961]]) — {{нп3|Ордэн Вазы||en|Order of Vasa}}, былы рыцарскі ордэн Швецыі.{{r|Obit-Stage-MESkeaping}} * ([[1971]]) — {{нп3|Медаль Карыны Ары||sv|Carina Ari-medaljen}} за спрыянне развіццю танца ў Швецыі.{{r|Obit-Stage-MESkeaping}} * ([[1981]]) — {{нп3|Медаль Яго Вялікасці Караля (Швецыя)|Медаль шведскага караля|ru|Медаль Его Величества Короля (Швеция)}} 8-га памеру (дыяметр 31 мм) з ярка-блакітнай стужкай.{{r|King-Medal-Skeaping}} == Крыніцы == {{reflist|2|refs= <ref name=Award-MBE-MESkeaping>{{cite journal |last1=Central Chancery of the Orders of Knighthood |title=To be Ordinary Members of the Civil Division of the said Most Escellent Order |journal=The London Gazette |issue=41404 Supplement |pages=3532 |date=1958-06-03 |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/41404/supplement/3532 |access-date=2020-11-23 }}</ref> <ref name=Baird-Process>{{cite journal |title=To-day's Radio |journal=Western Daily Press |issue=Monday 30 October 1933 |pages=9 |date=1933-10-30 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000513/19331030/209/0009 |access-date=2020-11-29 |url-access=limited |via=The [[British Newspaper Archive]] }}</ref> <ref name=Ballerina-Production>{{cite journal |title=British Production Schedules at a Glance |journal=Kinematograph Weekly |issue=Thursday 3 April 1947 |pages=46 |date=1947-04-03 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003237/19470403/432/0046 |access-date=2020-11-29 |url-access=limited |via=The [[British Newspaper Archive]] }}</ref> <ref name=Ballroom-Terms>{{cite journal |title=Dancing: More Ballroom Terms Explained |journal=Liverpool Echo |issue=Wednesday 19 October 1938 |pages=6 |date=1938-10-19 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000271/19381019/212/0006 |access-date=2020-11-28 |url-access=limited |via=The [[British Newspaper Archive]] }}</ref> <ref name=Baptism-SSkeaping>{{cite book |last1=London Metropolitan Archives |title=London, England, Non-conformist Registers, 1694-1931 |chapter=Birth and Baptismal Register for Leytonstone Presbyterian Church: Ref No. LMA/4333/A/003: 3 December 1899: Sally Skeaping }}</ref> <ref name=Berry-1993>{{cite book |last1=Berry |first1=Irmgard E. |editor1-last=Bremser |editor1-first=Martha |editor2-last=Nicholas |editor2-first=Larraine |editor3-last=Shrimpton |editor3-first=Leanda |title=International Dictionary of Ballet |chapter=Skeaping, Mary |volume=2: L-Z |pages=1298–1299 |year=1993 |publisher=St. James Press |location=Detroit |url=https://archive.org/details/internationaldic0000unse_v7x8 |access-date=2020-11-27 |url-access=registration |via=The [[Internet Archive]] }}</ref> <ref name=Brinson-1998>{{cite book |last1=Brinson |first1=Peter |title=International encyclopedia of dance: a project of Dance Perspectives Foundation, Inc. |chapter=Skeaping, Mary |volume=5 |pages=603–604 |year=1998 |publisher=Oxford University Press |location=New York }}</ref> <ref name=Chichester-Ballet>{{cite journal |title=The Chichester Ballet Club: Annual Meeting |journal=Chichester Observer |issue=Saturday 19 January 1946 |pages=1 |date=1946-01-19 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0001919/19460119/001/0001 |access-date=2020-11-27 |url-access=limited |via=The [[British Newspaper Archive]] }}</ref> <ref name=Cork-Street>{{cite book |last1=Browse |first1=Lilian |title=Duchess of Cork Street: The autobiography of an art dealer |year=1999 |publisher=Giles de la Mare |location=London |isbn=9781900357142 |url=https://archive.org/details/duchessofcorkstr00lill |access-date=2020-11-29 |url-access=registration |via=The [[Internet Archive]] }}</ref> <ref name=Death-Cert-SSkeaping>{{cite book |title=1916 Deaths in the sub-district of Christ Church and St. Saviour in the Country of London |chapter=Entry No. 39 for Sally Skeaping on 9 January 1916 |year=1916 |publisher=General Registry Office |location=London }}</ref> <ref name=Dth-Ndx-SASkeaping>{{cite web |url=https://www.freebmd.org.uk/cgi/information.pl?cite=TC6mirB4HIawRiQefbPSFQ&scan=1 |title=Index entry |access-date=19 November 2020 |work=FreeBMD |publisher=ONS }}</ref> <ref name=Dth-Ntc-KMSkeaping>{{cite journal |title=Tadworth: Old Resident's Passing |journal=Surrey Mirror |issue=Friday 24 May 1946 |pages=7 |date=1946-05-24 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000335/19460524/126/0007 |access-date=2020-11-17 |url-access=limited |via=The [[British Newspaper Archive]] }}</ref> <ref name=Gennaro-Magri>{{cite book |last1=Magri |first1=Gennaro |last2=Skeaping |first2=Mary |last3=Ivanova |first3=Anna |last4=Berry |first4=Irmgard E. |editor1-last=Berry |editor1-first=Irmgard E. |editor2-last=Fox |editor2-first=Annalisa |title=Theoretical and practical treatise on dancing |year=1988 |publisher=Dance Books |location=London }}</ref> <ref name=IMDB-Ballerina>{{cite web |title=The Little Ballerina (1947) |date=10 November 1947 |publisher=IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt0133928/ |access-date=2020-11-29 }}</ref> <ref name=King-Medal-Skeaping>{{cite web |title=Sök ordens- och medaljförläningar: Namn Skeaping |website=Sveriges Kungahus |url=https://www.kungahuset.se/monarkinhovstaterna/ordnarochmedaljer/medaljer/medaljer/sokmedalj.4.30963a1811be3fda3ab800012080.html?medaljar=0&medaljtyp=0&medaljnamn=Skeaping |access-date=19 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319154952/https://www.kungahuset.se/monarkinhovstaterna/ordnarochmedaljer/medaljer/medaljer/sokmedalj.4.30963a1811be3fda3ab800012080.html?medaljar=0&medaljtyp=0&medaljnamn=Skeaping |archive-date=19 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Little-Ballerina>{{cite journal |title=Kine Call Board: Technical Credits for Current Productions |journal=Kinematograph Weekly |issue=Thursday 23 January 1947 |pages=46 |date=1947-01-23 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003237/19470123/231/0046 |access-date=2020-11-27 |url-access=limited |via=The [[British Newspaper Archive]] }}</ref> <ref name=Mayo-Appendicitis>{{cite web |title=Appendicitis: Symptoms and Causes |website=Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/appendicitis/symptoms-causes/syc-20369543 |access-date=2020-11-21 }}</ref> <ref name=Mayo-Peritonitis>{{cite web |title=Peritonitis: Symptoms and Causes |website=Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/peritonitis/symptoms-causes/syc-20376247 |access-date=2020-11-21 }}</ref> <ref name=Nicholas-1993>{{cite book |last1=Nicholas |first1=Larraine |editor1-last=Bremser |editor1-first=Martha |editor2-last=Nicholas |editor2-first=Larraine |editor3-last=Shrimpton |editor3-first=Leanda |title=International Dictionary of Ballet |chapter=The Royal Swedish Ballet |volume=2: L-Z |pages=1221–1222 |year=1993 |publisher=St. James Press |location=Detroit |url=https://archive.org/details/internationaldic0000unse_v7x8 |access-date=2020-11-27 |url-access=registration |via=The [[Internet Archive]] }}</ref> <ref name=Obit-Stage-MESkeaping>{{cite journal |title=Obituaries: Mary Skeaping |journal=The Stage |issue=Thursday 23 February 1984 |pages=8 |date=1984-02-23 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0001180/19840223/076/0008 |access-date=2020-11-23 |url-access=limited |via=The [[British Newspaper Archive]] }}</ref> <ref name=Obit-Times-JRSkeaping>{{cite journal |title=Obituary: Mr John Skeaping, Sculptor in variety of stones and woods |journal=[[The Times]] |issue=Thursday 6 March 1980 |pages=18 |date=1980-03-06 |url=https://www.thetimes.co.uk/archive/article/1980-03-06/18/15.html |access-date=2020-11-17 |url-access=limited }}</ref> <ref name=Obit-Times-MESkeaping>{{cite journal |title=Obituary: Miss Mary Skeaping, Ballet director and producer |journal=[[The Times]] |issue=Friday 10 February 1984 |pages=16 |date=1984-02-10 |url=https://www.thetimes.co.uk/archive/article/1984-02-10/16/13.html |access-date=2020-11-17 |url-access=limited }}</ref> <ref name=Outbound-MESkeaping-1951>{{cite book |last1=Ancestry.com |title=UK and Ireland, Outward Passenger Lists, 1890-1960 |chapter=Name and Descriptions of British passengers embarked at the port of Southampton on board the Nieuw Amsterdam of the Holland America Line departing 9 May 1951 for New York |year=2012 |publisher=Ancestry.com |location=Provo, Utah }}</ref> <ref name=Peterborough-Ballerina>{{cite journal |title=Mayor to see children's film |journal=Peterborough Standard |issue=Friday 26 September 1947 |pages=8 |date=1947-09-26 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003302/19470926/147/0008 |access-date=2020-11-29 |url-access=limited |via=The British Newspaper Archive }}</ref> <ref name=Probate-KMSpeakpingJr>{{cite web |title=Wills and Probates 1858-1996: Pages for Skeaping and the year of death 1978 |website=Find a Will Service |url=https://probatesearch.service.gov.uk/Calendar?surname=skeaping&yearOfDeath=1978&page=1#calendar |access-date=2020-11-17 }}</ref> <ref name=Probate-MESkeaping>{{cite web |title=Wills and Probates 1858-1996: Pages for Skeaping and the year of death 1984 |website=Find a Will Service |url=https://probatesearch.service.gov.uk/Calendar?surname=skeaping&yearOfDeath=1984&page=1#calendar |access-date=2020-11-23 }}</ref> <ref name=Register-1939-KMSkeaping>{{cite book |last1=National Archives |title=1939 Register: Reference: RG 101/238C: E.D. AKBK |date=1939-09-29 |publisher=National Archives |location=Kew }}</ref> <ref name=Reiner-Interview>{{cite web |last1=Skeaping |first1=Mary Emma |last2=Reiner |first2=Susan |title=Sound Recording: Susan Reiner interview with Mary Skeaping, 1978 (approx. 4 hours and 39 minutes in 9 sides) |website=Digital Collections, The New York Public Library |volume=https://www.thegazette.co.uk/all-notices/notice?text=mary+emma+skeaping&categorycode-all=all&noticetypes=&location-postcode-1=&location-distance-1=1&location-local-authority-1=&numberOfLocationSearches=1&start-publish-date=&end-publish-date=&edition=&london-issue=&edinburgh-issue=&belfast-issue=&sort-by=&results-page-size=10 |year=1978 |publisher=The New York Public Library, Astor, Lenox, and Tilden Foundations |location=New York |url=https://digitalcollections.nypl.org/items/4c6c7540-c325-0133-5faa-60f81dd2b63c |access-date=2020-11-22 }}</ref> <ref name=Return-MESkeaping-1939>{{cite book |last1=National Archives |title=Board of Trade: Commercial and Statistical Department and successors: Inwards Passenger Lists.; Class: BT26; Piece: 1186 |chapter=Incoming Passengers, RMS Windsor Castle, Capetown to Southampton. |date=1939-09-29 }}</ref> <ref name=Sculpture-Skeaping>{{cite book |last1=Blackwood |first1=Jonathan |title=The Sculpture of John Skeaping |chapter=Skeaping as Student, Teacher and Traveller |pages=7 |year=2011 |publisher=Lund Humphries |location=London }}</ref> <ref name=Skeaping-Tour-Bury>{{cite journal |title=Nursing Service |journal=Bury Free Press |issue=Saturday 14 November 1942 |pages=10 |date=1942-11-14 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000762/19421114/121/0010 |access-date=2020-11-26 |url-access=limited |via=The British Newspaper Archive }}</ref> <ref name=Skeaping-Tour-Cornwall>{{cite journal |title=Advertisement for Grand Concert of Music and Ballet |journal=Cornishman |issue=Thursday 19 March 1942 |pages=1 |date=1942-03-19 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000331/19420319/075/0001 |access-date=2020-11-26 |url-access=limited |via=The British Newspaper Archive }}</ref> <ref name=Skeaping-Tour-Perth>{{cite journal |title=Advertisement of a dance Recital |journal=Perthshire Advertiser |issue=Saturday 7 June 1941 |pages=3 |date=1941-06-07 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000458/19410607/021/0003 |access-date=2020-11-26 |url-access=limited |via=The British Newspaper Archive }}</ref> <ref name=Skeaping-Tour-Scotsman>{{cite journal |title=Men and Affairs: Artist Adventurers |journal=The Scotsman |issue=Thursday 9 July 1942 |pages=4 |date=1942-07-09 |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000540/19420709/083/0004 |access-date=2020-11-26 |url-access=limited |via=The British Newspaper Archive }}</ref> <ref name=Steeh-1982>{{cite book |last1=Steeth |first1=Judith A. |title=History of ballet and modern dance |pages=126 |year=1982 |publisher=Galahad Books |location=New York }}</ref> <ref name=Trustee-MESkeaping>{{cite journal |title=Notices under the Trustee Act 1925, s. 27 |issue=49653 |pages=2562 |date=1984-02-21 }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скіпінг Мэры}} [[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Артысты балета Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Харэографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Харэографы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Харэографы XX стагоддзя]] fv12j2yidu2qskj0mc6g4g964ejhjsi 0 705893 5176997 4646823 2026-08-07T10:56:03Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Біяграфія */ 5176997 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Міхаіл Глебавіч Мармулёў''' ([[8 лістапада]] [[1917]], вёска Арцёмаўка, Ярцаўскі раён [[Смаленская вобласць]] — [[20 красавіка]] [[1985]]) — адзін за арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Скончыў артылерыйскае вучылішча (1941). Адзін з арганізатараў партызанскага атрада «Буравеснік». Саснежня 1943 года — камандзір [[Партызанская брыгада «Буравеснік»|партызанскай брыгады «Буравеснік»]], партызаны якой правялі больш за 150 баявых аперацый. Пасля вайны на савецкай рабоце. == Памяць == У гонар М. Г. Мармулёва названы вуліцы ў [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Мінску]] і ва [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Узда)|Уздзе]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}} * {{крыніцы/БелЭн|10|Мармулёў Міхаіл Глебавіч||122}} == Спасылкі == * {{Партизаны Беларуси|86001|Мармулев Михаил Глебович}} * {{Партизаны Беларуси|25067|Мармулёв Михаил Глебович}} {{DEFAULTSORT:Мармулёў Міхаіл Глебавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старшыя лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Барысава]] 6fd9hz8uur9i2eebbgekaqya1rqldqq 10 707225 5176966 5173351 2026-08-07T09:58:26Z Андрэй 2403 Б 152769 5176966 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав.]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> d9gg6uzzsfrycsw9qr5gzkdsyj95klm 5176982 5176966 2026-08-07T10:39:21Z Андрэй 2403 Б 152769 5176982 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав.]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> hmncj1wo5tvmsgx9lbeqej1lybxz131 5176998 5176982 2026-08-07T10:57:58Z Андрэй 2403 Б 152769 5176998 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Міхаіла Мармулёва]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав.]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> dkh6yxnqk1slv0hvj9eewg8qioy6hka 0 707685 5176466 5144555 2026-08-06T12:14:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176466 wikitext text/x-wiki [[File:RIAN archive 58833 Withdrawal of Soviet troops from Afghanistan.jpg|thumb|300px|Апошняя калона савецкіх войскаў перасякае афгана-савецкую мяжу, 15 лютага 1989 года, фота А. Саламонава.]] '''Вывад савецкіх войск з [[Афганістан]]а''' пачаўся 15 мая 1988 года, у адпаведнасці з заключанымі 14 красавіка 1988 года [[Жэнеўскія пагадненні (1988)|Жэнеўскімі пагадненнямі]] аб палітычным урэгуляванні становішча вакол [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|ДРА]]. СССР абавязаўся вывесці свой кантынгент у дзевяцімесячны тэрмін, гэта значыць да 15 лютага 1989 года, прычым палова войск павінна была быць выведзена на працягу першых трох месяцаў, гэта значыць да 15 жніўня 1988 года. == Ход падзей == У першыя тры месяцы Афганістан пакінулі 50 183 [[вайсковец|вайскоўцаў]]. Яшчэ 50 100 чалавек вярнуліся ў СССР у перыяд з 15 жніўня 1988 года па 15 лютага 1989 года. У пачатку лістапада 1988 года вывад савецкіх войск з Афганістана быў прыпынены ў сувязі з рэзка актывізаванымі наступальнымі дзеяннямі маджахедаў, у прыватнасці, масіраванымі ракетнымі абстрэламі [[Кабул]]а. Пасля гэтага, у другой палове лістапада і снежні 1988 года, абстаноўка ў краіне некалькі стабілізавалася, аднак кіраўніцтва СССР устрымлівалася ад якіх-небудзь заяў аб тым, ці будзе вывад савецкіх войск выкананы да канца, або ваенныя дзеянні будуць працягнуты. У студзені 1989 года Афганістан наведаў міністр замежных спраў [[Эдуард Амвросіевіч Шэварнадзэ|Эдуард Шэварнадзэ]]. Канчатковае рашэнне аб поўным вывадзе савецкіх войск было прынята на пасяджэнні [[Палітбюро ЦК КПСС]] 25 студзеня 1989 года і апублікавана на наступны дзень з фармулёўкай ''«Савецкі Саюз застанецца верны Жэнеўскім пагадненням»''. Пасля гэтага ў Кабул з візітам прыбыў міністр абароны [[Дзмітрый Цімафеевіч Язаў|Дзмітрый Язаў]]. Завяршальная аперацыя па вывадзе войск адбывалася ў канцы студзеня—першай палове лютага 1989 года. Аперацыя па вывадзе войск пастаянна падвяргалася нападам з боку маджахедаў. Паводле інфармацыі газеты «Вашынгтон пост», усяго ў гэты перыяд было забіта 523 савецкіх салдата<ref name="How Not to End a War">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2007/07/17/GR2007071700070.html | title = How Not to End a War | work=[[The Washington Post]] | date=17.07.2007 | accessdate=23 May 2010}}</ref>. 15 лютага 1989 года генерал-лейтэнант [[Барыс Усеваладавіч Громаў|Барыс Громаў]], паводле афіцыйнай версіі, стаў апошнім савецкім вайскоўцам, які пераступіў па [[Мост Дружбы праз Амудар’ю|мосце Дружбы]] мяжу дзвюх краін. У рэчаіснасці на тэрыторыі Афганістана заставаліся як савецкія вайскоўцы, якія трапілі ў палон да маджахедаў, так і падраздзяленні памежнікаў, што прыкрывалі вывад войск і вярнуліся на тэрыторыю СССР толькі ў другой палове дня 15 лютага. [[Памежныя войскі КДБ СССР]] выконвалі задачы па ахове савецка-афганскай мяжы асобнымі падраздзяленнямі на тэрыторыі Афганістана да красавіка 1989 года<ref>[http://greenzone3000.narod.ru/pressa/zavsyu.htm В. Филин. За всю войну — ни одного дезертира] {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html С. Скрипаль. Год 1989-й. Хайратон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100408115344/http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html |date=8 красавіка 2010 }} {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://smi.liga.net/articles/IT090729.html М. Будилов, А. Чаленко. Томенко в Афганистане толкал «налево» горючее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090212224447/http://smi.liga.net/articles/IT090729.html |date=12 лютага 2009 }} {{V|18|2|2010}}</ref>. == Узнагароды == ;{{Сцяг|СНД}} [[СНД]] * [[File:15 anniv of Afghan withdrawal rib.png|22px]] Медаль «15 гадоў вываду савецкіх войск з Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан» * [[File:20 anniv of Afghan withdrawal rib.png|22px]] Медаль «20 гадоў вываду савецкіх войск з Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан» * [[File:Umalatova – 20 anniv of Afghan withdrawal rib.png|22px]] Медаль «20 гадоў вываду савецкіх войск з Афганістана» ;{{Сцяг|Расія}} [[Расія]] * [[File:Планка к медали «20 лет вывода советских войск из Афганистана» (РСВА, Челябинск).png|22px]] медалі «20 гадоў вываду савецкіх войск з Афганістана» * [[File:Планка к медали «В память 20-летия вывода Советских войск из Афганистана» (ММД).png|22px]] медалі «У памяць 20-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана» * [[File:Планка к юбилейной медали «20 лет вывода Советских войск из Афганистана» (Громов).png|22px]] Юбілейны медаль «20 гадоў вываду савецкіх войск з Афганістана» ;{{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] * [[File:Планка до медалі “20 років виведення військ із Афганістану” (УСВА).png|22px]] медалі «20 гадоў вываду савецкіх войск з Афганістана» * [[File:Ukraine-Afganistan-25-Ribbon.PNG|22px]] Памятны медаль «25 гадоў вываду войск з Афганістана» ;{{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] * [[File:MAfgan10A rib.png|22px]] [[Юбілейны медаль «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана»]] == Гл. таксама == * [[Вывад амерыканскіх войск з Афганістана (2020—2021)]] {{Зноскі}} == Літаратура == ;Рускамоўныя * Иванов, А. ''[http://www.argumenti.ru/politics/2009/02/39722/ Вывод Советских войск из Афганистана был ошибкой]''. Аргументы недели, 11.02.2009. * [http://www.rian.ru/politics/20090215/162139247.html Эксперт: вывод советских войск из Афганистана позволил утвердиться США] — РИА Новости, 15.02.2009. * [http://www.rian.ru/photolents/20080515/107351804.html Вывод советских войск из Афганистана] (фотолента) — РИА Новости. * [http://www.iarex.ru/interviews/12689.html 22 годовщина вывода войск из Афганистана: интервью участника боевых действий] — ИА REX, 16.02.2011. * [https://web.archive.org/web/20140221082407/http://gov.karelia.ru/Karelia/2263/17.html Из книги «Судьба офицера: от Кабула до Сараево. Публицистика. Проза. Поэзия»)] ;Англамоўныя * Маршалл, А. ''[https://web.archive.org/web/20071201033319/http://www.defac.ac.uk/colleges/csrc/document-listings/ca/06%2829%29AM.pdf Phased Withdrawal, Conflict Resolution and State Reconstruction]''. Conflict Research Studies Centre, 2006. ISBN 1-905058-74-8 {{афганская вайна}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:1988 год у СССР]] [[Катэгорыя:1989 год у СССР]] 2kql9wjdfbumm328pndzc5lnclpqnps 0 711294 5176651 5165186 2026-08-06T15:08:57Z Pabojnia 135280 афармленне 5176651 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«The Oregon Trail»''' ({{Tr-en|Арэгонская сцежка}}) — адукацыйная [[камп’ютарная гульня]], распрацаваная Донам Равічам, Білам Хейнэманам і Полам Дыленбергерам у [[1971 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1971 годзе]]; яе распаўсюджваннем з [[1975 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1975 года]] займалася арганізацыя {{Не перакладзена 5|MECC|MECC|en|MECC}}. Гульня была створана як адукацыйны праект, закліканы расказваць амерыканскім школьнікам пра жыццё {{Не перакладзена 5|Амерыканскія піянеры|амерыканскіх піянераў|en|American pioneer}} на [[Арэгонскі шлях|Арэгонскай сцежцы]]. Дзеянне гульні адбываецца ў [[1847]] годзе; гулец кіруе групай перасяленцаў, якія ў крытай павозцы-{{Не перакладзена 5|Канестога|канестогу||Conestoga wagon}} адпраўляюцца з [[Індэпендэнс (Місуры)|Індэпендэнса]], штат [[Місуры (штат)|Місуры]], і спрабуюць дабрацца да горада {{Не перакладзена 5|Арэгон-Сіці (Арэгон)|Арэгон|en|Oregon City, Oregon}}, штат [[Арэгон]]. У гэтым падарожжы гулец распараджаецца харчамі, займаецца паляваннем на дзікіх жывёл і прымае розныя рашэнні ў выпадкова ўзнікаючых цяжкіх сітуацыях, якія патрабуюць зрабіць той ці іншы выбар.<ref>[http://www.wm.edu/amst/370/2005F/sp1/home.htm The Oregon Trail Home] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060721225509/http://www.wm.edu/amst/370/2005F/sp1/home.htm |date=2006-07-21 }}</ref> Равіч стварыў першую версію гульні ў рамках курса гісторыі ў сярэдняй школе, выдаткаваўшы на гэта два тыдні. Першапачатковая версія гульні прызначалася для {{Не перакладзена 5|Мэйнфрэйм|мэйнфрэйма|en|Mainframe computer}} {{Не перакладзена 5|HP 2100|HP 2100|en|HP 2100}} і была выключна тэкставай. Нягледзячы на поспех сярод навучэнцаў, гульня была выдаленая з мэйнфрэйма ў канцы семестра. У 1974 годзе Равіч узнавіў гульню па замове MECC, палепшыўшы яе ў плане гістарычнай дакладнасці — так, верагоднасці розных падзей на Арэгонскай сцежцы былі ўдакладнены на аснове апублікаваных дзённікаў і ўспамінаў рэальных піянераў XIX стагоддзя. Са з’яўленнем і распаўсюджваннем мікракамп’ютараў у канцы 1970-х гадоў гульня была партаваная на мноства платформ, уключаючы «[[Apple II]]», «{{Не перакладзена 5|Atari 400/800/XL/XE|Atari 400/800/XL/XE|en|Atari 8-bit family}}» і «[[Commodore 64]]». У 1985 годзе для «Apple II» была выпушчаная камерцыйная графічная камп’ютарная гульня пад той жа назвай. У наступныя дзесяцігоддзі заснаваныя на «The Oregon Trail» гульні былі выпушчаныя на мностве платформ, у шматлікіх выпадках пад той жа самай назвай «The Oregon Trail», і могуць разглядацца як версіі той жа самай гульні; у сукупнасці, лічачы ўсе версіі на ўсіх платформах, было прададзена звыш 65 мільёнаў копій. У 2015 годзе «The Oregon Trail» была ўключана ў {{Не перакладзена 5|Сусветная зала славы відэагульняў|Сусветную залу славы відэагульняў|en|World Video Game Hall of Fame}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Oregon Trail}} [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1996 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]] ohujlyroqwjdv3jufi84irqcnrq2zph 0 716996 5176894 4191101 2026-08-07T07:19:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176894 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Сталяроў}} '''Генадзь Канстанцінавіч Сталяро́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Геннадий Константинович Столяров}}; нар. {{ДН|24|10|1933}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Інфарматыка|інфарматыкі]] і [[ЭВМ|вылічальнай тэхнікі]], [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1980). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Вольск]]. У 1957 годзе скончыў Ленінградскі ваенна-механічны інстытут, у 1961 годзе завочна [[Ленінградскі ўніверсітэт]]. У 1957—1959 гадах займаўся навукова-даследчай і доследна-канструктарскай працай у абароннай прамысловасці<ref name="ВКМ">[https://www.computer-museum.ru/histussr/nievmvtr.htm Ветераны НИИЭВМ // Виртуальный компьютерный музей] {{ref-ru}}</ref>. У 1959—1968 гадах працаваў начальнікам лабараторыі, начальнікам навукова-даследчага аддзела машыннай матэматыкі, намеснікам галоўнага інжынера па матэматычным забеспячэнні ў [[НДІЭВМ]] у [[Мінск]]у<ref name="ВКМ" />. З 1968 года Г. К. Сталяроў працуе ў [[Інстытут матэматыкі НАН Беларусі|Інстытуце матэматыкі]] [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]]. Тут ён загадвае лабараторыяй сістэм матэматычнага забеспячэння. У 1990 годзе заняў пасаду намесніка дырэктара па навуковай рабоце філіяла міжнароднага канцэрна «Новыя інфармацыйныя тэхналогіі» у [[Масква|Маскве]]. З 1996 года — сустаршыня Беларускага падкамітэта Сусветнага камп’ютарнага таварыства (IEEE Computer Society)<ref name="ВКМ" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 120 навуковых прац і [[вынаходства]]ў<ref name="ВКМ" /> па вылічальнай тэхніцы, [[Сістэмнае праграмнае забеспячэнне|сістэмным праграмным забеспячэнні]]. Распрацаваў шэраг інфармацыйных дакументальна-фактаграфічных сістэм, першыя ў [[Беларусь|Беларусі]] [[База даных|базы даных]] для розных галін ведаў{{sfn|БелЭн|2002}}. У НДІЭВМ кіраваў працамі па праграмным забеспячэнні ЭВМ «[[Мінск (камп’ютар)|Мінск]]» першага і другога пакаленняў, быў намеснікам галоўных канструктараў ЭВМ «Мінск-1», «Мінск-2», «Мінск-23»<ref name="ВКМ" />. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1970) * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1982) * Медаль «Піянер камп’ютарнай тэхнікі» (2000) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сталяро́ў Генадзь Канстанцінавіч||141}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141782|Сталяроў Генадзь Канстанцінавіч}} * [https://www.computer-museum.ru/histussr/nievmvtr.htm Ветераны НИИЭВМ // Виртуальный компьютерный музей] {{ref-ru}} * [http://www.voenmeh.com/memo.php?ysclid=l6uy3hl5zc782741382 Записки мультиматерного студента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250224003445/http://www.voenmeh.com/memo.php?ysclid=l6uy3hl5zc782741382 |date=24 лютага 2025 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сталяроў Генадзь Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Постаці інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай інфарматыкі]] 11i8844pbq84mzogq6clvmfa4rflqbw 0 720889 5177029 4216083 2026-08-07T11:34:09Z Ueschar 151377 удакладненне 5177029 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вечар (значэнні)|Вечар}} {{навуковец | Бацька = [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар|Аляксандр Вечар]] }} '''Алім Аляксандравіч Вечар''' ({{ДН|4|7|1933}}, г. [[Мінск]] — {{ДС|16|10|2011}}) — беларускі фізікахімік. [[Доктар хімічных навук]] (1973), [[прафесар]] (1984). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] (спецыяльнасць «Хімія», 1955). Працаваў у Інстытуце фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў АН БССР (з 1961), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (з 1964, [[Хімічны факультэт БДУ|хімічны факультэт]], кафедра фізічнай хіміі, у 1967—1998 — загадчык кафедры, адначасова з 1978 — у [[Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем БДУ|Навукова-даследчым інстытуце фізіка-хімічных праблем БДУ]], загадчык лабараторыі). Навуковыя інтарэсы: фізікахімія паводзін матэрыялаў у экстрэмальных умовах. == Узнагароды == [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] (1982). == Бібліяграфія == * Твердые электролиты / А. А. Вечер, Д. В. Вечер. — Минск, 1988. * Изучение термодинамических свойств веществ с помощью высокотемпературных гальванических элементов и количественного термографического анализа : автореферат диссертации … доктора химических наук : 02.00.04 / Алим Александрович Вечер. — Минск, 1973. * Химические сенсоры / А. А. Вечер, П. П. Жук. — Минск, 1990. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вечар Алім Аляксандравіч||133}} * Вечер Алим Александрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 648. * Вечер Алим Александрович // Прафесары і дактары навук Беларускага дзяржаўнага універсітэта, 1921—2001 : 80 год. — Мінск, 2001. — С. 46—47. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вечар Алім Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Фізікахімікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікахімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] l6igpub5cig0kkxd4aa61wf8oejmqyr 0 724729 5176935 4272548 2026-08-07T08:26:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176935 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Новікаў}} {{Навуковец}} '''Георгій Іванавіч Новікаў''' ({{ДН|20|2|1924}} — {{ДС|27|7|2004}}) — [[Беларусь|беларускі]] вучоны ў галіне неарганічнай хіміі. [[Доктар хімічных навук]], [[прафесар]]<ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:KblC5c8SGHcJ:https://nastgaz.by/lirychnyya-fiziki/&hl=be&gl=pl&strip=1&vwsrc=0 Лірычныя фізікі]</ref>. [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]]. == Біяграфія == Скончыў хімічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]]. Пасля абароны доктарскай дысертацыі ў 1966 годзе пераехаў з Ленінграда ў Мінск, дзе кіраваў кафедрай агульнай і неарганічнай хіміі [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]]<ref>{{Cite web |url=https://pobeda.spbu.ru/museum/item/1103-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Новиков Георгий Иванович (1924—2004) |access-date=9 лістапада 2022 |archive-date=24 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224003449/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/1103-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 451. * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С. 369. * Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 458. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 5. — С. 455. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новікаў Георгій Іванавіч}} 3d8b7rwdjrmw7kuc2m7xgbku45p339t 0 727547 5176656 5077081 2026-08-06T15:15:53Z Pabojnia 135280 /* Увод войскаў (снежань 1994) */ афармленне 5176656 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Першая чачэнская вайна |частка = |выява = Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg |загаловак = Баі вакол будынка былога рэспубліканскага камітэта КПСС («[[Прэзідэнцкі палац (Грозны)|Прэзідэнцкага палаца]]») у [[Грозны]]м, студзень 1995 года |дата = [[11 снежня]] [[1994]] — [[31 жніўня]] [[1996]] |месца = [[Ічкерыя]], [[Дагестан]], [[Інгушэція]] і [[Стаўрапольскі край]] Расіі |прычына = Правал расійскіх спробаў дзяржаўнага перавароту ў Ічкерыі |вынік = Захаванне фактычнай незалежнасці Ічкерыі |праціўнік1 = {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] ** [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі]] ** Унутраныя войскі МУС РФ |праціўнік2 = {{Сцяг|Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя}} [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Ічкерыя]] ** Нацыянальная армія Ічкерыі ** {{Сцяг|Турцыя}} [[Турцыя|Турэцкія добраахвотнікі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160303210947/http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=30233&no_cache=1#.VPBYOOGDSmw TURKISH VOLUNTEERS IN CHECHNYA] // Jamestown Foundation, 06.04.2005</ref><ref>''[https://books.google.com.tr/books?id=ZomsAgAAQBAJ&pg=PA68&lpg=PA68&dq=TURKISH+VOLUNTEERS+IN+CHECHNYA&source=bl&ots=MYrfMTKIhF&sig=CnONQZ_orTEn7XFl6q73vpC4UAY&hl=tr&sa=X&ei=8aDfVIuQGOP4ygPN24L4Bg&ved=0CF4Q6AEwBQ#v=onepage&q=TURKISH%20VOLUNTEERS%20IN%20CHECHNYA&f=false Politics of Conflict]''. Vassilis K. Fouskas, p. 68</ref><ref>''[https://books.google.ru/books?id=MeWOAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=citizens%20fought&f=false Energy and Security in the Caucasus]''. Emmanuel Karagiannis, p. 66</ref> ** [[file:Grey Wolves Gokturk Flag.svg|22px]] "[[Шэрыя ваўкі]]" - турэцкая арганізацыя <ref>https://web.archive.org/web/20180909184852/https://books.google.ru/books?id=MeWOAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=citizens%20fought&f=false</ref> |камандзір1 = [[Генадзь Трошаў]] |камандзір2 = [[Аслан Масхадаў]] |сілы1 = 95 тыс. ваенных (люты 1995) |сілы2 = 30 тыс. ваенных |страты1 = 5042 забітых, 16 098 параненых |страты2 = 2870 забітых |агульныя страты = 87 691 забіты цывільны |дадаткі = }} '''Першая чачэнская вайна''' (афіцыйна: '''Аперацыі па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Чачні {{Nobr|1994—1996}} гадоў'''<ref>Паводле Указа Прэзідэнта Расійскій Федэрацыі ад {{Дата|30|11|1994|2}} № 2137 «О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики» (гл. [https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20Конституционного%20Суда%20РФ%20от%2031.07.1995%20№%2010-П Постановление Конституционного Суда Российской Федерации от {{Дата|31|07|1995|2}} {{Nobr|№ 10-П}}]).</ref>, або '''Узброены канфлікт у Чачэнскай Рэспубліцы і на прылеглых да яе тэрыторыях Расійскай Федэрацыі'''<ref>Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ «[[Федеральный закон «О ветеранах»|О ветеранах]]»</ref>; таксама вядомая як '''Першая чачэнская кампанія''' і '''Першая расійска-чачэнская вайна''', {{Lang-ce|Хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом}}) — баявыя дзеянні на тэрыторыі [[Чачня|Чачні]] і памежных рэгіёнаў [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]] паміж войскамі [[Расія|Расіі]] ([[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС]] і {{нп3|Унутраныя войскі МУС Расіі|МУС|ru|Внутренние войска МВД России}}) і [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|непрызнанай]] [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя]] з мэтай узяцця пад кантроль тэрыторыі Чачні, на якой у 1991 годзе была абвешчаная Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя. Канфлікт і папярэднія яму падзеі характарызаваліся вялікай колькасцю ахвяр сярод насельніцтва, ваенных і праваахоўных органаў, гучалі ўзаемныя абвінавачванні бакоў у [[генацыд]]зе<ref>{{кніга|аўтар=Дмитриевский С. М., Гварели Б. И., Челышева О. А.|загаловак=Международный трибунал для Чечни|частка=Правовые перспективы привлечения к индивидуальной уголовной ответственности лиц, подозреваемых в совершении военных преступлений и преступлений против человечности в ходе вооруженного конфликта в Чеченской Республике|від=Коллективная монография|спасылка=https://www.kavkaz-uzel.eu/system/uploads/article_attachment/attach/0001/15745/Mezhdunarodnyy_tribunal_dlya_Chechni._Tom_I.pdf|месца=Нижний Новгород|год=2009|тамоў=2|nodot=1|том=1|старонкі=369|старонак=530}}</ref>. == Асноўныя падзеі == * [[12 снежня|12]]—[[22 снежня]] [[1994]] — бітва ў ваколіцах [[Грозны|Грознага]] * [[28 снежня]] [[1994]] — бітва за гарадок Ханкала, што на ўсход ад Грознага * [[31 снежня]] [[1994]] — [[6 студзеня]] [[1995]] — бітва за Грозны * [[15 лютага|15]]—[[23 лютага]] [[1995]] — бітва за Аргун * [[10 сакавіка]] [[1995]] — [[24 мая]] [[1996]] — Аблога Бамута * [[7 красавіка|7]]—[[8 красавіка]] [[1995]] — бойня ў вёсцы Самашкі * [[14 чэрвеня|14]]—[[19 чэрвеня]] [[1995]] — [[Тэрарыстычны акт у Будзёнаўску|напад]] на [[Будзёнаўск]] аддзелу на чале з [[Шаміль Басаеў|Шамілём Басаевым]], дзе было захоплена ў палон шмат матак і народжаных дзяцей у радзільным доме * [[14 снежня|14]]—[[26 снежня]] [[1995]] — бітва за Гудэрмес, Шатой, Урус-Мартан, Ачхой-Мартан. * [[9 сакавіка|9]]—[[18 сакавіка]] [[1996]] — напад на Кізляр Салмана Радуева, дзе захапілі ў палон мірных людзей. * [[22 лютага|22]]—[[23 лютага]] [[1996]] — баі каля вёскі Галашкі ў [[Інгушэція|Інгушэціі]] * [[6 сакавіка|6]]—[[8 сакавіка]] [[1996]] — заняцце Грознага чачэнскімі ваярамі * [[14 сакавіка|14]]—[[15 сакавіка]] [[1996]] — бітва ў сяле [[Самашкі]] * [[16 красавіка]] [[1996]] — засада каля вёскі Ярышмарды, дзе былі забітыя каля 200 расіян. * [[6 жніўня|6]]—[[20 жніўня]] 1996 — напад чачэнцаў на Грозны, Аргун і Гудэрмес * [[31 жніўня]] [[1996]] — угода паміж Расіяй і Ічкерыяй * [[31 снежня]] [[1996]] — канчатковы вывад расійскіх войскаў з Чачні == Перадгісторыя канфлікту == З пачаткам [[Перабудова|перабудовы]] ў розных рэспубліках [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], у тым ліку і ў [[Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чачэна-Інгушэціі]], актывізаваліся розныя нацыяналістычныя рухі. У канцы 1990 году быў скліканы Агульнанацыянальны кангрэс чачэнскага народа. Яго ўзначаліў [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Джахар Дудаеў]], генерал-маёр Савецкай Арміі. Мэтай кангрэса стала выхад са складу СССР і стварэнне [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|незалежнай Чачэнскай рэспублікі]]. Паступова гэтае рашэнне пачало ўвасабляцца ў жыццё. === «Чачэнская рэвалюцыя» 1991 года === Яшчэ летам 1991 года ў Чачні назіралася двоеўладдзе: там працягваў працаваць урад самой Чачэна-Інгушскай АССР і ўрад Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя Джахара Дудаева. Але ў верасні 1991 года, пасля няўдалых дзеянняў [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|ДКНС]], чачэнскія сепаратысты адчулі, што надышоў спрыяльны момант, і ўзброеная гвардыя Дудаева захапіла тэлецэнтр, Вярхоўны Савет і Дом радыё. Фактычна адбыўся дзяржаўны пераварот. Улада перайшла ў рукі сепаратыстаў, і ўжо 27 кастрычніка імі былі праведзены парламенцкія і прэзідэнцкія выбары ў рэспубліцы. Уся ўлада была сканцэнтравана ў руках Дудаева. Абвастрэннем сітуацыі стала і тое, што ў рэспубліцы была вялікая колькасць савецкай зброі, якую не паспелі вывезці. Самаабраная ўлада захапіла практычна ўсе боепрыпасы, якія захоўваліся на тэрыторыі рэспублікі<ref>[https://the-criminal.ru/otkuda-dudaev-vzyal-oruzhie-nakanune-pervoj-chechenskoj-vojny/ Адкуль Дудаеў узяў зброю напярэдадні першай чачэнскай вайны]</ref>. Фактычна ўлады Расіі ўпускаюць магчымасць захаваць кантроль над рэгіёнам<ref>[https://histrf.ru/read/articles/piervaia-chiechienskaia-voina Уладзімір Іваноў, «Першая Чачэнская вайна»]</ref><ref>[https://switki.ru/477161a-iz-za-chego-v-chechne-nachalas-voyna-prichinyi-data-nachala-i-okonchaniya З-за чаго ў Чачні пачалася вайна: прычыны, дата пачатку і канца]</ref>. === Распад Чачэна-Інгушскай АССР (1991—1993) === Перамога сепаратыстаў у [[Грозны]]м прывяла да распаду Чачэна-Інгушскай АССР. {{нп3|Малгабекскі раён|Малгабекскі|ru|Малгобекский район}}, {{нп3|Назранаўскі раён|Назранаўскі|ru|Назрановский район}} і вялікая частка [[Сернаводскі раён|Сунжанскага раёна]] былой ЧІАССР утварылі сабой [[Інгушэція|Рэспубліку Інгушэція]] у складзе Расійскай Федэрацыі. Юрыдычна Чачэна-Інгушская Рэспубліка спыніла сваё існаванне 9 студзеня 1993 года<ref>[http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183098/ Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I «О внесении изменений в статью 71 Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180227213920/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183098/ |date=27 лютага 2018 }} // «Российская газета», 29 декабря 1992 года, № 278 (614), стр. 5. Данный закон вступил в силу 9 января 1993 года по истечении 10 дней со дня официального опубликования.</ref>. Дакладная мяжа паміж Чачнёй і Інгушэціяй не была дэмаркаваная і да 2018 года не вызначаная{{заўвага|На картах [[Федэральнае агенцтва геадэзіі і картаграфіі|Раскартаграфіі]] мяжа паміж Чачнёй і Інгушэціяй не паказана.}}<ref>{{Cite web|url=http://www.ng.ru/politics/2005-06-15/3_borders.html|title=Чечня и Ингушетия запутались в границах|archive-date=2014-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224202552/http://www.ng.ru/politics/2005-06-15/3_borders.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/1111230.html|title=Отношения между Чечнёй и Ингушетией может осложнить проблема размежевания территорий: политолог|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815055235/https://regnum.ru/news/1111230.html|url-status=live}}</ref>. Падчас {{нп3|Асеціна-інгушскі канфлікт|асеціна-інгушскага канфлікту|ru|Осетино-ингушский конфликт}} ў лістападзе 1992 года ў {{нп3|Прыгарадны раён (Паўночная Асеція)|Прыгарадны раён Паўночнай Асеціі|ru|Пригородный район (Северная Осетия)}} былі ўведзеныя расійскія войскі. Адносіны паміж Масквой і Чачнёй рэзка абвастрыліся. Расійскае вышэйшае камандаванне прапаноўвала заадно вырашыць сілавым спосабам і «чачэнскую праблему», але тады ўвод войскаў на тэрыторыю Чачні быў папярэджаны намаганнямі [[Ягор Цімуравіч Гайдар|Ягора Гайдара]]<ref name="IGPI">{{Cite web|url=http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html|title=IGPI — Политический мониторинг. Тимур Музаев — Чеченская Республика Ичкерия|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304035623/http://igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html|url-status=live}}</ref>. === Перыяд фактычнай незалежнасці (1991—1994) === У выніку Чачня стала [[De facto|фактычна]] незалежнай, але [[De jure|юрыдычна]] не прызнанай ні адной краінай, уключаючы Расію, дзяржавай. [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя#Прызнанне Ічкерыі|Была прызнаная]] толькі грузінскім урадам у выгнанні на чале з Звіядам Гамсахурдыя і рухам Талібан, што кантраляваў Афганістан. Рэспубліка мела дзяржаўную сімволіку — [[Сцяг Чачні|сцяг]], [[Герб Чачні|герб]] і [[Гімн ЧРІ|гімн]], органы ўлады — [[прэзідэнт]], [[парламент]], [[урад]], свецкі [[суд]]. Меркавалася стварэнне [[Узброеныя фарміраванні Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя|Узброеных Сіл]], а таксама ўвядзенне ўласнай дзяржаўнай валюты — {{нп3|Чачэнскі нахар|нахара|ru|Чеченский нахар}}. У канстытуцыі, прынятай 12 сакавіка 1992 года<ref name="IGPI"/>, [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|ЧРІ]] характарызавалася, як «незалежная [[свецкая дзяржава]]», яе ўрад адмовіўся падпісваць {{нп3|федэратыўны дагавор||ru|Федеративный договор}} з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]]. У 1992—1993 на тэрыторыі Чачні было здзейснена звыш 600 наўмысных забойстваў<ref name="Rodina">{{Cite web|url=http://www.rodina-nps.ru/library/show/?id=34|title=Сайт российской политической партии «Родина»: Преступления режима Дудаева — Масхадова.|access-date=2010-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001023944/http://www.rodina-nps.ru/library/show/?id=34|archive-date=2011-10-01|url-status=dead}}</ref>. За перыяд 1993 года на Грозненскім аддзяленні {{нп3|Паўночна-Каўказская чыгунка|Паўночна-Каўказскай чыгункі|ru|Северо-Кавказская железная дорога}} падвергліся ўзброенаму нападу 559 [[цягнік]]оў з поўным або частковым разрабаваннем каля 4 тысяч вагонаў і кантэйнераў на суму 11,5 мільярдаў рублёў. За 8 месяцаў 1994 года было здзейснена 120 узброеных нападаў, у выніку якіх разрабавана 1156 вагонаў і 527 кантэйнераў. Страты склалі больш за 11 мільярдаў рублёў. У 1992—1994 годзе ў выніку ўзброеных нападаў загінула 26 чыгуначнікаў. Такая сітуацыя прымусіла [[Урад Расійскай Федэрацыі|ўрад Расіі]] прыняць рашэнне аб спыненні руху па тэрыторыі Чачні з кастрычніка 1994 года<ref name="Rodina" />. Асаблівым промыслам з’яўляўся выраб фальшывых {{нп3|авіза||ru|Авизо}}, па якіх было атрымана больш за 4 трыльёны рублёў<ref name="ksh404">Новейшая история Отечества. XX век: Учеб. для студ. высш. учеб заведений: В 2 т. / Под ред. А. Ф. Киселева, Э. М. Щагина. -М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1999. — Т. 2 — стр. 404</ref>. У рэспубліцы квітнелі захоп закладнікаў і гандаль рабамі — па даных «[[Расінфармцэнтр]]а», усяго з 1992 года было выкрадзена і незаконна ўтрымлівалася ў Чачні 1790 чалавек<ref name="Rodina-2">{{Cite web|url=http://rd.rusk.ru/00/rd5/rd5_9.htm|title=Цена «гуманизма» в чеченской войне. А. Н. Савельев|access-date=2010-07-11|archive-date=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923211518/http://www.rd.rusk.ru/00/rd5/rd5_9.htm|url-status=live}}</ref>. Нават пасля таго, калі Дудаеў спыніў плаціць падаткі ў агульны бюджэт і забараніў супрацоўнікам расійскіх спецслужбаў уезд у Рэспубліку, Федэральны цэнтр працягваў пералічваць у Чачню грашовыя сродкі з бюджэту. У 1993 годзе на Чачню было выдзелена 11,5 млрд рублёў<ref>арт. 17 Закона аб рэспубліканскім бюджэце Расійскай федэрацыі на 1993 год № 4966-1 от 14.05.1993 г.</ref>. Расійская нафта да 1994 года працягвала паступаць у Чачню, пры гэтым яна не аплачвалася і перапрадавалася за мяжу. === Палітычны крызіс 1993 года === Увесну 1993 года ў ЧРІ рэзка абвастрыліся супярэчнасці паміж прэзідэнтам [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Дудаевым]] і парламентам. 17 красавіка 1993 года Дудаеў абвясціў аб роспуску парламента, Канстытуцыйнага суда і МУС. 4 чэрвеня ўзброеныя дудаеўцы пад камандаваннем [[Шаміль Басаеў|Шаміля Басаева]] захапілі будынак Грозненскага гарадскога савета, у якім праходзілі пасяджэнні парламента і канстытуцыйнага суда; такім чынам, у ЧРІ адбыўся [[дзяржаўны пераварот]]<ref name="IGPI"/>. У канстытуцыю, прынятую годам раней, былі ўнесены змены, у Рэспубліцы ўсталяваўся рэжым асабістай улады Дудаева, які доўжыўся да жніўня 1994 года, калі парламенту былі вернутыя заканадаўчыя паўнамоцтвы<ref name="IGPI" />. === Фарміраванне антыдудаеўскай апазіцыі (1993—1994) === Пасля дзяржаўнага перавароту 4 чэрвеня 1993 года, у паўночных раёнах Чачні, непадкантрольных ураду сепаратыстаў у [[Грозны]]м, фармуецца ўзброеная антыдудаеўская апазіцыя, якая распачала ўзброеную барацьбу з рэжымам Дудаева. Першай апазіцыйнай арганізацыяй быў {{нп3|Камітэт нацыянальнага выратавання (Чачня)|КНВ|ru|Комитет национального спасения (Чечня)}}, які правёў некалькі ўзброеных акцый, але неўзабаве пацярпеў паражэнне і распаўся. На змену яму прыйшоў {{нп3| Часовы савет Чачэнскай Рэспублікі|Часовы савет Чачэнскай Рэспублікі (ЧСЧР)|ru|Временный совет Чеченской Республики}} на чале з {{нп3|Умар Джунітавіч Аўтурханаў|Умарам Аўтурханавым|ru|Автурханов, Умар Джунитович}}, які абвясціў сябе адзінай законнай уладай на тэрыторыі Чачні. ЧСЧР прызнаваўся ў якасці такой расійскімі ўладамі, якія аказвалі яму ўсялякую падтрымку (у тым ліку зброяй і добраахвотнікамі). Па сцвярджэнні кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта ў 1993—1996 гг. {{нп3|Сяргей Аляксандравіч Філатаў|Сяргея Філатава|ru|Филатов, Сергей Александрович}}, прычына падтрымкі расійскімі ўладамі Умара Аўтурханава і іншых дзеячаў апазіцыі была ў іх асцярозе прыходу да ўлады ў Чачні [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Руслана Хасбулатава]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/26/118638-farshbrosok.html|title=Фарш-бросок|website=www.mk.ru}}</ref>: <blockquote>Увесну 1994 года {{нп3|Яўген Вадзімавіч Савасцьянаў|Яўген Савасцьянаў|ru|Савостьянов, Евгений Вадимович}}, намеснік дырэктара {{нп3|Федэральная служба контрразведкі Расійскай Федэрацыі|ФСК|ru|Федеральная служба контрразведки Российской Федерации}}, сказаў мне, што ў Чачні ёсць аб’яднаная апазіцыя, якой кіруе {{нп3|Умар Джунітавіч Аўтурханаў|Умар Аўтурханаў|ru|Автурханов, Умар Джунитович}}, кіраўнік {{нп3|Надцерачны раён|Надцерачнага раёна|ru|Надтеречный район}} Чачні. Калі Расия акажа падтрымку, апазіцыянеры гатовыя ісці на выбары ў 95-м годзе, а ў выпадку перамогі — прызнаць Канстытуцыю РФ. Я далажыў прэзідэнту. [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Мікалаевіч]] у прынцыпе даў «дабро» на тое, каб падтрымаць чачэнскую апазіцыю. Гаворка ішла спачатку толькі аб фінансавай падтрымцы. Не схаваю, у той час мы пабойваліся ўплыву ў Чачні Хасбулатава і рабілі ўсё, каб быў іншы ўплыў. У нас былі звесткі, што ўплыў Дудаева ў Чачні моцна звузіўся, літаральна да Грознага і яго ваколіц. Калі мы прымалі рашэнне аб падтрымцы апазіцыі, мы запыталі {{нп3|Іарданскія чачэнцы|Іарданію|ru|Иорданские чеченцы}}, {{нп3|Чачэнцы ў Сірыі|Сірыю|uk|Чеченці в Сирії}}, дзе жывуць вялікія {{нп3|Чачэнская дыяспара|чачэнскія дыяспары|ru|Чеченская диаспора}}. Нам адказалі, што апазіцыю падтрымаюць, таму што крымінальны і скандальны рэжым Дудаева і там надакучыў, але пры адной умове: каб расійскіх войскаў на тэрыторыі Чачні не было. Я пра гэта напісаў Ельцыну ў сваёй запісцы.</blockquote> === Барацьба з ўзброенай апазіцыяй (1994) === З лета 1994 года ў Чачні разгарнуліся баявыя дзеянні паміж вернымі Дудаеву войскамі і апазіцыйнымі сіламі {{нп3|Часовы савет Чачэнскай Рэспублікі|Часовага савета Чачэнскай Рэспублікі|ru|Временный совет Чеченской Республики}}, неафіцыйна падтрыманымі Расіяй. Атрады Дудаева праводзілі наступальныя аперацыі ў кантраляваных апазіцыйнымі войскамі {{нп3|Надцерачны раён|Надцерачным|ru|Надтеречный район}} і {{нп3|Урус-Мартанаўскі раён|Урус-Мартанаўскім|ru|Урус-Мартановский район}}> раёнах. Яны суправаджаліся значнымі стратамі з абодвух бакоў. Ужываліся танкі, артылерыя і мінамёты. Сілы бакоў былі прыблізна роўныя, і ні адзін з іх не здолеў атрымаць верх у барацьбе. 26 лістапада апазіцыянеры {{нп3|Штурм Грознага сіламі Часовага савета|ў трэці раз беспаспяхова штурмавалі Грозны|ru|Штурм Грозного силами Временного совета}}. Пры гэтым у палон да прыхільнікаў Дудаева трапіў шэраг расійскіх вайскоўцаў, «якія змагаліся на баку апазіцыі» паводле кантракту з {{нп3|Федэральная служба контрразведкі Расійскай Федэрацыі|Федэральнай службай контрразведкі|ru|Федеральная служба контрразведки Российской Федерации}}<ref name="autogenerated4">{{Cite web|url=https://svpressa.ru/society/article/19145/|title=Новый год в Грозном-1994: броня горела, как дрова|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805170102/https://svpressa.ru/society/article/19145/|url-status=live}}</ref><ref>Гродненский Н. Первая чеченская. Минск: ФУАинформ, 2007, с. 282—285.</ref>. == Ход вайны == === Увод войскаў (снежань 1994) === 30 лістапада 1994 года Прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын падпісаў Указ № 2137 «Аб мерапрыемствах па аднаўленні канстытуцыйнай законнасці і правапарадку на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Указ прадугледжваў фактычнае прыняцце мер [[Надзвычайнае становішча|надзвычайнага становішча]] ў Чачні без яго афіцыйнага абвяшчэння, а таксама прадстаўленне асаблівых паўнамоцтваў так званай «Групе кіраўніцтва дзеяннямі па раззбраенні і ліквідацыі ўзброеных фарміраванняў, увядзенні і падтрыманні рэжыму надзвычайнага становішча на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Частка гэтых паўнамоцтваў уваходзіла ў супярэчнасць з Канстытуцыяй і законамі Расіі<ref name="автоссылка2">''Усиков А. В., Спирин А. Н., Божедомов Б. А., Кикнадзе В. Г.'' Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века) // [[Военно-исторический журнал]]. — 2012. — № 2. — С. 3.</ref>. Ужо 1 снежня [[Ваенна-паветраныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійская авіяцыя]] нанесла ўдар па аэрадромах {{нп3|Калінаўская (Чачня)|Калінаўская|ru|Калиновская (Чечня)}} і {{нп3|Ханкала||ru|Ханкала}} і вывела з ладу ўсе самалёты, якія знаходзіліся ў распараджэнні сепаратыстаў<ref>{{Cite web|url=http://www.airwar.ru/history/locwar/chechnya/fw/fw.html|title=Авиация в Первой чеченской войне|access-date=2009-12-21|url-status=live|archive-date=2012-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307114343/http://www.airwar.ru/history/locwar/chechnya/fw/fw.html}}</ref>. 8 снежня 1994 года [[Савет Федэрацыі|Савет Федэрацыі Расіі]] прыняў пастанову № 291-I СФ «Аб становішчы ў Чачэнскай Рэспубліцы», у якой асудзіў дзеянні па сілавым вырашэнні канфлікту і прапанаваў прэзідэнту РФ «прыняць канстытуцыйныя меры па нармалізацыі абстаноўкі ў Чачэнскай Рэспубліцы і вакол яе», у тым ліку «паўторна звярнуцца да лідараў супрацьлеглых бакоў… з прапановай неадкладна спыніць узброенае супрацьстаянне і пачаць перамовы па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Рэспубліцы»<ref name="автоссылка2"/>. На наступны дзень, 9 снежня прэзідэнт Барыс Ельцын падпісаў Указ № 2166 «Аб мерах па спыненні дзейнасці незаконных узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі і ў зоне асеціна-інгушскага канфлікту»<ref>Указ Президента РФ № 2166 «О мерах по пресечению деятельности незаконных вооружённых формирований на территории Чеченской Республики и в зоне осетино-ингушского конфликта». // [[Збор заканадаўства Расійскай Федэрацыі|Собрание законодательства Российской Федерации]]. — 12 декабря 1994 г. — № 33. — Ст. 3432. Также Указ был опубликован в «[[Российская газета|Российской газете]]» в № 242 от 14 декабря 1994 года.</ref>. Услед за ім у гэты ж дзень [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урад Расіі]] прыняў пастанову № 1360 «Аб забеспячэнні дзяржаўнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці РФ, законнасці, правоў і свабодаў грамадзян, раззбраення незаконных узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі і прылеглых да яе рэгіёнаў Паўночнага Каўказа»<ref>Постановление Правительства РФ от 9 декабря 1994 г. N 1360 «Об обеспечении государственной безопасности и территориальной целостности Российской Федерации, законности, прав и свобод граждан, разоружения незаконных вооруженных формирований на территории Чеченской Республики и прилегающих к ней регионов Северного Кавказа». // [[Збор заканадаўства Расійскай Федэрацыі|Собрание законодательства Российской Федерации]]. — 12 декабря 1994 г. — № 33. — Ст. 3454.</ref>, якая даручала МУС Расіі сумесна з Мінабароны Расіі раззброіць незаконныя ўзброеныя фарміраванні на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі, а ў выпадку немагчымасці канфіскацыі — знішчыць авіяцыйную і бранятанкавую тэхніку, артылерыю і цяжкае ўзбраенне. Гэтай пастановай на шэраг міністэрстваў ускладаліся абавязкі па ўвядзенні і падтрыманні на тэрыторыі ЧР так званага «асаблівага рэжыму», падобнага з надзвычайным, але без афіцыйнага абвяшчэння там надзвычайнага або ваеннага становішча<ref name="автоссылка2" />. Пазней Канстытуцыйны суд РФ прызнаў вялікую частку ўказаў і пастаноў урада, якімі абгрунтоўвалася дзеяння федэральнага ўрада ў Чачні, адпаведнымі Канстытуцыі<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20Конституционного%20Суда%20РФ%20от%2031.07.1995%20г.%20№%2010-П Постановление Конституционного Суда РФ от 31.07.1995 г. № 10-П]</ref>. Расійскім бокам была створана Аб’яднаная групоўка федэральных войскаў (АГФВ), у якую ўвайшлі злучэнні і часці [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрства абароны]], {{нп3|Унутраныя войскі МУС Расіі|унутраных войскаў МУС|ru|Внутренние войска МВД России}}, [[Пагранічная служба Федэральнай службы бяспекі Расійскай Федэрацыі|пагранічных войскаў]] і сілы {{нп3|Федэральная служба контрразведкі Расійскай Федэрацыі|Федэральнай службы контрразведкі|ru|Федеральная служба контрразведки Российской Федерации}}. Непасрэднае кіраўніцтва дзеяннямі АГФВ ускладалася на Аб’яднанае камандаванне, сфармаванае на базе кіравання [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]], у якое ўвайшлі аператыўныя групы [[Ваенна-паветраныя сілы Расійскай Федэрацыі|ВПС]], [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|ПДВ]], [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба УС РФ|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генштаба]], [[Ваенна-Марскі Флот Расійскай Федэрацыі|ВМФ]], шэрагу іншых міністэрстваў і ведамстваў. Першым камандуючым АГФВ стаў камандуючы войскамі [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|ПКВА]] [[генерал-палкоўнік]] {{нп3|Аляксей Мікалаевіч Міцюхін|А. М. Міцюхін|ru|Митюхин, Алексей Николаевич}}. Агульнае кіраўніцтва падрыхтоўкай і правядзеннем аперацыі даручана міністру абароны РФ {{нп3|Генерал арміі (Расія)|генералу арміі|ru|Генерал армии (Россия)}} [[Павел Сяргеевіч Грачоў|П. С. Грачову]]. Яе задума распрацоўвалася ў {{нп3|Генеральны штаб Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Генеральным штабе|ru|Генеральный штаб Вооружённых сил Российской Федерации}} з прыцягненнем прадстаўнікоў міністэрстваў і ведамстваў, якія ўзаемадзейнічалі<ref name="автоссылка1">''Усиков А. В., Спирин А. Н., Божедомов Б. А., Кикнадзе В. Г.'' Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века) // [[Военно-исторический журнал]]. — 2012. — № 2. — С. 4.</ref>. Для прасоўвання ў Чачню з трох кірункаў былі створаны тры групоўкі войскаў<ref name="автоссылка3">''Усиков А. В., Бурутин Г. А., {{нп3|Віктар Аляксандравіч Гаўрылаў|Гаврилов В. А.|ru|Гаврилов, Виктор Александрович}}, Ташлыков С. Л. и др''. Военное искусство в локальных войнах и вооружённых конфликтах. Вторая половина ХХ — начало XXI века. — М., 2008. — С. 157—159.</ref>: * [[маздок]]ская пад камандаваннем першага намесніка камандуючага войскамі ПКВА [[генерал-лейтэнант]]а [[Уладзімір Міхайлавіч Чыліндзін|У. М. Чыліндзіна]] (15 батальёнаў, 2 роты спецыяльнага прызначэння УВ, 6564 чалавек, 41 танк, 132 БМП, 99 БТР, 54 гарматы і мінамёты); * [[уладзікаўказ]]ская пад камандаваннем намесніка камандуючага ПДВ генерал-лейтэнанта {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Чындараў|А. А. Чындарава|ru|Чиндаров, Александр Алексеевич}} (11 батальёнаў, 3915 чалавек, 34 танкі, 98 БМП, 67 БТР, 62 гарматы, 14 верталётаў); * [[кізляр]]ская пад камандаваннем камандзіра 8-га армейскага корпуса генерал-лейтэнанта [[Леў Якаўлевіч Рохлін|Л. Я. Рохліна]] (8 батальёнаў, 4053 чалавекі, 7 танкаў, 162 БТР, 28 гармат і мінамётаў, 16 верталётаў). Таксама для стварэння знешняга кальца блакіравання па адміністрацыйнай мяжы ЧР прыцягнутая групоўка УВ МУС — 2 асобныя брыгады і 6 палкоў аператыўнага прызначэння<ref name="автоссылка3"/>. Да вечара 10 снежня засяроджванне войскаў было скончана і раніцай 11 снежня 1994 года, усе тры групоўкі АГФВ (у цэлым 23 800 чалавек — 19,1 тыс. чал. ад Узброеных сіл і 4,7 тыс. чал ад УВ МУС, 80 танкаў, 208 БМП і БТР, 182 прылады і мінамёта, 140 баявых самалётаў, 55 верталётаў) уступілі на тэрыторыю Чачні з трох кірункаў — з захаду з [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] праз [[Інгушэція|Інгушэцію]] з паўднёвага захаду з {{нп3|Маздокскі раён|Маздокскага раёна|ru|Моздокский район}} Паўночнай Асеціі, які непасрэдна мяжуе з Чачнёй, і з усходу з тэрыторыі [[Дагестан]]а<ref name="Chechnya-genshtab">{{Cite web|url=http://chechnya.genstab.ru/chr_94_02.htm|title=Chechnya.genshtab.ru Хроника войны в Чечне|access-date=2009-12-21|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813122042/http://chechnya.genstab.ru/chr_94_02.htm|archive-date=2011-08-13}}</ref>. Усходняя (кізлярская) групоўка была блакіраваная ў {{нп3|Хасавюртаўскі раён|Хасавюртаўскім раёне|ru|Хасавюртовский район}} [[Дагестан]]а мясцовымі жыхарамі — чачэнцамі-{{нп3|Акінцы|аухаўцамі|ru|Аккинцы}}. Заходняя (уладзікаўказская) група таксама была блакіраваная мясцовымі жыхарамі і трапіла пад абстрэл блізу сяла {{нп3|Барсукі (Інгушэція)|Барсукі|ru|Барсуки (Ингушетия)}}, аднак ужыўшы сілу, усё ж прарвалася ў Чачню<ref name="Chechnya-genshtab"/>. Найбольш паспяхова прасоўвалася Маздокская групоўка, якая ўжо 12 снежня падышла да пасёлка {{нп3|Долінскі (Чачня)|Долінскага|ru|Долинский (Чечня)}}, размешчаным у 10 км ад Грознага. Пры руху да Грознага войскі сутыкнуліся з процідзеяннем агрэсіўна настроенага мясцовага насельніцтва (блакіраванне дарог, псаванне і падпалы аўтатранспарту і тэхнікі, захоп адзіночных аўтамашын і дробных груп вайскоўцаў). Да гэтага расійскае камандаванне аказалася зусім не гатовым, у выніку на прасоўванне да Грознага замест 3 сутак па плане прыйшлося выдаткаваць 16. Такая вялікая затрымка дазволіла войскам Дудаева падрыхтаваць Грозны да абароны. Гэта ж выявіла і безгрунтоўнасць ваенна-палітычнай ацэнкі сітуацыі ў Чачні — хоць заявы Дудаева ўсе папярэднія гады адрозніваліся ваяўнічасцю і агрэсіўнасцю, у Крамлі чамусьці апынуліся не гатовыя да актыўнага ўзброенага супраціву чачэнскіх фарміраванняў<ref name="автоссылка1"/>. Каля Долінскага расійскія УС падвергнуліся абстрэлу чачэнскай РСЗА «[[Град (РСЗА)|Град]]» і затым [[Бітва за Долінскае|уступілі ў баі за гэты населены пункт]]<ref name="Mostok"/>. Кізлярская групоўка ({{нп3|8-я гвардзейская агульнавайскавая армія|8-ы гвардзейскі армейскі корпус|ru|8-я гвардейская общевойсковая армия}}) пад камандаваннем [[Леў Якаўлевіч Рохлін|Льва Рохліна]] дасягнула паселішча [[Талстой-Юрт]] 15 снежня, рухаючыся абходнымі шляхамі праз дагестанскія стэпы. Новы наступ падраздзяленняў АГВ пачалося 19 снежня. Уладзікаўказская (Заходняя) групоўка блакіравала Грозны з заходняга напрамку, абышоўшы {{нп3|Сунжанскі хрыбет||uk|Сунженський хребет}}. 20 снежня маздокская (паўночна-заходняя) групоўка заняла Долінскі і блакіравала Грозны з паўночнага захаду. Кізлярская (паўночна-ўсходняя) групоўка блакавала Грозны з паўночнага ўсходу, а дэсантнікі {{нп3|104-ы гвардзейскі дэсантна-штурмавы полк|104-га гвардзейскага паветрана-дэсантнага палка|ru|104-й гвардейский десантно-штурмовой полк}} блакіравалі горад з боку {{нп3|Аргунская цясніна|Аргунскай цясніны|uk|Аргунська ущелина}}. Пры гэтым паўднёвая частка Грознага была не заблакіраваная, меркавалася, што там будзе пакідаць горад мірнае насельніцтва, па факце ж там практычна бесперашкодна забяспечваліся чачэнскія фарміраванні, якія абаранялі горад<ref name="Mostok"/>. Такім чынам, на пачатковым этапе баявых дзеянняў, у першыя тыдні вайны, [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|ВС РФ]] змаглі практычна без супраціву заняць паўночныя раёны Чачні<ref name="Mostok"/>. 20 снежня камандуючым Аб’яднанай групоўкай федэральных войскаў у Чачні замест адхіленага з прычыны поўнай няздатнасці генерала {{нп3|Аляксей Мікалаевіч Міцюхін|А. М. Міцюхіна|ru|Митюхин, Алексей Николаевич}} стаў першы намеснік начальніка {{нп3|Галоўнае аператыўнае ўпраўленне Генеральнага штаба Узброенных сіл Расійскай Федэрацыі|Галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|ru|Главное оперативное управление Генерального штаба Вооружённых сил Российской Федерации}} [[Анатоль Васільевіч Квашнін|Анатоль Квашнін]]. === Штурм Грознага (снежань 1994 — сакавік 1995) === [[Файл:Evstafiev-chechnya-iternal-praying.jpg|alt=|злева|міні|250пкс|Чачэнскія сепаратысты моляцца ля Вечнага агню насупраць будынка «[[Прэзідэнцкі палац (Грозны)|Прэзідэнцкага палаца]]». Грозны, снежань 1994. Фота {{нп3|Міхаіл Аляксандравіч Яўстаф'еў|М. Яўстаф'ева|ru|Евстафьев, Михаил Александрович}}]] [[Файл:Evstafiev-Chechnya-BURNED.jpg|справа|міні|250пкс|Знішчаная расійская [[Баявая машына пяхоты|БМП]] у [[Грозны]]м, студзень 1995 года]] У сярэдзіне снежня федэральныя войскі пачалі артылерыйскія абстрэлы прыгарадаў Грознага, а 19 снежня быў нанесены першы бомбавы ўдар па цэнтры горада. Нягледзячы на тое, што Грозны па-ранейшаму заставаўся незаблакіраваным з паўднёвага боку (там быў пакінуты так званы «калідор» для выхаду мірнага насельніцтва), 31 снежня 1994 года пачаўся штурм горада спецыяльна створанымі новымі групоўкамі «Поўнач», «Паўночны ўсход», «Захад», «Усход». У горад уступілі каля 250 адзінак {{нп3|Бранятанкавая тэхніка|бранятэхнікі|ru|Бронетанковая техника}}, вельмі ўразлівай у вулічных баях. Расійскія вайскоўцы былі дрэнна падрыхтаваныя, паміж рознымі падраздзяленнямі не было наладжана ўзаемадзеянне і каардынацыя, у многіх салдат не было баявога вопыту<ref name="Mostok"/>. Войскі мелі аэрафотаздымкі горада, састарэлыя планы горада 1970-х гг.у абмежаванай колькасці. Сродкі сувязі не былі абсталяваны апаратурай закрытай сувязі, што дазваляла суперніку перахапіць перамовы. Войскам давялі загад аб занятку толькі прамысловых будынкаў, плошчаў і недапушчальнасці ўварвання ў дамы грамадзянскага насельніцтва. Зноў выявілася відавочная недаацэнка праціўніка — абараняемы 15-тысячнай чачэнскай групоўкай горад штурмавала 6-тысячная расійская група войскаў з нездавальняючым узаемадзеяннем паміж яе часткамі. Нягледзячы на ўсе папярэднія падзеі, нечаканасцю выявіўся і ўпарты супраціў чачэнскіх фарміраванняў у Грозным, якія пазней удзельнікі баёў часта ўспаміналі як «фанатычны»<ref>''Усиков А. В., Спирин А. Н., Божедомов Б. А., Кикнадзе В. Г.'' Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века). // [[Военно-исторический журнал]]. — 2012. — № 2. — С. 5-6.</ref>. [[Файл:Evstafiev-chechnya-prayer3.jpg|250пкс|міні|Чачэнец моліцца ў Грозным, студзень 1995 года. На заднім плане гарыць перабітая асколкамі газавая труба]] Заходняя групоўка войскаў была спыненая на ўскраінах, усходняя ({{нп3|129-ы гвардзейскі мотастралковы полк|129-ы мсп|ru|129-й гвардейский мотострелковый полк}}), атрымаўшы адпор, таксама адступіла і не рабіла ніякіх дзеянняў да 2 студзеня 1995 года. На паўночным напрамку 1-ы і 2-і батальёны {{нп3|131-я асобная мотастралковая|131-й асобнай мотастралковай брыгады|ru|131-я отдельная мотострелковая бригада}} (больш за 300 чалавек), мотастралковы батальён і танкавая рота {{нп3|752-і гвардзейскі мотастралковы полк|81-га мотастралковага палка|ru|752-й гвардейский мотострелковый полк}} (10 танкаў), якія знаходзіліся пад камандаваннем генерала {{нп3|Канстанцін Барысавіч Пулікоўскі|Канстанціна Пулікоўскага|ru|Пуликовский, Константин Борисович}}, дайшлі да {{нп3|Грозны (станцыя)|чыгуначнага вакзала|ru|Грозный (станция)}} і [[Прэзідэнцкі палац (Грозны)|Прэзідэнцкага палаца]]. Федэральныя сілы патрапілі ў акружэнне — страты 131-й брыгады, паводле афіцыйных звестак, склалі 85 чалавек забітымі і 72 зніклымі без вестак, знішчана 20 танкаў, камандзір брыгады палкоўнік {{нп3|Іван Аляксеевіч Савін|І. А. Савін|ru|Савин, Иван Алексеевич}} загінуў, больш за 100 вайскоўцаў трапіла ў палон. Узмоцнены батальён 81-га гвардзейскага мотастралковага палка таксама панёс вялікія страты — да зыходу 1 студзеня ў ім заставалася 30 % спісачнага складу<ref name="Mostok"/><ref>{{Cite web|url=http://nvo.ng.ru/history/2004-12-10/1_chechnia.html|title=Грозный: кровавый снег новогодней ночи|access-date=2015-01-10|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804024749/https://nvo.ng.ru/history/2004-12-10/1_chechnia.html|url-status=live}}</ref>. Паўночна-усходняя групоўка пад камандаваннем генерала [[Леў Якаўлевіч Рохлін|Рохліна]] ўгразла ў баях з падраздзяленнямі сепаратыстаў, але тым не менш, Рохлін не даў загад адступаць<ref name="Mostok"/>. 7 студзеня 1995 года групоўкі «Паўночны ўсход» і «Поўнач» аб’яднаны пад камандаваннем генерала Рохліна, а камандуючым групоўкай «Захад» становіцца {{нп3|Іван Ільіч Бабічаў|Іван Бабічаў|ru|Бабичев, Иван Ильич}}<ref name="Mostok">{{Cite web|url=http://www.vestnikmostok.ru/index.php?categoryid=19&view=arhiv&view_num=18&id_item=106&action=view|title=Вестник «МОСТОК»: Новейшая история: Российско-Чеченские войны|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126001914/http://www.vestnikmostok.ru/index.php?categoryid=19|archive-date=2019-11-26|url-status=live}}</ref>. Расійскія вайскоўцы змянілі тактыку — цяпер замест масавага прымянення бранятэхнікі ўжывалі манеўраныя дэсантна-штурмавыя групы, якія падтрымліваліся [[артылерыя]]й і [[авіяцыя]]й<ref name="Mostok"/>. У Грозным завязаліся жорсткія вулічныя баі. Дзве групоўкі рушылі да прэзідэнцкага палаца і да 9 студзеня занялі будынак {{нп3|Грозненскі дзяржаўны нафтавы тэхнічны ўніверсітэт|нафтавага інстытута|ru|Грозненский государственный нефтяной технический университет}} і [[Грозны (аэрапорт)|Грозненскі аэрапорт]]. Да 19 студзеня гэтыя групоўкі сустрэліся ў цэнтры Грознага і захапілі [[Прэзідэнцкі палац (Грозны)|Прэзідэнцкі палац]], але атрады чачэнскіх сепаратыстаў адышлі за раку [[Сунжа (рака)|Сунжа]] і занялі абарону на {{нп3|Мінутка (плошча)|плошчы Мінутка|ru|Минутка (площадь)}}<ref name="Mostok"/>. Нягледзячы на паспяховае наступленне, расійскія вайскоўцы кантралявалі на той момант толькі каля траціны горада. Да пачатку лютага колькасць АГВ была павышана да 70 000 чалавек. Новым камандуючым АГВ стаў генерал {{нп3|Анатоль Сяргеевіч Кулікоў|Анатоль Кулікоў|ru|Куликов, Анатолий Сергеевич}}<ref name="Mostok"/>. [[Файл:Evstafiev-checnnya-soldier-fire.jpg|250пкс|злева|міні|Чачэнскі сепаратыст у Грозным, студзень 1995 года]] Толькі 3 лютага 1995 года была ўтворана групоўка «Поўдзень» і пачалося ажыццяўленне плана па блакадзе Грознага з паўднёвага боку. Да [[9 лютага]] расійскія падраздзяленні выйшлі на мяжу {{нп3|Каўказ (аўтадарога)|федэральнай трасы «Растоў — Баку»|ru|Кавказ (автодорога)}}<ref name="Mostok"/>. 13 лютага ў станіцы [[Сунжа|Сляпцоўскай]] ([[Інгушэція]]) прайшлі перамовы паміж камандуючым АГВ Анатолем Куліковым і начальнікам Генеральнага штаба Узброеных Сіл ЧРІ [[Аслан Аліевіч Масхадаў|Асланам Масхадавым]] аб заключэнні часовага {{нп3|Перамір'е|перамір'я|ru|Перемирие}} — бакі абмяняліся спісамі ваеннапалонных, таксама абодвум бакам падавалася магчымасць вывезці загінулых і параненых з вуліц горада<ref name="Mostok"/>. Перамір’е, аднак, парушалася абодвума бакамі<ref name="Chechnya-genshtab"/>. У 20-х чыслах лютага ў горадзе (асабліва, у яго паўднёвай частцы) працягваліся вулічныя баі, але чачэнскія атрады, пазбаўленыя падтрымкі, паступова адыходзілі з горада<ref name="Mostok"/>. Нарэшце, 6 сакавіка 1995 года атрад сепаратыстаў чачэнскага палявога камандзіра [[Шаміль Басаеў|Шаміля Басаева]] адступіў з {{нп3|Чарнарэчча (Чачня)|Чарнарэчча|ru|Черноречье (Чечня)}} — апошняга раёна Грознага, які кантраляваўся сепаратыстамі, і горад канчаткова перайшоў пад кантроль расійскіх УС<ref name="Mostok"/>. У Грозным была сфарміравана прарасійская адміністрацыя Чачні на чале з {{нп3|Саламбек Наібавіч Хаджыеў|Саламбекам Хаджыевым|ru|Хаджиев, Саламбек Наибович}} і {{нп3|Умар Джунітавіч Аўтурханаў|Умарам Аўтурханавым|ru|Автурханов, Умар Джунитович}}. У выніку штурму Грознага значная частка горада была пераўтвораная ў руіны. === Усталяванне кантролю над раўніннымі раёнамі Чачні (сакавік — красавік 1995) === Пасля штурму Грознага галоўнай задачай расійскіх УС стала ўстанаўленне кантролю над раўніннымі раёнамі мяцежнай рэспублікі. Расійскі бок пачаў весці актыўныя перамовы з насельніцтвам, пераконваючы мясцовых жыхароў выганяць сепаратыстаў са сваіх населеных пунктаў. Разам з тым, расійскія падраздзяленні займалі пануючыя вышыні над паселішчамі і гарадамі<ref name="Mostok-2"/>. Дзякуючы гэтаму, 15-23 сакавіка быў узяты [[Аргун]]<ref>{{Cite web|url=http://chechnya.genstab.ru/chr_94_03.htm|title=Chechnya-Genshtab.ru Март – июнь 1995. Занятие городов и населённых пунктов в равнинной Чечне. Война в горах. Нападение Шамиля Басаева на Будённовск.|access-date=2010-04-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204235042/http://chechnya.genstab.ru/chr_94_03.htm|archive-date=2002-02-04}}</ref>, 30 і 31 сакавіка былі ўзятыя без бою гарады[[Шалі (горад)|Шалі]] і [[Гудэрмес]] адпаведна. Аднак, атрады сепаратыстаў не былі знішчаныя і бесперашкодна пакідалі населеныя пункты<ref name="Mostok-2" />. Нягледзячы на гэта, у заходніх раёнах Чачні ішлі лакальныя баі. 10 сакавіка пачаліся баі за сяло [[Бамут]]. 7-8 красавіка зводны атрад [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]], які складаўся з {{нп3|21-я асобная брыгада аператыўнага прызначэння|21-й брыгады аператыўнага прызначэння|ru|21-я отдельная бригада оперативного назначения}} (21 абрап) Унутраных войскаў МУС і падтрымліваўся атрадамі [[САХР (Расія)|САХРа]] і [[АМАП (Расія)|АМАПа]] увайшоў у сяло [[Самашкі]] ([[Ачхой-Мартанаўскі раён]] Чачні). Сцвярджалася, што сяло абаранялі больш за 300 чалавек (так званы «Абхазскі батальён» [[Шаміль Басаеў|Шаміля Басаева]]). Пасля таго, як расійскія вайскоўцы ўвайшлі ў пасёлак, некаторыя жыхары, якія мелі зброю, пачалі аказваць супраціў, на вуліцах сяла завязаліся перастрэлкі. 15-16 красавіка пачаўся вырашальны штурм Бамута — расійскім войскам удалося ўвайсці ў сяло і замацавацца на ўскраінах. Затым, аднак, расійскія вайскоўцы былі вымушаныя пакінуць сяло, бо цяпер ужо сепаратысты занялі пануючыя вышыні над сялом, выкарыстоўваючы старыя ракетныя шахты [[Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння СССР|РВСП]], разлічаныя на вядзенне [[Ядзерная вайна|ядзернай вайны]] і непадступныя для [[Ваенна-паветраныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійскай авіяцыі]]. Серыя баёў за гэта сяло працягвалася да чэрвеня 1995 года, затым баі былі прыпыненыя пасля [[Тэрарыстычны акт у Будзёнаўску|тэрарыстычнага акту ў Будзёнаўску]] і аднавіліся ў лютым 1996 года<ref name="Mostok-2">{{Cite web|url=http://www.vestnikmostok.ru/index.php?categoryid=19&view=arhiv&view_num=19&id_item=118&action=view|title=Вестник «МОСТОК»: Первая чеченская война: Миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.)|access-date=2010-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126001914/http://www.vestnikmostok.ru/index.php?categoryid=19|archive-date=2019-11-26|url-status=live}}</ref>. Да красавіка 1995 года расійскімі войскамі была занятая амаль уся раўнінная тэрыторыя Чачні, і сепаратысты зрабілі ўпор на дыверсійна-партызанскія аперацыі. === Усталяванне кантролю над горнымі раёнамі Чачні (май — чэрвень 1995) === Першыя спробы расійскага боку па вядзенні баявых дзеянняў у горных раёнах Чачні адносяцца да 31 снежня 1994 года, калі верталётамі ў ваколіцах сяла {{нп3|Бердыкель|Камсамольскае|ru|Бердыкель}} Грозненскага раёна быў высаджаны зводны атрад спецыяльнага прызначэння ад {{нп3|22-я асобная гвардзейская брыгада спецыяльнага прызначэння|22-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння|ru|22-я отдельная гвардейская бригада специального назначения}} (22-я абрспп), а ў [[Шатойскі раён|Шатойскім раёне]] пад сялом {{нп3|Сержань-Юрт||ru|Сержень-Юрт}} быў высаджаны зводны атрад ад {{нп3|67-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|67-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння|ru|67-я отдельная бригада специального назначения}}. Паводле задумы камандавання групоўкі, пасля імклівага захопу Грознага федэральнымі войскамі, праціўнік павінен быў выціскацца з горада і адступаць у горную мясцовасць. Высаджаным у тыле праціўніка групам спецыяльнага прызначэння адводзілася роля навядзення агню артылерыі і авіяцыі на адступаючых сепаратыстаў. Акрамя гэтага групы павінны былі правесці шэраг дыверсій, такіх як правядзенне засад на дарогах, абвальванне апор [[Лінія электраперадачы|ЛЭП]] і {{нп3|мініраванне||ru|Минирование}} дарог, у сувязі з чым асабісты склад груп узяў з сабой вялікую колькасць [[Выбуховае рэчыва|выбухоўкі]]. 7 студзеня 1995 года ўсе вайскоўцы 22-й абрспп, высаджаныя ў гарах, практычна без бою былі ўзятыя ў палон. З 28 красавіка па 11 мая 1995 года расійскі бок абвясціў аб прыпыненні баявых дзеянняў са свайго боку<ref name="Mostok-2"/>. Наступленне аднавілася толькі 12 мая. Удары расійскіх ваенных прыйшліся на сёлы [[Чыры-Юрт]], які прыкрываў уваход у {{нп3|Аргунская цясніна|Аргунскую цясніну|ru|Аргунское ущелье}} і {{нп3|Сержань-Юрт||ru|Сержень-Юрт}}, якое знаходзілася ля ўваходу ў [[Ведзенская цясніна|Ведзенскую цясніну]]. Нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, расійскія вайскоўцы ўгразлі ў абароне праціўніка — на тое, каб узяць Чыры-Юрт, генералу {{нп3|Уладзімір Анатолевіч Шаманаў|Шаманаву|ru|Шаманов, Владимир Анатольевич}} спатрэбіўся тыдзень абстрэлаў і бамбёжак<ref name="Mostok-2"/>. У гэтых умовах расійскае камандаванне вырашыла змяніць кірунак удару — замест [[Шатой|Шатоя]] на [[Ведзено]]. Падраздзяленні сепаратыстаў былі скаваныя ў Аргунскай цясніне і 3 чэрвеня Ведзено было ўзята расійскімі войскамі, а 12 чэрвеня былі ўзятыя райцэнтры Шатой і [[Нажай-Юрт]]<ref name="Mostok-2"/>. Гэтак жа, як і ў раўнінных раёнах, сілам сепаратыстаў не было нанесена паражэнне і яны змаглі сысці з пакінутых населеных пунктаў. Таму, яшчэ падчас «перамір’я», сепаратысты змаглі перакінуць значную частку сваіх сіл у паўночныя раёны-14 мая горад Грозны абстрэльваўся імі больш за 14 разоў<ref name="Mostok-2"/>. === Тэрарыстычны акт у Будзёнаўску (14-19 чэрвеня 1995) === [[Файл:Shamil_Basaev.jpg|справа|250px|міні|[[Шаміль Басаеў]] у аўтобусе з закладнікамі]] 14 чэрвеня 1995 года група чачэнскіх тэрарыстаў, колькасцю 195 чалавек, на чале з палявым камандзірам [[Шаміль Басаеў|Шамілем Басаевым]] на грузавіках заехала на тэрыторыю [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага краю]] і спынілася ў горадзе [[Будзёнаўск]]у. Першым аб’ектам атакі стаў будынак ГАУС, затым тэрарысты занялі гарадскую бальніцу і сагналі ў яе захопленых мірных жыхароў. Усяго ў руках тэрарыстаў знаходзілася каля 2000 закладнікаў. Басаеў высунуў патрабаванні да расійскіх уладаў — спыненне баявых дзеянняў і вывад расійскіх войскаў з Чачні, вядзенне перамоваў з [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Дудаевым]] пры пасрэдніцтве прадстаўнікоў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у абмен на вызваленне закладнікаў<ref name="Mostok-2"/>. У гэтых умовах улады вырашылі пайсці на штурм будынка бальніцы. З-за ўцечкі інфармацыі тэрарысты паспелі падрыхтавацца да адбіцця штурму, які доўжыўся чатыры гадзіны; у выніку спецпрызн адбіў усе карпусы акрамя галоўнага, вызваліўшы 95 закладнікаў. Страты [[спецпрызн]]у склалі тры чалавекі забітымі. У гэты ж дзень была прадпрынятая няўдалая другая спроба штурму<ref name="Mostok-2"/>. Пасля правалу сілавых дзеянняў па вызваленні закладнікаў пачаліся перамовы паміж [[Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін|Віктарам Чарнамырдзіным]], які ўзначальваў тады ўрад РФ, і палявым камандзірам Шамілем Басаевым. Тэрарыстам былі прадастаўлены аўтобусы, на якіх яны разам са 120 закладнікамі прыбылі ў чачэнскае сяло {{нп3|Зандак||ru|Зандак}}, дзе закладнікі былі адпушчаныя<ref name="Mostok-2"/>. Агульныя страты расійскага боку, паводле афіцыйных звестак, склалі 143 чалавекі (з якіх 46 з’яўляліся супрацоўнікамі сілавых структур) і 415 параненых, страты тэрарыстаў — 19 забітымі і 20 параненымі<ref name="Mostok-2"/>. === Становішча ў рэспубліцы ў чэрвені-снежні 1995 === Пасля [[Тэрарыстычны акт у Будзёнаўску|тэракта ў Будзёнаўску]] з 19 па 22 чэрвеня, у Грозным прайшоў першы раўнд перамоваў паміж расійскім і чачэнскім бакамі, на якіх удалося дасягнуць увядзення {{нп3|Мараторый (права)|мараторыя|ru|Мораторий (право)}} на баявыя дзеянні на нявызначаны тэрмін<ref name="Chechnya-genshtab-2"/>. З 27 па 30 чэрвеня там жа прайшоў другі этап перамоваў, на якім была дасягнута дамоўленасць аб абмене палоннымі «ўсіх на ўсіх», раззбраенне атрадаў [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|ЧРІ]], вывадзе расійскіх войскаў і правядзенні свабодных выбараў<ref name="Chechnya-genshtab-2"/>. Нягледзячы на ўсе заключаныя дамоўленасці, рэжым перамір’я парушаўся абодвума бакамі. Чачэнскія атрады вярталіся ў свае сёлы, але ўжо не як удзельнікі {{нп3|Незаконныя ўзброеныя фарміраванні|незаконных узброеных фарміраванняў|ru|Незаконные вооружённые формирования}}, а як «[[Атрад самаабароны|атрады самаабароны]]»<ref name="Voinenet"/>. Па ўсёй тэрыторыі Чачні ішлі лакальныя баі. Некаторы час узнікаючую напружанасць удавалася зніжаць з дапамогай перамоваў. Так, 18-19 жніўня расійскія вайскоўцы блакіравалі [[Ачхой-Мартан]]; сітуацыя вырашылася на перамовах у Грозным<ref name="Chechnya-genshtab-2">{{Cite web|url=http://chechnya.genstab.ru/chr_94_04.htm|title=Chechnya.genstab.ru — Хроника войны в Чечне|access-date=2010-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100424121447/http://chechnya.genstab.ru/chr_94_04.htm|archive-date=2010-04-24|url-status=dead}}</ref>. 21 жніўня атрад сепаратыстаў {{нп3|Палявы камандзір|палявога камандзіра|ru|Полевой командир}} Алаўдзі Хамзатава захапіў [[Аргун]], але пасля моцнага абстрэлу, распачатага расійскімі войскамі, пакінуў горад, у які затым была ўведзена Расійская {{нп3|Бранятанкавая тэхніка|бранятэхніка|ru|Бронетанковая техника}}<ref name="Chechnya-genshtab-2"/>. У верасні [[Ачхой-Мартан]] і [[Сернаводскае (Чачня)|Сернаводскае]] былі блакіраваныя расійскімі войскамі, паколькі ў гэтых населеных пунктах знаходзіліся атрады сепаратыстаў. Чачэнскі бок адмаўляўся пакідаць занятыя пазіцыі, так як, па іх словах, гэта былі «атрады самаабароны», якія мелі права знаходзіцца ў адпаведнасці з дасягнутымі раней пагадненнямі<ref name="Chechnya-genshtab-2"/>. 6 кастрычніка 1995 года на камандуючага Аб’яднанай групоўкай войскаў (АГВ) генерала {{нп3|Анатоль Аляксандравіч Раманаў|Раманава|ru|Романов, Анатолий Александрович}} быў здзейснены замах, у выніку якога ён апынуўся ў [[Кома|коме]]. Па чачэнскіх сёлах былі нанесеныя «ўдары адплаты»<ref name="Voinenet"/>. 8 кастрычніка прадпрынятая няўдалая спроба ліквідацыі [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Дудаева]] — па паселішчы {{нп3|Рошні-Чу||ru|Рошни-Чу}} нанесены авіяцыйны ўдар. У вёсцы было разбурана больш за 40 дамоў, загінулі 6 і атрымалі раненні 15 мясцовых жыхароў<ref name="Chechnya-genshtab-2"/><ref>{{Cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/CHECHEN/ITOGI/d3-14.htm|title=Россия — Чечня — цепь ошибок и преступлений|access-date=2014-03-05|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195323/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/CHECHEN/ITOGI/d3-14.htm|url-status=live}}</ref>. Расійскае кіраўніцтва вырашыла перад выбарамі змяніць кіраўнікоў прарасійскай адміністрацыі рэспублікі {{нп3|Саламбек Наібавіч Хаджыеў|Саламбека Хаджыева|ru|Хаджиев, Саламбек Наибович}} і {{нп3|Умар Джунітавіч Аўтурханаў|Умара Аўтурханава|ru|Автурханов, Умар Джунитович}} на апошняга старшыню Вярхоўнага Савета [[Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чачэна-Інгушскай АССР]] {{нп3|Даку Заўгаеў|Даку Заўгаева|ru|Завгаев, Доку Гапурович}}<ref name="Voinenet"/>. 10-12 снежня горад [[Гудэрмес]], заняты расійскімі войскамі без супраціву, быў захоплены атрадамі {{нп3|Салман Бетыравіч Радуеў|Салмана Радуева|ru|Радуев, Салман Бетырович}}, {{нп3|Хункар-Паша Германавіч Ісрапілаў|Хункар-Пашы Ісрапілава|ru|Исрапилов, Хункар-Паша Германович}} і {{нп3|Султан Гелісханаў|Султана Гелісханава|ru|Гелисханов, Султан}}. 14-20 снежня ішлі баі за гэты горад, яшчэ каля тыдня «зачыстак» спатрэбілася расійскім войскам, каб канчаткова ўзяць Гудэрмес пад свой кантроль<ref name="Voinenet"/>. 14-17 снежня ў Чачні прайшлі выбары, якія праводзіліся з вялікай колькасцю парушэнняў, але тым не менш, прызнаныя адбыўшыміся. Прыхільнікі сепаратыстаў загадзя заявілі аб байкатаванні і непрызнанні выбараў. На выбарах перамог Даку Заўгаеў, атрымаўшы звыш 90 % галасоў выбаршчыкаў; пры гэтым у выбарах удзельнічалі ўсе вайскоўцы АГВ<ref name="Voinenet">{{Cite web|url=http://www.voinenet.ru/voina/istoriya-voiny/574.html|title=Voinenet.ru — Срыв мирных переговоров|archive-date=2010-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412102124/http://www.voinenet.ru/voina/istoriya-voiny/574.html|url-status=live}}</ref>. === Тэрарыстычны акт у Кізляры (9-18 студзеня 1996) === 9 студзеня 1996 года атрад баевікоў колькасцю 256 чалавек пад камандаваннем палявых камандзіраў {{нп3|Салман Бетыравіч Радуеў|Салмана Радуева|ru|Радуев, Салман Бетырович}}, {{нп3|Турпал-Алі Аладзіевіч Атгерыеў|Турпал-Алі Атгерыева|ru|Атгериев, Турпал-Али Аладиевич}} і {{нп3|Хункар-Паша Германавіч Ісрапілаў|Хункар-Пашы Ісрапілава|ru|Исрапилов, Хункар-Паша Германович}} здзейсніў рэйд на горад [[Кізляр]]. Першапачаткова мэтай баевікоў з’яўлялася Расійская верталётная база і зброевы склад. Тэрарысты знішчылі два транспартныя верталёты [[Мі-8]] і ўзялі некалькі закладнікаў з ліку вайскоўцаў, якія ахоўвалі базу. Да горада сталі сцягвацца расійскія ваенныя і праваахоўныя органы, таму тэрарысты захапілі бальніцу і радзільны дом, сагнаўшы туды яшчэ каля 3000 мірных жыхароў. У гэты раз расійскія ўлады не сталі аддаваць загад на штурм бальніцы, каб не ўзмацняць антырасійскія настроі ў [[Дагестан]]. У ходзе перамоваў атрымалася дамовіцца аб прадстаўленні баевікам аўтобусаў да мяжы з Чачнёй наўзамен на вызваленне закладнікаў, якіх меркавалася высадзіць ля самай мяжы. 10 студзеня калона з баевікамі і закладнікамі рушыла да мяжы. Калі стала ясна, што тэрарысты сыдуць у Чачню, аўтобусная калона была спыненая папераджальнымі стрэламі. Скарыстаўшыся замяшаннем расійскага кіраўніцтва, баевікі захапілі сяло {{нп3|Першамайскае (Хасавюртаўскі раён)|Першамайскае|ru|Первомайское (Хасавюртовский район)}}, раззброіўшы там міліцэйскі {{нп3|блакпост||ru|Блокпост}}. З 11 па 14 студзеня праходзілі перамовы, 15-18 студзеня адбыўся няўдалы штурм сяла. Паралельна са штурмам Першамайскага, 16 студзеня ў турэцкім порце [[Трабзон]] група тэрарыстаў {{нп3|Захоп парома «Аўрасія»|захапіла пасажырскі цеплаход «Аўрасія»|ru|Захват парома «Аврасия»}} з пагрозамі расстрэльваць закладнікаў-расіян, калі штурм не будзе спынены. Пасля двухдзённых перамоваў тэрарысты здаліся турэцкім уладам{{Няма АК|9|09|2018}}. 18 студзеня пад покрывам ночы баевікі прарвалі акружэнне і сышлі ў Чачню. Страты расійскага боку, паводле афіцыйных звестак, склалі 78 чалавек загінулі і некалькі сотняў параненыя. === Напад на Грозны (6-8 сакавіка 1996) === [[Файл:Evstafiev-chechnya-handshake.jpg|250px|міні|Група чачэнскіх баевікоў]] 6 сакавіка 1996 года некалькі атрадаў сепаратыстаў атакавалі з розных кірункаў Грозны, які кантраляваўся расійскімі войскамі. Сепаратысты захапілі {{нп3|Вісаітаўскі раён|Старапрамыслоўскі раён|ru|Висаитовский район}} горада, блакіравалі і абстрэльвалі расійскія {{нп3|Кантрольна-прапускны пункт|КПП|ru|Контрольно-пропускной пункт}} і блакпасты. Нягледзячы на тое, што Грозны застаўся пад кантролем расійскіх узброеных сіл, сепаратысты пры адыходзе захапілі з сабой запасы [[Ежа|харчавання]], [[Лекі|медыкаментаў]] і [[боепрыпас]]аў<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=336884 «КоммерсантЪ» — Рейды чеченских боевиков]</ref>. Страты расійскага боку паводле афіцыйных звестак склалі 70 чалавек забітымі і 259 параненымі<ref name="Voinenet"/>. === Бой каля вёскі Ярышмарды (16 красавіка 1996) === 16 красавіка 1996 года калона {{нп3|245-ы гвардзейскі мотастралковы полк|245-га гвардзейскага мотастралковага палка|ru|245-й гвардейский мотострелковый полк}}, якая рухалася ў [[Шатой]], трапіла ў засаду ў {{нп3|Аргунская цясніна|Аргунскай цясніне|ru|Аргунское ущелье}} каля вёскі {{нп3|Ярыш-Марды||be-tarask|Ярышмарды}}. Аперацыяй кіраваў палявы камандзір [[Хатаб]]. Сепаратысты падбілі галаўную і замыкальную калону машыны, такім чынам калона апынулася заблакіраванай і панесла значныя страты — апынулася страчанай уся бранятэхніка і палова асабістага складу. === Ліквідацыя Джахара Дудаева (21 красавіка 1996) === З самага пачатку чачэнскай кампаніі расійскія спецслужбы неаднаразова спрабавалі ліквідаваць прэзідэнта ЧРІ [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Джахара Дудаева]]. Спробы падаслаць забойцаў заканчваліся няўдала. Атрымалася высветліць, што Дудаеў часта размаўляе па {{нп3|Спадарожнікавы тэлефон|спадарожнікавым тэлефоне|ru|Спутниковый телефон}} сістэмы {{нп3|Inmarsat||ru|Inmarsat}}<ref name="Dudayev"/>. 21 красавіка 1996 года расійскі самалёт [[Авіяцыйны комплекс радыёвыяўлення і навядзення|ДРЛВ А-50]]|, на якім было ўстаноўлена абсталяванне для пеленга сігналу спадарожнікавага тэлефона, атрымаў загад на ўзлёт. Адначасова з гэтым у раён вёскі {{нп3|Гехі-Чу||ru|Гехи-Чу}} выехаў картэж Дудаева. Разгарнуўшы свой тэлефон, Дудаеў звязаўся з {{нп3|Канстанцін Натанавіч Баравой|Канстанцінам Баравым|ru|Боровой, Константин Натанович}}. У гэты момант сігнал з тэлефона быў перахоплены, і два штурмавікі [[Су-25]] падняліся ў паветра. Калі самалёты дасягнулі мэты, па картэжы было выпушчана дзве {{нп3|Ракетная зброя|ракеты|ru|Ракетное оружие}}, адна з якіх трапіла прама ў цэль<ref name = "Dudayev">{{Cite web |url=http://www.ukon.su/historical-facts/fact_8665.html |title=Как погиб Джохар Дудаев? |access-date=2010-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215162026/http://www.ukon.su/historical-facts/fact_8665.html |archive-date=2010-12-15 |url-status=dead }}</ref>. Закрытым указам [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]] некалькім ваенным лётчыкам былі прысвоены званні [[Герой Расійскай Федэрацыі|Герояў Расійскай Федэрацыі]]<ref name="Dudayev"/>. === Перамовы з сепаратыстамі (май-ліпень 1996) === Нягледзячы на некаторыя поспехі расійскіх Узброеных Сіл (паспяховая ліквідацыя Дудаева, канчатковае ўзяцце населеных пунктаў {{нп3|Гойскае||ru|Гойское}}, {{нп3|Стары Ачхой||ru|Старый Ачхой}}, [[Бамут]], [[Шалі (горад)|Шалі]]), вайна стала прымаць зацяжны характар. Ва ўмовах вызначальных {{нп3|Прэзідэнцкія выбары ў Расіі (1996)|прэзідэнцкіх выбараў|ru|Президентские выборы в России (1996)}} расійскае кіраўніцтва вырашыла ў чарговы раз пайсці на перамовы з сепаратыстамі<ref name="Voinenet"/>. 27-28 мая ў Маскве прайшла сустрэча расійскай і ічкерыйскай (узначаленай [[Зелімхан Абдулмуслімавіч Яндарбіеў|Зелімханам Яндарбіевым]]) дэлегацый, на якой удалося дамовіцца аб перамір’і з 1 чэрвеня 1996 года і абмене палоннымі. Адразу ж пасля заканчэння перамоваў у Маскве, Барыс Ельцын вылецеў у Грозны, дзе павіншаваў расійскіх вайскоўцаў з перамогай над «мяцежным дудаеўскім рэжымам» і абвясціў аб скарачэнні тэрміну службы ўдзельнікаў узброенага канфлікту ў Чачэнскай рэспубліцы з 2 да 1,5 гадоў<ref name="Voinenet"/>. 10 чэрвеня ў [[Назрань|Назрані]] ([[Інгушэція|Рэспубліка Інгушэція]]) у ходзе чарговага раўнда перамоваў было дасягнута пагадненне аб вывадзе расійскіх вайскоўцаў з тэрыторыі Чачні (за выключэннем двух брыгад), раззбраенні атрадаў сепаратыстаў, правядзенне свабодных дэмакратычных выбараў. Пытанне аб статусе Рэспублікі часова адкладалася<ref name="Voinenet"/>. Заключаныя ў Маскве і Назрані пагадненні парушаліся абодвума бакамі, у прыватнасці, расійскі бок не спяшаўся выводзіць свае войскі, а чачэнскі палявы камандзір {{нп3|Руслан Хусеінавіч Хайхароеў|Руслан Хайхароеў|ru|Хайхороев, Руслан Хусенович}} узяў на сябе адказнасць за {{нп3|Тэрарыстычны акт у Нальчыку (1996)|выбух рэйсавага аўтобуса ў Нальчыку|ru|Террористический акт в Нальчике (1996)}}<ref name="Voinenet"/>. 3 ліпеня 1996 года дзеючы прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Барыс Ельцын быў пераабраны на пасаду прэзідэнта. Новы сакратар [[Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі|Савета Бяспекі]] [[Аляксандр Іванавіч Лебедзь|Аляксандр Лебедзь]] абвясціў аб аднаўленні баявых дзеянняў супраць сепаратыстаў. Першы намеснік старшыні ўрада [[Анатоль Барысавіч Чубайс|Анатоль Чубайс]] падтрымліваў працяг вайны<ref name="Мороз-2012">{{кніга|аўтар=Олег Мороз |загаловак=Ельцин. Лебедь. Хасавюрт |частка=Чубайс советует… |месца=Москва |выдавецтва=ООО «ИПЦ "Маска"» |год=2012 |старонак=332 |isbn=978-5-91146-779-1 |тыраж=200 |мова=ru}}</ref>. 9 ліпеня, пасля расійскага ўльтыматуму, баявыя дзеянні аднавіліся — авіяцыя наносіла ўдары па базах сепаратыстаў у горных [[Шатойскі раён|Шатойскім]], {{нп3|Ведзенскі раён|Ведзенскім раёне|ru|Веденский район}} і {{нп3|Нажай-Юртаўскі раён|Нажай-Юртаўскім раёнах|ru|Ножай-Юртовский район}}<ref name="Voinenet"/>. === Аперацыя «Джыхад» (6-22 жніўня 1996) === 6 жніўня 1996 года атрады чачэнскіх сепаратыстаў колькасцю ад 850<ref>{{Cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/N-Caucas/ch99/000729/ni0729a.htm|title=29 июля 2000 г|access-date=13 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731182500/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/N-Caucas/ch99/000729/ni0729a.htm|archive-date=31 ліпеня 2009|url-status=dead}}</ref> да 2000<ref name="watch">{{Cite web|url=http://www.watchdog.cz/index.php?show=000000-000005-000004-000128&lang=2|title=Горячий август 1996 г. в Грозном|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125170357/http://www.watchdog.cz/index.php?show=000000-000005-000004-000128|archive-date=2019-11-25|url-status=live}}</ref> чалавек зноў атакавалі Грозны. Сепаратысты не ставілі сваёй мэтай захоп горада; імі былі блакіраваныя адміністрацыйныя будынкі ў цэнтры горада, а таксама абстрэльваліся блокпасты і КПП. Расійскі гарнізон пад камандаваннем генерала {{нп3|Канстанцін Барысавіч Пулікоўскі|Пулікоўскага|ru|Пуликовский, Константин Борисович}}, нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, не здолеў выбіць сепаратыстаў з горада, нясучы значныя страты (звыш 2000 вайскоўцаў забітымі, прапаўшымі без вестак і параненымі<ref>{{Cite web|url=http://www.archipelag.ru/geopolitics/piryadok/captivity/chronology/|title=Хронология чеченского конфликта|archive-url=https://web.archive.org/web/20090807035450/http://archipelag.ru/geopolitics/piryadok/captivity/chronology/|archive-date=2009-08-07|url-status=dead}}</ref>). Адначасова са штурмам Грознага сепаратысты захапілі таксама гарады [[Гудэрмес]] (узяты імі без бою) і [[Аргун]] (расійскія вайскоўцы ўтрымалі толькі будынак камендатуры). На думку Алега Лукіна, менавіта параза расійскіх вайскоўцаў у Грозным прывяла да падпісання {{нп3|Хасавюртаўскія пагадненні|Хасавюртаўскіх пагадненняў|ru|Хасавюртовские соглашения}} аб спыненні агню<ref name="watch"/>. === Хасавюртаўскія пагадненні (31 жніўня 1996) === 31 жніўня 1996 года прадстаўнікамі Расіі (Старшыня Савета Бяспекі [[Аляксандр Іванавіч Лебедзь|Аляксандр Лебедзь]]) і Ічкерыі ([[Аслан Аліевіч Масхадаў|Аслан Масхадаў]]) у горадзе [[Хасавюрт]] ([[Дагестан]]) былі падпісаны пагадненні аб перамір’і. Расійскія войскі цалкам выводзіліся з Чачні, а рашэнне аб статусе рэспублікі было адкладзена да 31 снежня 2001 года. == Міратворчыя ініцыятывы, дзейнасць гуманітарных і рэлігійных арганізацый == З 15 снежня 1994 года ў зоне канфлікту пачала дзейнічаць «Місія ўпаўнаважанага па правах чалавека на Паўночным Каўказе» у склад якой увайшлі дэпутаты [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думы РФ]] і прадстаўнік «[[Мемарыял (арганізацыя)|Мемарыялу]]» (пасля называлася «Місія грамадскіх арганізацый пад кіраўніцтвам [[Сяргей Адамавіч Кавалёў|С. А. Кавалёва]]»)<ref>[http://kavkaz.strana.ru/catalogue/history/93197.html Хроника событий (1994—1995)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090926060839/http://kavkaz.strana.ru/catalogue/history/93197.html |date=26 верасня 2009 }} // Кавказ. Страна. Ru</ref>. «Місія Кавалёва» не мела афіцыйных паўнамоцтваў, а дзейнічала пры падтрымцы некалькіх праваабарончых грамадскіх арганізацый, каардынаваў працу місіі Праваабарончы цэнтр «Мемарыял»<ref name="autogenerated1">[http://www.hrights.ru/kovalyov.htm Биография Сергея Ковалёва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051119200204/http://www.hrights.ru/kovalyov.htm |date=19 лістапада 2005 }}. // Институт прав человека</ref>. У складзе «місіі Кавалёва» ў зону канфлікту выязджалі прадстаўнікі розных няўрадавых арганізацый, дэпутаты, журналісты. Місія займалася зборам інфармацыі аб тым, што адбываецца на чачэнскай вайне і вышукам зніклых без вестак, а таксама палонных; садзейнічала вызваленню расійскіх вайскоўцаў, якія трапілі ў палон да чачэнскіх сепаратыстаў<ref>[http://www.polit.ru/world/2003/10/05/626274_print.html Власть и общество: на войне, как на войне?]{{Недаступная спасылка}} // [[Полит.Ру]], 5 октября 2003</ref>. [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа]] (МКЧК) з пачатку канфлікту разгарнуў шырокую праграму аказання дапамогі пацярпелым, забяспечыўшы ў першыя ж месяцы больш за 250 000 вымушаных перасяленцаў прадуктовымі пасылкамі, коўдрамі, мылам, цёплай вопраткай і пластыкавымі пакрыццямі. У лютым 1995 года з пакінутых у Грозным 120 000 жыхароў 70 000 цалкам залежалі ад дапамогі МКЧК. У Грозным водаправод і каналізацыя былі цалкам разбураныя, і МКЧК спешна прыступіў да арганізацыі забеспячэння горада пітной вадой. Улетку 1995 года штодня каля 750 000 літраў хлараванай вады ў разліку на задавальненне патрэбаў больш за 100 000 жыхароў дастаўлялася ў аўтацыстэрнах у 50 размеркавальных пунктаў па ўсім Грозным. За наступны, 1996 год, было выраблена больш за 230 мільёнаў літраў пітной вады для жыхароў [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]. У Грозным і іншых гарадах Чачні былі адкрыты бясплатныя сталовыя для самых уразлівых слаёў насельніцтва, у якіх штодня гарачай ежай забяспечваліся 7000 чалавек. Больш за 70 000 школьнікаў у Чачні атрымалі ад МКЧК кнігі і школьна-пісьмовыя прыналежнасці. За 1995—1996 гады МКЧК ажыццявіў шэраг праграм дапамогі пацярпелым у выніку ўзброенага канфлікту. Яго дэлегаты наведалі каля 700 чалавек, затрыманых федэральнымі сіламі і чачэнскімі сепаратыстамі ў 25 месцах зняволення ў самой Чачні і суседніх рэгіёнах, даставілі адрасатам больш за 50 000 лістоў на бланках паслання Чырвонага Крыжа, якія сталі адзінай магчымасцю для разлучаных сем’яў наладзіць кантакты адзін з адным, бо ўсе віды сувязі былі перапыненыя. МКЧК прадаставіў медыкаменты і медыцынскія матэрыялы 75 шпіталям і медыцынскім установам у [[Чачня|Чачні]], [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]], [[Інгушэція|Інгушэціі]] і [[Дагестан]]е, удзельнічаў у аднаўленні і забеспячэнні медыкаментамі бальніц у [[Грозны]]м, [[Аргун]]е, [[Гудэрмес]]е, [[Шалі (горад)|Шалі]], [[Урус-Мартан]]е і [[Шатой|Шатое]], аказваў рэгулярную дапамогу дамам інвалідаў і дзіцячым прытулкам. Увосень 1996 года ў паселішчы [[Новыя Атагі]] МКЧК абсталяваў і адкрыў шпіталь для ахвяр вайны. За тры месяцы працы шпіталь прыняў больш за 320 чалавек, амбулаторную дапамогу атрымалі 1700 чалавек, было зроблена амаль шэсцьсот хірургічных аперацый. 17 снежня 1996 года на шпіталь у Новых Атагах быў здзейснены ўзброены напад, у выніку якога загінула шэсць яго замежных супрацоўнікаў. Пасля гэтага МКЧК быў вымушаны адклікаць замежных супрацоўнікаў з Чачні<ref name="valerytishkov.ru">{{Cite web|url=http://valerytishkov.ru/cntnt/publikacii3/kollektivn/puti_mira_/obshestven.html|title=В.Тишков. Общественно-политические силы и миротворчество|archive-date=2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216113435/http://valerytishkov.ru/cntnt/publikacii3/kollektivn/puti_mira_/obshestven.html|url-status=live}}</ref>. У красавіку 1995 г. амерыканскі спецыяліст па гуманітарных аперацыях {{нп3|Фрэдэрык К'юні||ru|Кьюни, Фредерик}} разам з двума расійскімі ўрачамі-супрацоўнікамі {{нп3|Расійскі Чырвоны Крыж|Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа|ru|Российский Красный Крест}} і перакладчыкам займаўся арганізацыяй гуманітарнай дапамогі ў Чачні. К’юні спрабаваў дамовіцца аб перамір’і, калі ён прапаў без вестак<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE0DE1430F93BA2575BC0A963958260 Russian Role Seen in Aid Worker’s Death by ALESSANDRA STANLEY]</ref>. Розныя жаночыя рухі («{{нп3|Саюз камітэтаў салдацкіх маці|Салдацкія маці|ru|Союз комитетов солдатских матерей России}}», «[[Белая хустка]]», «[[Жанчыны Дона]]» і іншыя), вялі працу з вайскоўцамі-удзельнікамі баявых аперацый, вызваленымі ваеннапалоннымі, параненымі, іншымі катэгорыямі пацярпелых у ходзе ваенных дзеянняў<ref name="valerytishkov.ru"/>. Журналіст і праваабаронца {{нп3|Віктар Аляксеевіч Папкоў|Віктар Папкоў|ru|Попков, Виктор Алексеевич}} спрыяў вызваленню чачэнцамі палонных расійскіх салдат. У 1995 годзе ён быў пасярэднікам і назіральнікам у распачатым перагаворным працэсе. == Замежная вайсковая дапамога чачэнскім сепаратыстам == Чачэнскія антыўрадавыя фарміраванні пачалі атрымліваць ваенную дапамогу яшчэ да пачатку баявых дзеянняў у Чачні. У 1991 годзе з [[Турцыя|Турцыі]] пад выглядам «гуманітарнай дапамогі» ў Чачню была пастаўлена першая партыя стралковай зброі савецкіх узораў (у асноўным, зброя вытворчасці [[ГДР]], раней атрыманае Турцыяй ад [[ФРГ]] па праграме дапамогі [[НАТА]])<ref>Комиссия Говорухина. — С. 41-42. — М. : Издательство «Лавента», 1995. — 176 с. ISBN — 5-89110-001-0</ref><ref>Сергей Горский. Арсеналы преступного мира // журнал «Мастер-ружьё», № 3 (15), 1997. стр.49-53</ref>. [[Хатаб]] з 1995 года арганізоўваў замежнае фінансаванне закупкі боепрыпасаў і ўладкавання лагераў па падрыхтоўцы баевікоў на тэрыторыі Чачні<ref>{{кніга|аўтар=Трошев Г. Н.|частка=Глава 6. Вторжение в Дагестан. Раздел «Эмир Хаттаб. Штрих к портрету»|загаловак=Моя война. Чеченский дневник окопного генерала|месца=М.|выдавецтва=Вагриус|год=2001}}</ref>. == Вынікі == Вынікам вайны стала падпісанне {{нп3|Хасавюртаўскія пагадненні||ru|Хасавюртовские соглашения}} і вывад расійскіх войскаў. Чачня зноў стала [[De facto|дэ-факта]] незалежнай, але [[De jure|дэ-юрэ]] непрызнанай ні адной краінай свету (у тым ліку Расіяй) дзяржавай. Разбураныя дамы і сёлы не аднаўляліся, эканоміка — выключна крымінальная, зрэшты, крымінальная яна была не толькі ў Чачні, так, па сцвярджэнні былога дэпутата {{нп3|Канстанцін Натанавіч Баравы|Канстанціна Баравога|ru|Боровой, Константин Натанович}}, [[хабар]] у будаўнічым бізнэсе па падрадах [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрства абароны]], падчас першай чачэнскай вайны, даходзіў да 80 % ад сумы дагавора. Праз {{нп3|Этнічныя чысткі ў Чачні|этнічныя чысткі|ru|Этнические чистки в Чечне}} і баявых дзеянняў Чачню пакінула (або было забіта) практычна ўсе нечачэнскае насельніцтва. У Рэспубліцы пачаўся міжваенны крызіс і рост {{нп3|Вахабізм|вахабізму|ru|Ваххабизм}}, які ў далейшым прывёў да [[Дагестанская вайна|ўварвання ў Дагестан]], а затым і да пачатку [[Другая чачэнская вайна|Другой чачэнскай вайны]]. === Страты === [[Файл:Evstafiev-chechnya-killed-in-truck.jpg|міні|250px|Чачэнцы побач з целамі загінулых, загорнутымі ў коўдры ({{нп3|Штурм Грознага (1994—1995)|Бітва за Грозны|ru|Штурм Грозного (1994—1995)}}, студзень 1995)]] Паводле даных, апублікаваных штабам АГВ пасля заканчэння баявых дзеянняў, страты федэральных сіл склалі 4103 чалавек забітымі,1231 — зніклых без вестак/дэзерціраў/палонных, 19 794 параненых<ref>{{Cite web|author=Ольга Трусевич, Александр Черкасов|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/N-Caucas/soldat/|title=Неизвестный солдат Кавказской войны. 1994–1996. Потери российских войск: погибшие, пропавшие без вести, пленные|publisher=Правозащитный центр «Мемориал»|access-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208082735/http://memo.ru/hr/hotpoints/n-caucas/soldat/|archive-date=2017-02-08|url-status=dead}}</ref>. Па ўдакладненых даных, сабраных групай даследчыкаў на чале з генерал-палкоўнікам [[Рыгор Фядотавіч Крывашэеў|Р. Ф. Крывашэевым]], страты федэральных сіл склалі 5042 забітых, 690 зніклых без вестак, 17 892 параненых. Па даных Камітэта салдацкіх маці, страты склалі не менш за 14 000 чалавек забітымі (задакументаваныя выпадкі гібелі па даных маці загінулых вайскоўцаў). Аднак варта ўлічваць, што даныя Камітэта салдацкіх маці ўключаюць у сябе толькі страты салдат тэрміновай службы, без уліку страт ваеннаслужачых-кантрактнікаў і байцоў спецыяльных падраздзяленняў. {{Пачатак цытаты}}Раскажу пра адзін канкрэтны выпадак. Я дакладна ведаў, што ў гэты дзень — гэта быў канец лютага ці пачатак сакавіка 1995 года — загінулі сорак вайскоўцаў Аб’яднанай групоўкі. А мне прыносяць дадзеныя аб пятнаццаці. Пытаю: «Чаму не ўлічваеце астатніх?» Замяліся: «Ну, разумееце, 40 — гэта шмат. Мы лепш падзелім гэтыя страты на некалькі дзён». Мяне, вядома, абурылі гэтыя маніпуляцыі.{{Канец цытаты}} — Камандуючы ўнутранымі войскамі МУС РФ Анатоль Кулікоў Страты сепаратыстаў, паводле звестак расійскага боку, склалі 17 391 чалавек. Па даных начальніка штаба чачэнскіх падраздзяленняў (пазней Прэзідэнта ЧРІ) [[Аслан Аліевіч Масхадаў|А. Масхадава]] страты чачэнскага боку склалі каля 3000 чалавек забітымі. Паводле праваабарончай арганізацыі «[[Мемарыял (арганізацыя)|Мемарыял]]» страты сепаратыстаў не перавышалі 2700 чалавек забітымі, а колькасць страт мірнага насельніцтва складае да 50 тысяч чалавек забітымі<ref>{{Cite web|author=Александр Черкасов|url=http://www.polit.ru/research/2004/02/19/kniga_chisel.html|title=Книга чисел. Книга утрат. Книга страшного суда|publisher=[[Полит.ру]]|access-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031033010/http://www.polit.ru/research/2004/02/19/kniga_chisel.html|archive-date=2010-10-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2004/12/m28922.htm|title=Потери гражданского населения в чеченских войнах|publisher=Правозащитный центр «Мемориал»|access-date=2019-12-11|archive-date=2017-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214084836/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2004/12/m28922.htm|url-status=live}}</ref>. Сакратар [[Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі|Савета бяспекі Расіі]] [[Аляксандр Іванавіч Лебедзь|А. І. Лебедзь]] ацэньваў страты цывільнага насельніцтва ў Чачні 80 000 чалавек загінулымі. == Камандуючыя == '''Камандуючыя Аб’яднанай групоўкай федэральных сіл у Чачэнскай Рэспубліцы:''' * {{нп3|Аляксей Мікалаевіч Міцюхін||ru|Митюхин, Алексей Николаевич}} (снежань 1994) * [[Анатоль Васільевіч Квашнін]] (снежань 1994 — люты 1995) * {{нп3|Анатоль Сяргеевіч Кулікоў||ru|Куликов, Анатолий Сергеевич}} (люты — ліпень 1995) * {{нп3|Анатоль Аляксандравіч Раманаў||ru|Романов, Анатолий Александрович}} (ліпень — кастрычнік 1995) * {{нп3|Анатоль Апанасавіч Шкірко||ru|Шкирко, Анатолий Афанасьевич}} (кастрычнік — снежань 1995) * {{нп3|Вячаслаў Валянцінавіч Ціхаміраў||ru|Тихомиров, Вячеслав Валентинович}} (студзень — кастрычнік 1996) * {{нп3|Канстанцін Барысавіч Пулікоўскі||ru|Пуликовский, Константин Борисович}} (в. а. ліпень — жнівень 1996) == У культуры == === Фільмы і серыялы === * {{нп3|Каўказскі палоннік (фільм, 1996)|Каўказскі палоннік|ru|Кавказский пленник (фильм, 1996)}} (1996) * {{нп3|Вайна скончана. Забудзьцеся...||ru|Война окончена. Забудьте...}} (1997) * {{нп3|Праклятыя і забытыя||ru|Прокляты и забыты}} (1997) * {{нп3|Чысцілішча (фільм, 1997)|Чысцілішча|ru|Чистилище (фильм, 1997)}} (1997) * {{нп3|Блакпост (фільм)|Блакпост|ru|Блокпост (фильм)}} (1998) * Асаблівы выпадак (2001) * {{нп3|Дом дуракоў||ru|Дом дураков}} (2002) * Ахілесава пята (2006) * {{нп3|Рускі трохвугольнік||ru|Русский треугольник}} (2007) * {{нп3|Справа гонару||ru|Дело чести}} (2007) * Дэсантура (2009) * САХР (2011) * «Пекла» ([[Аляксандр Глебавіч Няўзораў|Няўзораў А. Г.]]) Дакументальная хроніка (1995) * Міратворац — дакументальны (2002) * Звычайны тэрарызм — дакументальны, 4 серыі (2003) * {{нп3|Тры пакоі меланхоліі||ru|Три комнаты меланхолии}} — дакументальны (2004) * {{нп3|Чачэнскі капкан||ru|Чеченский капкан}} — дакументальны, 5 серый (2004) * Па той бок вайны — дакументальны, 5 серый (2005) * {{нп3|Тры таварышы (фільм, 2006)|Тры таварышы|ru|Три товарища (фильм, 2006)}} — дакументальны (2006) * Крымінальная Расія: Закладнікі чорнага золата * Леў Рохлін. Загадана забыць 1 серыя: І адзін у полі воін (2018, рэжысёр Сяргей Рожанцаў) * [[Юрый Аляксандравіч Дудзь|Юрый Дудзь]]. Чалавек пасля вайны. Фільм-інтэрв’ю (2018) === Музыка === * Першай чачэнскай вайне прысвечаны песні ''[[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрыя Шаўчука]]'': «[https://www.youtube.com/watch?v=7z_MB8EE7HI Мёртвый город. Рождество]», «[https://www.youtube.com/watch?v=pF3Df0f54Xg Умирали пацаны]». * Першай чачэнскай вайне прысвечаны песні ''«{{нп3|Любэ||ru|Любэ}}»'': «[https://www.youtube.com/watch?v=xivZMl7sWGA Батяня комбат]» (1995), «[https://www.youtube.com/watch?v=R_inqcIRUmI Скоро дембель]» (1996), «[https://www.youtube.com/watch?v=mATtHgQUYts Шагом марш]» (1996), «Мент» (1997). * Першай чачэнскай вайне прысвечана амаль уся творчасць чачэнскіх аўтараў ''[[Цімур Муцураеў|Цімура Муцураева]], {{нп3|Імам Вахарбіевіч Алімсултанаў|Імама Алімсултанава|ru|Алимсултанов, Имам Вахарбиевич}}, {{нп3|Ліза Сулімаўна Умарава|Ліза Умаравай|ru|Умарова, Лиза Сулимовна}}''. * Першай чачэнскай вайне прысвечана песня гурта ''«{{нп3|Мёртвые дэльфины||ru|Мёртвые Дельфины}}»'' «[https://www.youtube.com/watch?v=9wLfS_WjJC8 Мёртвый город]». * ''Блакітныя берэты'' — «[https://www.youtube.com/watch?v=dex-kycby8M Новы год]», «Размышления офицера у телефона горячей линии», «[https://www.youtube.com/watch?v=bKCI5VJBFB8 Две вертушки на Моздок]». * Гурт ''«Ростов»'' — «[https://www.youtube.com/watch?v=Qj7CZ85IAAo Город Грозный]» * Аўтар-выканаўца ''Сяргей Цімашэнка'' — «[https://www.youtube.com/watch?v=ne4YergV4P0 Штурм]», «Вечер воспаминаний», «Добро пожаловать в ад», «Молитва» * ''Павел Пламенев'' — «[https://www.youtube.com/watch?v=s6GS9RMIKkk Ухожу]» * ''[[7Б]]'' — «[https://www.youtube.com/watch?v=yYQrHYeNo4o Молодые ветра]» * ''[[E.V.A.]]'' — «[https://www.youtube.com/watch?v=xfUJI7pWgmU Радио Кавказ]» === Адлюстраванне ў літаратуры === * «{{нп3|Каўказскі палонны||ru|Кавказский пленный}}» (1994) — [[апавяданне]] ([[аповесць]]) [[Уладзімір Сямёнавіч Маканін|Уладзіміра Маканіна]] * «[[Чачэнскі блюз]]»(1998) — раман [[Аляксандр Андрэевіч Праханаў|Аляксандра Праханава]]. * [http://artofwar.ru/z/zaripow_a/ Першамайка] (2000) — аповесць {{нп3|Альберт Маратавіч Зарыпаў|Альберта Зарыпава|ru|Зарипов, Альберт Маратович}}. Аповесць аб штурме сяла Першамайскае Рэспублікі Дагестан у студзені 1996. * [http://lib.ru/MEMUARY/CHECHNYA/byloe.txt Я быў на гэтай вайне] (2001) — раман {{нп3|Вячаслаў Мікалаевіч Міронаў|Вячаслава Міронава|ru|Миронов, Вячеслав Николаевич}}. Фабула рамана пабудавана вакол штурму Грознага федэральнымі войскамі зімой 1994/95 года. * [http://www.nbp-info.com/new/lib/pri_pat/01.html «Паталогіі»] (2004) — раман [[Захар Прылепін|Захара Прылепіна]]. * «Крэўнік» — раман {{нп3|Леў Мікалаевіч Пучкоў|Льва Пучкова|bg|Лев Пучков}} * [https://web.archive.org/web/20130524034402/http://rukavkaz.ru/LoadedFiles/Detskiiy_mir._Kanta_Ibragimov_(rukavkaz.ru).zip Дзіцячы свет] (2005) — раман {{нп3|Канта Хамзатавіч Ібрагімаў|Канты Ібрагімава|ru|Ибрагимов, Канта Хамзатович}}. * [http://www.litsovet.ru/index.php/author.group?group_id=13365 Грозненскія апавяданні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140106220850/http://www.litsovet.ru/index.php/author.group?group_id=13365 |date=6 студзеня 2014 }} — цыкл апавяданняў [[Канстанцін Юльянавіч Сямёнаў|Канстанціна Сямёнава]] аб штурме Грознага 1994-95 гг. * «Мільён першы» (2005) — Біяграфія [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Джахара Дудаева]], напісаная яго жонкай {{нп3|Ала Фёдараўна Дудаева|Алай Дудаевай|ru|Дудаева, Алла Фёдоровна}}<ref>{{Кніга|аўтар= Дудаева Алла |загаловак= Миллион первый |выдавецтва= Издательский дом: Ультра. Культура |год = 2005 }}</ref> * «Алхан-Юрт» (2006) — збор аповесцяў і апавяданняў [[Аркадзь Аркадзьевіч Бабчанка|Аркадзя Бабчанкі]]. * [http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=310875 Грозненскі раман] (2009) — раман [[Канстанцін Юльянавіч Сямёнаў|Канстанціна Сямёнава]]. Выдаваўся таксама пад назвай «Нам здрадзіла Радзіма». * Нататкі «кантрабаса» (2009) — аповесць [[Алег Уладзіміравіч Варапаеў (пісьменнік)|Алега Варапаева]]. (Прэмія Губернатара СК у галіне літаратуры за 2013 год). * ''Цудоўны дзень у пекле'' (2011) — раман {{нп3|Ігар Леанідавіч Срыбны|Ігара Срыбнага|d|Q15640501}} * {{нп3|Мурашка ў шкляным слоіку. Чачэнскія дзённікі 1994-2004 гг.||ru|Муравей в стеклянной банке. Чеченские дневники 1994—2004 гг.}} — дакументальная кніга (2014) года [[Паліна Віктараўна Жарабцова|Паліны Жарабцовай]] * {{нп3|Тонкая серабрыстая нітка (апавяданні)|Тонкая серабрыстая нітка|ru|Тонкая серебристая нить (рассказы)}}, (2015) — зборнік апавяданняў [[Паліна Віктараўна Жарабцова|Паліны Жарабцовай]], у якім адлюстравана жыццё мірных жыхароў у горадзе Грозным у перыяд чачэнскіх войнаў. * Чачэнскія матывы (2016) — 150 с. ISBN 978-601-301-745-7. Аповяд [[Леанід Уладзіміравіч Манякін|Леаніда Манякіна]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{БРЭ |артыкул=Операции по восстановлению конституционного порядка в Чечне в 1994–96|id=2690509|аўтар=[[Анатоль Дзмітрыевіч Баршчоў|Борщов А. Д.]] |том=24|старонкі=239|ref=Борщов}} * {{кніга|аўтар=[[Андрэй Мікалаевіч Савельеў|Кольев А. Н. (Савельев А. Н.)]]|загаловак=Чеченский капкан|спасылка=http://www.savelev.ru/books/content/?b=10|месца=М.|выдавецтва=Библиотека Конгресса русских общин|год=1997|старонак=208|тыраж=100|ref=Савельев|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408161355/http://www.savelev.ru/books/content/?b=10|archive-date=8 красавіка 2017}} * {{кніга|загаловак=кніга Памяти. Чёрное крыло войны|адказны=Совет матерей Союза участников боевых действий в Чеченской Республике; Авт.-сост. Л. А. Соловьёва|месца=Петрозаводск|выдавецтва=Карелия|год=2002|старонак=151|ISBN=5-902033-02-0|ref=Соловьёва}} * {{кніга|загаловак=Комиссия Говорухина: кто развязал кровавый конфликт в Чечне? Правда, которую не хотят знать — свидетельства, заключения, документы, собранные Комиссией под председательством С. С. Говорухина|спасылка=https://books.google.ru/books/about/Комиссия_Говорухина.html?id=mcZNAAAAMAAJ&redir_esc=y|адказны=сост. Г. Анищенко, А. Василевская, О. Кугушева|месца=М.|выдавецтва=«Лавента»|год=1995|старонак=176|ISBN=5-89110-001-0|ref=Комиссия Говорухина}} * {{кніга|аўтар=[[Анатоль Сяргеевіч Кулікоў|Куликов А. С.]], [[Сяргей Антолевіч Лембік|Лембик С. А.]]|загаловак=Чеченский узел: Хроника вооружённого конфликта 1994—1996 гг.|месца=М.|выдавецтва=Дом педагогики|год= 2000|старонак=305|ISBN=5-89382-087-8 |ref=Куликов, Лембик}}. * {{артыкул|аўтар=Левченко Ю. Г.|спасылка=http://www.almanacwhf.ru/?no=3&art=12|загаловак=Просто война. Первая чеченская|выданне=Альманах «Войны, история, факты»|год=2003|нумар=1 (3)|ref=Левченко|archive-url=https://web.archive.org/web/20030622184306/http://www.almanacwhf.ru/?no=3&art=12|archive-date=22 чэрвеня 2003}} * {{артыкул|аўтар=Лукин О.|спасылка=http://www.vestnikmostok.ru/index.php?categoryid=19&view=arhiv&view_num=18&id_item=106&action=view|загаловак=Первая чеченская война: миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.)|выданне=Информационно-публицистический вестник «Мосток»|год=2005|нумар=5|ref=Лукин}} * {{кніга|аўтар=Норин Е. А.|загаловак= Чеченская война|том=1. 1994–1996|месца=М.|выдавецтва=Чёрная сотня|год=2021|старонак=352|ISBN=978-5-6043461-5-0|ref=Норин}} * {{кніга|спасылка=http://old.memo.ru/uploads/files/350.pdf|загаловак=Россия — Чечня: цепь ошибок и преступлений|адказны=Сост. [[Алег Пятровіч Арлоў|О. П. Орлов]] и [[Аляксандр Уладзіміравіч Чаркасаў|А. В. Черкасов]]|месца=М.|выдавецтва=Звенья|год=1998|старонак=600|ISBN=5-7870-0021-8|ref=Орлов, Черкасов|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924221054/http://old.memo.ru/uploads/files/350.pdf|archive-date=24 верасня 2021}} * {{кніга|аўтар=[[Валянцін Аляксандравіч Руноў|Рунов В. А.]]|загаловак=Чистилище Чеченской войны.|месца=М.|выдавецтва=[[Эксмо]]: [[Яуза (выдавецтва)|Яуза]]|год=2009|старонак=251|серыя=Секретные войны|ISBN=978-5-699-36836-5|ref=Рунов}} * {{кніга|аўтар=[[Валянцін Аляксандравіч Руноў|Рунов В. А.]]|загаловак=Испытание Чеченской войной|месца=М.|выдавецтва=[[Вече (выдавецтва)|Вече]]|год=2016|старонак=358|серыя=Локальные войны России|ISBN=978-5-4444-5371-1|ref=Рунов}} * {{кніга |аўтар=[[Андрэй Мікалаевіч СавельеўСавельев, Андрей Николаевич|Савельев А. Н.]] |загаловак=Чёрная кніга Чеченской войны. Аналитический доклад |спасылка=http://velikoross.org/wp-content/uploads/2014/05/chernaya-kniga-chechenskoy-voyny-andrey-savelev-2001.pdf |год=2000 |ref=Савельев }} * ''Божедомов В. А., Левченко Т. Г.'' «Постоянно используй в своей борьбе … „тактику блох и собак“». Особенности боевых действий незаконных вооружённых формирований на Северном Кавказе на примерах боестолкновений 1994—1996 гг. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2022. — № 2. — С.74—83. * {{кніга|аўтар=[[Генадзь Мікалаевіч Трошаў|Трошев Г. Н.]]|загаловак={{нп3|Мая вайна. Дзённік акопнага генерала||ru|Моя война. Чеченский дневник окопного генерала}}|месца=М.|выдавецтва=[[Вагриус]]|год=2001|старонак=211|isbn=5-264-00657-1|тыраж=15000|ref=Трошев}} * {{кніга|аўтар=[[Ксенія Ігараўна Хоціна|Хотина К. И.]]|загаловак=Четверо. Трое. Двое. Один (сборник рассказов)|месца=М.|выдавецтва=[[Перо]]|год=2021|старонак=60|isbn=978-5-00189-828-3|тыраж=200|ref=Хотина}} * {{Артыкул|спасылка=https://humanities.ivanovo.ac.ru/article/tumakov-d-v-nachalo-pervoj-chechenskoj-vojny-1994-1996-gg-v-ocenkax-partii-demokraticheskij-vybor-rossii/|аўтар=Denis Tumakov|загаловак=The beginning of the first Chechen war 1994—1996 in the assessment of the party “Democratic choice of Russia”|год=2021-12-20|выданне=The ivanovo state university bulletin Series "The Humanities"|выпуск=4|старонкі=111–117|doi=10.46726/H.2021.4.12| issn=2219-5254 }} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20090225102354/http://chechnya.genstab.ru/chronique.htm Хроника войны 1994-96 гг.] * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/analitical-01_08.shtml Анализ опыта боевого применения сил и средств разведки СВ во внутреннем вооружённом конфликте в Чечне] * Положенцев В. [http://www.podolsk-news.ru/stat-17.php Два дня за линией фронта.(Заметки военного корреспондента программы «Время»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514004857/http://www.podolsk-news.ru/stat-17.php |date=14 мая 2013 }} // Подольские новости * Галустян А., [[Муса Каімавіч Мурадаў|Мурадов М.]], Кулагина А., Мироненко П., Бычкова Ю. [http://www.kommersant.ru/doc/2630476 Спецпроекты — Первая война] // [[Коммерсантъ]] * [[Павел Вячаслававіч Гусцерын|Павел Густерин]]. [https://myhistori.ru/blog/43338664555/O-podgotovke-ofitserov-dvuhgodichnikov,-voevavshih-v-pervuyu-che О подготовке офицеров-двухгодичников, воевавших в первую чеченскую] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180410202131/https://myhistori.ru/blog/43338664555/O-podgotovke-ofitserov-dvuhgodichnikov,-voevavshih-v-pervuyu-che |date=10 красавіка 2018 }} * Яворский А. [http://nvo.ng.ru/history/1999-12-10/5_pilots.html Лётчикам не дали развернуться] // [[Независимое военное обозрение]], 10.12.1999 * Хлыстун В. [http://www.trud.ru/article/15-03-2001/21092_pavel_grachev_menja_naznachili_otvetstvennym_za_vo.html ''Павел Грачёв: «Меня назначили ответственным за войну»''] // «[[Труд (газета)|Труд]]». № 048, 15.03.2001. * [https://www.bbc.com/russian/russia/2009/12/091210_chechnya_war_history Первая чеченская: путь к войне] * [[Анатоль Сяргеевіч Кулікоў|Анатолий Куликов]]. [http://nvo.ng.ru/history/2009-12-18/1_lessons.html Уроки, оплаченные кровью] * Алексеева Л. [http://www.aif.ru/society/people/grachev-dudaev_kak_prohodila_vstrecha_s_kotoroy_nachalas_pervaya_chechenskaya Грачёв-Дудаев. Как проходила встреча, с которой началась Первая Чеченская] // [[Аргументы и факты]], 06.12.2014 * [https://versia.ru/yeks-glava-mvd-anatolij-kulikov-o-neizvestnyx-stranicax-chechenskoj-vojny «Березовский передал Басаеву 10 миллионов долларов». Экс-глава МВД Анатолий Куликов — о неизвестных страницах чеченской войны] * [https://lenta.ru/articles/2019/11/21/pervayanachalo/ «Эта война никому нахрен не была нужна». Как разгоралась первая чеченская и кто помешал победе оппозиции над Дудаевым] * [https://lenta.ru/articles/2019/12/09/dum/ «Если будет штурм, я буду на стороне Грозного». Чеченскую войну можно было остановить. Почему вместо этого политики перессорились?] * [https://lenta.ru/articles/2019/12/11/war/ «Война — это, с..а, страшно». 25 лет назад российские солдаты вошли в Чечню. За что они сражались и умирали?] * [https://www.kp.ru/daily/27066/4135064/ Почему Ельцин не захотел встречаться с «пастухом» Дудаевым] * [https://www.kp.ru/daily/27066/4135317/ Первая чеченская война началась с ошибок и кончилась позором] * [https://lenta.ru/articles/2021/08/22/dima/ «Думали, так просто уедете? Теперь вы трупы». Ужас боев чеченской войны глазами русского солдата] * [https://lenta.ru/articles/2021/08/31/hasavyurt/ «Нужно было идти до конца». 25 лет назад закончилась первая чеченская война. Почему ее завершение считают предательством?] * [https://svpressa.ru/politic/article/319071/ Первую чеченскую развязали интриги Кремля. Как советский генерал Дудаев оказался во главе вайнахского восстания] {{Чачэнскія войны}} {{Войны Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Расіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1996 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1995 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1994 года]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Аперацыі расійскіх спецслужбаў]] [[Катэгорыя:Першая чачэнская вайна| ]] [[Катэгорыя:Контртэрарыстычныя аперацыі]] [[Катэгорыя:Нацыянальна-вызваленчыя рухі]] 7nofufur3uzp3qoaqk4byztltzy4as9 4 728989 5176622 5121777 2026-08-06T14:26:24Z Ueschar 151377 /* {{Хімічны элемент}} */ Адказ 5176622 wikitext text/x-wiki {{Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны/Шапка}} <!-- новыя тэмы ствараць пад гэтым радком --> == Шаблон "Таксон" == Я навічок у вікіпедыі і ў шаблонах мала разумею. Ці можа нехта патлумачыць адкуль у артыкуле [[Амазонскі ламанцін]] шаблон бярэ назву сямейства «Ламанціны», бо па першае яна не адзначаецца як клікабельная спасылка, а па другое — назва няправільная, бо сямейства «ламанцінавыя». Яшчэ ў шаблоне не працуюць спасылкі на ITIS (ну ці я не разумею як яны працуюць) Таксама было бы добра калі нехта напісаў больш падрабязную дакументацыю. --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 00:33, 29 сакавіка 2026 (+03) Гл. [[Шаблон:Trichechidae]], там параметр m=1, таму и неклікабельная спасылка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:55, 29 сакавіка 2026 (+03) :А калі параметр прыбраць то ўсё будзе нармальна? І ці варта гэта рабіць? І як прадухіліць падобныя праблемы з іншымі жывёламі ў будучыні? [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 15:09, 29 сакавіка 2026 (+03) :: Паколькі ў сямействе ёсць вымерлыя роды — так, параметр варта прыбраць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:03, 29 сакавіка 2026 (+03) == Шаблоны "Аніманга" == Было б добра, каб хто-небудзь аднавіў/перапрацаваў шаблоны-карткі "Аніманга": {{ш|Картка аніманга/Загаловак}}, {{ш|Картка аніманга/Фільм}}, {{ш|Картка аніманга/Манга}}, {{ш|Картка аніманга/Канец}} і, магчыма, {{ш|Картка аніманга/Загаловак2}}, бо той жа "Загаловак" не аднаўляўся з 2012 года. Сюды ж стварыць {{ш|Персанаж анімангі}}. --[[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:59, 12 снежня 2025 (+03) :{{зроблена}} прыйшлося дужа павазіцца, але нібыта ўсё абнавіў, зрабіў цалкам пераезд на логіку, бліжэйшую да таго, што ў англ вікі. Балазе, у нас гэтыя шаблоны амаль не выкарыстоўваюцца, таму пераезд не быў такім ужо балючым. Паўсюль дадаў дакументацыю і templatedata, каб можна было правіць з візуальнага рэдактара. Праверыў працаздольнасць артыкулаў, усё выглядае добра. Часткова ўжываў LLM, але ўсё вычытваў. Калі заўважыце памылкі, дайце знаць. Чытайце дакументацыю на {{tl|Картка аніманга}}, там усё добра і прыгожа распісана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:23, 5 красавіка 2026 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 18:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::Было б добра, каб яны хоць нешта бралі з вікіданых --[[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 21:57, 5 красавіка 2026 (+03) :::так, таксама пра гэта думаў. Пастараюся дадаць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:38, 5 красавіка 2026 (+03) == {{tl|Музыкант/колер/схема}} == Шаблон спасылаецца на табліцы стыляў "Вакаліст", "Інструменталіст" і "Кампазітар", з якіх існуе толькі [[Шаблон:Колер/Кампазітар.css|апошняя]]. Гэта выклікае памылкі ў артыкулах пра вакалістаў і інструменталістаў, напрыклад: [[Чэзар Аўату]], [[Вінс Кларк]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 22:51, 20 лістапада 2025 (+03) :{{done}} Стылі дадаў. Колеры пакуль працаваць не будуць. Пазней планую выправіць, калі нехта раней за мяне не паспее [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:27, 21 лістапада 2025 (+03) == {{tl|Хімічны элемент}} == Неаўтаматызаваны, нічога не падцягвае аўтаматычна. Трэба аўтаматызаваць і праставіць на ўсе элементы, бо цяпер некаторыя з іх без шаблону. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 11:26, 16 мая 2025 (+03) :{{Зроблена}} Шаблон абноўлены, цяпер асноўная інфармацыя мусіць падцягвацца аўтаматычна. Буду паступова дадаваць ва ўсі хімічныя элементы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:26, 6 жніўня 2026 (+03) == {{tl|Валейбольны клуб}} == Добры дзень! Дапамажыце, калі ласка, патрэбен "Шаблон:Валейбольны клуб", каб аформіць артыкулы пра вйлейбольныя клубы. Дзякуй--[[Удзельнік:Паўлюк Шапецька|Паўлюк Шапецька]] 14:27, 1 снежня 2024 (+03) == {{tl|Праліў}} == Не апрацоўвае параметр «Вышэйстаячая акваторыя 1». Гл. напрыклад, старонку [[Праліў Торэса]].--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:53, 4 верасня 2024 (+03) == Памылка "Не пазначаны радок для хэшыравання" == Вітаю. Незразумелая мне праблема ў некалькіх шаблонах, {{ш|Серыя гульняў}} {{ш|Субатамная часціца}} {{ш|Сусветны сабор}}, можа, і яшчэ якіх. Сам [[шаблон:Картка]], на аснове якога яны створаны, быццам такой памылкі не выдае. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:27, 23 жніўня 2024 (+03) == [[Д1 (дызель-цягнік)]] == Вітаю, тут нешта добранька ў шаблоне зламалася.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 09:11, 13 жніўня 2024 (+03) == Шаблон:Зборная краіны == Добры дзень! Дапамажыце, калі ласка, стварыць Шаблон:Зборная краіны, каб аформіць артыкулы пра зборныя па рэгбі.--[[Удзельнік:Ellis Novak|Ellis Novak]] ([[Размовы з удзельнікам:Ellis Novak|размовы]]) 12:14, 25 ліпеня 2024 (+03) == {{tl|Крыніцы/ЭСБМ}} == Толькі 11 тамоў у шаблоне. Трэба дадаць астатнія. І перанесці пад поўную назву бо назва ''Этымалагічны слоўнік беларускай мовы'' у шаблонах не шукаецца, калі не ведаць што гэта ЭСБМ.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 18:24, 6 ліпеня 2024 (+03) == {{tl|Мора}} == Паспрабаваў дадаць на старонцы [[Тасманава мора]]. Нічога не цягне з Вікіданых... Паставіў пакуль універсальную.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 10:02, 30 чэрвеня 2024 (+03) == {{tl|Паўвостраў}} == Дакументацыя (неабавязковыя параметры) не адпавядае (не працуе). І было б добра дадаць назву на арыгінальнай мове.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:24, 29 чэрвеня 2024 (+03) == {{tl|Кніга}} == Было б добра перакласці параметры. Напрыклад, ''columns''. І адлюстраваць у дакументацыі шаблона.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:22, 22 чэрвеня 2024 (+03) == {{tl|Паслухаць аўдыёпрыклад}} == Шаблон выкарыстоўваецца ў адным артыкуле і няма моўных версій. Пытанне, ці патрэбны ён нам і ці не з’яўляецца гэта перакладам іншага шаблона без належнай падвязкі ў ВД? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 9 чэрвеня 2024 (+03) == {{tl|Картка:Герб}} == Трэба каб на выяву з ВД падцягвалася або значэнне p18, або p94, калі пуста. Там у ВД запаўняюць і так, і так. Прыклады для параўнання: [[Герб Віцебска]] і [[Герб Кабардзіна-Балкарыі]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:50, 31 мая 2024 (+03) == {{tl|НП}} == Ці магчыма зрабіць, каб шаблон дадаваў катэгорыю даты заснавання населенага пункта, калі яна ёсць у артыкуле ці Wikidata? Або ботам дадаць на падставе катэгорыі ў іншай Вікі (напрыклад, з [https://uk.wikipedia.org/wiki/Категорія:Населені_пункти_України,_засновані_1500 Категорія:Населені пункти України, засновані 1500] з украінскай)?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:40, 23 красавіка 2024 (+03) :Здаецца ўжо ўсё падцягваецца. Праверце, калі ласка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:46, 9 чэрвеня 2024 (+03) ::Паспрабаваў у артыкулах [[Іпатава (горад)]] (НП) і [[Лікціў]] (НП-Украіна). Не цягнуцца катэгорыі.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:38, 10 чэрвеня 2024 (+03) == Выдаліць або выправіць {{tl|Інтэрактыўная карта малюнкаў}} == Нідзе не выкарыстоўваецца, перанесці не атрымліваецца, штосьці з параметрамі не так, мабыць нейкія іншыя шаблоны трэба ўжыць або выправіць. Яшчэ і назва не адпавядае зместу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:42, 5 сакавіка 2024 (+03) :Каб гэты шаблон працаваў, там трэба дадаць у шаблон шаблоны ''Выканаць скрыпт|imgToggle'' і ''Выканаць скрыпт|imagemapHighlight'' (гл. ру вікі) і стварыць самі скрыпты. Але гэта могуць рабіць толькі адміністратары. [[Удзельнік:Aneuko|Aneuko]] ([[Размовы з удзельнікам:Aneuko|размовы]]) 14:09, 7 красавіка 2025 (+03) :: Цяпер шаблон запрацаваў, але яшчэ не працуе падсвятленне абласцей відарыса колерамі. Трэба будзе потым яшчэ раз вярнуцца, пакумекаць. Таксама перайменаваў шаблон для большай аднастайнасці тэрміналогіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:55, 12 лістапада 2025 (+03) == Ачышчаны CSS і [[:en:Template:Legend inline]] == Спрабую перанесці па новай шаблон у нашу вікі. Тэстава стварыў стыль [[Удзельнік:Plaga med/Шаблон:Legend inline/styles.css]]. Калі выкарыстоўваю, піша «Старонка Удзельнік:Plaga med/Шаблон:Legend inline/styles.css павінна мець мадэль зместу «Ачышчаны CSS» для TemplateStyles (цяперашняя мадэль — «CSS»).». Ці падтрымліваецца ў нас гэты Ачышчаны CSS і ці можам мы штосьці з гэтым зрабіць?[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:13, 5 сакавіка 2024 (+03) == {{tl|ВТ-РБС}} == У шаблоне толькі 15 тамоў з 25...--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:09, 27 лютага 2024 (+03) == {{tl|Насельніцтва}} == Паспрабаваў выкарыстацьна старонцы [[Кімаўск]]. Як разумею, шаблон не знаходзіць даных. Дз ён іх бярэ? У Рувікі працуе. І ў нас, напрыклад, на старонцы [[Лузгіна]].--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 12:17, 5 лютага 2024 (+03) : Можа шаблон не дароблены. Я адкрыў зыходны код і як я зразумеў там выкарыстоўваецца модуль https://be.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical Я не ведаю мову Lua(на якім напісаны модуль) але падобна гэты модуль выкарыстоўвае "падмодулі" па рэгіёнах са спісам крыніц, дзе бярэ інфу аб насельніцтве. І вось для Іркуцкай вобласці "падмодуль" ёсць (таму працуе Лузгіна) https://be.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical/RUS-IRK а для іншых рэгіёнаў падобна не https://be.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical/RUS-TUL У рувікі напрыклад модуль для Тульскай вобласці створаны і запоўнены https://ru.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical/RUS-TUL Каб выкарыстоўваць шаблон, трэба каб нехта дарабіў бы яго (дакладней модулі).--[[Удзельнік:Aneuko|Aneuko]] ([[Размовы з удзельнікам:Aneuko|размовы]]) 13:22, 5 лютага 2024 (+03) Дарэчы, працуе ў выглядзе <nowiki>{{Wikidata/Population}}</nowiki>. Паказвае табліцу, калі ў Wikidata ёсць даныя аб колькасці насельніцтва.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:00, 9 лютага 2024 (+03) == {{tl|Партизаны Беларуси}} == Было б добра дадаць у шаблон адлюстраванне раздзела «Сединения» (brigade).--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:38, 20 студзеня 2024 (+03) == {{tl|Балота}} == Вітаю, не сябруе з Вікідатай шаблон--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 09:36, 18 снежня 2023 (+03) : І дакументацыя шаблона не адпавядае коду. Напрыклад, пазіцыйныя карты.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:25, 27 мая 2024 (+03) == {{tl|Картка косці}} == Вітаю, а можна падцягнуць з Вікідаты ў шаблон элемент [[:d:Property:P2789|злучаецца з]], калі ласка?--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 09:16, 16 красавіка 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны/Архіў|Архіў]] hrsci47k8i1yqq3gozgyycahfqawb7e 0 730127 5176876 4650903 2026-08-07T06:21:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176876 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Гданьская вышэйшая гуманітарная школа |скарачэнне = GWSH |эмблема = |выява = Gdańsk. Reduta Biskupiej Górki. Obecnie Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna - panoramio.jpg |арыгінал = {{lang-pl|Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1999 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = Збігнеў Махаліньскі |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Гданьск]], [[Паморскае ваяводства]], [[Польшча]] |кампус = [[Кашалін]] |адрас = вул. Каперніка 16, 80-208 Гданьск |сайт = http://www.gwsh.gda.pl/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Гданьская вышэйшая гуманітарная школа''' ({{lang-pl|Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna}}) — [[Польшча|польская]] прыватная [[вышэйшая навучальная ўстанова]], якая знаходзіцца ў [[Гданьск]]у і мае [[кампус]] у [[Кашалін|Кашаліне]]. == Напрамкі навучання == * Педагогіка * Кіраванне == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.gwsh.gda.pl/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы]{{Недаступная спасылка}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Гданьска}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Труймяста}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з польскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Гданьска]] 59x20capn5mvjib97dpv33bmibj0qvl 0 732647 5176984 4360983 2026-08-07T10:42:20Z Бананчик 163157 5176984 wikitext text/x-wiki '''Афтопік, афтоп''' (ад {{lang-en|offtopic, off topic}}) — паведамленне ў абмеркаванні, якое выходзіць за рамкі тэмы, якая абмяркоўваецца. == Апісанне == Напрыклад, калі абмяркоўваюцца інжэктарныя рухавікі, не трэба спрабаваць выказваць меркаванне з нагоды нядаўняга футбольнага матча або сукенкі з апошняй калекцыі<ref>https://be.unansea.com/сеткавы-этыкет-паняцце-і-правілы/</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://ubunlog.com/be/катэгорыя/па-за-тэмай/] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сеткавы этыкет]] lgxiigkmnsy3lbjagpyrsehh8c34mbe 0 744647 5177040 5055097 2026-08-07T11:49:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177040 wikitext text/x-wiki {{часопіс}} '''«Герольд Litherland»''' — [[навуковы часопіс|навуковы]] [[геральдыка|геральдычны]] часопіс. Заснаваны ў 2001 годзе беларускім гісторыкам [[Аляксей Шаланда|Аляксеем Шаландам]]<ref name="Litherland">[https://pawet.net/files/ll_chrul.pdf Інфармацыя пра часопіс у нумары 23 (2022)]</ref>. У 2015—2019 гг. не выдаваўся. Выданне часопіса адноўлена ў 2020 годзе з выпуска № 21, які выйшаў у гродзенскім выдавецтве «[[ЮрСаПрынт]]»<ref name="usp">{{Cite web |url=http://usp.by/2020_bookshelf/gerold_litherland.html |title=Герольд Litherland. «ЮрСаПрынт» |access-date=25 ліпеня 2023 |archive-date=25 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725221200/http://usp.by/2020_bookshelf/gerold_litherland.html |url-status=dead }}</ref>. Галоўны рэдактар (станам на 2022 год) часопіса [[Віталь Галубовіч]], у рэдакцыйную раду ўваходзяць [[Сяргей Амелька]], [[Герман Брэгер]] , [[Яўген Глінскі]], [[Андрэй Радаман]], [[Сяргей Рыбчонак]], [[Андрэй Янушкевіч]]<ref name="Litherland"/>. Часопіс выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай мове]] раз у квартал і распаўсюджваецца толькі па заказе. Наклад 100 асобнікаў<ref name="Litherland"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/herold_litherland.html Герольд Litherland (2002—2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230628131624/https://kamunikat.org/herold_litherland.html |date=28 чэрвеня 2023 }}. [[Kamunikat.org]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:2001 год у Гродне]] 73kwimcztdu3pl6r5zu5os7bfqy3rne 0 745932 5176486 5051595 2026-08-06T12:36:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176486 wikitext text/x-wiki {{групоўка}} '''Вызваленчы рух Судана''' — суданская паўстанцкая групоўка, якая дзейнічае ў [[Дарфур]]ы<ref name="Flint-90">Flint, Julie and De Waal, Alexander (2008) ''Darfur: A New History of a Long War'' Zed Books, London, p. 90, {{ISBN|978-1-84277-949-1}}</ref>. Заснавана прадстаўнікамі трох карэнных этнічных груп краю: фур, загава і масаліты<ref name="WhoAre">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7039360.stm|title=BBC News - Who are Sudan's Darfur rebels?|access-date=17 December 2014}}</ref>. == Гісторыя == Пасля прыходу да ўлады [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]] ў 1989 годзе неарабскае насельніцтва Дарфура маргіналізалася<ref>Flint, Julie and De Waal, Alexander (2008) ''Darfur: A New History of a Long War'' Zed Books, London, pp. 16-17, {{ISBN|978-1-84277-949-1}}</ref><ref>Jok, Jok Madut (2007) ''Sudán: Race, Religion and Violence'' Oneworld, Oxford, p. 4 {{ISBN|978-1-85168-366-6}}</ref>. Дадзеныя працэсы былі адлюстраваны ў публікацыі «[[Чорная кніга: дысбаланс улады і багацця ў Судане]]» 2000 года, у якой падрабязна апісвалася структурная няроўнасць. На гэтым фоне ў 2002 годзе юрыст [[Абдул Вахід аль-Нур]] і студэнт педагагічнага факультэта [[Ахмад Абдэль Шафі Бэсі]] заснавалі Фронт вызвалення Дарфура, які пасля ператварыўся ў Вызваленчы рух Судана<ref name="Flint-90"/>. Адной з самых вядомых акцый баевікоў групоўкі стаў згон [[Boeing 737|Боінга 737]] кампаніі [[Sun Air]] у жніўні 2008 года, на борце якога знаходзілася 100 чалавек, уключаючы 5 членаў экіпажа<ref>{{cite news |title=Hijacked Sudanese plane lands in Libya |url=https://www.france24.com/en/20080826-hijacked-sudanese-plane-lands-libya-sudan-hijacking |access-date=25 January 2021 |agency=France 24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215151520/https://www.france24.com/en/20080826-hijacked-sudanese-plane-lands-libya-sudan-hijacking |archive-date=15 February 2011}}</ref>. У жніўні 2020 года Вызваленчы рух Судана падпісаў з пераходным урадам мірнае пагадненне. Групоўка далучылася да [[Пераход Судана да дэмакратыі|працэсаў па дэмакратызацыі краіны]]<ref>{{Cite web|url=https://uk.reuters.com/article/uk-sudan-darfur-idUKKBN25R14T|title=Sudan signs peace deal with key rebel groups, some hold out|first=Denis|last=Dumo|date=September 1, 2020|via=uk.reuters.com|access-date=16 верасня 2023|archive-date=18 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918004929/https://uk.reuters.com/article/uk-sudan-darfur-idUKKBN25R14T|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/historic-agreement-signed-by-sudan-govt-armed-groups-in-juba|title='Historic agreement' signed by Sudan govt, armed groups in Juba|website=Radio Dabanga|date=September 2020 }}</ref>. Летам 2023 года, на фоне канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], кіраўнік адной з фракцый групоўкі [[Мустафа Тамбур]] аднавіў баявыя дзеянні супраць уладаў<ref>{{Cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275601/ |access-date=2 August 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275601/ |title=Архіўная копія |access-date=16 верасня 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 верасня 2023 }}</ref>. ==Фракцыі == У 2006 годзе Вызваленчы рух Судана раскалоўся на дзве асноўныя фракцыі, падзеленыя па пытанні мірнага пагаднення па Дарфуру: адна, пад пачаткам [[Міні Мінаві]]{{sfnp|Craze|Tubiana|Gramizzi|2016|p=6}}, падтрымала мірнае пагадненне з уладамі 2006 года, а другая, кіраўніком якой быў [[Абдул Вахід аль-Нур]], адхіліла<ref>[https://web.archive.org/web/20070625092442/http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%204%20Darfur.pdf Staff (December 2006) "No Dialogue, No Commitment: The Perils of Deadline Diplomacy for Darfur"] ''Sudan Issue Brief'' Number 4, p. 3, Human Security Baseline Assessment, Small Arms Survey, Geneva, Switzerland, from [[Internet Archives]]</ref>. Пазней вылучыліся іншыя групы, на чале якіх сталі Асман Ібрагім Муса<ref>{{cite web|url=http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2657-peace-agreement-between-south-darfur-government-and-historic-leadership-of-sudan-liberation-movement-signed.html|title=Account Suspended|access-date=17 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317001449/http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2657-peace-agreement-between-south-darfur-government-and-historic-leadership-of-sudan-liberation-movement-signed.html|archive-date=17 March 2012}}</ref>, Адам Алі Шагар<ref>{{cite web|url=http://www.islammemo.cc/akhbar/arab/2010/11/10/110852.html?lang=en-us|title=مفكرة الإسلام : قيادات ميدانية بدارفور تنشق عن حركة الع|date=10 November 2010|access-date=17 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217232851/http://islammemo.cc/akhbar/arab/2010/11/10/110852.html?lang=en-us|archive-date=17 снежня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudanvisiondaily.com/modules.php?name=News&file=article&sid=63317|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716161506/http://www.sudanvisiondaily.com/modules.php?name=News&file=article&sid=63317|url-status=dead|archive-date=2011-07-16|title=Sudan Vision Daily News Paper Official Website - Sudan Liberation Movement/Army (General Command) Communiqué|date=July 16, 2011}}</ref>, Махамед аль-Зубейр Хаміс<ref>{{cite web|url=http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2786-slm-main-stream-hosting-darfur-insurgents-in-south-an-animosity-act.html|title=Account Suspended|access-date=17 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921165400/http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2786-slm-main-stream-hosting-darfur-insurgents-in-south-an-animosity-act.html|archive-date=21 September 2011}}</ref>, Абдала Ях’я<ref name="unity" >{{cite web |url=http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-SLA-Unity.pdf |title=Sudan Liberation Army-Unity |work=Small Arms Survey |date=July 2010 |access-date=3 December 2018 |archive-date=25 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125021948/http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-SLA-Unity.pdf |url-status=dead }}</ref>, Абдала Бішр Галі<ref>{{cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|title=Three Darfur factions establish new rebel group|work=Sudan Tribune|date=7 July 2017|access-date=20 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707232503/http://sudantribune.com/spip.php?article62933 |archive-date=2017-07-07 |url-status=live}}</ref>, Абул Гасім Імам<ref name="second revolution">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-liberation-movement-second-revolution-launched-in-darfur |title=Sudan Liberation Movement-Second Revolution launched in Darfur|publisher=dabanga|date=25 June 2014|access-date=1 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404003716/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-liberation-movement-second-revolution-launched-in-darfur|archive-date=4 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>, аль-Хадзі Ідрыс Ях’я<ref name="SudTrib_what_is_SLM_TC">{{cite news | title= Sudan Call's withdrawal from negotiations opens doors for opposition unity : SLM-TC | trans-title= <!-- trans-title is the English translation --> | date= 2019-03-26 | newspaper= [[Sudan Tribune]] | url= https://www.sudantribune.com/spip.php?article67273 | access-date= 2020-01-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190326125110/https://www.sudantribune.com/spip.php?article67273 | archive-date= 2019-03-26 | url-status= live <!-- live|dead|unfit|usurped --> | url-access= <!-- (subscription/registration/limited) default=free --> }} {{Cite web |url=https://www.sudantribune.com/spip.php?article67273 |title=Архіўная копія |access-date=16 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511111727/https://www.sudantribune.com/spip.php?article67273 |archive-date=11 мая 2021 }}</ref>. == Лівія == Асобныя групы ВРС атрымлівалі падтрымку ад лівійскага ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]<ref name="unity" />. Пэўныя фракцыі арганізацыі былі ўцягнуты ў [[Лівійскі крызіс|лівійскі канфлікт]]. Так, атрады прыхільнікаў Мінаві далучыліся да войск [[Халіфа Хафтар]]а ў некалькіх ваенных аперацыях<ref>{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna|title=Sudanese rebels are fighting alongside Dignity Operation in Libya's Derna|author=Safa Alharath|work=Libya Observer|date=17 June 2018|access-date=29 December 2018|archive-date=28 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228130851/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna |title=Архіўная копія |access-date=16 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228130851/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna |archive-date=28 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |title=Terror suspects killed in large LNA operation in south Libya |author=Jamal Adel |work=Libya Herald |date=19 January 2019 |access-date=28 February 2019 |archive-date=24 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424024643/https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.alwihdainfo.com/La-rebellion-tchadienne-preoccupee-par-la-situation-securitaire-deletere-en-Libye_a70361.html |title= La rébellion tchadienne "préoccupée par la situation sécuritaire délétère" en Libye |work=Al Wihda |date=3 February 2019 |access-date=16 May 2019}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Cite journal |url = http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/working-papers/HSBA-WP42-Unity-Dec-2016.pdf |title = A State of Disunity: Conflict Dynamics in Unity State, South Sudan, 2013–15 |last1 = Craze |first1 = Joshua |last2 = Tubiana |first2 = Jérôme |last3 = Gramizzi |first3 = Claudio |editor = Emile LeBrun |date = 2016 |journal = HSBA Working Paper |issue = 42 |publisher = Small Arms Survey |location = Geneva |isbn = 978-2-940548-32-3 |access-date = 16 верасня 2023 |archive-date = 21 красавіка 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190421134456/http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/working-papers/HSBA-WP42-Unity-Dec-2016.pdf |url-status = dead }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] [[Катэгорыя:Дарфурскі канфлікт]] o2pliucr4knf2jvnj6llrja7x4bqz6v 0 748231 5176920 5062655 2026-08-07T08:03:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5176920 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} {{значэнні|Беларускі дом}} '''Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні''' (арыг. ''Цэнтар беларускай супольнасьці й культуры ў Вільні''), таксама '''Беларускі дом'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.vilnia.com/about_be/|title=Пра нас|website=Цэнтар беларускай супольнасьці й культуры ў Вільні|access-date=2023-09-13}}</ref> — [[некамерцыйная арганізацыя]] [[Беларусы ў Літве|беларусаў у Літве]]. Размяшчаецца ў будынку па адрасе [[Віленская вуліца (Вільня)|Віленская вуліца]], 20 (Vilniaus g. 20)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tsentr-belaruskay-kultury.html|title=Будзьма беларусамі! » Цэнтр беларускай культуры і супольнасці ў Літве звяртаецца па дапамогу|website=budzma.org|access-date=2023-09-13}}</ref>. Цэнтр стварае прастору для беларускіх праектаў і ініцыятыў<ref name=":1" />. У сценах Цэнтра праходзіць мерапрыемствы для [[Беларусы ў Вільні|беларускай супольнасці ў Вільні]], прадастаўляецца [[псіхалагічная дапамога]] пацярпелым ад рэпрэсій [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] беларусам<ref name=":0" />. [[Файл:DJs of Change graffiti near the Belarusian House in Vilnia (2023) (cropped).jpg|thumb|злева|Графіці з выявай «[[Дыджэі перамен|дыджэяў перамен]]» на сцяне каля будынка Беларускага дома ў Вільні ]] На базе Цэнтра працуе нядзельная [[Беларуская школка]], дзе штовыходныя праводзіцца па 15 заняткаў для беларускіх дзяцей і падлеткаў, а штомесяц адзначаюцца беларускія святы, Жаночы Клуб, курсы soft-skills у [[IT]] для падлеткаў, курсы [[Беларуская мова|беларускай]], [[Літоўская мова|літоўскай]] і [[Польская мова|польскай]] моваў, [[каворкінг]], [[бібліятэка]], ладзяцца самыя розныя прэзентацыі, сустрэчы, імпрэзы і іншае<ref name=":1" />. У Цэнтры таксама працуе некалькі грамадскіх арганізацый: [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча]], журналісты «[[ZUBR.in]]», [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончая арганізацыя «Вясна»]], аб’яднанне медыкаў, вымушаных пакінуць Беларусь «[[Дактары за праўду і справядлівасць]]»<ref name=":0" />. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vilnia.com/ Цэнтар беларускай супольнасьці й культуры ў Вільні] {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Літвы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2021 годзе]] ade0wjo2wk3m8ljob8uuiic9yo50wjx 0 748241 5176748 5120920 2026-08-06T20:02:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176748 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларускі музей у Вільні|Віленскім беларускім музеем імя Івана Луцкевіча|музейнай установай 1921—1944 гадоў у Вільні}}{{музей}} '''Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча''' ({{lang-lt|I. Luckevičiaus baltarusių muziejus}}) — музей у [[Вільня|Вільні]]. Размяшчаецца ў будынку [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтра беларускай супольнасці і культуры ў Вільні]] па [[Віленская вуліца (Вільнюс)|Віленскай вуліцы]], 20 (Vilniaus g. 20). Дырэктарка музея — [[Людвіка Кардзіс]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Беларускі музей у Вільні}} [[Беларускі музей у Вільні]] быў заснаваны ў 1921 годзе на аснове калекцыі беларускага дзеяча [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]. Музей быў цэнтрам культурнага жыцця беларусаў у Вільні. Установа збірала, захоўвала, даследавала, папулярызавала сведчанні беларускай гісторыі, этнаграфіі, мастацтва. У канцы 1944 года музей, які дзесяцігоддзямі назапашваў, зберагаў і экспанаваў скарбы беларускай культуры, быў ліквідаваны, а ягоныя калекцыі былі падзелены супольнай камісіяй паміж [[ЛітССР]] і [[БССР]]. З боку БССР у камісіі былі асобы не звязаныя з Беларуссю, якія адбіралі толькі экспанаты на беларускай мове, а ўсё звязанае з [[ВКЛ]], найбольш важныя экспанаты, засталіся ЛітССР або вывезены ў Маскву. == Аднаўленне ў XXI стагоддзі == У 2001 годзе ў Вільні намаганнямі [[Сяржук Вітушка|Сяржука Вітушкі]] зроблена спроба аднавіць інстытуцыю, у Літоўскай Рэспубліцы зарэгістравана грамадскае аб’яднанне «Беларускі музей імя Івана Луцкевіча» з дэклараванымі мэтамі даследавання старажытнай гісторыі, фіксацыі гістарычнага працэсу і прэзентацыі гістарычных ведаў у грамадстве. Паводле заявы стваральнікаў, сярод якіх былі [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна Войцік]], [[Сяржук Вітушка|Сяргей Вітушка]], [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]], [[Таццяна Поклад]], [[Людвіка Кардзіс|Людвіка Вітушкава (Кардзіс)]]<ref>Віленскі Музей. [https://web.archive.org/web/20160922033317/http://vilnia.com:80/museum/default.asp?newsId=16 Заархіваваная версія старонкі, 06.02.2003].</ref>: {{цытата|Сваю дзейнасць мы разумеем як працяг віленскай музейнай традыцыі і таму падкрэсліваем — мы не проста ствараем — мы адраджаем Віленскі Беларускі Музей}} Віленскі беларускі музей больш за два дзесяцігоддзі займаўся зборам і захоўваннем прадметаў даўніны, рукапісаў, дакументаў, фатаграфій і іншых сведчанняў жыцця і дзейнасці беларусаў розных пакаленняў. Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]] і масавай эміграцыі з Беларусі, беларускае жыццё ў Вільні адрадзілася з новай сілай. У 2021 годзе гэтае грамадскае аб’яднанне атрымала памяшканне па [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцы Віленскай]], 20. Па думку заснавальнікаў, яны аднавілі сімвал багатага гістарычнага мінулага і асяродак культурнага жыцця беларусаў у Вільні, працягнуць збор нацыянальнай спадчыны і працу над яе папулярызацыяй.<ref>''[[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Сцепаненка П.]]'' [http://kamunikat.org/naviny.html?artid=2428&lang=BE Людвіка Кардзіс спрабуе адрадзіць Беларускі музей у сучаснай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327185915/http://kamunikat.org/naviny.html?artid=2428&lang=BE |date=27 сакавіка 2022 }} // Беларускае Радыё Рацыя</ref> Дырэктарка музея — Людвіка Кардзіс. 4 жніўня — 16 верасня 2021 года ў музеі адбылася яго першая выстаўка «Чаму воля гэта жанчына», на якой выстаўляліся працы беларускіх мастачак [[Зоя Коўш|Зоі Коўш]], [[Жанна Гладко|Жанны Гладко]], [[Святлана Петушкова|Святланы Петушковай]], [[Алеся Жыткевіч|Алесі Жыткевіч]] ды Анон<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=276156 «Чаму воля — гэта жанчына». У Вільні адкрываецца выстаўка, прысвечаная пратэстам у Беларусі // Наша ніва, 04.08.2021]</ref>, а таксама творы саміх наведвальнікаў. Другая выстаўка (5 снежня 2021 года) была прысвечаная 115-годдзю «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]», заснаванай Іванам Луцкевічам, і 100-годдзю самога музея. Выстаўка «Музей Івана Луцкевіча праз аналіз дадзеных і згадкі ў прэсе» прадставіла статыстычныя даныя аб дзейнасці беларускага музея ў міжваенны час, сабраныя на аснове кнігі ўліку наведнікаў і тагачаснай віленскай прэсы (куратар [[Паўліна Вітушчанка]], візуалізацыя даных Ігар Яноўскі).<ref>{{Cite web |title=215 на дваіх: у Вільні адзначылі адразу два дні народзінаў // Рацыя, 20.11.2021 |url=https://d1qi097eoj06ns.cloudfront.net/kultura/215-na-dvaikh-u-vilni-adznachyli-adrazu-dv/ |accessdate=20 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220720184436/https://d1qi097eoj06ns.cloudfront.net/kultura/215-na-dvaikh-u-vilni-adznachyli-adrazu-dv/ |archivedate=20 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref> Разам з тым 10 снежня адбылася і навуковая міні-канферэнцыя «Віленскі музей сто гадоў таму». За першы год публічнай працы адноўленага музея былі арганізаваныя выстаўкі жывапісу, фатаграфіі і кніжнай графікі, ладзіліся прэзентацыі кніг [[Уладзімір Някляеў|Уладзіміра Някляева]], [[Вольга Гапеева|Вольгі Гапеевай]], [[Юры Дзікавіцкі|Юрыя Дзікавіцкага]], канцэрты [[Зміцер Бартосік|Змітра Бартосіка]], [[Зміцер Вайцюшкевіч|Змітра Вайцюшкевіча]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], паэтычныя фестывалі, майстэрні, спектаклі, адкрыліся шматлікія гурткі, бібліятэка.<ref>[https://budzma.org/news/vilenski-belaruski-muzey.html Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча: беларускае адраджэнне, вайна ва Украіне і пошукі ідэнтычнасці // Будзьма, 04.04.2022]</ref> Быў выдадзены гід «Вільня фальклёрная». У сакавіку 2026 года па ініцыятыве [[Беларуская суполка RAZAM|супольнасці RAZAM]] захаваныя экспанаты [[Беларускі музей (Ляймен)|беларускага музея]] ў нямецкім горадзе [[Ляймен (Бадэн)|Ляймен]], які быў створаны у 1982 годзе эмігрантам [[Юрый Жывіца|Юры Попкі]], былі перавезены ў Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча<ref>[https://racyja.com/by/kultura/vilenski-belaruski-muzej-imja-luckevica-papouniusja-kalekcyjaj-juryja-popki/ Віленскі беларускі музей імя Луцкевіча папоўніўся калекцыяй Юрыя Попкі]</ref><ref>[https://razam.de/be-by/%d0%b2%d1%8b%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%82%d1%83%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%b4%d1%87%d1%8b%d0%bd%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb/ Выратаваная культурная спадчына: Беларускі музей з Ляймена цяпер у Вільні]</ref>. == Зборы == Зборы сучаснага ВБМ імя І. Луцкевіча захоўваюць: * Асабістыя дакументы і рэчы віленскіх беларускіх дзеячаў, асабістыя рэчы віленскіх беларусаў ад пачатку ХХ ст., асабістыя дакументы ад 1904 г., мэблю віленскіх беларускіх дзеячаў (буфеты, камода, канапа, шафа, стол, крэслы) ад канца XIX ст. * [[Эпісталярная літаратура|Эпісталярны]] фонд, ліставанне з фронту [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з са [[Сталінскія рэпрэсіі|сталінскіх лагераў]], асабістая перапіска беларускіх дзеячаў з міжваеннага часу да позніх савецкіх гадоў. * [[Этнаграфія|Этнаграфічныя]] запіскі ХХ ст. Вышыванкі 1920-30-х, а таксама зробленыя ў сталінскіх лагерах, тканыя [[рушнік|рушнікі]] пачатку ХХ ст., адзін саматканы рушнік з калекцыі старога Беларускага музея, саматканую вопратку пач. ХХ ст. Касеты з аўдыё і відэа запісамі інтэрв’ю з віленскімі беларусамі. * Літаратурныя пераклады [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэпа Шнаркевіча]], зробленыя ў лукішскай турме ў 1927, рукапісы мемуараў беларускіх дзеячаў другой паловы ХХ ст. * Фотаздымкі, у тым ліку здымкі віленскіх беларускіх арганізацыяй першай паловы ХХ ст., здымкі беларускіх дзеячаў з асабістых архіваў, фотаальбомы беларускіх дзеячаў. * Беларускія кнігі, выдадзеныя ў Вільні, а таксама ў [[Коўна|Коўні]], [[Менск]]у і [[Санкт-Пецярбург]]у ў пачатку ХХ ст., мастацкую і навуковую літаратуру, падручнікі, беларускія газеты, выдадзеныя ў Вільні і Менску ў 1910—1944 гг., кнігі на розных мовах канца ХІХ ст., [[малітоўнік|малітоўнікі]] 1930-х, 1944 г. * Паштоўкі, календары ад 1920-х гг., карты [[Віленшчына|Віленскага краю і ваколіц]] 1915, 1930, 1942 гг. Вучнёўскія сшыткі [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] 1927 г. * Жывапіс і малюнкі [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]], карціны іншых беларускіх мастакоў 1970—2000 гг., абразы пачатку ХХ ст. * Архіў недзяржаўных мінскіх беларускіх арганізацый канца 1980-х гг., [[самвыдат]]ныя мінскія газеты канца 1980-х гг., архіў жнівеньскіх падзей у Беларусі, які музею перадала рэдакцыя «Нашай нівы», каля 1500 здымкаў і відэаматэрыялаў за 2020—2022 гг. Пры музеі ёсць бібліятэка мастацкай, краязнаўчай, гістарычнай літаратуры ад савецкага перыяду да сучаснага, якая змяшчае больш за 3000 асобнікаў па-беларуску і пра Беларусь<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.vilnia.com/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/biblio/|title=Бібліятэка пры Віленскім беларускім музэі|website=Цэнтар беларускай супольнасьці й культуры ў Вільні|date=2022-01-26|access-date=2023-09-13|archive-date=14 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514221103/https://www.vilnia.com/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/biblio/|url-status=dead}}</ref>. Выданні ўнесены ў электронны каталог<ref>{{Cite web|url=https://vbmbiblio.librarika.com/|title=Librarika: Lutskevich Museum Library|website=vbmbiblio.librarika.com|access-date=2023-09-13}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.vilnia.com/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/museum/ Афіцыйная старонка музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240514142511/https://www.vilnia.com/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/museum/ |date=14 мая 2024 }} * [https://archive.org/details/@muzej_vilenski Старонка архіўных матэрыялаў музея] * [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023 Вопіс архіву музея (2023)] {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:2001 год у Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Вільняўс]] mmps5gferjn4narzrpqsaur2w7d7uey 0 750701 5176761 5008593 2026-08-06T21:00:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176761 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віталь Аляксандравіч Кісцерны''' (нар. [[28 чэрвеня]] [[1977]], [[Мінск]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[журналіст]]. Заснавальнік [[Інтэрнэт-выданне|сеткавага-выдання]] [[БелНовости]]<ref>{{Cite web|url=https://www.belnovosti.by/vitaliy-kisternyi.html|title=Виталий Кистерный|lang=ru|website=Белновости: Главные новости России, Беларуси и мира. Новости сегодня|date=2017-01-05|access-date=2023-09-16}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 чэрвеня 1977 года ў [[Мінск]]у. Скончыў у 1998 годзе следча-экспертны факультэт [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь|Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. У 1998—2004 праходзіў службу на аператыўных пасадах [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Упраўлення па горадзе Мінску Галоўнага ўпраўлення па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС Рэспублікі Беларусь]], з 2004 па 2010 на аператыўных і кіруючых пасадах [[Галоўнае ўпраўленне ўласнай бяспекі МУС Рэспублікі Беларусь|Галоўнага ўпраўлення ўласнай бяспекі МУС Рэспублікі Беларусь]]. З 2010 па 2014 год — [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь|Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь]]. У 2014 годзе заснаваў інтэрнэт-выданне [[БелНовости]]. 29 студзеня 2019 года прызначаны яго [[галоўны рэдактар|галоўным рэдактарам]], пасля галоўны рэдактар сеткавага-выдання<ref>{{Cite web|url=https://baj.by/ru/analytics/glavnyy-buhgalter-profsoyuza-rep-igor-komlik-dobivaetsya-vozbuzhdeniya-ugolovnogo-dela-za|title=Главный бухгалтер профсоюза РЭП Игорь Комлик добивается возбуждения уголовного дела за клевету в отношении сайта belnovosti.by {{!}} baj.media|lang=ru|website=baj.by|access-date=2023-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220625192623/https://baj.by/ru/analytics/glavnyy-buhgalter-profsoyuza-rep-igor-komlik-dobivaetsya-vozbuzhdeniya-ugolovnogo-dela-za|archivedate=25 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.belgazeta.by/ru/online/tema/38468|title=Беззащитная честь. Тема дня. БелГазета-online. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости|website=www.belgazeta.by|access-date=2023-09-16|archive-date=17 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117231333/http://www.belgazeta.by/ru/online/tema/38468/|url-status=dead}}</ref>. У 2020 годзе скончыў [[факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У тым жа 2020 годзе заснаваў інтэрнэт-выданне «Тут Новости», а з 2 лістапада 2021 года сеткавае выданне «ТУТ НЬЮС»<ref>{{Cite web|url=https://mediaiq.info/recept-voshititelnoj-seljodki-ili-o-chjom-pishut-novye-nezavisimye-media-belarusi|title=Пра што пішуць «новыя незалежныя» медыя Беларусі|lang=ru|website=MediaIQ {{!}} Даведнік у свеце навін|date=2022-10-31|access-date=2023-09-16}}</ref>. У 2022 годзе інтэрнэт-выданне «МОС СМИ». Член [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага саюза журналістаў]], член грамадска-кансультатыўнага (экспертнага) савета па развіцці прадпрымальніцтва Рэспублікі Беларусь<ref>{{Артыкул|спасылка=http://mininform.gov.by/upload/iblock/de3/de3f2867df908ddad23d13ad83add47d.docx|аўтар=Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|загаловак=СКЛАД грамадска-кансультатыўнага (экспертнага) савета па развіцці прадпрымальніцтва|год=2022|выданне=|archive-date=20 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230420195527/http://www.mininform.gov.by/upload/iblock/de3/de3f2867df908ddad23d13ad83add47d.docx}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://economy.gov.by/uploads/files/OKS-y/Mininform/Protokol-Mininform.pdf|аўтар=Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|загаловак=Пратакол пасяджэння грамадска-кансультатыўнага (экспертнага) савета па развіцці прадпрымальніцтва|год=2022|выданне=}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-10-14}} {{DEFAULTSORT:Кісцерны Віталь Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі ГУБАЗіКа]] gvsujofan9rkv0qktnlcuxifxd9kwmq 100 753022 5176672 5175999 2026-08-06T15:51:40Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5176672 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны мастацкі музей|2026-08-06T06:31:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жэром Эжэн Каджа|2026-08-05T10:38:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|2026-08-05T07:39:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей акупацыі і барацьбы за свабоду|2026-08-05T07:30:08Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|2026-08-05T07:21:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі чыгуначны музей|2026-08-05T07:10:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эторэ Пайс|2026-08-05T06:51:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэвід Пайнс|2026-08-05T06:20:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антоні Мяжынскі|2026-08-04T09:48:13Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леў Якаўлевіч Нагумовіч|2026-08-04T07:19:40Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Войцех Тылькоўскі|2026-08-03T12:02:12Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mtxoex3htioh8by7xx3dgjjaypnuxng 100 753274 5176671 5175998 2026-08-06T15:51:23Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5176671 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Алакнанда|2026-08-06T08:36:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудрапраяг|2026-08-06T06:17:08Z|~2026-40856-89}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Буракай|2026-08-05T10:46:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рохтак|2026-08-05T08:34:59Z|~2026-40856-89}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Пайкенд|2026-08-04T13:28:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Малверн (Арканзас)|2026-07-31T10:32:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Перла (Арканзас)|2026-07-31T10:26:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mufmr2blyoupjz89h8nia2ww0oh9nj7 100 753287 5176667 5175995 2026-08-06T15:50:46Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5176667 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт|2026-08-06T14:29:37Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Ігнацы Касакоўскі|2026-08-06T12:35:58Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Януш Янушавіч Заслаўскі|2026-08-05T21:59:57Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Беларуска-паўднёвакарэйскія адносіны|2026-08-05T15:33:24Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мая Тодараўна Кляшторная|2026-08-05T12:34:22Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Пётр Адамавіч Амельчанка|2026-08-05T10:54:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іосіф Віткін|2026-08-05T09:01:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Аўром Соскін|2026-08-04T16:58:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Казімір Крыштоф Клакоцкі|2026-08-04T12:26:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Лабковіцкае радовішча фасфарытаў|2026-08-04T11:36:58Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> o88ec58b74xp3z4kb1yuqigfhllgy2b 0 753307 5176747 5156844 2026-08-06T20:01:52Z IshaBarnes 124956 шаблон 5176747 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма}} '''Visual Studio Code''', альбо '''VS Code''',<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.alphr.com/vs-code-run-code/|title=How to Run Code in VS Code|author=Stanton|first=Lee|website=Alphr|date=2021-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602104804/https://www.alphr.com/vs-code-run-code/|archive-date=2022-06-02|access-date=2022-04-03|url-status=live}}</ref> — [[інтэграванае асяроддзе распрацоўкі]], выпушчанае кампаніяй [[Microsoft]] для [[Microsoft Windows|Windows]], [[Linux]] і [[macOS]].<ref name="TechCrunch">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20171028161004/https://techcrunch.com/2015/04/29/microsoft-shocks-the-world-with-visual-studio-code-a-free-code-editor-for-os-x-linux-and-windows/|url-status=live}}</ref> Visual Studio Code мае рэдактар зыходнага кода, адладчык, падсветку сінтаксісу, інтэлектуальнае дапаўненне кода, рэфактарынг кода і ўбудаваную [[сістэма кіравання версіямі|сістэму кіравання версіямі]] [[Git]]. Карыстальнікі могуць змяняць тэму, спалучэнні клавіш, налады і ўсталёўваць пашырэнні, якія дадаюць функцыянальнасць. У апытанні распрацоўшчыкаў [[Stack Overflow]] за 2023 год Visual Studio Code атрымала статус самага папулярнага інтэграванага асяроддзя распрацоўкі сярод 86 544 рэспандэнтаў. Апытанне таксама паказала, што Visual Studio Code больш выкарыстоўваецца тымі, хто вучыцца праграмаваць, чым прафесійнымі распрацоўшчыкамі (78 % супраць 74 %). <ref name="Developer Survey 2023">{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2023/#technology-most-popular-technologies|title=Stack Overflow Developer Survey 2023|website=Stack Overflow|access-date=7 July 2023}}</ref> == Гісторыя == Выпуск Visual Studio Code быў упершыню абвешчаны 29 красавіка 2015 года кампаніяй Microsoft на канферэнцыі Build 2015. Неўзабаве пасля гэтага была выпушчана папярэдняя зборка.<ref name="Visual Studio Blog">{{Cite web|url=http://blogs.msdn.com/b/vscode/archive/2015/04/29/announcing-visual-studio-code-preview.aspx|title=Announcing Visual Studio Code - Preview|author=McBreen|first=Sean|date=April 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009211114/http://blogs.msdn.com/b/vscode/archive/2015/04/29/announcing-visual-studio-code-preview.aspx|archive-date=2015-10-09}}</ref> 18 лістапада 2015 года [[зыходны код]] Visual Studio Code быў выпушчаны пад ліцэнзіяй MIT і даступны на [[GitHub]]. Таксама была абвешчана падтрымка пашырэння.<ref name="ars-opensource">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20190411195700/https://arstechnica.com/information-technology/2015/11/visual-studio-now-supports-debugging-linux-apps-code-editor-now-open-source/|url-status=live}}</ref> 14 красавіка 2016 г. Visual Studio Code скончыў публічную стадыю папярэдняга прагляду і быў выкладзены ў [[Інтэрнэт]]. <ref name="first RTW">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2016/04/visual-studio-code-editor-hits-version-1-has-half-a-million-users/|title=Visual Studio Code editor hits version 1, has half a million users|website=[[Ars Technica]]|date=15 April 2016|publisher=[[Condé Nast]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707120125/https://arstechnica.com/information-technology/2016/04/visual-studio-code-editor-hits-version-1-has-half-a-million-users/|archive-date=7 July 2017|access-date=15 June 2017|url-status=live}}</ref> Microsoft выпусціла большую частку зыходнага кода Visual Studio Code на [[GitHub]] пад дазвольнай ліцэнзіяй Масачусецкага тэхналагічнага інстытута<ref name="code-oss-license"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://github.com/Microsoft/vscode/blob/main/LICENSE.txt «vscode/LICENSE.txt»]. </cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|title=Issue: Menu license links to non Open Source license|author=Dias|first=Chris|website=Microsoft/vscode repo|date=4 December 2015|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904000420/https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|archive-date=4 September 2022|access-date=21 February 2019|url-status=live|quote=We wanted to deliver a Microsoft branded product, built on top of an open source code base that the community could explore and contribute to.}}</ref> у той час як двайковыя выпускі Microsoft з’яўляюцца бясплатнымі праграмамі <ref name="official-download-license"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://code.visualstudio.com/license «Microsoft Software License Terms»]. </cite></ref> і ўключаюць прапрыетарны код.<ref name="github wiki differences"/> Падтрымліваецца версія размеркаваная супольнасцю пад назвай VSCodium, якая забяспечвае двайковыя файлы з ліцэнзіяй MIT.<ref name="vscodium-official">{{Cite web|url=https://vscodium.com/|title=VSCodium|access-date=2023-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://directory.fsf.org/wiki/Visual_Studio_Code|title=Visual Studio Code|website=Free Software Directory|access-date=2023-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://towardsdatascience.com/what-is-vscodium-and-should-you-be-using-it-926e1369169a|title=What is VSCodium and Should You be Using It|author=Alan Jones|date=Oct 5, 2021|publisher=Towards Data Science|access-date=2023-08-15|url-status=dead|archive-date=21 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021225758/https://towardsdatascience.com/what-is-vscodium-and-should-you-be-using-it-926e1369169a}}</ref> == Асаблівасці == Visual Studio Code — гэта рэдактар зыходнага кода, які можна выкарыстоўваць з рознымі мовамі праграмавання, у тым ліку [[C (мова праграмавання)|C]], [[C Sharp|C#]], [[C++]], [[Fortran]], [[Go (мова праграмавання)|Go]], [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[JavaScript]], [[Node.js]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[Rust]] і Julia.<ref>{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/2919555/microsoft-net/visual-studio-code-a-fast-lightweight-and-cross-platform-code-editor.html|title=Visual Studio Code: A fast, lightweight, cross-platform code editor|author=Kanjilal|first=Joydip|date=2015-05-06|publisher=[[InfoWorld]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183306/https://www.infoworld.com/article/2919555/microsoft-net/visual-studio-code-a-fast-lightweight-and-cross-platform-code-editor.html|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/3304957/web-development/its-gotten-a-little-easier-to-develop-pwas-in-windows.html|title=It's gotten a little easier to develop PWAs in Windows|author=Bisson|first=Simon|date=2018-09-11|publisher=InfoWorld|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183323/https://www.infoworld.com/article/3304957/web-development/its-gotten-a-little-easier-to-develop-pwas-in-windows.html|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.channelworld.in/news/whats-new-microsoft-visual-studio-code|title=What's new in Microsoft Visual Studio Code|author=Krill|first=Paul|date=2018-02-24|publisher=ChannelWorld|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183213/http://www.channelworld.in/news/whats-new-microsoft-visual-studio-code|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sitepoint.com/debugging-javascript-projects-vs-code-chrome-debugger/|title=Debugging JavaScript Projects with VS Code & Chrome Debugger|author=Wanyoike|first=Michael|date=2018-06-06|publisher=[[SitePoint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125130917/https://www.sitepoint.com/debugging-javascript-projects-vs-code-chrome-debugger/|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/julia|title=Julia in Visual Studio Code|website=code.visualstudio.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526231012/https://code.visualstudio.com/docs/languages/julia|archive-date=2023-05-26|access-date=2023-05-26|url-status=live}}</ref> Ён пабудаваны на фрэймворку Electron,<ref name="ars-electron">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2015/04/microsofts-new-code-editor-is-built-on-googles-chromium/|title=Microsoft's new Code editor is built on Google's Chromium|website=[[Ars Technica]]|date=29 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507020146/https://arstechnica.com/information-technology/2015/04/microsofts-new-code-editor-is-built-on-googles-chromium/|archive-date=7 May 2015|access-date=18 November 2015|url-status=live}}</ref> які выкарыстоўваецца для распрацоўкі настольных [[Вэб-праграма|вэб-праграм]] напісаных на [[Node.js]], якія працуюць на [[Blink|механізме макета Blink]]. Visual Studio Code выкарыстоўвае той самы кампанент рэдактара (пад кодавай назвай «Monaco»), які выкарыстоўваецца ў Azure DevOps (раней называўся «Visual Studio Online» і «Visual Studio Team Services»).<ref>{{Cite web|url=https://microsoft.github.io/monaco-editor/|title=Monaco Editor|website=microsoft.github.io/monaco-editor|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163725/https://microsoft.github.io/monaco-editor/|archive-date=2017-08-30|access-date=2016-11-03|url-status=live}}</ref> «Са скрыні» Visual Studio Code уключае базавую падтрымку большасці распаўсюджаных моў праграмавання. Гэтая базавая падтрымка ўключае падсвятленне сінтаксісу, супастаўленне ў дужках, згортванне кода і наладжвальныя фрагменты ({{Lang-en|configurable snippets}}). Visual Studio Code таксама пастаўляецца з IntelliSense для JavaScript, TypeScript, [[JSON]], [[Каскадныя табліцы стыляў|CSS]] і [[HTML]], а таксама з падтрымкай адладкі для Node.js. Падтрымка дадатковых моў можа быць забяспечана бясплатна даступнымі пашырэннямі на VS Code Marketplace. <ref>{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/overview|title=Programming Languages, Hundreds of programming languages supported|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511180310/https://code.visualstudio.com/Docs/languages/overview|archive-date=2017-05-11|access-date=2016-10-11|url-status=live}}</ref> [[Файл:Visual_Studio_Code_Insiders_1.36_icon.svg|alt=An orange version of the Visual Studio Code logo for the insiders version of Visual Studio Code|справа|міні| Лагатып Visual Studio Code Insiders]] Замест сістэмы праектаў VS Code дазваляе карыстальнікам адкрываць адзін або некалькі каталогаў, якія потым можна захоўваць у працоўных прасторах для выкарыстання ў будучыні. Гэта дазваляе яму працаваць як моўна-агнастычны рэдактар кода для любой мовы. Ён падтрымлівае мноства моў праграмавання і набор функцый, які адрозніваецца ў залежнасці ад мовы. Непажаданыя файлы і тэчкі можна выключыць з дрэва праекта праз налады. Многія функцыі Visual Studio Code не паказваюцца праз меню або карыстальніцкі інтэрфейс, але да іх можна атрымаць доступ праз палітру каманд.<ref name="languages"/> Visual Studio Code можа быць пашыраны з дапамогай пашырэнняў,<ref name="extensions">{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/extensions/overview|title=Extending Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018124435/http://code.visualstudio.com/docs/extensions/overview|archive-date=2016-10-18|access-date=2016-10-12|url-status=live}}</ref> даступных праз цэнтральнае сховішча. Гэта ўключае ў сябе дапаўненні да рэдактара<ref name="editor">{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/editor/extension-gallery|title=Managing Extensions in Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124105840/https://code.visualstudio.com/docs/editor/extension-gallery|archive-date=2021-01-24|access-date=2016-10-12|url-status=live}}</ref> і падтрымку моў.<ref name="languages">{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/overview|title=Language Support in Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511180310/https://code.visualstudio.com/Docs/languages/overview|archive-date=2017-05-11|access-date=2016-10-12|url-status=live}}</ref> Характэрнай асаблівасцю з’яўляецца магчымасць ствараць пашырэнні, якія дадаюць падтрымку новых [[Мова праграмавання|моў]], тэм, адладчыкаў, адладчыкаў падарожжаў у часе, выконваюць статычны аналіз кода і дадаюць лінтары кода з выкарыстаннем пратаколу [[Пратакол моўнага сервера|Language Server Protocol]].<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20170901125849/https://code.visualstudio.com/docs/extensions/example-language-server|url-status=live}}</ref> Кантроль зыходнага кода — гэта ўбудаваная функцыя Visual Studio Code. Ён мае спецыяльную ўкладку ўнутры радка меню, дзе карыстальнікі могуць атрымаць доступ да налад кантролю версій і праглядаць змены, унесеныя ў бягучы праект. Каб выкарыстоўваць гэтую функцыю, код Visual Studio павінен быць звязаны з любой сістэмай кантролю версій, якая падтрымліваецца (Git, Apache Subversion, Perforce і г.д.). Гэта дазваляе карыстальнікам ствараць рэпазіторыі, а таксама рабіць push і pull запыты непасрэдна з праграмы Visual Studio Code. Visual Studio Code уключае некалькі пашырэнняў для [[FTP]], што дазваляе выкарыстоўваць праграмнае забеспячэнне ў якасці бясплатнай альтэрнатывы для вэб-распрацоўкі. Код можна сінхранізаваць паміж рэдактарам і серверам без загрузкі дадатковага [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]]. Visual Studio Code дазваляе карыстальнікам усталёўваць кодавую старонку, у якой захоўваецца актыўны дакумент, сімвал новага радка і мову праграмавання актыўнага дакумента. Гэта дазваляе выкарыстоўваць яго на любой платформе, у любой лакалі і для любой мовы праграмавання. Visual Studio Code збірае даныя аб выкарыстанні і адпраўляе іх у Microsoft, хоць гэта можна адключыць.<ref name="FAQ_telemetry">{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/supporting/faq#_how-to-disable-telemetry-reporting|title=Visual Studio Code FAQ|website=code.visualstudio.com|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828111301/https://code.visualstudio.com/docs/supporting/faq|archive-date=28 August 2016|access-date=4 November 2016|url-status=live|quote=VS Code collects usage data and sends it to Microsoft to help improve our products and services. Read our privacy statement to learn more. If you don't wish to send usage data to Microsoft, you can set the telemetry.enableTelemetry setting to false.}}</ref> Частка кода тэлеметрыі даступная для грамадскасці <ref>{{Cite web|url=https://github.com/microsoft/vscode/tree/main/src/vs/platform/telemetry|title=vscode/src/vs/platform/telemetry at main branch|website=microsoft/vscode repo|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125061716/https://github.com/microsoft/vscode/tree/main/src/vs/platform/telemetry|archive-date=25 November 2021|access-date=24 March 2020|url-status=live}}</ref>, але, паводле распрацоўшчыкаў Visual Studio Code, некаторыя функцыі тэлеметрыі таксама дадаюцца ў праграму перад тым, як яна будзе выпушчана з прапрыетарнай ліцэнзіяй.<ref>{{Cite web|url=https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|title=Menu license links to non Open Source license #60 issuecomment-161792005|author=Chris Dias|website=[[GitHub]]|date=Dec 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626211340/https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60|archive-date=Jun 26, 2023|access-date=2020-08-15|url-status=live|quote=When we build Visual Studio Code, we do exactly this. We clone the vscode repository, we lay down a customized product.json that has Microsoft specific functionality (telemetry, gallery, logo, etc.), and then produce a build that we release under our license.}}</ref><ref name="github wiki differences">{{Cite web|url=https://github.com/microsoft/vscode/wiki/Differences-between-the-repository-and-Visual-Studio-Code#visual-studio-code|title=Differences between the repository and Visual Studio Code|website=[[GitHub]]|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810125827/https://github.com/microsoft/vscode/wiki/Differences-between-the-repository-and-Visual-Studio-Code|archive-date=10 Aug 2023|access-date=2023-08-24|url-status=live|quote=Visual Studio Code is a distribution of the Code - OSS repository with Microsoft specific customizations, including additional source code and extensions, released under a traditional Microsoft product license.}}</ref> == Водгукі == У апытанні распрацоўшчыкаў [[Stack Overflow]] за 2016 год Visual Studio Code заняла 13-е месца сярод самых папулярных інструментаў распрацоўкі, але толькі 7 % з 47 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.<ref>{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2016#technology-development-environments|title=Developer Survey Results 2016|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=[[Stack Exchange]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318113033/http://stackoverflow.com/research/developer-survey-2016#technology-development-environments|archive-date=18 March 2016|access-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref> Аднак праз два гады Visual Studio Code заняў першае месца: 35 % з 75 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.<ref name="StackOverflow2018">{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2018/|title=Developer Survey Results 2018|website=[[StackOverflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306080413/https://insights.stackoverflow.com/survey/2018|archive-date=6 March 2020|access-date=7 April 2018|url-status=live}}</ref> У апытанні распрацоўшчыкаў 2019 года Visual Studio Code таксама заняла першае месца: 50 % з 87 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.<ref name="StackOverflow2019">{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2019#development-environments-and-tools|title=Developer Survey Results 2019 – Most Popular Development Environments|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307082721/https://insights.stackoverflow.com/survey/2019#development-environments-and-tools|archive-date=7 March 2020|access-date=10 April 2019|url-status=live}}</ref> Апытанне распрацоўшчыкаў 2020 г. не ахоплівала інтэграваныя асяроддзя распрацоўкі.<ref name="StackOverflow2020">{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2020#development-environments-and-tools|title=Stack Overflow Developer Survey 2020 - Development Environments and Tools|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101001715/https://survey.stackoverflow.co/2020#development-environments-and-tools|archive-date=1 November 2023|access-date=8 November 2023|url-status=live}}</ref> У апытанні распрацоўшчыкаў 2021 года код Visual Studio па-ранейшаму займаў першае месца: 74,5 % з 71 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго <ref name="StackOverflow2021">{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2021#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2021 - Integrated Development Environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413214054/https://insights.stackoverflow.com/survey/2021#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=13 April 2022|access-date=11 August 2021|url-status=live}}</ref>, 74,48 % з 71 010 адказаў у апытанні 2022 года <ref name="StackOverflow2022">{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2022/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2022 - Integrated development environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627034954/https://survey.stackoverflow.co/2022/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=27 June 2022|access-date=28 June 2022|url-status=live}}</ref> і 73,71 % з 86 544 адказы ў апытанні 2023 года.<ref name="StackOverflow2023">{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2023/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2023 - Integrated development environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104170531/https://survey.stackoverflow.co/2023/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=4 November 2023|access-date=8 November 2023|url-status=live}}</ref> == Адпаведныя здарэнні == === Спрэчка CEC-IDE === 20 чэрвеня 2023 г. у [[Гуанчжоу|горадзе Гуанчжоу]] прайшоў Форум па развіцці інавацый лічбавага ўрада [[Гуандун|правінцыі Гуандун]]. Падчас мерапрыемства CEC-IDE быў выпушчаны і апісаны як першы інтэграваны інструмент распрацоўкі кітайскай вытворчасці.<ref>{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://www.gd.gov.cn/gdywdt/dsdt/content/post_4205291.html|title=广东省数字政府科技创新发展论坛举办|website=People's Government of Guangdong Province|date=2023-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721015652/https://www.gd.gov.cn/gdywdt/dsdt/content/post_4205291.html|archive-date=2023-07-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://mp.weixin.qq.com/s/v_smby8ua1vmnxI8mOhq8w|title="粤"上高地｜麒麟软件与数字广东携手推动广东数字政府建设|author=麒麟软件|website=Weixin Public Platform|date=2023-06-26}}</ref> Аднак пазней было прызнана, што CEC-IDE з’яўляецца рэбрэндынгам выпуску Visual Studio Code, які, сярод іншага, не ўтрымліваў копію ліцэнзіі MIT, якая патрабуецца для распаўсюджвання. 26 чэрвеня кампанія Digital Guangdong апублікавала заяву, у якой прызнала, што CEC-IDE заснавана на Visual Studio Code. <ref>{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://www.digitalgd.com.cn/news/12846/|title=致 歉 声 明|author=Digital Guangdong|website=Digital Guangdong|date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831223605/https://www.digitalgd.com.cn/news/12846/|archive-date=2023-08-31}}</ref> == Гл. таксама == * [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://code.visualstudio.com/|Microsoft's Visual Studio Code site}} * [https://github.com/microsoft/vscode Microsoft’s «Code — OSS» Github repository] === VSCodium === VSCodium — гэта свабодна ліцэнзаваны бінарны дыстрыбутыў рэдактара Microsoft VS Code, які кіруецца супольнасцю. * {{Афіцыйны сайт|http://vscodium.com/|VSCodium site}} * [http://github.com/VSCodium/vscodium Github page] {{Microsoft}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэкставыя рэдактары]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй MIT]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Прылады для распрацоўкі ПЗ]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Microsoft]] jdkeyrancm9iwqql4wflggao8mgqmvv 0 756593 5176857 4764292 2026-08-07T04:35:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176857 wikitext text/x-wiki '''«Гарадзенская бібліятэка»''' — выдавецкая кніжная серыя, заснаваная ў [[2006]] годзе. У межах серыі выдадзена некалькі дзясяткаў кніг гістарычнай, краязнаўчай і мастацкай літаратуры, звязанай з [[Гродна|Гроднам]]. Каардынатар і адзін з заснавальнікаў серыі — [[Павел Мажэйка]]. Ідэя серыі належыць Эдварду Дмухоўскаму. == Гісторыя == Стварэнне серыі пазіцыянавалася як сродак абароны горада ад «бульдозернай “рэканструкцыі”» «з дапамогай інтэлектуальнага набытку нашых продкаў і сучаснікаў»<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/38175710/Тапанімія_старажытнай_Гародні_XII_XVIII_стст_pdf|аўтар=Гардзееў Ю.|загаловак=Тапанімія старажытнай Гародні (XII–XVIII стст.)|год=2013|месца=Гродна–Уроцлаў|выдавецтва=Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego|старонак=191|isbn=978-83-7893-900-9}}</ref>. Тут ідзе адсылка да няўважлівага стаўлення ўладаў да гістарычнай спадчыны горада і падзей 2006 года ў Гродне. Тады ў час рэканструкцыі [[Савецкая плошча (Гродна)|Савецкай плошчы]], дзе размешчаны адзін з найстарэйшых археалагічных пластоў горада (плошча вядомая з XV ст.), чыноўнікі выдалі дазвол на археалагічныя вышукі толькі праз месяц пасля пачатку земляных прац<ref>{{Cite web|url=https://harodnia.com/be/sionnia/prabliemy-spadczyny/194-grodno-buldozery-protiv-istorii|title=Гродно: бульдозеры против истории - harodnia.com - гісторыя і архітэктура Гродна|website=web.archive.org|date=2016-04-22|access-date=2024-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160422234539/https://harodnia.com/be/sionnia/prabliemy-spadczyny/194-grodno-buldozery-protiv-istorii|archivedate=22 красавіка 2016|url-status=}}</ref>. Самі працы ішлі з парушэннем заканадаўства. Некаторыя знаходкі краязнаўцам і археолагам даводзілася вымаць проста з-пад каўша экскаватара. Пратэстуючы супраць знішчэння падмуркаў палаца [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/aposhnyaya-volya-bregmana/|title=Апошняя воля Брэгмана: як яўрэйскі багацей дабудаваў гродзенскі палац Радзівілаў|website=Hrodna.life|date=2024-01-17|access-date=2024-01-17}}</ref>, гродзенская моладзь і актывісты літаральна сталі на шляху будаўнічай тэхнікі, закрыўшы палац целамі.<blockquote>«Гістарычныя і культурныя вартасці, створаныя жыхарамі Гродна розных нацыянальнасцяў, ва ўсе часы мелі вялікае значэнне для гісторыі Беларусі і нашага рэгіёна Еўропы, працягвалі найлепшыя еўрапейскія традыцыі і мелі ўплыў на фармаванне дэмакратычнай свядомасці насельніцтва горада. Аўтарамі “ГАРАДЗЕНСКАЙ БІБЛІЯТЭКІ” з’яўляюцца выбітныя асобы, таленавітыя навукоўцы, руплівыя даследчыкі, адданыя гэтай зямлі людзі», – адзначана ў выданнях серыі<ref name=":0" />.</blockquote>Лагатып серыі ўяўляе сабой стылізаваную выяву аленя [[Святы Губерт|святога Губерта]], размешчанага таксама на гербе Гродна. Выява аленя змяніла першую версію лагатыпу – фрагмент гродзенскага бруку. На адгорце тытулу кожнай кнігі напісана: «Гарадзенская бібліятэка прысвячаецца той Гародні, якой мы можам ганарыцца. Дзякуем усім, хто з намі». Напачатку кнігі серыі выдаваліся пад пад патранатам [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]], навукоўца, былога кандыдата ў прэзідэнты, лідэра Руху «[[За Свабоду (рух)|За Свабоду]]», лаўрэата прэміі Еўрапейскага парламента [[Прэмія імя Сахарава|імя Сахарава]] «За свабоду думкі». == Выдавецкая дзейнасць == У серыі «Гарадзенская бібліятэка» выйшла больш за 45 кніг: гістарычныя манаграфіі, біяграфіі і мемуары, мастацкая, гістарычная і сучасная проза, даведнікі па Гродне<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/paval-mazejka/|title=Рабіў Гродна горадам, якім хочацца ганарыцца. Чым вядомы журналіст і актывіст Павел Мажэйка, які зараз у СІЗА|website=Hrodna.life|date=2022-09-09|access-date=2024-01-17}}</ref>. У спісе – невядомыя раней творы [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «Гарадзенскі архіў. Невядомыя творы (1957–1972). Незавершанае. Нататнікі» і эсэ [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктара Шалкевіча]] «Requiem па непатрэбных рэчах», эпісталярная спадчына [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Michas_Skobla/Larysa_Hienijus_Listy_z_Zelvy.html|title=Міхась Скобла. Ларыса Геніюш. Лісты з Зэльвы|website=knihi.com|access-date=2024-01-17}}</ref>, эсэ, апавяданні, дзённікі [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксея Карпюка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/razvitanne-z-ilyuziyami-karpyuk-alyaksey|title=Развітанне з ілюзіямі|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-01-17|archive-date=17 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117130231/https://kamunikat.org/razvitanne-z-ilyuziyami-karpyuk-alyaksey|url-status=dead}}</ref>, кніга «Гародня Х–ХХ стст. Каралеўскі горад з правінцыйным лёсам»<ref>{{Артыкул|спасылка=http://elib.grsu.by/doc/21933|аўтар=Смаленчука А. Ф|загаловак=Гародня Х – ХХ стст. Каралеўскі горад з правінцыйным лёсам [Электронный ресурс]|год=2017-05-30|мова=be}}</ref> [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алеся Смаленчука]], даведнікі «Біяграфія гарадзенскіх вуліц»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/biyagrafiya-garadzenskikh-vulits|title=Біяграфія гарадзенскіх вуліц|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-01-17|archive-date=17 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117130233/https://kamunikat.org/biyagrafiya-garadzenskikh-vulits|url-status=dead}}</ref> і «Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/grodno-hrodnaznaustva-kniha-calkam-u-pdf/24732718.html|title=Гродназнаўства. Кніга ў PDF|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2012-10-08|access-date=2024-01-17}}</ref>, слоўнік гаворак Гродзеншчыны «Скарбы народнай мовы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Apanas_Cychun/|title=Апанас Цыхун {{!}} Беларуская Палічка|website=knihi.com|access-date=2024-01-17}}</ref>, мультымедыйны дыск «Гародня. 50 год без Фары Вітаўта», пераклад кнігі Фортэск’ю Андэрсана «Сем месяцаў у рускай Польшчы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/12/25/fortescue-anderson/|title=Выйшла чарговая кніга “Гарадзенскай бібліятэкі” - пра прыгоды англічаніна ў Беларусі 1863 года|last=HL|website=Hrodna.life|date=2023-12-25|access-date=2024-01-17}}</ref>. У межах серыі таксама выйшла 7 нумароў навуковага часопіса «Гарадзенскі гадавік»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/06/22/garadzenski-gadavik-7/|title=Выйшаў сёмы нумар навуковага часопіса "Гарадзенскі гадавік"|first=А.|last=К|website=Hrodna.life|date=2021-06-22|access-date=2024-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/haradzienski-hadavik|title=Гарадзенскі гадавік|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-01-17|archive-date=17 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117130234/https://kamunikat.org/haradzienski-hadavik|url-status=dead}}</ref> (заснаваны ў 2011 годзе гродзенскімі гісторыкамі і краязнаўцамі), 9 нумароў альманаха лакальнай гісторыі “Горад Святога Губерта”<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/horad-sviatoha-huberta|title=Горад Святога Губерта|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-01-17|archive-date=17 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117130232/https://kamunikat.org/horad-sviatoha-huberta|url-status=dead}}</ref>, 10 зборнікаў матэрыялаў міжнароднай навуковай канферэнцыі: “Гарадзенскі палімпсест”<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/garadzenski-palimpsest-smalyanchuk-ales-red|title=Гарадзенскі палімпсест|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-01-17|archive-date=17 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117130230/https://kamunikat.org/garadzenski-palimpsest-smalyanchuk-ales-red|url-status=dead}}</ref>, “Гарадзенскі соцыум” і “Grodnae et orbi: гарадскія супольнасці і гарадское асяроддзе ХІV-ХХ стст.”<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/hh1/grodn%C3%A6_et_orbi.html|title=Pawet: Grodnæ et orbi|website=pawet.net|access-date=2024-01-17}}</ref>. == Зноскі == <references responsive="" /> [[Катэгорыя:Кніжныя серыі]] [[Катэгорыя:Выданні Беларусі]] dev1wlbemjvzrhkg03nok360pnal8q6 0 758900 5176695 4740383 2026-08-06T17:03:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176695 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Мачульскі}} {{Сістэматык | Заолаг = Motschoulsky |wikispecies=Victor Ivanovitsch Motschulsky }} '''Віктар Іванавіч Мачульскі''' ([[11 красавіка]] [[1810]], [[Іванава]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]— [[5 чэрвеня]] [[1871]], [[Масква]]) — расійскі [[Энтамалогія|энтамолаг]], афіцэр і разведчык Генштаба. Ён апісаў шмат новых відаў насякомых, пераважна расійскай фаўны і, у першую чаргу, [[Жужалі|жужаляў]], лічыцца знакамітым калеаптэролагам<ref name="expert">{{Cite web|lang=ru|url=http://expert.ru/expert/2013/37/infernalnyij-entomolog/|title=Инфернальный энтомолог|author=Иванов-Петров Александр|publisher=Expert.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923015231/http://expert.ru/expert/2013/37/infernalnyij-entomolog/|archive-date=2013-09-23|access-date=2013-09-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=The myriapodological legacy of Victor Ivanovich Motschoulsky (1810–1871)|url=https://archive.org/details/pubmed-PMC4137288|author=Golovatch, Sergei|journal=ZooKeys|issue=426|pages=[https://archive.org/details/pubmed-PMC4137288/page/n5 11]–16|year=2014|doi=10.3897/zookeys.426.8011|pmc=4137288|pmid=25147455}}</ref>. == Біяграфія == З сям’і ваеннага. Скончыць [[Мікалаеўскае інжынернае вучылішча|Галоўнае інжынернае вучылішча]]. Удзельнічаў у падаўленні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Польскага паўстання]] 1830—1831 гг. Член [[Маскоўскае таварыства выпрабавальнікаў прыроды|Таварыства выпрабавальнікаў прыроды]] у Маскве. Друкаваў свае даследаванні большай часткай у выданнях гэтага таварыства і [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. Аўтар зводак па [[Жукі|жуках]] і шкодніках сельскай гаспадаркі. Яго калекцыя [[Насякомыя|насякомых]], сабраная ў [[Сібір]]ы, [[Егіпет|Егіпце]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] склала фонды [[Заалагічны музей МДУ|Заалагічнага музея]] [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]. == Экспедыцыі == * 1836 — [[Францыя]], [[Швейцарыя]], [[Альпы]], паўночная [[Італія]] і [[Аўстрыя]] * 1839—1840 — [[Каўказ]], [[Астрахань]], [[Казань]] і [[Сібір]] * 1847 — [[Кыргызстан]] * 1850—1851 — [[Германія]], [[Аўстрыя]], [[Егіпет]], [[Індыя]], [[Францыя]], [[Англія]], [[Бельгія]] і [[Далмацыя]] * 1853 — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Панама]], [[Гамбург]], [[Кіль (горад)|Кіль]] і [[Капенгаген]] * 1853 — [[Германія]], [[Швейцарыя]] і [[Аўстрыя]] == Працы == У «[[Рускі біяграфічны слоўнік|Рускім біяграфічным слоўніку]]» 1916 года пералічваюцца яго галоўныя працы: «Études entomologiques» ([[Гельсінгфорс]], 1852—1862), «Hydrocanthares de la Russie» ([[Гельсінгфорс]], 1853), «О вредных и полезных насекомых» (кн. I, [[Санкт-Пецярбург]], 1856), «Genres et especes d’insectes, publ. dans differ. ouvrages» (дап. да VI т. «Horae Soc. Entomolog.Ross.», 1869—1870; там жа спіс часопісных артыкулаў Уладзіміра Іванавіча). == Калекцыі == Найбагацейшыя калекцыі Мачульскага ў цяперашні час знаходзяцца ў найбуйнейшых музеях Расіі: у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]], [[Заалагічны музей Заалагічнага інстытута РАН|Заалагічным музеі]] у Санкт-Пецярбургу, а таксама ў [[Музей прыродазнаўства (Берлін)|Музеі прыродазнаўства]] у Берліне і [[Нямецкі энтамалагічны інстытут|Нямецкім энтамалагічным інстытуце]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БіЭ}} * Приключение жизни Виктора Ивановича Мочульского, описанное им самим. ([[Віктар Анатолевіч Крывахацкі|Виктор Кривохатский]]). — М.: КМК, 2013. — 261 с. Тираж 1000 экз. == Спасылкі == * [http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/motschul.htm Віктар Іванавіч Мачульскі] * {{Cite web|lang=ru|url=http://expert.ru/expert/2013/37/infernalnyij-entomolog/|title=Инфернальный энтомолог|author=Иванов-Петров Александр|website=|date=|publisher=Журнал [[Эксперт (журнал)|«Эксперт»]]|access-date=2013-09-23|archive-date=23 верасня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923015231/http://expert.ru/expert/2013/37/infernalnyij-entomolog/|url-status=dead}} * [http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/motsch1.htm Поўны спіс публікацый] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мачульскі Віктар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Біёлагі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Расійскай імперыі]] 26aovmg2jq9wrlcouw71aq1tsnctps1 0 762026 5176551 5144022 2026-08-06T13:17:25Z Kanstas 126220 дапаўненне 5176551 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Зянковіч | арыгінальнае імя = Józef Zieńkowicz (Zienkowicz) | партрэт = [[Файл:Józef Zieńkowicz.PNG|200px]] | подпіс = Юзаф Зянковіч у мундзіры свайго партызанскага атраду | мянушка = | прыналежнасць = | гады службы = 1831 | званне = маёр (вышэйшае) | род войскаў = кавалерыя | камандаваў = партызанскі атрад, атрады рэгулярнай арміі | частка = | бітвы = [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]]: вызваленне Ашмяны, іншыя | узнагароды = | сувязі = | у адстаўцы = | дата нараджэння = [[27 студзеня]][[1807]] | месца нараджэння = [[Вільня]] | месца смерці = [[Парыж]] | дата смерці = [[17 студзеня]] [[1833]] }} '''Юзаф Зянковіч''' ({{lang-pl|Józef Zieńkowicz (Zienkowicz)}}, [[27 кастрычніка]] [[1807]], [[Вільня]] — [[17 студзеня]], [[1833]], [[Парыж]]) - шляхціц, удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]. Т. 6. Ч. 2. С. 391.</ref><ref>''Гарбачова Вольга''. Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі. – Мінск, 2006. – С. 155.</ref>. == Біяграфія == Сын Пятра і Фартунаты Кляманскай. Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Быў земскім уладальнікам з [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павет]]а<ref name="Клюкоўскі">За вольнасць і веру. Ігнацій Клюкоўскі і яго ўспаміны аб падзеях паўстання 1830—1831 гадоў: На польскай і беларускай мовах / Уклад., перакл., камент. В. В. Гарбачова. — Мінск: Лімарыус, 2007. ([https://web.archive.org/web/20101204021034/http://jivebelarus.net/history/memuares/for_freedom_and_faith.html фрагмент])</ref>. Быў адным з ініцыятараў і ўдзельнікам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанчага чыну]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] 4 красавіка 1831 года разам з [[Парфірый Важынскі|Парфірыям Важынскім]]<ref name="Клюкоўскі" /><ref>Powstanie powiatu oszmiańskiego. Z notatek Klukowskiego, (w:) Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831 układany przez Felixa Wrotnowskiego, Paryż 1835 w Księgarni Polskiej, s. 231. ([http://books.google.pl/books?id=Uo0DAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false лікавая версія]) {{ref-pl}}</ref>. Арганізаваў і кіраваў [[Легіён адчайных|конным атрадам т.зв. "адчайных"]] ашмянскага апалчэння, які выставіў сваім коштам граф [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|Кароль Пшаздзецкі]]; атрад адзначаўся уніформай, на якой былі нашытыя белыя рэбры і чарапы<ref name="Клюкоўскі" /><ref>Powstanie powiatu oszmiańskiego. Z notatek Klukowskiego, (w:) Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831 układany przez Felixa Wrotnowskiego, Paryż 1835 w Księgarni Polskiej, s. 235. ([http://books.google.pl/books?id=Uo0DAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false лікавая версія]) {{ref-pl}}</ref>. Пасля ўваходу польскага экспедыцыйнага [[Дэзыдэры Хлапоўскі|Дэзыдэрыя Хлапоўскага]] корпусу ў Літву, прыяднаўся разам з падначаленымі да яго войскаў, дзейнічаў у складзе пазнанскай конніцы і перайшоў шлях да [[Варшава|Варшавы]]<ref name="Клюкоўскі" />. Ад'ютант генерала Серакоўскага. 9 жніўня 1831 года абраны дэпутатам Варшаўскага паўстанчага сойма ад [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]]<ref name="Клюкоўскі" />. Эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Адзін з заснавальнікаў Таварыства літоўскіх і рускіх зямель, член Літоўскага ваеннага камітэта. Пакінуў успаміны пра паўстанне на Ашмяншчыне. == Узнагароды == Быў узнагароджаны Залатым Крыжам ордэна [[Virtuti Militari]]<ref name="Клюкоўскі"/>. {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Зянковіч Юзаф}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] po7yto8slrpljuvaf24shyi9r3iazxp 5176552 5176551 2026-08-06T13:17:53Z Kanstas 126220 вікіфікацыя 5176552 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Зянковіч | арыгінальнае імя = Józef Zieńkowicz (Zienkowicz) | партрэт = [[Файл:Józef Zieńkowicz.PNG|200px]] | подпіс = Юзаф Зянковіч у мундзіры свайго партызанскага атраду | мянушка = | прыналежнасць = | гады службы = 1831 | званне = маёр (вышэйшае) | род войскаў = кавалерыя | камандаваў = партызанскі атрад, атрады рэгулярнай арміі | частка = | бітвы = [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]]: вызваленне Ашмяны, іншыя | узнагароды = | сувязі = | у адстаўцы = | дата нараджэння = [[27 студзеня]][[1807]] | месца нараджэння = [[Вільня]] | месца смерці = [[Парыж]] | дата смерці = [[17 студзеня]] [[1833]] }} '''Юзаф Зянковіч''' ({{lang-pl|Józef Zieńkowicz (Zienkowicz)}}, [[27 кастрычніка]] [[1807]], [[Вільня]] — [[17 студзеня]], [[1833]], [[Парыж]]) - шляхціц, удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]. Т. 6. Ч. 2. С. 391.</ref><ref>''Гарбачова Вольга''. Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі. – Мінск, 2006. – С. 155.</ref>. == Біяграфія == Сын Пятра і Фартунаты Кляманскай. Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Быў земскім уладальнікам з [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павет]]а<ref name="Клюкоўскі">За вольнасць і веру. Ігнацій Клюкоўскі і яго ўспаміны аб падзеях паўстання 1830—1831 гадоў: На польскай і беларускай мовах / Уклад., перакл., камент. В. В. Гарбачова. — Мінск: Лімарыус, 2007. ([https://web.archive.org/web/20101204021034/http://jivebelarus.net/history/memuares/for_freedom_and_faith.html фрагмент])</ref>. Быў адным з ініцыятараў і ўдзельнікам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанчага чыну]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] 4 красавіка 1831 года разам з [[Парфірый Важынскі|Парфірыям Важынскім]]<ref name="Клюкоўскі" /><ref>Powstanie powiatu oszmiańskiego. Z notatek Klukowskiego, (w:) Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831 układany przez Felixa Wrotnowskiego, Paryż 1835 w Księgarni Polskiej, s. 231. ([http://books.google.pl/books?id=Uo0DAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false лікавая версія]) {{ref-pl}}</ref>. Арганізаваў і кіраваў [[Легіён Адчайных|конным атрадам т.зв. "адчайных"]] ашмянскага апалчэння, які выставіў сваім коштам граф [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|Кароль Пшаздзецкі]]; атрад адзначаўся уніформай, на якой былі нашытыя белыя рэбры і чарапы<ref name="Клюкоўскі" /><ref>Powstanie powiatu oszmiańskiego. Z notatek Klukowskiego, (w:) Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831 układany przez Felixa Wrotnowskiego, Paryż 1835 w Księgarni Polskiej, s. 235. ([http://books.google.pl/books?id=Uo0DAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false лікавая версія]) {{ref-pl}}</ref>. Пасля ўваходу польскага экспедыцыйнага [[Дэзыдэры Хлапоўскі|Дэзыдэрыя Хлапоўскага]] корпусу ў Літву, прыяднаўся разам з падначаленымі да яго войскаў, дзейнічаў у складзе пазнанскай конніцы і перайшоў шлях да [[Варшава|Варшавы]]<ref name="Клюкоўскі" />. Ад'ютант генерала Серакоўскага. 9 жніўня 1831 года абраны дэпутатам Варшаўскага паўстанчага сойма ад [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]]<ref name="Клюкоўскі" />. Эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Адзін з заснавальнікаў Таварыства літоўскіх і рускіх зямель, член Літоўскага ваеннага камітэта. Пакінуў успаміны пра паўстанне на Ашмяншчыне. == Узнагароды == Быў узнагароджаны Залатым Крыжам ордэна [[Virtuti Militari]]<ref name="Клюкоўскі"/>. {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Зянковіч Юзаф}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] 4vz7wdrsfejztybmwce9ac3ebdn1mwx 100 763680 5176673 5176000 2026-08-06T15:51:51Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5176673 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}} {{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Гран-Пры (аўтагонкі)|2026-07-09T14:06:27Z|Monarchist1636}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Імпульс-БДУІР»|2026-07-09T10:20:37Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cgr72i2pchondawic1yk2jdl1mnlft9 0 766274 5176644 5157880 2026-08-06T14:58:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176644 wikitext text/x-wiki [[Файл:07._Camel_Profile,_near_Silverton,_NSW,_07.07.2007.jpg|міні|250px|[[Вярблюд аднагорбы|Аднагорбы вярблюд]] каля {{нп3|Сільвертан (Новы Паўднёвы Уэльс)|Сільвертана||Silverton, New South Wales}}, [[Новы Паўднёвы Уэльс]]]] [[Файл:Verbreitung_von_Kamelen_in_Australiien.png|міні|250px|Распаўсюджанне вярблюдаў у Аўстраліі, паказана жоўтым колерам]] '''Аўстралійскія дзікія вярблюды''' — інтрадукаваныя папуляцыі {{bt-bellat|Вярблюд аднагорбы{{!}}аднагорбых вярблюдаў|Camelus dromedarius}} (з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Індыйскі субкантынент|Індыйскага субкантынента]]). Імпартаваныя як каштоўныя [[рабочыя жывёлы|ўючныя жывёлы]] з Брытанскай Індыі і [[Афганістан]]а<ref>[https://www.bbc.com/news/magazine-22522695 Australia, home to the world’s largest camel herd — BBC News]</ref> на працягу XIX стагоддзя (для транспарціроўкі і пражывання падчас даследавання і каланізацыі {{нп3|Цэнтральная Аўстралія|Чырвонага цэнтра|ru|Центральная Австралия}}, многія з іх былі выпадкова выпушчаныя ў дзікую прыроду пасля таго, як матарызаваны транспарт замясціў выкарыстанне вярблюдаў у пачатку XX стагоддзя. Гэта прывяло да хуткага росту дзікай папуляцыі са шматлікімі экалагічнымі, сельскагаспадарчымі і сацыяльнымі наступствамі. Здзічэлыя вярблюды ў Аўстраліі таксама вядомыя сваёй агрэсіўнасцю, калі сутыкаюцца са статкамі свойскай жывёлы (напрыклад, [[Свойскі бык|буйной рагатай жывёлы]] і [[Авечка свойская|авечак]]/[[Каза свойская|коз]]); яны таксама могуць быць небяспечна тэрытарыяльнымі ў адносінах да людзей, асабліва самкі з нованароджанымі вярблюджанятамі самцы у {{нп3|Гон (біялогія)|гоне|ru|Гон (биология)}}. Увогуле, [[шлюбны перыяд]] вядомы як небяспечны час для знаходжання побач з вярблюдамі любога полу. Аднымі з першых скаржнікаў былі жывёлаводы, прадстаўнікі Цэнтральнага зямельнага савета і [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгенныя]] землеўладальнікі ў пацярпелых раёнах. У 2009 годзе была прафінансавана праграма выбракоўвання вярблюдаў. == Гісторыя == [[Файл:Misery_Coolgardie.jpg|міні|250px|Старацель верхам на вярблюдзе, які ўсталяваў сусветны рэкорд па адлегласці, пройдзенай без вады (600 міль), 1895 год.]] Вярблюды паспяхова выкарыстоўваліся ў даследаванні пустыні ў іншых частках свету. Першая прапанова імпартаваць вярблюдаў у Аўстралію была зроблена ў 1822 годзе дацка-французскім географам і журналістам {{нп3|Конрад Мальт-Брюн|Конрадам Мальт-Брунам|ru|Мальт-Брюн, Конрад}}, у чыёй «Універсальнай геаграфіі» змяшчаецца наступнае: <blockquote>Для такой экспедыцыі трэба выбраць людзей навукі і адвагі. Яны павінны быць забяспечаны разнастайнымі прыладамі і запасамі, а таксама рознымі жывёламі, сіламі і інстынктамі якіх яны могуць атрымаць дапамогу. У іх павінны быць валы з [[Буэнас-Айрэс]]а або з англійскіх паселішчаў, мулы з [[Сенегал]]а і [[Вярблюд аднагорбы|драмадэры]] з [[Афрыка|Афрыкі]] ці [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]]. Валы хадзілі па лясах і па гушчарах; мулы бяспечна хадзілі сярод суровых скал і пагорыстых краёў; драмадэры будуць перасякаць пясчаныя пустыні. Такім чынам, экспедыцыя будзе падрыхтавана да любой тэрыторыі, якая можа быць унутраная. Сабак таксама трэба браць, каб разводзіць дзічыну і адкрываць крыніцы вады; і нават было прапанавана браць свіней, каб знайсці ў глебе эскулентныя карані. Калі не будзе кенгуру і дзічыны, партыя будзе існаваць мясам сваіх уласных статкаў. Яны павінны быць забяспечаны паветраным шарам для назірання на адлегласці за любой сур’ёзнай перашкодай для іх прасоўвання ў пэўных накірунках і для пашырэння дыяпазону назіранняў, якія вока магло б зрабіць на такіх роўных землях, што занадта шырокія, каб дапусціць якія-небудзь вышыні ў межах іх зроку<ref>Conrad Malte-Brun, ''Universal Geography: Containing the description of India and Oceanica'', Volume III 'containing the description of India and Oceanica', Book LVI 'Oceanica', Part IV 'New Holland and its dependancies', p. 568. Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London 1822.</ref>.</blockquote> У 1839 годзе падпалкоўнік {{нп3|Джордж Гоўлер||ru|Гоулер, Джордж}}, другі губернатар [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]], прапанаваў імпартаваць вярблюдаў для працы ў паўзасушлівых раёнах Аўстраліі. Першы вярблюд прыбыў у Аўстралію ў 1840 годзе, замоўлены з [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] братамі Філіпс з [[Адэлаіда|Адэлаіды]] (Генры Уэстан Філіпс (1818—1898); Джордж Філіпс (1820—1900); Г. М. Філіпс (невядома))<ref>{{Cite web|url=http://www.burkeandwills.net.au/Camels/Introducing_Camels_Into_Australia.htm|title=The Introduction of camels into Australia|website=Burke & Wills Web|access-date=6 March 2016}}</ref>. «''Apolline»'' пад камандаваннем капітана Уільяма Дзіна прычаліў у порце Адэлаіда ў Паўднёвай Аўстраліі 12 кастрычніка 1840 года, але ўсе вярблюды, акрамя аднаго, загінулі ў падарожжы. Вярблюда, які выжыў, назвалі Гары<ref name="brown2">{{cite news|last1=Brown|first1=J. D.|title=Decline and Fall of the Australian Camel|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/42694334?searchTerm=first%20camel%20in%20australia%201840&searchLimits=|access-date=6 March 2016|work=Cairns Post|date=18 December 1950}}</ref>. Гэты вярблюд, Гары, выкарыстоўваўся жывёлаводам і даследчыкам {{нп3|Джон Эйнсварт Хоракс|Джонам Эйнсвартам Хораксам||John Ainsworth Horrocks}} для вывучэння ўнутраных раёнаў у яго злашчаснай экспедыцыі 1846 года ў засушлівыя ўнутраныя раёны Паўднёвай Аўстраліі каля [[Торэнс|возера Торэнс]] у пошуках новых сельскагаспадарчых угоддзяў. Яго сталі называць «чалавекам, якога застрэліў уласны вярблюд». 1 верасня Хоракс рыхтаваўся застрэліць птушку на беразе возера Датан. Яго вярблюд, які стаяў на каленях, варухнуўся, пакуль Хоракс перазараджаў пісталет, у выніку чаго пісталет стрэліў і пашкодзіў сярэднія пальцы яго правай рукі і шэраг зубоў<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article47266473|title=THE LATE MR. J. A. HORROCKS.|newspaper=[[South Australian Register]]|volume=LIII|issue=12,961|location=South Australia|date=29 May 1888|access-date=3 October 2016|page=7|via=National Library of Australia}}</ref>. Хоракс памёр ад ран 23 верасня ў Пенвортаме пасля просьбы забіць вярблюда<ref>{{cite Australian Dictionary of Biography|last1=Chittleborough|first1=Jon|title=Horrocks, John Ainsworth (1818–1846)|id2=horrocks-john-ainsworth-12989|access-date=6 March 2016}}</ref>. === «Афганскія» пагоншчыкі верблюды === Першай буйной унутранай экспедыцыяй Аўстраліі, якая выкарыстала вярблюдаў у якасці асноўнага віду транспарту, была {{нп3|экспедыцыя Бёрка і Уілса||ru|Экспедиция Бёрка и Уиллса}} ў 1860 годзе. {{нп3|Урад Вікторыі||ru|Правительство Виктории}} імпартаваў 24 вярблюдаў для экспедыцыі. Першыя {{нп3|Афганцы (Аўстралія)|пагоншчыкі|ru|Афганцы (Австралия)}} прыбылі 9 чэрвеня 1860 года ў порт [[Мельбурн]] з [[Карачы]] (тады вядомага як Курачы) на караблі «Chinsurah»<ref>{{cite news|title=Camels for Victoria|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/66010090?searchTerm=Chinsurah%20camels&searchLimits=|access-date=6 March 2016|publisher=The Inquirer and Commercial News|date=1 August 1860}}</ref> для ўдзелу ў экспедыцыі<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=19}}</ref>. Як апісаў экспедыцыйны камітэт Вікторыі, «вярблюды былі б адносна бескарыснымі, калі іх не суправаджалі пагоншчыкі з іх радзімы»<ref>{{cite book|title=VEE Committee minutes|date=19 May 1859}}</ref>. Пагоншчыкамі ў экспедыцыі былі 45-гадовы Дост Махамед, якога ўкусіў самец-вярблюд, што прывяло да незваротнай страты правай рукі, і Эса (Хасам) Хан з [[Калат (Афганістан)|Калата]], які захварэў каля {{нп3|Свон-Хіл|Свон-Хіла|ru|Суон-Хилл}}. Яны даглядалі вярблюдаў, загружалі і разгружалі абсталяванне і правіянт, знаходзілі ваду ў экспедыцыі<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=40}}</ref>. Пачынаючы з 1860-х гадоў невялікія групы пераважна [[Мусульмане|мусульманскіх]] пагоншчыкаў вярблюдаў адпраўляліся ў і з Аўстраліі з інтэрвалам у тры гады для абслугоўвання ўнутранай жывёлагадоўчай прамысловасці [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]]. Перавозка грузаў і {{нп3|Цюк воўны|цюкоў воўны|ru|Тюк шерсти}} на вярблюдах была для іх прыбытковым спосабам існавання. Калі іх веды аб аўстралійскай глыбінцы і эканоміцы павялічыліся, пагоншчыкі адкрылі ўласны бізнес, імпартуючы і кіруючы {{нп3|Караван вярблюдаў|караванамі вярблюдаў||Camel train}}. Да 1890 года ў вярблюджым бізнэсе дамінавалі ў асноўным мусульманскія гандляры і брокеры, якіх звычайна называлі «{{нп3|Афганцы (Аўстралія)|афганцамі|ru|Афганцы (Австралия)}}» або «ганамі», нягледзячы на тое, што яны паходзілі з Брытанскай Індыі, а таксама з Афганістана, Егіпта і Турцыі. Яны належалі да чатырох асноўных груп: [[пуштуны]], [[Белуджыстан|белуджы]], [[панджабцы]] і [[сіндхі]]. Паводле ацэнак, па меншай меры 15 000 вярблюдаў са сваімі даглядчыкамі прыбылі ў Аўстралію паміж 1870 і 1900 гадамі<ref>[http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/afghan-cameleers australia.gov.au > About Australia > Australian Stories > Afghan cameleers in Australia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171222063528/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/afghan-cameleers |date=22 снежня 2017 }}. Accessed 8 May 2014.</ref>. Большасць з гэтых вярблюдаў былі [[Вярблюд аднагорбы|драмедарамі]], асабліва з Індыі, у тым ліку з {{нп3|Біканерскі вярблюджы корпус|Біканерскага вярблюджага корпуса||Bikaner Camel Corps}} з [[Раджастхан]]а, які выкарыстоўваў верхавых вярблюдаў, здабытых з дэрвішскіх войнаў у Брытанскім [[Самалі]], і раўнінных індыйскіх вярблюдаў для цяжкай працы. Таксама былі вярблюды з [[Самалі]] і [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]]. [[Файл:Camel team Coolgardie.jpg|міні|Вярблюджая павозка каля {{нп3|Кулгардзі||ru|Coolgardie, Western Australia}}. Каля 1900 года.]] Развядзенне вярблюдаў было пачата ў 1866 годзе сэрам Томасам Элдэрам і Сэмюэлем Стакі на станцыях {{нп3|Белтана|||Beltana}} і Умбератана ў Паўднёвай Аўстраліі. Мелася таксама дзяржаўная вярблюджая ферма ў Лондандэры, каля {{нп3|Кулгардзі||ru|Coolgardie, Western Australia}} ў [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]], заснаваная ў 1894 годзе<ref>{{cite news|title=Camel Breeding|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/124367465?searchTerm=camel%20stud&searchLimits=|access-date=6 March 2016|publisher=The Sydney Stock and Station Journal|date=5 June 1908}}</ref>. Гэтыя прадпрыемствы працавалі каля 50 гадоў і забяспечвалі племянных жывёл для аўстралійскага гандлю вярблюдамі. Вярблюдаў працягвалі выкарыстоўваць для даследаванняў унутры кантынента {{нп3|Пітэр Уорбертан||ru|Уорбертон, Питер}} у 1873 годзе, {{нп3|Уільям Гос|||William Gosse (explorer)}} у 1873 годзе, {{нп3|Эрнэст Джайлз||ru|Джайлс, Эрнест}} у 1875-76 гадах, {{нп3|Дэвід Ліндсі||ru|Линдси, Дэвид}} ў 1885—1886 гадах, {{нп3|Томас Элдэр|||Thomas Elder}} у 1891—1892 гадах, у {{нп3|Экспедыцыя Калверта|экспедыцыі Калверта||Calvert expedition}} ў 1896—1897 гадах і {{нп3|Сесіл Мэдыган||ru|Мэдиган, Сесил}} у 1939 годзе<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=50}}</ref>. Яны таксама былі выкарыстаны пры будаўніцтве {{нп3|Трансаўстралійская тэлеграфная лінія|Трансаўстралійскай тэлеграфнай лініі||Australian Overland Telegraph Line}} і перавозілі секцыі труб для {{нп3|Сістэма водазабеспячэння Голфілдс|сістэмы водазабеспячэння Голдфілдс||Goldfields Water Supply Scheme}}. Увядзенне «Закона аб абмежаванні іміграцыі» 1901 года і {{нп3|Белая Аўстралія|палітыкі Белай Аўстраліі|ru|Белая Австралия}} ўскладнілі ўезд у Аўстралію пагоншчыкам вярблюдаў<ref name="jones--202">{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=20}}</ref>. === Здзічэнне вярблюдаў === З ад’ездам многіх пагоншчыкаў вярблюдаў у пачатку XX стагоддзя і з’яўленнем матарызаванага транспарту ў 1920-х і 1930-х гадах некаторыя пагоншчыкі выпусцілі сваіх вярблюдаў у дзікую прыроду. Гэтыя жывёлы, якія добра падыходзяць для засушлівых умоў [[Цэнтральная Аўстралія|Цэнтральнай Аўстраліі]], сталі пачаткам вялікай папуляцыі дзікіх вярблюдаў, якія існуюць і сёння. == Вярблюды і абарыгены == Па меры таго, як афганскія пагончыкі вярблюдаў усё часцей падарожнічалі па ўнутраных раёнах, яны сутыкнуліся са шматлікімі групамі абарыгенаў. Хутка пачаўся абмен навыкамі, ведамі і таварамі. Некаторыя пагоншчыкі дапамагалі абарыгенам, перавозячы тавары традыцыйнага абмену, у тым ліку {{нп3|Чырвоная охра|чырвоную охру|it|Ocra rossa}} або наркатычную раслінную сумесь {{нп3|пітуры|||Pituri}}, па старажытных гандлёвых шляхах, такіх як {{нп3|Бёрдсвільскі шлях|||Birdsville Track}}. Вярблюды таксама прывезлі аддаленым групам абарыгенаў новыя тавары, такія як [[цукар]], [[чай]], [[тытунь]], адзенне і металічныя прылады. Абарыгены ўключылі [[Вярблюджая воўна|вярблюджую поўсць]] у свае традыцыйныя вырабы з нітак і далі інфармацыю аб пустынных водах і раслінных рэсурсах. Некаторыя пагоншчыкі наймалі мужчын і жанчын з абарыгенаў, каб дапамагаць ім у іх доўгіх паходах па пустыні. Гэта прывяло да некаторых трывалых партнёрстваў і некалькіх шлюбаў<ref>{{Cite web|url=http://www.cameleers.net/?page_id=8|title=Cameleers and Aboriginal people|website=Australia's Muslim Cameleers|publisher=South Australian Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411183948/http://www.cameleers.net/?page_id=8|archive-date=11 April 2016|access-date=6 March 2016|url-status=dead}}</ref>. З 1928 па 1933 гады місіянер {{нп3|Эрнест Юджын Крамер|Эрнест Крамер||Ernest Eugene Kramer}} здзейсніў [[сафары]] на вярблюдах у Цэнтральнай Аўстраліі з мэтай распаўсюджвання [[Евангелле|Евангелля]]. У большасці паездак ён наймаў чалавека з народа {{нп3|Аранда (народ)|аранда|ru|Аранда (народ)}} Мікі Доу Доу ў якасці пагоншчыка, правадніка і перакладчыка, а часам чалавека па імені Барні. Першая з паездак Крамера была на хрыбты {{нп3|Масгрэйв (горы)|Масгрэйв|ru|Масгрейв (горы)}} і {{нп3|Ман (горы)|Ман||Mann Ranges}} і была спансіравана Асацыяцыяй сяброў абарыгенаў, якая патрабавала справаздачы аб умовах жыцця карэннага насельніцтва. Паводле біяграфіі Крамера, калі мужчыны падарожнічалі па пустыні і сустракаліся з мясцовымі жыхарамі, яны раздавалі ім {{нп3|Ледзянцы|цукеркі-ледзянцы||Hard candy}}, [[чай]] і [[цукар]] і гралі на грамафоне «Jesus Loves Me». Ноччу з дапамогай праектара «{{нп3|чароўны ліхтар||ru|Волшебный фонарь}}» Крэмер паказваў слайды [[Нараджэнне Хрыстова|Божага Нараджэння]] і жыцця Хрыста. Для многіх людзей гэта было іх першае ўражанне ад Раства, і падзея маляўніча ўстанавіла «асацыяцыю паміж вярблюдамі, падарункамі і хрысціянствам, якая была не проста сімвалічнай, але мела матэрыяльную рэальнасць»<ref>{{cite book|last1=Vaarzon-Morel|first1=Petronella|title=Indigenous Participation in Australian Economies II|date=2012|publisher=ANU Press|isbn=9781921862830|url=http://press.anu.edu.au/apps/bookworm/view/Indigenous+Participation+in+Australian+Economies+II/9511/ch04.html|access-date=6 March 2016}}</ref>. Да 1930-х гадоў, калі пагоншчыкаў вярблюдаў стаў выцясняць аўтамабільны транспарт, гэта стала магчымасцю для абарыгенаў, якія навучыліся навыкам абыходжання з вярблюдамі і набылі ўласных жывёл, пашыраючы сваю мабільнасць і незалежнасць у памежным грамадстве, якое хутка змянялася. Так працягвалася прынамсі да канца 1960-х гадоў. Дакументальны фільм «Вярблюды і Піт’янджара», зняты {{нп3|Роджэр Сэндэл|Роджэрам Сэндэлам||Roger Sandall}} у 1968 годзе і выпушчаны ў 1969 годзе, распавядае пра групу мужчын {{нп3|Піт’янджара|||Pitjantjatjara}}, якія выязджаюць са сваёй базы ў паселішчы Арэёнга, каб злавіць дзікага вярблюда, прыручыць яго і дадаць да сваіх свойскіх статкаў. Затым яны выкарыстоўваюць вярблюдаў, каб дапамагчы перавезці вялікую групу людзей з Арэёнгі ў Папунью, што займае пешшу тры дні<ref>{{Citation|author1=AIATSIS|author2=Sandall, Roger|author3=Australian Institute of Aboriginal Studies Film Unit|title=Camels and the Pitjantjara|date=1969|publisher=Australian Institute of Aboriginal Studies Film Unit: Ronin Films [distributor]|isbn=978-0-85575-618-5}}</ref>. Вярблюды з’яўляюцца ў {{нп3|Абарыгеннае аўстралійскае мастацтва|карэнным аўстралійскім мастацтве||Indigenous Australian art}}, прыклады захоўваюцца ў калекцыях [[Нацыянальны музей Аўстраліі|Нацыянальнага музея Аўстраліі]]<ref>[https://www.nma.gov.au/explore/collection/highlights/warakurna-history-paintings Warakurna history paintings] National Museum of Australia. Retrieved 20 April 2020.</ref> і музеяў Вікторыі<ref>[https://museumsvictoria.com.au/bunjilaka/about-us/first-peoples/many-nations-objects/ Many Nations objects] Museums Victoria. Retrieved 20 April 2020.</ref>. Розныя {{нп3|Аўстралійскія мовы|мовы аўстралійскіх абарыгенаў|ru|Австралийские языки}} прынялі слова для абазначэння вярблюда, у тым ліку {{нп3|Аранта (мова)|ўсходняя аранта|ru|Аранта (язык)}} (kamule), {{нп3|Піт’янджара (мова)|піт’янджара|ru|Питьянтьятьяра}} (kamula) і {{нп3|Аранта (мова)|алявар|ru|Аранта (язык)}} (kamwerl). == Уздзеянне == Аўстралія мае самую вялікую папуляцыю [[Здзічэнне|дзікіх]] вярблюдаў і адзінае ў свеце пагалоўе аднагорбых вярблюдаў, якія дэманструюць дзікія паводзіны. У 2008 годзе колькасць дзікіх вярблюдаў ацэньвалася ў больш за адзін мільён з магчымасцю падвойвання кожныя 8-10 гадоў<ref>[http://www.nintione.com.au/resource/DKCRC-Report-47-Managing-the-impacts-of-feral-camels-in-Australia_A-new-way-of-doing-business.pdf Managing the impacts of feral camels in Australia: a new way of doing business] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250527004902/http://nintione.com.au/resource/DKCRC-Report-47-Managing-the-impacts-of-feral-camels-in-Australia_A-new-way-of-doing-business.pdf |date=27 мая 2025 }}. Desert Knowledge CRC Report Number 47. Accessed 8 May 2014.</ref><ref>[http://www.lrm.nt.gov.au/feral/camel Northern Territory > Department of Land Resource Management > Feral Camel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508134635/http://www.lrm.nt.gov.au/feral/camel|date=8 May 2014}}. Accessed 8 May 2014.</ref>. У 2013 годзе гэтая ацэнка была перагледжана да колькасці 600 000 вярблюдаў да выбракоўвання і каля 300 000 вярблюдаў пасля выбракоўвання са штогадовым ростам на 10 % у год<ref>{{Cite web|url=http://www.nintione.com.au/resource/ManagingImpactsFeralCamels_FinalReportAFCMP.pdf|title=Managing the Impacts of Feral Camels Across Remote Australia|date=2013|pages=59–60|publisher=Ninti One|access-date=8 March 2016|archive-date=29 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160229035144/http://www.nintione.com.au/resource/ManagingImpactsFeralCamels_FinalReportAFCMP.pdf|url-status=dead}}</ref>. === Уплыў на навакольнае асяроддзе === Хоць іх уздзеянне на навакольнае асяроддзе не такое моцнае, як ад некаторых іншых шкоднікаў, завезеных у Аўстралію, вярблюды паглынаюць больш за 80 % даступных відаў раслін. Пагаршэнне навакольнага асяроддзя адбываецца, калі шчыльнасць перавышае дзве жывёлы на квадратны кіламетр, што цяпер мае месца на большай частцы іх арэалу ў [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]], дзе яны абмежаваныя двума асноўнымі рэгіёнамі: [[Сімпсан|пустыняй Сімпсан]] і заходняй пустыннай зонай {{нп3|Цэнтральныя хрыбты|Цэнтральных хрыбтоў||Central Ranges}}, [[Вялікая Пясчаная пустыня|Вялікай Пясчанай пустыні]] і {{нп3|Танамі|пустыні Танамі|ru|Танами}}. Некаторыя традыцыйныя харчовыя расліны, якія збіраюць абарыгены ў гэтых раёнах, сур’ёзна пацярпелі ад паядання вярблюдамі. Нягледзячы на тое, што іх ступні маюць мяккую падкладку, а не капыты, што зніжае верагоднасць эрозіі глебы, яны дэстабілізуюць грабяні дзюн, што можа спрыяць эрозіі. Здзічэлыя вярблюды сапраўды аказваюць прыкметны ўплыў на экасістэмы салёных азёр і, як было ўстаноўлена, забруджваюць вадапоі<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Waterholes fall foul to feral camels in dry spell|url=http://www.abc.net.au/am/content/2012/s3589978.htm|access-date=6 March 2016|agency=AM|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=14 September 2012}}</ref>. У Нацыянальным плане дзеянняў па дзікіх вярблюдах названы наступныя наступствы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе: «вялікая шкода ландшафту, у тым ліку шкода расліннасці ў выніку пошуку ежы і вытоптвання, падаўленне аднаўлення некаторых відаў раслін, выбарачнае выгрызанне рэдкіх і знікаючых відаў флоры, шкода балотам праз абрастанне, вытаптванне і накапленне адкладаў, канкурэнцыя з мясцовымі жывёламі за ежу і прытулак і страта {{нп3|Секвестрацыя вугляроду|секвестраванага вугляроду||Carbon sequestration}} ў расліннасці»<ref name="camelplan">{{Cite web|url=https://www.environment.gov.au/system/files/resources/2060c7a8-088f-415d-94c8-5d0d657614e8/files/feral-camel-action-plan.pdf|title=National Feral Camel Action Plan: A national strategy for the management of feral camels in Australia|author=Australian Government Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|author-link=Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|date=2010|publisher=Commonwealth of Australia|access-date=9 January 2020|quote="...for the Natural Resources Management Ministerial Council}}</ref>. Некаторыя даследчыкі лічаць, што дзікія вярблюды могуць прынесці экалагічную карысць, запоўніўшы страчаныя нішы вымерлай {{нп3|Аўстралійская мегафаўна|аўстралійскай мегафаўны||Australian megafauna}}, такой як {{bt-bellat||Diprotodon}} і {{bt-bellat||Palorchestes}}, і могуць спрыяць зніжэнню {{нп3|Лясныя пажары ў Аўстраліі|лясных пажараў|uk|Лісові пожежі в Австралії}}; тэорыя, у пэўным сэнсе падобная да канцэпцый {{нп3|Аднаўленне плейстацэнавай мегафаўны|плейстацэнавага аднаўлення|ru|Восстановление плейстоценовой мегафауны}}<ref>Chris Johnson, 2019, ''[http://www.australasianscience.com.au/article/issue-marchapril-2019/rewilding-australia.html Rewilding Australia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211117142543/http://www.australasianscience.com.au/article/issue-marchapril-2019/rewilding-australia.html |date=17 лістапада 2021 }}'', [[Australasian Science]]</ref><ref>Arian D. Wallach, 2014, ''[https://www.dingobiodiversity.com/feral-blog/category/camel Camel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211120113705/https://www.dingobiodiversity.com/feral-blog/category/camel |date=20 лістапада 2021 }}'', Dingo for Biodiversity Project</ref><ref>Arian D. Wallach, Daniel Ramp, Erick Lundgren, William Ripple, 2017, ''[https://theconversation.com/from-feral-camels-to-cocaine-hippos-large-animals-are-rewilding-the-world-83301 From feral camels to‘cocaine hippos’, large animals are rewilding the world]'', Misha Ketchell, [[The Conversation (website)|The Conversation]]</ref><ref>Erick J. Lundgren, Daniel Ramp, John Rowan, Owen Middleton, Simon D. Schowanek, Oscar Sanisidro, Scott P. Carroll, Matt Davis, Christopher J. Sandom, Jens-Christian Svenning, Arian D. Wallach, James A. Estes, 2020, ''[https://www.pnas.org/content/117/14/7871 Introduced herbivores restore Late Pleistocene ecological functions]'', PNAS, 117 (14), pp.7871-7878, [[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]</ref>. Верблюды могуць быць эфектыўным процідзеяннем занесенаму [[Пустазелле|пустазеллю]] <ref name="weedcontrol">{{Cite web|url=http://www.northweststar.com.au/story/101500/camels-help-in-weed-control/|title=Camels help in weed control|website=The North West Star|date=9 April 2012|location=[[Mount Isa]], QLD|access-date=2022-01-27}}</ref><ref name="acaciacontrol">{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2021-07-21/study-looking-at-camel-use-for-weed-control/100307508|title=Outback camel trial to control another pest - prickly acacia weed|author=Barker|first=Eric|website=[[ABC News (Australian TV channel)|ABC News]]|date=2021-07-20|access-date=2022-01-27|last2=Maddelin|first2=McCosker}}</ref><ref name="ecologicalniche">{{Cite web|url=http://www.farmonline.com.au/story/3609783/camels-to-fill-ecological-niche/|title=Camels to fill ecological niche?|author=Cawood|first=Matthew|website=Farm Online|date=2012-04-08|access-date=2022-01-27}}</ref>. === Уплыў на інфраструктуру === Вярблюды могуць нанесці значную шкоду інфраструктуры, такой як краны, помпы і туалеты, у якасці сродку для здабычы вады, асабліва падчас моцнай засухі. Яны адчуваюць пах вады на адлегласці да пяці кіламетраў і нават прыцягваюцца вільгаццю, якая кандэнсуецца кандыцыянерамі<ref name="ABC2020-01-07">[https://www.abc.net.au/news/2020-01-07/camel-cull-in-apy-lands-begins/11848716 Camel cull in South Australia’s remote APY Lands to begin, following sharp increase in population] ''ABC News'', 7 January 2020. Retrieved 8 January 2020.</ref>. Вярблюды таксама пашкоджваюць жывёлагадоўчыя агароджы і вадапоі. Гэтыя наступствы асабліва адчувальныя для [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгенаў]] і іншых аддаленых супольнасцях, дзе выдаткі на рамонт празмерна высокія<ref name="bbccull2">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-51032145|website=BBC News|title=Australia fires: Thousands of camels being slaughtered|date=8 January 2020|access-date=9 January 2020}}</ref>. Гніючыя целы вярблюдаў, якія былі затаптаны статкам у пошуках вады побач з паселішчамі людзей, могуць выклікаць дадатковыя праблемы<ref name="boycott2">{{cite news|url=http://www.news.com.au/national/camel-lovers-boycott-third-world-australia/story-e6frfkvr-1225806195548|title=Camel-lovers boycott 'Third World' Australia|website=news.com.au|date=2 December 2009|access-date=9 January 2020}}</ref>. === Эканамічны ўплыў === У Нацыянальным плане дзеянняў па дзікіх вярблюдах названы наступныя эканамічныя наступствы: «выдаткі на прамы кантроль і кіраванне, шкода інфраструктуры (агароджы, двары, пашы, крыніцы вады), канкурэнцыя з буйной рагатай жывёлай за ежу і ваду, уцёкі буйной рагатай жывёлы з-за пашкоджання агароджы, знішчэнне рэсурсаў кустарніка»<ref name="camelplan"/>. === Сацыяльны ўплыў === Нацыянальны план дзеянняў па дзікіх вярблюдах называе наступныя сацыяльныя наступствы: «пашкоджанне культурна значных аб’ектаў, уключаючы рэлігійныя месцы, месцы пахаванняў, {{нп3|Культура аўстралійскіх абарыгенаў|цырыманіяльныя месцы||Australian Aboriginal culture}}, вадаёмы (напрыклад, ямы з вадой, скальныя ямы, вадаёмы, крыніцы), месцы нараджэння, месцы (у тым ліку дрэвы), дзе, як кажуць, жывуць духі памерлых людзей, і кропкі рэсурсаў (ежа, [[охра]], [[крэмень]]), знішчэнне рэсурсаў {{нп3|Бушфуд|бушфуда||Bush tucker}}, змены ў мадэлях эксплуатацыі і звычаяў выкарыстання краіны і страта магчымасці вучыць маладыя пакаленні, памяншэнне магчымасці людзей карыстацца прыроднымі тэрыторыямі, умяшанне ў жыццё мясцовых жывёл або паляванне на мясцовых жывёл, стварэнне небяспечных умоў для язды, прычына агульнай непрыемнасці ў жылых раёнах, прычына праблем з бяспекай, звязаная з дзікімі вярблюдамі на ўзлётна-пасадачных палосах, пашкоджанне {{нп3|Станцыя (супольнасць абарыгенаў)|станцый||Outstation (Aboriginal community)}}, пашкоджанне грамадскай інфраструктуры, грамадскія выдаткі, звязаныя з дарожна-транспартнымі здарэннямі»<ref name="camelplan"/>. == Выбракоўкі == === Выбракоўка Паўночнай тэрыторыі, 2009 === Умовы засухі ў Аўстраліі ў першае дзесяцігоддзе XXI стагоддзя («{{нп3|Аўстралійская засуха (2000-я)|засуха тысячагоддзя||2000s Australian drought}}») былі асабліва жорсткімі, што прывяло да таго, што тысячы вярблюдаў паміралі ад смагі ў глыбіне кантыненту<ref>[https://www.news.com.au/travel/travel-updates/thousands-of-rotting-camels-polluting-australias-outback/news-story/816ea1b90fd2eec2e29b1857f56b069e Thousands of rotting camels polluting Australia’s Outback] News.com.au, 3 December 2009. Accessed 21 May 2023.</ref>. Праблема ўварвання вярблюдаў у пошуках вады стала настолькі сур’ёзнай, што {{нп3|Урад Паўночнай тэрыторыі|||Northern Territory Government}} планаваў забіць 6000 вярблюдаў, якія сталі непрыемнасцю для суполкі {{нп3|Калтукатджара|Докер-Рывер||Kaltukatjara}}, 500 км на паўднёвы захад ад [[Аліс-Спрынгс]] у Паўночнай тэрыторыі<ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/town-lives-in-fear-of-marauding-camels/story-fn3dxiwe-1225803863191 Town lives in fear of marauding camels] ''The Australian'', 25 November 2009. Accessed 8 May 2014.</ref>, дзе вярблюды прычынялі сур’ёзны ўрон у пошуках ежы і вады<ref>{{cite news|date=26 November 2009|title=Australia Plans To Kill Thirsty Camels|work=[[CBS News]]|agency=Associated Press|url=http://www.cbsnews.com/news/australia-plans-to-kill-thirsty-camels/|access-date=27 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127142800/http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/26/world/main5786556.shtml|archive-date=27 November 2009|url-status=live}}</ref>. Аб запланаванай выбракоўцы стала вядома на міжнародным узроўні і гэта выклікала моцную рэакцыю. === Нацыянальны план дзеянняў па дзікіх вярблюдах, 2009—2013 гады === [[Файл:Camel_Muster_On_APY_Lands_Australia.jpg|міні| Статак вярблюдаў на APY Lands, Паўднёвая Аўстралія ў 2013 годзе]] У 2009 годзе была прафінансавана праграма выбракоўвання вярблюдаў на суму 19 мільёнаў аўстралійскіх долараў, і да 2013 года было забіта 160 000 вярблюдаў, паводле ацэнак, колькасць дзікай папуляцыі скарацілася прыкладна да 300 000. Аналіз пасля забойства прагназаваў першапачатковую колькасць каля 600 000, што з’яўляецца памылкай ацэнкі першапачатковай колькасці, большай, чым агульная колькасць адабраных жывёл<ref>{{Cite news|date=2013-11-20|title=Feral camel cull over|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/rural/2013-11-21/feral-camel-culling-report/5105884|access-date=2022-09-23}}</ref>. Аўстралійскі праект кіравання дзікімі вярблюдамі (AFCMP) быў створаны ў 2009 годзе і дзейнічаў да 2013 года. Ім кіравала кампанія Ninti One Limited у [[Аліс-Спрынгс|Аліс-Спрынгс,]] якая фінансавалася [[Урад Аўстраліі|ўрадам Аўстраліі]] на 19 мільёнаў [[Аўстралійскі долар|аўстралійскіх долараў]]<ref name="hart2">{{cite journal|publisher=CSIRO Publishing|title=Outcomes of the Australian Feral Camel ManagementProject and the future of feral camel management in Australia|url=https://www.publish.csiro.au/rj/pdf/RJ16028|journal=The Rangeland Journal|date=5 May 2016|issue=38|pages=i–iii|doi=10.1071/RJ16028|first1=Quentin|last1=Hart|first2=Glenn|last2=Edwards|access-date=9 January 2020|doi-access=free}}</ref>. Ён быў накіраваны на працу з уладальнікамі зямельных участкаў для нарошчвання іх патэнцыялу па кіраванні дзікімі вярблюдамі, адначасова памяншаючы ўздзеянне на ключавыя экалагічныя і культурныя аб’екты. Чакалася, што праект будзе завершаны да чэрвеня 2013 года, але яго падоўжылі на шэсць месяцаў<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Feral camels still in the sights with project extension|url=http://www.abc.net.au/site-archive/rural/news/content/201302/s3689291.htm|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=13 February 2013}}</ref>. Ён быў завершаны ў рамках бюджэту на 4 мільёны аўстралійскіх долараў. Гэта было супрацоўніцтва паміж дзевятнаццаццю ключавымі партнёрамі: урадамі [[Урад Аўстраліі|Аўстраліі]], {{нп3|Урад Заходняй Аўстраліі|Заходняй Аўстраліі||Government of Western Australia}}, {{нп3|Урад Паўднёвай Аўстраліі|Паўднёвай Аўстраліі||Government of South Australia}}, {{нп3|Урад Паўночнай тэрыторыі|Паўночнай тэрыторыі||Government of Northern Territory}} і {{нп3|Урад Квінсленда|Квінсленда||Government of Queensland}}; {{нп3|Цэнтральны зямельны савет|||Central Land Council}}, {{нп3|APY|APY Lands||Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara}}, Ngaanyatjarra Council Inc., Kanyirninpa Jukurrpa, Pila Nguru Aborigenal Corporation, {{нп3|Зямельны савет Кімберлі|||Kimberley Land Council}} і Western Desert Lands Corporation; South Australian Arid Lands NRM, Alinytjara Wilurara NRM Board, {{нп3|Territory Natural Resource Management|||Territory Natural Resource Management}} і Rangelands NRM WA; Northern Territory Cattlemen’s Association; Australian Camel Industry Association; {{нп3|Каралеўскае таварыства па прадухіленні жорсткага абыходжання з жывёламі|Каралеўскага таварыства па прадухіленні жорсткага абыходжання з жывёламі|ru|Королевское общество по предотвращению жестокого обращения с животными}}; {{нп3|Аўстралійская служба аховы дзікай прыроды|Аўстралійскай службы аховы дзікай прыроды|ru|Australian Wildlife Conservancy}}; {{нп3|Дзяржаўнае аб'яднанне навуковых і прыкладных даследаванняў|CSIRO|ru|Государственное объединение научных и прикладных исследований}}; і {{нп3|Універсітэт Фліндэрса|Універсітэта Фліндэрса|ru|Университет Флиндерса}}. У лістападзе 2010 года Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя ўрада Аўстраліі выпусціў Нацыянальны план дзеянняў па дзікіх вярблюдах, нацыянальны план кіравання тым, што было вызначана як «усталяваны шкоднік нацыянальнай значнасці» ў адпаведнасці са сваёй аўстралійскай стратэгіяй па барацьбе з шкоднікамі<ref>{{Cite web|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive-species/publications/national-feral-camel-action-plan|title=National Feral Camel Action Plan|website=Australian Government, Department of Environment|access-date=8 March 2016}}</ref>. Кампанія Ninti One і яе партнёры атрымалі згоду на праграму выбракоўвання зямлі ад уладальнікаў плошчай больш за 1 300 000 квадратных кіламетраў. Розныя метады выбракоўвання выкарыстоўваліся ў розных рэгіёнах з павагай да заклапочанасці землеўладальнікаў-абарыгенаў<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Chasing camels on country|url=http://www.abc.net.au/site-archive/rural/content/2012/s3482115.htm|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=12 April 2012}}</ref><ref name="brain--report2">{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Report released as feral camel cull ends|url=http://www.abc.net.au/news/2013-11-21/feral-camel-culling-report/5105884|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=21 November 2013}}</ref>. Пасля завяршэння праекта ў 2013 годзе Аўстралійскі праект па кіраванні дзікімі вярблюдамі скараціў папуляцыю дзікіх вярблюдаў на 160 000 вярблюдаў. Сюды ўваходзіць больш за 130 000 выбраковак з паветра, 15 000 адлоўленых і 12 000 выбраковак на зямлі (адстрэл з аўтамабіля). Паводле ацэнак, засталося каля 300 000 вярблюдаў, папуляцыя павялічвалася на 10 % у год<ref>[http://www.nintione.com.au/resource/ManagingImpactsFeralCamels_OverviewAFCMP.pdf Ninti One > Managing the impacts of feral camels across remote Australia: Overview of the Australian Feral Camel Management Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241208093829/http://www.nintione.com.au/resource/ManagingImpactsFeralCamels_OverviewAFCMP.pdf |date=8 снежня 2024 }}. Accessed 8 May 2014.</ref>. Найбуйнейшая індывідуальная аперацыя знішчэння з паветра была праведзена ў сярэдзіне 2012 года на паўднёвым захадзе [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]]. У ёй выкарыстоўвалі тры верталёты {{нп3|Robinson R44||ru|Robinson R44}} у спалучэнні з двума верталётамі {{нп3|Robinson R22||ru|Robinson R22}}. Было вывезена 11 560 дзікіх вярблюдаў за 280 працоўных гадзін на працягу 12 дзён з тэрыторыі плошчай больш за 45 000 квадратных кіламетраў, коштам каля 30 долараў за галаву. Праект сутыкнуўся з крытыкай з боку некаторых частак аўстралійскай вярблюджай прамысловасці, якія хацелі, каб дзікая папуляцыя здабывалася для перапрацоўкі {{нп3|Вярблюжаціна|мяса|ru|Верблюжатина}}, на рынак мяса свойскіх жывёл або на экспарт жывой жывёлы, сцвярджаючы, што гэта прывядзе да скарачэння адходаў і стварэння працоўных месцаў. Дрэнныя ўмовы для жывёл, высокі кошт перавозак, адсутнасць інфраструктуры ў аддаленых месцах і цяжкасці з атрыманнем неабходных дазволаў на дзейнасць на {{нп3|землях абарыгенаў|||Aboriginal land trust}} — некаторыя з праблем, з якімі сутыкаецца вярблюджая прамысловасць. Пастаяннае фінансаванне праграмы не прадугледжваецца. У 2013 годзе кампанія Ninti One падлічыла, што для падтрымання цяперашняга ўзроўню насельніцтва спатрэбіцца 4 мільёна аўстралійскіх долараў у год === Выбракоўка зямель APY 2020 года === У выніку шырока распаўсюджанай спёкі, засухі і [[Лясныя пажары ў Аўстраліі (2019—2020)|лясных пажараў у Аўстраліі ў 2019—2020 гадах]] здзічэлыя вярблюды ўсё больш нападалі на населеныя пункты, асабліва на аддаленыя абшчыны абарыгенаў. На {{нп3|APY|землях APY||Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara}} у [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]] яны блукалі па вуліцах, пашкоджваючы будынкі і інфраструктуру ў пошуках вады. Вярблюды таксама знішчалі мясцовую расліннасць, забруджвалі запасы вады і знішчалі культурныя аб’екты. 8 студзеня 2020 года Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і вады Паўднёвай Аўстраліі пачаў пяцідзённую выбракоўку вярблюдаў, першую масавую выбракоўку вярблюдаў у гэтым раёне. Прафесійныя стральцы забілі ад 4 000 да 5 000 вярблюдаў з верталётаў «…у адпаведнасці з самымі высокімі стандартамі дабрабыту жывёл»<ref>{{cite news|publisher=Australian Broadcasting Corporation|website=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2020-01-07/camel-cull-in-apy-lands-begins/11848716|title=Camel cull in South Australia's remote APY Lands to begin, following sharp increase in population|first=Isadora|last=Bogle|date=7 January 2020|access-date=9 January 2020}}</ref>. == Вярблюджая прамысловасць == === Вярблюджае мяса === {{нп3|Вярблюжаціна|Мяса вярблюда|ru|Верблюжатина}} спажываюць у Аўстраліі<ref>[https://www.abc.net.au/news/rural/2020-12-31/feral-camels-fattening-up-in-south-australia-feedlot/13022016 Feedlotting feral camels in South Australia as consumer appetite for gourmet meat grows] ''ABC News'', 31 December 2020. Retrieved 31 December 2020.</ref>. Шматвідавая {{нп3|Скатабойня|бойня|ru|Скотобойня}} ў {{нп3|Кабулчар (Квінсленд)|Кабулчары||Caboolture, Queensland}} ў Квінслендзе, якой кіруе Meramist, рэгулярна перапрацоўвае дзікіх вярблюдаў, прадаючы мяса ў [[Еўропа|Еўропу]], [[ЗША]] і [[Японія|Японію]]<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Hump in camel meat production|url=http://www.abc.net.au/news/2013-04-16/camel-meat/4632938|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=16 April 2016}}</ref>. Аўстралійская мясная кампанія Samex у {{нп3|Пітэрбара (Паўднёвая Аўстралія)|Пітэрбара||Peterborough, South Australia}}, [[Паўднёвая Аўстралія]], таксама аднавіла перапрацоўку дзікіх вярблюдаў у 2012 годзе<ref>{{cite news|title=Abattoir resuming camel meat processing|url=http://www.abc.net.au/news/2012-04-20/camel-abattoir-exports-peterborough/3962196|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=20 April 2012}}</ref> . Вярблюды рэгулярна пастаўляецца карэннай вярблюджай кампаніяй, якой кіруе Савет Нгааньятжара на землях {{нп3|Нгааньятжара|||Ngaanyatjarra}} ў [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Indigenous camel company gets over the hump|url=http://www.abc.net.au/news/2013-05-17/feral-camel-company/4695750|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=17 May 2013}}</ref>, а таксама выкарыстоўваюцца вярблюды, якія адлоўліваюцца на землях {{нп3|APY|||Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara}} у [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]]. Невялікая бойня на станцыі Бонд-Спрынгс на поўнач ад [[Аліс-Спрынгс]] таксама перапрацоўвае невялікую колькасць вярблюдаў<ref>{{Cite journal|last=Edwards|first=Glenn|date=Dec 2012|title=Managing the Impacts of Feral Camels in the Northern Territory|url=https://www.territorystories.nt.gov.au/jspui/bitstream/10070/242814/1/asrr_2012_12.pdf|journal=Alice Springs Rural Review|volume=51|pages=3|quote=Wamboden abattoir in Alice Springs typically processes up to 20 camels per week for the local market|access-date=3 чэрвеня 2024|archive-date=30 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130151016/https://www.territorystories.nt.gov.au/jspui/bitstream/10070/242814/1/asrr_2012_12.pdf|url-status=dead}}</ref>. Экспарт у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскую Аравію]], дзе спажываецца {{нп3|Вярблюжаціна|мяса вярблюдаў|ru|Верблюжатина}}, пачаўся ў 2002 годзе<ref>{{cite news|date=11 June 2002|title=Australia supplies Saudis with camels|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2038834.stm|access-date=28 April 2013|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation}}</ref>. Мяса вярблюда таксама выкарыстоўвалася ў вытворчасці кармоў для хатніх і свойскіх жывёл у Аўстраліі. У 2011 годзе RSPCA выпусціла папярэджанне пасля таго, як даследаванне выявіла выпадкі цяжкіх і часам смяротных захворванняў печані ў сабак, што елі мяса вярблюда, якое змяшчае [[Амінакіслоты|амінакіслату]] {{нп3|індаспіцын|||Indospicine}}, прысутную ў некаторых відах роду раслін, вядомых як {{bt-bellat||Indigofera}}<ref>{{cite news|last1=Kruger|first1=Paula|title=Report finds toxic camel meat fatal for some dogs|url=http://www.abc.net.au/pm/content/2011/s3155722.htm|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Tan|first1=Eddie T. T.|last2=Fletcher|first2=Mary T.|last3=Yong|first3=Ken W. L.|last4=D’Arcy|first4=Bruce R.|last5=Al Jassim|first5=Rafat|title=Determination of Hepatotoxic Indospicine in Australian Camel Meat by Ultra-Performance Liquid Chromatography–Tandem Mass Spectrometry|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-agricultural-and-food-chemistry_journal-of-agricultural-and-food_2014-02-26_62_8/page/1974|journal=J. Agric. Food Chem.|date=16 January 2014|volume=62|issue=8|pages=1974–1979|doi=10.1021/jf4052495|pmid=24433171}}</ref>. === Вярблюджае малако === Першая ў Аўстраліі камерцыйная вярблюджая кампанія Australian Wild Camel Corporation была створана ў 2015 годзе ў {{нп3|Кларэндан (Квінсленд)|Кларэндане||Clarendon, Queensland}}, штат [[Квінсленд]]<ref>{{cite news|last1=Helbig|first1=Koren|title=Clarendon dairy could soon be Australia's largest|url=http://www.couriermail.com.au/news/queensland/clarendon-camel-milk-dairy-could-soon-be-australias-largest/news-story/6877af100f836f93fffac4870a285545?nk=729536b4082e998c5636fea377af4191-1457267875|access-date=6 March 2016|work=The Courier Mail|date=29 January 2016}}</ref>. Ёсць некалькі дробных {{нп3|Вярблюджае малако|вярблюджых||Camel milk}} малаказаводаў, некаторыя з якіх хутка растуць: Summer Land Camels і QCamel у Цэнтральным Квінслендзе<ref>{{cite news|last1=Worthington|first1=Elise|title=Sunshine Coast camel dairy milking an untapped natural resource|url=http://www.abc.net.au/news/2014-11-09/queensland-camel-dairy-milking-an-untapped-natural-resource/5877202|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=8 November 2014}}</ref>, у Верхняй паляўнічай акрузе Новага Паўднёвага Уэльса<ref>{{cite news|last1=Vernon|first1=Jackson|title=Camel milk farming begins in NSW amid calls for more research into health claims|url=http://www.abc.net.au/news/2015-06-13/camel-milk-farming-begins-in-nsw/6539934|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=13 June 2015}}</ref>, Camel Milk Australia у {{нп3|Саўт-Бернет|Саўт-Бернеце||South Burnett}}, Квінсленд, і Australian Camel Dairies каля [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ў [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]<ref>{{cite news|last1=Martin|first1=Lucy|title=Milking it: Camel farm taps new market with dairy offering|url=http://www.abc.net.au/news/2014-02-28/camel-feature-wa/5291792|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=28 February 2014}}</ref>. Кампанія Camel Milk на поўначы [[Вікторыя (штат)|Вікторыі]] павялічылася з трох дзікіх вярблюдаў у 2014 годзе да больш чым 300 у 2019 годзе і экспартуе ў асноўным у [[Сінгапур]], а пастаўкі свежых і парашкападобных прадуктаў павінны пачацца ў [[Тайланд]] і [[Малайзія|Малайзію]]<ref name="BBC">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-48935371|work=BBC News|title=Would you drink camel milk?|first=Michelle|last=Meehan|date=11 July 2019|access-date=12 July 2019}}</ref>. Вытворчасць {{нп3|Вярблюджае малако|вярблюджага малака||Camel milk}} ў Аўстраліі вырасла з 50 000 літраў вярблюджага малака ў 2016 годзе да 180 000 літраў у год у 2019 годзе<ref name="BBC" /> . === Жывы экспарт === Жывых вярблюдаў час ад часу экспартуюць у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскую Аравію]], [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]], [[Бруней]] і [[Малайзія|Малайзію]], дзе дзікія вярблюды без хвароб цэняцца як дэлікатэс. Аўстралійскія вярблюды таксама экспартуюцца ў якасці племяннога пагалоўя для арабскіх {{нп3|Скачкі на вярблюдах|вярблюджых|ru|Скачки на верблюдах}} стайняў і для выкарыстання ў турыстычных месцах у такіх месцах, як [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]]<ref>[http://www.csmonitor.com/2002/0628/p07s01-woap.html From Australian outback to Saudi tables | csmonitor.com]</ref>. === Турызм === Існуюць вярблюджыя фермы, якія прапануюць турыстам прагулкі або паходы. Таксама ў Цэнтральнай Аўстраліі праводзяцца два папулярныя спаборніцтвы па скачках на вярблюдах: [[Camel Cup]]<ref>{{Cite web|url=http://www.camelcup.com.au/|title=The Alice Springs Camel Cup|website=The Alice Springs Camel Cup|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222904/https://www.camelcup.com.au/|archive-date=15 December 2018|access-date=7 March 2016|url-status=dead}}</ref> у Аліс-Спрынгс і Uluru Camel Cup ва [[Улуру]]<ref>{{Cite web|url=http://ulurucameltours.com.au/|title=Uluru Camel Tours|website=Uluru Camel Tours|access-date=7 March 2016}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Капытныя Аўстраліі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вярблюдавыя]] [[Катэгорыя:Фаўна Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Інвазіўныя віды]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4hwoiybqoci7wyvpakfoyd745acutba 10 766585 5176819 5176137 2026-08-07T02:06:38Z KrBot 24355 обновление / update 5176819 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-06 | AED = 5.018490 | AUD = 1.938580 | BND = 1.750630 | BWP = 18.027800 | CAD = 1.915570 | CHF = 1.106250 | CLP = 1245.680000 | CNY = 9.224750 | CZK = 28.663800 | DKK = 8.850580 | DZD = 181.508000 | EUR = 1.183940 | GBP = 1.015040 | ILS = 4.117280 | INR = 130.099000 | JPY = 215.539000 | KRW = 1947.000000 | KWD = 0.419653 | MUR = 64.642500 | MYR = 5.585590 | NOK = 13.023800 | NZD = 2.319250 | OMR = 0.525420 | PHP = 83.155900 | PLN = 5.088310 | QAR = 4.974090 | SAR = 5.124390 | SDR = 1 | SEK = 12.933400 | SGD = 1.750630 | THB = 45.183400 | TTD = 9.210220 | USD = 1.366500 | UYU = 55.027900 }} sfbses5yn3zr70h11rr6g5l7ggx4dvn 10 766586 5176818 5176136 2026-08-07T02:06:37Z KrBot 24355 обновление / update 5176818 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-06 | AUD = 1.6390 | BRL = 5.9138 | CAD = 1.6156 | CHF = 0.9346 | CNY = 7.7898 | CZK = 24.210 | DKK = 7.4755 | EUR = 1 | GBP = 0.85705 | HKD = 9.0542 | HUF = 363.75 | IDR = 20659.66 | ILS = 3.4774 | INR = 109.9085 | ISK = 142.00 | JPY = 182.17 | KRW = 1643.09 | MXN = 19.9117 | MYR = 4.7201 | NOK = 11.0003 | NZD = 1.9619 | PHP = 70.165 | PLN = 4.2990 | RON = 5.2543 | SEK = 10.9240 | SGD = 1.4798 | THB = 38.164 | TRY = 54.9341 | USD = 1.1542 | ZAR = 18.8244 }} 20p8123jmr5u1qkmor1cn8eg2c8k0j4 10 766592 5176820 5176138 2026-08-07T02:06:39Z KrBot 24355 обновление / update 5176820 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=06.08.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=06.08.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-06 | AED = 22 | AMD = 0.22 | AUD = 57 | AZN = 47 | BDT = 0.65 | BHD = 215 | BOB = 6.7 | BRL = 15 | BYN = 27 | CAD = 57 | CHF = 99 | CNY = 11 | CUP = 3.3 | CZK = 3.8 | DKK = 12 | DZD = 0.6 | EGP = 1.6 | ETB = 0.5 | EUR = 93 | GBP = 108 | GEL = 30 | HKD = 10 | HUF = 0.25 | IDR = 0.0044 | INR = 0.85 | IRR = 0.000052 | JPY = 0.51 | KGS = 0.92 | KRW = 0.056 | KZT = 0.17 | MDL = 4.6 | MMK = 0.038 | MNT = 0.022 | NGN = 0.059 | NOK = 8.4 | NZD = 47 | OMR = 210 | PLN = 21 | QAR = 22 | RON = 17 | RSD = 0.79 | RUB = 1 | SAR = 21 | SEK = 8.4 | SGD = 63 | THB = 2.4 | TJS = 8.7 | TMT = 23 | TRY = 1.7 | UAH = 1.8 | USD = 80 | UZS = 0.0068 | VND = 0.0031 | XDR = 110 | ZAR = 4.9 }} b9njnysdcc24f4yaa3sdioddxumi25i 0 766634 5176726 4783236 2026-08-06T18:45:52Z Bk1949 50943 5176726 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{Цёзкі2|Усціновіч}} '''Ганна Канстанцінаўна Усціновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[філолаг]], спецыяліст у галіне [[мовазнаўства]]. [[Кандыдат філалагічных навук]]<ref name=":0">{{ЗЭК|CNB-a262554}}</ref>. Займалася слоўнікам мовы «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]»; публікацыі па пытаннях культуры [[Пісьмовая мова|пісьмовай мовы]]; назваў населеных пунктаў Беларусі і інш<ref name=":0" />. == Бібліяграфія == * Слоўнік мовы «Нашай Нівы», 1906―1915 : у 5 т. / [Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа]; пад рэдакцыяй [[В. П. Лемцюгова]]й. — Мінск : Тэхналогія, 2003―2015. — ISBN 978-985-458-142-2 (у пераплёце).  * Мова «Нашай Нівы» : семантыка, стылістыка : [манаграфія / [[В. П. Лемцюгова]] і інш.]; пад рэдакцыяй В. П. Лемцюговай ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Філіял «Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы». — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 362, [1] с. : іл., табл. ; 21 см. — Аўтары паказаны на адвароце тытульнага ліста. — Частка тэксту на польскай мове. — Бібліяграфія ў канцы ўводзін, бібліяграфія ў канцы подраздзелаў. — Содержание. — 200 экз. — ISBN 978-985-08-1658-0 (у пераплёце) * {{крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён|}} * {{крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}} * Антрапанiмiя Гродзеншчыны i Брэстчыны (XIV―XVIII стст.) / А. К. Усціновіч ; [рэдактар [[М. В. Бірыла]]] ; Акадэмія навук БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мінск : Навука і тэхніка, 1975. — 174, [2] с. : табл. ; 21 см. — Бібліяграфія: с. 170―172. — 1500 экз. — 94 к. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Усціновіч Ганна Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] nu9tbei8rrwffydqrqvwf83w3ixnggo 0 779069 5176655 5167151 2026-08-06T15:14:28Z Pabojnia 135280 афармленне 5176655 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«StarCraft»''' (ад {{Lang-en|star craft}} ― літаральна «зорнае рамяство»; часам перакладаецца як «зорнае мастацтва») ― [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]], распрацаваная і выпушчаная кампаніяй «[[Blizzard Entertainment]]» у [[1998 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1998 годзе]]. 30 лістапада таго ж года быў выпушчаны {{Не перакладзена 5|Дадатак (гульні)|дадатак|ru|Дополнение (игры)}} ― «[[StarCraft: Brood War]]», які дадаў у гульню новых гульнявых юнітаў і які працягнуў сюжэт арыгінала. У 2000 году гульня была партаваная на гульнявую прыстаўку «[[Nintendo 64]]» — порт уключаў у сябе як арыгінальную гульню, так і дадатак «Brood War» (для яго актывацыі патрабаваўся аксэсуар «Expansion Pak», які ўсталёўваўся ў кансоль замест «Jumper Pak», пашыраючы аператыўную памяць прыстаўкі «Nintendo 64»). У [[2010 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2010 годзе]] выйшла першая частка сіквела-трылогіі «{{Не перакладзена 5|StarCraft II: Wings of Liberty|StarCraft II: Wings of Liberty|ru|StarCraft II: Wings of Liberty}}», у 2013 годзе ― другая, «{{Не перакладзена 5|StarCraft II: Heart of the Swarm|StarCraft II: Heart of the Swarm|ru|StarCraft II: Heart of the Swarm}}», у 2015 годзе ― трэцяя, «{{Не перакладзена 5|StarCraft II: Legacy of the Void|StarCraft II: Legacy of the Void|ru|StarCraft II: Legacy of the Void}}», у 2016 годзе выйшла DLC «{{Не перакладзена 5|StarCraft II: Nova Covert Ops|StarCraft II: Nova Covert Ops|ru|StarCraft II: Nova Covert Ops}}». У [[Расія|Расіі]] гульня выдадзена кампаніяй «{{Не перакладзена 5|СофтКлаб|СофтКлаб|ru|СофтКлаб}}», але не была афіцыйна {{Не перакладзена 5|Лакалізацыя камп’ютарнай гульні|лакалізавана|ru|Локализация компьютерной игры}}. 25 сакавіка 2017 года адбыўся афіцыйны анонс перавыдання гульні пад назвай «{{Не перакладзена 5|StarCraft: Remastered|StarCraft: Remastered|ru|StarCraft: Remastered}}»<ref>{{Cite web|url=https://blizzard.gamespress.com/Evolution-Complete-Blizzard-Entertainment-Announces-StarCraft-Remaster|title=Эволюция завершена! Blizzard Entertainment представляет StarCraft®: Remastered|access-date=2017-03-28|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140739/https://blizzard.gamespress.com/Evolution-Complete-Blizzard-Entertainment-Announces-StarCraft-Remaster|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|загаловак=The Making of Starcraft |мова=en |выданне={{Не перакладзена 5|Retro Gamer|Retro Gamer|ru|Retro Gamer}} |тып=magazine |год=2017 |нумар=170 |старонкі=86—91 |ref=Retro Gamer}} * {{Cite interview|last=Pardo|first=Rob|interviewer=Soren Johnson|title=Designer Notes 1: Rob Pardo |url=https://www.idlethumbs.net/designernotes/episodes/rob-pardo-part-1 |date=2014-10-30|language=en|accessdate=2018-04-22|ref=Pardo1}} * {{Cite interview|last=Pardo|first=Rob|interviewer=Soren Johnson|title=Designer Notes 2: Rob Pardo |url=https://www.idlethumbs.net/designernotes/episodes/rob-pardo-part-2 |date=2014-12-11|language=en|accessdate=2018-04-22|ref=Pardo2}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * «25 гульняў усіх часоў» па версіі сайта «[[IGN]]»: старонкі [http://www.ign.com/articles/2007/03/16/top-25-pc-games-of-all-time?page=1 1], [http://www.ign.com/articles/2007/03/16/top-25-pc-games-of-all-time?page=2 2] і [http://www.ign.com/articles/2007/03/16/top-25-pc-games-of-all-time?page=3 3]. * [http://classic.battle.net/scc/ «StarCraft» на серверы battle.net]{{Ref-en}}. * [http://starcraft.wikia.com/wiki/Main_Page StarCraft-вікі]{{Ref-en}}. * [http://speeddemosarchive.com/Starcraft.html Speeddemosarchive] — відэа, якое дэманструе хуткае праходжанне гульні. * [http://habrahabr.ru/post/171529/ История создания StarCraft] на сайте habrahabr.ru. 4 сакавіка 2013 года. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гульні Blizzard Entertainment}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1998 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo 64]] [[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] osa1hkunlvaahs6etgmly2shx13jl0g 0 784248 5176736 4949834 2026-08-06T19:24:33Z DobryBrat 5701 стыль 5176736 wikitext text/x-wiki {{Беларуская аперацыя, 1944}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Віленская аперацыя |частка = [[Другая сусветная вайна]] |выява = |загаловак = |дата = [[5 ліпеня]] - [[20 ліпеня]] [[1944]] |месца = |прычына = |вынік = Перамога [[РСЧА|Чырвонай Арміі]], вызваленне Вільні. |праціўнік1 = {{Сцяг СССР|23px}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |праціўнік2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха|23px}} [[Трэці рэйх|Германія]] |камандзір1 = {{Сцяг СССР|23px}} [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]] |камандзір2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха|23px}} [[Курт фон Тыпельскірх]] |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |}} '''Віленская аперацыя''' — наступальная аперацыя войск [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]] (генерал арміі [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]) 5—20 ліпеня 1944 года; частка [[Аперацыя «Баграціён»|беларускай аперацыі]]. У Віленскай аперацыі ўдзельнічалі арміі: 11-я гвардзейская (генерал-палкоўнік [[Кузьма Мікітавіч Галіцкі|К. М. Галіцкі]], 5-я (генерал-лейтэнант, з 15 ліпеня 1944 генерал-палкоўнік [[Мікалай Іванавіч Крылоў|М. І. Крылоў]], 31-я (генерал-лейтэнант, з 15 ліпеня 1944 генерал-палкоўнік [[Васіль Васільевіч Глаголеў|В. В. Глаголеў]]), 39-я (генерал-лейтэнант [[Іван Ільіч Люднікаў|І. І. Люднікаў]]), 33-я (генерал-лейтэнант [[Сцяпан Ільіч Марозаў|С. І. Марозаў]]), 5-я гвардзейская танкавая (маршал бранятанкавых войск [[Павел Аляксеевіч Ротмістраў|П. А. Ротмістраў]]), 1-я паветраная (генерал-палкоўнік авіяцыі [[Цімафей Цімафеевіч Хрукін|Ц. Ц. Хрукін]], 3-і гвардзейскі механізаваны корпус (генерал-лейтэнант танкавых войск [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|В. Ц. Абухаў]]), 3-і гвардзейскі кавалерыйскі корпус (генерал-лейтэнант [[Мікалай Сяргеевіч Аслікоўскі|М. С. Аслікоўскі]]). == Ход аперацыі == Войскі 3-га Беларускага фронту, якія ўдзельнічалі ў [[Мінская аперацыя|Мінскай аперацыі]] ў адпаведнасці з дырэктывай [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі ВГК]] ад 4 ліпеня 1944 года атрымалі задачу без аператыўнай паўзы галоўнымі сіламі наступаць у агульным напрамку на [[Вільня|Вільню]], [[Коўна]], і не пазней 10—12 ліпеня вызваліць Вільню і [[Ліда|Ліду]], у далейшым фарсіраваць раку [[Нёман]] і захапіць плацдармы на яе беразе. Наступленне савецкіх войск развівалася імкліва. Праціўнік не меў суцэльнага фронту абароны і аказваў процідзеянне рэшткамі разбітых часцей і асобнымі злучэннямі, якія падышлі. Нямецкае камандаванне спадзявалася затрымаць савецкія войскі на загадзя падрыхтаваным рубяжы [[Даўгаўпілс]] — Вільня — Ліда, дзе сканцэнтроўвала часткі 3-й танкавай і 4-й армій [[Група армій «Цэнтр»|Групы армій «Цэнтр»]]. Савецкія войскі наступалі ў напрамках: на Вільню — часці 5-й гвардзейскай танкавай і 5-й армій, 3-і гвардзейскі механізаваны корпус; праз [[Ашмяны]] на [[Алітус]] — 11-я гвардзейская армія і 2-і гвардзейскі танкавы корпус; на Ліду — 31-я армія і 3-і гвардзейскі кавалерыйскі корпус; на Каўнас — 39-я армія. У ходзе наступлення часці 3-га гвардзейскага танкавага корпуса і 5-й гвардзейскай танкавай арміі 5 ліпеня вызвалілі [[Валожын]], часці 11-й гвардзейскай арміі, 5-й гвардзейскай танкавай арміі і конна-механізаванай групы, пераадольваючы супраціўленне праціўніка, 5 ліпеня вызвалілі [[Маладзечна]], часці 5-й гвардзейскай танкавай арміі 7 ліпеня — [[Гальшаны]] і [[Ашмяны]], часці 31-й арміі 6 ліпеня — [[Івянец]], 3-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса 7 ліпеня — [[Юрацішкі]], 8 ліпеня — [[Іўе]], 9 ліпеня — Ліду, 13 ліпеня завязалі баі за [[Гродна]]. Асабліва моцную групоўку праціўнік стварыў у раёне Вільні (гарнізон 12—15 тысяч чалавек), куды з іншых участкаў фронту перакідваліся дадаткова 6 свежых злучэнняў. Каб апярэдзіць праціўніка, камандаванне 3-га Беларускага фронту 4 ліпеня павярнула 5-ю гвардзейскую танкавую армію на Вільню. 7—9 ліпеня войскі 5-й гвардзейскай танкавай арміі, 3-га гвардзейскага механізаванага корпуса, 5-й арміі акружылі варожы гарнізон яшчэ да падыходу рэзерваў. Праціўніку, які меў сілы да 150 танкаў і штурмавых гармат, полк мотапяхоты, не ўдалося дэблакаваць акружаную групоўку. 13 ліпеня савецкія войскі вызвалілі Вільню. У час баёў за Вільню войскі 11-й гвардзейскай і 31-й армій выйшлі да ракі Нёман, 15 ліпеня авалодалі плацдармамі на яе левым беразе, на фронце да 70 км фарсіравалі Нёман у раёне [[Алітус]]а і на поўдзень ад яго. 16 ліпеня вызвалена правабярэжная частка Гродна (31-я армія і 3-і гвардзейскі кавалерыйскі корпус 3-га Беларускага фронту, 50-я армія [[2-і Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]]), 24 ліпеня — занёманская частка горада (у ходзе [[Беластоцкая аперацыя|Беластоцкай аперацыі]]). Вялікую ролю пры вызваленні Вільні і фарсіравання Нёмана адыграла 1-я паветраная армія, у складзе якой дзейнічаў французскі авіяполк «[[Нармандыя-Нёман|Нармандыя]]». У ходзе аперацыі савецкія войскі цесна ўзаемадзейнічалі з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускімі]] і літоўскімі партызанамі. == Вынікі аперацыі == Да 20 ліпеня савецкія войскі 3-га Беларускага фронта прасунуліся на 210 км. У выніку Віленскай аперацыі былі створаны спрыяльныя ўмовы для выхаду войск 3-га Беларускага фронта да граніц [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Вільнюская аперацыя|124-125|Паваліхіна, В. С.}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы СССР]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Ліпень 1944 года]] [[Катэгорыя:Беларуская аперацыя (1944)]] 6wpo6c4g3hkofpfpprxm7zpwhxii6vz 0 787025 5176591 4983814 2026-08-06T13:54:11Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5176591 wikitext text/x-wiki '''Пінес''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Дан Пінес]] * [[Лейзер Пінес]] — яўрэйскі пісьменнік * [[Меер Пінес]] {{неадназначнасць}} q8wwrluhmae01tlrtd9xki45se2ff6u 5176593 5176591 2026-08-06T13:54:33Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5176593 wikitext text/x-wiki '''Пінес''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Дан Пінес]] * [[Лейзер Пінес]] — яўрэйскі пісьменнік * [[Меер Пінес]] — гісторык яўрэйскай літаратуры {{неадназначнасць}} r4rufaxkr41kp1tmjjum0us082x05m5 0 788418 5176821 5173432 2026-08-07T02:08:23Z Stephan1000000 88014 26 5176821 wikitext text/x-wiki {{Серыял|OrigTitle={{lang-en|Silo}}|Выява=|жанр=навуковая фантастыка|заснавана_на=[[Сховішча (трылогія)]]|num_episodes=26}} '''«Сховішча»''' ({{lang-en|Silo}}) — амерыканскі [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] драматычны серыял у жанры [[Антыўтопія|антыўтопіі]], створаны [[Грэм Ёст|Грэмам Ёстам]] па матывах трылогіі [[Х'ю Хаўі]] «[[Сховішча (трылогія)|Сховішча]]». Першы сезон стартаваў на [[Стрымінгавая платформа|стрымінгавай платформе]] [[Apple TV+]] [[5 мая|5 траўня]] [[2023]] года. Прэм’ера другога сезона адбылася [[15 лістапада]] [[2024]] года. У снежні 2024 серыял быў працягнуты на трэці і чацвёрты сезон, які будзе фінальным<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tvline.com/news/silo-renewed-season-3-ending-season-4-rebecca-ferguson-1235388800/|title=Silo Renewed for 2 More Seasons — Apple TV+ Adaptation to Conclude With Season 4|first=Matt Webb|last=Mitovich|website=TVLine|date=2024-12-16|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Сюжэт == Далёкая будучыня. Дзесяць тысяч людзей, якія выжылі пасля «канца свету», працягваюць [[Цывілізацыя|цывілізацыю]] ў бункеры, які паглыбляецца на 144 паверхі пад зямлю. Людзі вераць, што знешні свет мёртвы, паветра атручанае, а выхад з бункера — смяротна небяспечны. Усю інфармацыю пра вонкавы свет яны атрымліваюць праз вялізныя экраны, на якіх вядзецца трансляцыя са знешніх камер. Але ў гэтую карцінку вераць не ўсе, менавіта іхныя сумневы запускаюць ланцужок падзей, якія ўжо немагчыма спыніць<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tv.apple.com/us/show/silo/umc.cmc.3yksgc857px0k0rqe5zd4jice|title=Watch Silo - Show - Apple TV+|website=Apple TV|date=2023-05-05|access-date=2025-05-25}}</ref>. == У ролях == === У галоўных ролях === * [[Рэбека Фергюсан]] — Джульета «Джулс» Нікалс, інжынер, якая займаецца абслугоўваннем генератараў бункера. * Рашыда Джонс — Элісан Бекер, супрацоўніца IT-аддзела, жонка Холстана. * Дэвід Аелоўа — шэрыф Холстан Бекер, муж Элісан. * Common — Роберт Сімс, глава службы бяспекі, які падтрымлівае парадак у бункеры. * [[Цім Робінс]] — Бернард Холанд, глава IT-аддзела. * Гарыет Уолтэр — Марта Уокер, інжынер-электрык, настаўніца Джульеты. * Эві Нэш — Лукас Кайл, сістемны аналітык з IT-аддзела, які цікавіцца светам па-за бункерам. * Рык Гомес — Патрык Кенедзі, тэхнік і былы кантрабандыст прадметаў са свету да будаўніцтва бункера. * Чыназа Учэ — Пол Білінгс, новы намеснік шэрыфа і былы памочнік суддзі. * Шэйн Макрей — Нокс, начальнік механічнага аддзела бункера і бос Джульеты. * Рэмі Мілнер — Шырлі Кэмпбел, інжынер і адна з калег Джульеты. * Александрыя Райлі — Каміла Сімс, жонка Роберта, маці іхнага сына і былы рэйдэр. * Клэр Перкінс — Карла Маклейн, былая жонка Уокера і кіраўніка аддзела забеспячэння. * Білі Постлетуэйт — Хэнк, памочнік шэрыфа. * Стыў Зан — Джымі Канрой, адзіны, хто выжыў пасля паўстання ў бункеры 17. === У другіх ролях === * Уіл Патан — Сэмюэль «Сэм» Марнс, намеснік шэрыфа Холстана. * Фердынанд Кінгслі — Джордж Уілкінс, камп’ютарны гік. Ён спрабуе раскрыць таямніцы бункера. * Чыпа Чанг — Сэндзі, справавод у офісе шэрыфа. * Анджэла Ео — Молі Карінс, памочнік шэрыфа. * Мэт Гомес Хідака — Купер, інжынер-навічок. * Іэн Глен — доктар Піт Нікалс, акушэр і бацька Джульеты. * Кэйтлін Зоз — Кэтлін Білінгс, жонка Пола і маці іхных дочак. * Таня Мудзі — суддзя Мэры Медоўз, глава законнікаў. * Крыстыян Ачоа — Рык Амундсен, лідар групы ўзброеных сілавікоў, якія працуюць на Сімса. * Акі Катабе — Дыега, назіральнік, які сочыць за бункерам па відеакамерах. === Запрошаныя акцёры === * Джэральдзін Джэймс — мэр бункера Рут Джанс. * [[Сафі Томпсан]] — Глорыя Хільдэбрандт, экспертка ў пытаннях нараджэння дзяцей. * Сіена Гілары — Ханна Нікалс, хірург і памерлая маці Джульеты. * Генры Гарэт — Дуглас «Даг» Трамбул, супрацоўнік юрыдычнага аддзела. * Амелі Чайлд-Вільерс — Джульета ў юнацтве. * Іда Брук — Шырлі ў юнацвте. * Чарлі Кумбс — Нокс у маладостці. * Саніта Генры — Рэджына Джэксан, былая гандлярка рэліквіямі і каханка Джорджа. * Уіл Мерык — Дэні, хакер. == Водгукі == На сайце-агрэгатары водгукаў Rotten Tomatoes першы сезон атрымаў 88 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,6 з 10 на падставе 68 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s01|title=Silo: Season 1 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Сайт Metacritic, які выкарыстоўвае ўзважаную сярэднюю ацэнку, прысудзіў серыялу 75 з 100 на падставе 20 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-1/|title=Silo season 1 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Другі сезон на сайце-агрэгатары [[Rotten Tomatoes]] атрымаў 96 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,85 з 10 на падставе 44 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s02|title=Silo: Season 2 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. [[Metacritic]] прысвоіў сезону 80 са 100 на падставе 12 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-2/|title=Silo season 2 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў ЗША]] pmwn4mkvghj1bzgha4w4a2pwbgtojy6 0 789333 5176648 5173571 2026-08-06T15:05:45Z Pabojnia 135280 /* Раннія гады */ афармленне 5176648 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|японскі кампазітар (нар. 1972)}} {{Музыкант | Імя = Ясуноры Міцуда | Выява = Yasunori Mitsuda (2019).jpg | Подпіс выявы = Міцуда ў 2019 годзе. | Дата нараджэння = {{ДН|21|01|1972}} | Месца нараджэння = {{нп5|Такуяма (Ямагучы)|Такуяма||Tokuyama, Yamaguchi}}, Японія | Гады актыўнасці = з 1994<!--Пачатак прафесійнай кар’еры кампазітара. Працаваў як гукавы інжынер дагэтуль.--> | Прафесіі = кампазітар, музыкант | Інструменты = [[Фартэпіяна]], [[гітара]] | Жанры = музыка для відэагульняў, сусветная музыка, аркестравая, вакальная | Лэйбл = Sleigh Bells }} {{nihongo|'''Ясуноры Міцуда'''|光田 康典|Міцуда Ясуноры|{{ДН|21|01|1972}}}} — японскі кампазітар і музыкант. Найбольш вядомы дзякуючы музыцы да серый відэагульняў ''{{нп5|Chrono (серыя)|Chrono||Chrono (series)}}'', ''{{нп5|Xeno (серыя)|Xeno||Xeno (series)}}'', ''{{нп5|Shadow Hearts|||Shadow Hearts}}'', ''{{нп5|Inazuma Eleven}}'' ды інш. Міцуда пачаў пісаць музыку да ўласных камп’ютарных гульняў яшчэ ў школе, пасля чаго скончыў музычны каледж у Токіа. Падчас вучобы праходзіў стажыроўку ў студыі {{нп5|Wolf Team|||Wolf Team}}. У 1992 годзе ён далучыўся да {{нп5|Square (відэагульнявая кампанія)|Square||Square (video game company)}}, дзе два гады працаваў дызайнерам гукавых эфектаў. Не задаволіўшыся роляй, Міцуда заявіў віцэ-прэзідэнту кампаніі {{нп5|Хіранобу Сакагучы|||Hironobu Sakaguchi}}, што звольніцца, калі не атрымае кампазітарскую працу. У выніку ён стаў адзіным аўтарам саўндтрэку да ''{{нп5|Chrono Trigger}}'' (1995) — кампазіцыі да гэтай гульні часта ўваходзяць у спісы найлепшай музыкі ў гісторыі відэагульняў. Пазней Міцуда стварыў музыку да ''{{нп5|Xenogears}}'' (1998), ''{{нп5|Chrono Cross}}'' (1999) і іншых праектаў Square. У 1998 годзе ён пакінуў кампанію і перайшоў на фрыланс. У 2001-м заснаваў Procyon Studio і ўласны лэйбл Sleigh Bells. Сёння кампазітар працуе таксама ў кіно, анімэ і на тэлебачанні. == Біяграфія == === Раннія гады === Міцуда нарадзіўся ў {{нп5|Такуяма (Ямагучы)|Такуяме||Tokuyama, Yamaguchi}} (прэфектура Ямагучы) 21 студзеня 1972 года і вырас у {{нп5|Кумадзэ (акруга, Ямагучы)|акрузе Кумадзэ||Kumage District, Yamaguchi}} той жа прэфектуры<ref>{{cite web |title=Profile |url=https://www.procyon-studio.co.jp/staff/mitsuda/ |website=procyon-studio.com |access-date=2022-10-31 |language=ja}}</ref>. З пяці гадоў ён вучыўся іграць на фартэпіяна, але хутка захапіўся спортам і кінуў заняткі<ref name="procyon-biog">{{cite web |url=http://www.procyon-studio.com/profile/biog.html |title=Yasunori Mitsuda Profile |publisher=Our Millennial Fair |language=ja |year=1999 |access-date=2009-11-02 |archive-date=2016-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160723164646/http://www.procyon-studio.com/profile/biog.html |url-status=dead}}</ref><ref name="PALGNint"/>. У юнацтве марыў пра кар’еру прафесійнага гульца ў гольф. У сярэдняй школе вырашыў стаць кампазітарам, натхніўшыся саўндтрэкамі [[Вангеліс]]а да «[[Blade Runner (фільм)|Blade Runner]]» і [[Генры Манчыні]] да «The Pink Panther».<ref name="PALGNint"/> Міцуда зацікавіўся камп’ютарамі, атрымаўшы ад бацькі рэдкі на той час ПК. Тады Міцуда пачаў праграміраваць простыя гульні і пісаць да іх музыку, паралельна вывучаючы тэхнічныя дысцыпліны.<ref name="procyon-biog"/> Пасля заканчэння школы Міцуда вырашыў выйсці «ў самастойнае жыццё». З падтрымкаю бацькі і сястры ён пераехаў у Токіа і паступіў у Малодшы музыкальны каледж. Хоць установа не лічылася прэстыжнай, выкладчыкі — практыкуючыя музыканты — часта бралі студэнта на канцэрты дапамагаць з пераносам і расстаноўкай апаратуры. За бясплатную фізічную працу Міцуда атрымліваў каштоўны досвед закулісся японскай музычнай сцэны, а таксама каштоўныя ўрокі як унутры, так і за межамі вучэбных кабінетаў. У межах каледжнага курса ён прайшоў стажыроўку ў відэагульнявой студыі {{нп5|Wolf Team}}, дзе вучыўся ў кампазітара {{нп5|Матоі Сакураба|Матоі Сакурабы||Motoi Sakuraba}}.<ref>{{cite web |title=Yasunori Mitsuda 20th anniversary interview |url=http://www.2083.jp/contents/201508yasunori_mitsuda/ |publisher=2083.jp |access-date=2015-08-27 |language=ja}}</ref><ref name="procyon-biog"/> Бліжэй да заканчэння вучобы, гартаючы ''Famitsu'', ён убачыў аб’яву пра набор спецыялістаў па гуку ў кампанію {{нп5|Square (відэагульнявая кампанія)|Square||Square (video game company)}}. Не маючы планаў на тое, што рабіць пасля школы, ён падаў заяўку і ў красавіку 1992 года Міцуда далучыўся да кампаніі.<ref name="procyon-biog"/> === Кар’ера === Нягледзячы на тое, што афіцыйная пасада Міцуды ў Square называлася «кампазітар», фактычна першы час ён працаваў перадусім як {{нп5|гукавы інжынер|||sound engineer}}. На працягу наступных двух гадоў ён ствараў гукавыя эфекты для ''{{нп5|Hanjuku Hero: Aa, Sekaiyo Hanjukunare...!}}'', ''{{нп5|Final Fantasy V}}'', ''{{нп5|Secret of Mana}}'' і ''{{нп5|Romancing SaGa 2}}''<ref name="GMOint"/>. У 1994 годзе, разумеючы, што без кардынальных крокаў так і не атрымае сапраўднай кампазітарскай працы і абураны нізкім заробкам, ён паставіў віцэ-прэзідэнту Square {{нп5|Хіранобу Сакагучы|||Hironobu Sakaguchi}} ультыматум: дазвольце пісаць музыку або я звольнюся.<ref name="1UPint"/> Сакагучы накіраваў маладога музыканта ў каманду ''{{нп5|Chrono Trigger}}'', сказаўшы: «Калі скончыш праект, можа, тады зарплата і вырасце». Міцуда стаў адзіным кампазітарам гульні і ў выніку напісаў 54 трэкі для фінальнай версіі. Ён настолькі ўгрызаўся ў працу, што часта працаваў да страты прытомнасці, а прачынаўся з новымі ідэямі — напрыклад, фінальнай тэмай. Перанапружанне прывяло да язвы страўніка, і кампазітара давялося шпіталізаваць, пасля чаго астатнія трэкі завяршыў {{нп5|Нобуа Уэмацу|||Nobuo Uematsu}}<ref name="1UPint"/><ref name="powerup"/>. ''Chrono Trigger'' стаў вялікім поспехам, а саўндтрэк атрымаў любоў фанатаў<ref name="powerup"/>. Сам Міцуда называе гульню сваёй «вяхой», якая зрабіла яго «дарослым»<ref name="PALGNint"/>. Ён прыпісвае поспех уплыву [[фолк]]авай і [[джаз]]авай музыкі, а не папулярнаму тады «паўаркестраваму» стылю<ref name="GMO2009int"/>. Пасля ''Chrono Trigger'' ён разам з Уэмацу стварыў саўндтрэк да ''{{нп5|Front Mission: Gun Hazard|||Front Mission: Gun Hazard}}''. Паводле слоў Уэмацу, Міцуда зноў працаваў настолькі фанатычна, што ад стрэсу ў яго з’явіліся розныя праблемы са здароўем, у тым ліку крывавыя дэфекацыі<ref name="GHliner"/>. Для Square ён напісаў музыку яшчэ да трох праектаў: ''{{нп5|Tobal No. 1}}'' і ''{{нп5|Radical Dreamers: Nusumenai Hōseki}}'' (абедзве ў 1996) і ''{{нп5|Xenogears}}'' (1998), дзе ўпершыню ў гісторыі Square прагучала балада — кельтычная фінальная тэма «{{нп5|Афіцыйны саўндтрэк да Xenogears|Small Two of Pieces||Xenogears Original Soundtrack}}» у выкананні {{нп5|Джоан Хог|||Joanne Hogg}}. У гэты ж час Міцуда выдаў альбомы аранжыровак сваіх работ: {{нп5|acid-jazz}}-рэміксы ''{{нп5|Chrono Trigger Arranged Version: The Brink of Time}}'' і альбом кельтычных аранжыровак музыкі Xenogears, ''{{нп5|Creid}}''<ref name="procyon-biog"/><ref name="1UPint"/>. У ліпені 1998 года, выканаўшы тое, пра што гаварыў яшчэ на сумоўі, ён пакінуў Square і стаў фрыланс-кампазітарам, першым з кампазітараў кампаніі, хто наважыўся на гэта<ref name="GMOint"/>. Пасля выхаду з кампаніі, Міцуда працаваў са Square толькі над адным арыгінальным праектам — ''{{нп5|Chrono Cross}}'' (1999), працягам ''Chrono Trigger''. З таго часу ён напісаў музыку больш чым да дзясятка гульняў, уключаючы духоўны працяг ''Xenogears'' — ''{{нп5|Xenosaga Episode I: Der Wille zur Macht}}'', а таксама да буйных праектаў, такіх як ''{{нп5|Shadow Hearts}}'' і ''{{нп5|Luminous Arc}}''. Акрамя відэагульняў, кампазітар стварыў музыку да анімэ ''{{нп5|Inazuma Eleven}}'' і да аўтарскага альбома ''{{нп5|Kirite}}''<ref name="YasWorks"/>. 22 лістапада 2001 года ён заснаваў Procyon Studio як кампанію для стварэння ўласнай музыкі разам з лэйблам Sleigh Bells<ref name="Procyinfo"/>. Першыя гады ў кампаніі, акрамя Міцуды, працавалі толькі некалькі гука-прадзюсараў, але пазней да іх далучыліся іншыя кампазітары<ref name="Procystaff"/>. Procyon Studio разам з Міцудай выпусціла яшчэ некалькі альбомаў аранжыровак, сярод якіх ''Sailing to the World'' і зборнік вакальных кампазіцый Міцуды 2009 года ''{{нп5|Colours of Light}}''<ref name="YasWorks"/>. Студыя таксама ўдзельнічала ў супраектаванні праграмнага сітэзатара ''{{нп5|KORG DS-10}}'' для [[Nintendo DS]] і яго пераемніка ''KORG M01D'' для [[Nintendo 3DS]]<ref name="GMO2009int"/>. Напрыканцы 2000-х Міцуда пачаў працаваць як прадзюсар каманды аўтараў<ref name="GMO2009int"/>. У 2010-я ён напісаў саўндтрэкі да серыі ''Inazuma Eleven'', ''{{нп5|Soul Sacrifice}}'' і ''{{нп5|Valkyria Revolution}}''; апошні стаў яго першай амаль за дзесяць гадоў цалкам сольнай работай над гульнявым саўндтрэкам<ref name="YasWorks"/><ref>{{cite web |author1=Sato |title=Xenoblade Chronicles 2 Composer Updates On Working With The Bratislava Symphony Choir |url=http://www.siliconera.com/2017/05/03/xenoblade-chronicles-2-composer-updates-working-bratislava-symphony-choir/ |website=siliconera.com |date=2017-05-03 |access-date=2017-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503195928/http://www.siliconera.com/2017/05/03/xenoblade-chronicles-2-composer-updates-working-bratislava-symphony-choir/ |archive-date=2017-05-03}}</ref><ref>{{cite web |last1=Guarino |first1=Mike |title=Xenoblade Chronicles 2 Has Music So Good It Made The Composer Cry |url=http://attackofthefanboy.com/news/xenoblade-chronicles-2-has-music-so-good-it-made-the-composer-cry/ |website=attackofthefanboy.com |date=2017-05-06 |access-date=2017-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506180439/http://attackofthefanboy.com/news/xenoblade-chronicles-2-has-music-so-good-it-made-the-composer-cry/ |archive-date=2017-05-06}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |title=Valkyria: Azure Revolution Gets An Extended Trailer, Details And Concept Behind Its Music |author=Sato |date=2016-01-22 |publisher=Siliconera |access-date=2016-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124181607/http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |archive-date=2016-01-24}}</ref><ref>{{cite web |last1=Greening |first1=Chris |title=Yasunori Mitsuda set to publish first game soundtrack in five years |url=http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-set-to-publish-first-game-soundtrack-in-five-years/ |website=Video Game Music Online |date=2017-01-05 |access-date=2017-01-12 |archive-date=13 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113165803/http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-set-to-publish-first-game-soundtrack-in-five-years/ |url-status=dead }}</ref>. Прыблізна ў той жа час ён пачаў пісаць музыку і для неігравых медыяпрадуктаў, сярод якіх некалькі тэлеперадач [[NHK]], а таксама анімэ, такіх як ''{{нп5|Black Butler}}'' і анімэ-адаптацыі ''Inazuma Eleven''<ref name="YasWorks"/><ref name="Book of Circus">{{cite web |title=Book of Circus Cast/Staff |url=http://www.kuroshitsuji.tv/boc/cast-staff/ |publisher=kuroshitsuji.tv |access-date=2014-03-22}}</ref><ref name="Book of Murder">{{cite web |title=Book of Murder Cast/Staff |url=http://www.kuroshitsuji.tv/bom/cast-staff/ |publisher=kuroshitsuji.tv |access-date=2014-09-30}}</ref><ref name="YasInterview3">{{cite web |last1=Kotowski |first1=Don |title=Yasunori Mitsuda Interview: Reflections and Revelations |url=http://www.vgmonline.net/yasunorimitsudainterview3/ |website=Video Game Music Online |date=2017-11-08 |access-date=2017-11-08}}</ref>. Акрамя ролі вядучага кампазітара ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 2}}'' (2017), Міцуда адказваў за аўдыя-бюджэт гульні, браніраванне музыкантаў, кіраванне раскладам і карэктуру партытур; ён заяўляў, што гэта найбуйнейшы праект, над якім ён калі-небудзь працаваў<ref name="BiggestProject">{{cite web |author1=Casey |title=Composer Yasunori Mitsuda Says Xenoblade Chronicles 2 Is The Largest Production He's Worked On |url=http://www.siliconera.com/2017/04/07/composer-yasunori-mitsuda-says-xenoblade-chronicles-2-largest-production-hes-worked/ |website=siliconera.com |date=April 7, 2017 |access-date=2017-05-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407204629/http://www.siliconera.com/2017/04/07/composer-yasunori-mitsuda-says-xenoblade-chronicles-2-largest-production-hes-worked/ |archive-date=2017-04-07 }}</ref><ref name="BehindTheMusic">{{cite web |url=https://www.nintendo.com/whatsnew/detail/xenoblade-chronicles-2-behind-yasunori-mitsudas-music |title=Xenoblade Chronicles 2: Behind Yasunori Mitsuda's music |website=Nintendo |access-date=2017-11-28 |archive-date=2017-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207175913/https://www.nintendo.com/whatsnew/detail/xenoblade-chronicles-2-behind-yasunori-mitsudas-music |url-status=dead }}</ref>. Ён таксама склаў музыку для пакета пашырэння ''{{нп5|Torna – The Golden Country}}'', а таксама да гульні ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 3}}''<ref name=gold>{{cite web |last1=Lada |first1=Jenni |title=Xenoblade Chronicles 2: Torna – The Golden Country Soundtrack Makes Its Digital Debut|url=http://www.siliconera.com/2018/12/14/xenoblade-chronicles-2-torna-the-golden-country-soundtrack-makes-its-digital-debut/ |website=Siliconera |date=2018-12-14 |access-date=2018-12-20}}</ref>. == Музычны стыль і ўплывы == Міцуда сцвярджае, што складае музыку, «проста гулліва тыцкаючы па клавіятуры», пакуль мелодыі самі не прыходзяць у галаву<ref name="RBint"/>. Часам ідэі з’яўляюцца нават падчас сну — так нарадзілася фінальная тэма да ''Chrono Trigger'' і кампазіцыя «Bonds of Sea and Fire» з ''Xenogears'' — аднак галоўнай крыніцай натхнення ён лічыць візуальныя аб’екты, «карціны ці іншыя рэчы».<ref name="1UPint"/> Музыка кампазітара часта мае {{нп5|мінімалістычная музыка|мінімалістычны||minimalist music}} характар; сам Міцуда прызнаваўся, што адчувае ўплыў гэтага напрамку. Фінальныя батальныя тэмы ''Chrono Trigger'' і ''Xenogears'' пабудаваны былі ўсяго на некалькіх акордах, прычым апошняя — толькі на двух.<ref name="CCrossliner"/> На працягу жыцця кампазітар слухаў самыя розныя жанры, пераняўшы густ ад бацькі. Асабліва ён натхняецца [[джаз]]ам.<ref name="1UPint"/> У дзяцінстве, да таго, як звярнуцца да класікі, ён слухаў пераважна любімага джазмена бацькі — {{нп5|Арт Блэйкі|Арта Блэйкі||Art Blakey}}, а таксама японскі [[электронная музыка|электронны]] гурт {{нп5|Yellow Magic Orchestra}}.<ref>{{cite news |title=Yasunori Mitsuda – 2003 Composer Interview |url=https://shmuplations.com/yasunorimitsuda/ |access-date=2023-07-02 |work=Game Hihyou |publisher=Shmuplations |date=2003 |language=en}}</ref> Акрамя таго, на яго ўплывае [[кельцкая музыка]], чаму ён прысвяціў два асобныя альбомы.<ref name="GMOint"/> Саундтрэк да ''Chrono Trigger'' адлюстроўвае і {{нп5|азіяцкая музыка|азіяцкія||Asian music}} матывы — гук {{нп5|Музыка Японіі|японскай||Music of Japan}} {{нп5|сякухачы|||shakuhachi}}, {{нп5|Музыка Індыі|індыйскіх||Music of India}} барабанаў {{нп5|табла|таблы||tabla}} і {{нп5|сітара|сітары||sitar}}.<ref name="RPGFCTreview"/> Сярод улюбёных класічных кампазітараў Міцуда называе {{нп5|Морыс Равель|Морыса Равеля||Maurice Ravel}}, [[Іаган Себасцьян Бах|Іагана С. Баха]], [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]], [[Клод Дэбюсі|Клода Дэбюсі]], [[Роберт Шуман|Роберта Шумана]], [[Антанін Леапольд Дворжак|Антаніна Дворжака]] і {{нп5|Густаў Холст|Густава Холста||Gustav Holst}}. Сучасных жа ўплываў, паводле яго, зашмат, каб пералічыць, бо ён слухае вельмі шмат музыкі.<ref name="PALGNint"/> Міцуда сярод сваіх самых улюбёных уласных прац называе саўндтрэкі да серыі ''Chrono'', ''Xenogears'', ''Xenosaga Episode I'' і аўтарскі альбом ''Kirite''. Пры гэтым ён падкрэслівае, што ўсе ягоныя саўндтрэкі з’яўляюцца «прадстаўнічымі творамі», бо дакладна адлюстроўваюць, якім кампазітарам ён быў у момант стварэння<ref name="PALGNint"/><ref name="GMOint"/>. Асабліва дарагімі яму застаюцца кампазіцыі «The Girl Who Closed Her Heart» і «Pain» з ''Xenosaga Episode I'', а таксама шэраг нумароў з ''Kirite''<ref name="1UPint"/>. Перад пачаткам працы над чарговым саўндтрэкам ён адводзіць прыкладна месяц, каб сабраць інфармацыю і візуальныя матэрыялы пра свет гульні і яе сцэнар, — гэта дапамагае напісаць музыку, якая арганічна ўплятаецца ў праект; візуальны матэрыял заўсёды ўзмацняе натхненне<ref name="PALGNint"/><ref name="1UPint"/>. Кампазітар сцвярджае, што ніколі не «прытрымлівае» лепшыя ідэі для больш папулярных гульняў: кожны трэк ствараецца адпаведна таму, як ён будзе ўжыты ў асобнай гульні. Ён імкнецца пісаць выдатныя мелодыі нават для тых праектаў, якія, на яго думку, не дацягваюць да ўзроўню складзеных кампазіцый, — каб саўндтрэк стаў для гульца нейкай узнагародай<ref name="PALGNint"/>. Большая частка відэагульнявых саўндтрэкаў Міцуды прыпадае на [[ролевая відэагульня|ролевыя гульні]], аднак аўтар ахвотна бярэцца і за незвычайныя для сябе праекты ў іншых жанрах<ref name="1UPint"/>. {{blockquote|Я думаю, што [музыка ў гульнях] павінна заставацца разам з гульцом. Гэта цікава, бо яна не можа быць проста выпадковай музыкай — яна мусіць пракласці шлях да сэрцаў гульцоў. У гэтым сэнсе гаворка ідзе не толькі пра гульнявую музыку: я перакананы, што кампазіцыі павінны пакідаць трывалы след… Я мушу памятаць, што яна павінна забаўляць слухачоў. Па шчырасці, тут няма нічога складанага. Я не раблю нічога празмерна дзёрзкага — і калі слухачам падабаецца мой твор або яны адчуваюць, што прад імі сапраўды выдатная кампазіцыя, значыць, я выканаў сваю працу.|Ясуноры Міцуда, 2008<ref name="ctdsmitsudainterview"/>}} == Спадчына == [[Файл:VGL Chrono Suite.jpg|thumb|{{нп5|Роні Барак|||Rony Barrak}} выконвае музыку Міцуды на канцэрце ''Play! A Video Game Symphony'' (2006).|alt=Крыху змазаны здымак аркестра; у цэнтры Роні Барак, які грае на дарбуку]] Музыку Міцуды з ''Chrono Trigger'' упершыню выканалі ўжывую ў 1996 годзе — яе сыграў {{нп5|Такійскі сімфанічны аркестр|||Tokyo Symphony Orchestra}} на канцэрце Orchestral Game Concert у Токіа, а запіс выйшаў на суправаджальным альбоме<ref name="OGC5"/>. Першая сімфанічная прэзентацыя яго музыкі па-за Японіяй адбылася ў 2005 годзе на {{нп5|Symphonic Game Music Concert}} у Лейпцыгу, дзе прагучалі тэмы з ''Chrono Cross''. У 2006-м Міцуда асабіста аранжыраваў музыку з ''Trigger'' і ''Cross'' для канцэртаў ''Play! A Video Game Symphony''.<ref name="nsider"/> Трэкі з абедзвюх гульняў гучалі і на іншых турнэ па відэагульнявой музыцы, у тым ліку ў серыі канцэртаў {{нп5|Video Games Live}} і на выступах {{нп5|Eminence Orchestra}}<ref name="PALGNint"/><ref name="concerts"/>. Кампазіцыі з ''Chrono Trigger'' і ''Chrono Cross'' склалі чвэрць праграмы канцэртаў ''{{нп5|Symphonic Fantasies}}'', што прайшлі ў верасні 2009 года ў {{нп5|Кёльнская філармонія|Кёльнскай філармоніі||Kölner Philharmonie}} і былі арганізаваныя {{нп5|Томас Бёкер|Томасам Бёкерам||Thomas Böcker}} у межах серыі ''Game Concerts''.<ref name="SymFant"/> Кампазіцыя «Scars of Time» з ''Chrono Cross'' прагучала таксама на канцэрце ''Fantasy Comes Alive'' ў Сінгапуры 30 красавіка 2010 года<ref name="SEMOFCA"/>. Музыка Міцуды да ''Xenogears'' натхніла фанатаў на выданне ўласных альбомаў: у 2005 годзе фан-група OneUp Studios выпусціла афіцыйна ліцэнзаваны [[трыб’ют-альбом]] ''Xenogears Light: An Arranged Album'' абмежаваным накладам<ref name="XenoLight"/>. Дыск утрымлівае 20 трэкаў, перааранжыраваных з арыгінальнага саўндтрэку ''Xenogears'' і сыграных на такіх акустычных інструментах, як фартэпіяна, флейта, гітара і скрыпка<ref name="XLightint"/>. Яшчэ адзін, неафіцыйны лічбавы рэмікс-альбом ''Humans + Gears'' з 33 трэкаў выпусціла супольнасць OverClocked Remix 19 кастрычніка 2009 года<ref name="H+G">{{cite web |url=http://xenogears.ocremix.org/ |title=Humans + Gears: Xenogears Remixed |date=October 19, 2009 |publisher=[[OverClocked Remix]] |access-date=October 19, 2009}}</ref>. Падборкі рэміксаў на творы Міцуды выходзяць таксама на японскіх рэмікс-альбомах, якія называюцца {{нп5|Додзін|додзін||Dōjin}}, і на англамоўных вэб-сайтах з рэміксамі, напрыклад OverClocked Remix<ref name="OCR"/>. Музыка з ''Chrono Trigger'' была аранжыраваная для фартэпіяна і выдадзена нотамі кампаніяй DOREMI Music Publishing<ref name="CTsheet"/>. Procyon Studio апублікавала ноты кампазіцый з ''Chrono Cross'' — для сольнай гітары і для гітарнага дуэта. Да 20-годдзя ''Chrono Trigger'' у 2015 годзе Міцуда разам з гуртом Millennial Fair даў 25 і 26 ліпеня канцэрт-шоу «The Brink of Time» з кампазіцыямі з гульні ў тэатры Tokyo Globe (Токіа), дзе сам граў на фартэпіяна, гітары і {{нп5|ірландскі бузукі|ірландскім бузукі||Irish bouzouki}}<ref>{{cite web |title=The Brink of Time - Yasunori Mitsuda & Millennial Fair |url=http://www.procyon-studio.com/20th_special/ |publisher=Procyon Studio |access-date=2015-06-02 |archive-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511232902/http://www.procyon-studio.com/20th_special/ |url-status=dead}}</ref>. Падчас мерапрыемства ён абвясціў, што даўно чаканы аранжыровачны альбом серыі ''{{нп5|Chrono (серыя)|Chrono}}'' — ''To Far Away Times: Chrono Trigger & Chrono Cross Arrangement Album'' — выйдзе на лэйбле Square Enix Music 14 кастрычніка 2015 года<ref>{{cite web |last1=Greening |first1=Chris |title=Yasunori Mitsuda records long-awaited Chronos arranged album |date=2015-07-27 |url=http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-records-long-awaited-chronos-arranged-album/ |publisher=Video Game Music Online |access-date=2015-07-28}}</ref><ref>{{cite web |title=ハルカナルトキノカナタヘ |url=http://www.square-enix.co.jp/music/sem/page/harukanaru/ |publisher=Square Enix Music |access-date=2015-07-29}}</ref><ref>{{cite web |title=Chrono Trigger & Chrono Cross Arrangement Album |url=https://store.na.square-enix.com/product/286966/chrono-trigger-chrono-cross-arrangement-album-cd |publisher=Square Enix Music |access-date=2015-10-27}}</ref>. == Вядомыя працы == === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" width="auto" |+{{sronly|Відэагульні}} |- ! scope="col"|Год ! scope="col"|Назва ! scope="col"|Роля(і) ! scope="col"|{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1992 | ''{{нп5|Hanjuku Hero: Aa, Sekaiyo Hanjukunare...!}}'' | гукавыя эфекты, праграміраванне | <ref name="GMOint"/> |- | ''{{нп5|Final Fantasy V}}'' | гукавыя эфекты | <ref name="GMOint"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1993 | ''{{нп5|Secret of Mana}}'' | гукавыя эфекты | <ref name="GMOint"/> |- | ''{{нп5|Romancing SaGa 2}}'' | гукавыя эфекты, праграміраванне | <ref name="GMOint"/> |- ! scope=row | 1995 | ''{{нп5|Chrono Trigger}}'' | музыка (разам з {{нп5|Нобуа Уэмацу|||Nobuo Uematsu}}) | <ref name="GMOint"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|1996 | ''{{нп5|Radical Dreamers}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Front Mission: Gun Hazard}}'' | музыка (з Нобуа Уэмацу, {{нп5|Масасі Хамаудзу|||Masashi Hamauzu}}, {{нп5|Джун’я Накана|||Junya Nakano}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Tobal No. 1}}'' | музыка (у складзе каманды кампазітараў) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1998 | ''{{нп5|Xenogears}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Mario Party (гульня)|Mario Party||Mario Party (video game)}}'' | музыка | <ref>{{Cite web |last=Norman |first=Jim |date=2022-11-02 |title=Random: Yasunori Mitsuda Reveals Almost 200 Songs Were Scrapped From Mario Party's Soundtrack |url=https://www.nintendolife.com/news/2022/11/random-yasunori-mitsuda-reveals-almost-200-songs-were-scrapped-from-mario-partys-soundtrack |access-date=2022-11-02 |website=Nintendo Life |language=en-GB}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1999 | ''{{нп5|Chrono Cross}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Bomberman 64: The Second Attack}}'' | музыка (у складзе каманды кампазітараў) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row | 2000 | ''{{нп5|Mega Man Legends 2}}'' | аранжыроўкі{{efn|"It's OK to Cry" і "The Place Where Wishes Come True"}} | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2001 | ''{{нп5|Tsugunai: Atonement}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Shadow Hearts (відэагульня)|Shadow Hearts||Shadow Hearts (video game)}}'' | музыка (з {{нп5|Ёсітака Хірота|||Yoshitaka Hirota}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Legaia 2: Duel Saga}}'' | музыка (з {{нп5|Хітосі Сакімота|||Hitoshi Sakimoto}} і {{нп5|Міціру Осіма|||Michiru Oshima}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2002 | ''{{нп5|Xenosaga Episode I}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|The Seventh Seal}}'' | музыка (з {{нп5|Ціа Аі Куа|||Chia Ai Kuo}} і {{нп5|Цай Чын-Чан|||Tsai Chih-Chan}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Breath of Fire: Dragon Quarter}}'' | гукавы рэжысёр | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2004 | ''{{нп5|Shadow Hearts: Covenant}}'' | музыка (з {{нп5|Ёсітака Хірота|||Yoshitaka Hirota}}, {{нп5|Кэндзі Іта|||Kenji Ito}} і {{нп5|Тамока Кабаяшы|||Tomoko Kobayashi}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Graffiti Kingdom}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2005 | ''{{нп5|10,000 Bullets}}'' | музыка (з {{нп5|Мікі Хігашына|||Miki Higashino}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Tantei Kibukawa Ryosuke Jiken-Tan|ja|探偵・癸生川凌介事件譚|italic=y}} | музыка (з {{нп5|Таканары Ішыяма|||Takanari Ishiyama}} і {{нп5|Кадзумі Мітомэ|||Kazumi Mitome}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2006 | ''{{нп5|Monster Kingdom: Jewel Summoner}}'' | музыка (у складзе каманды кампазітараў) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Deep Labyrinth}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2007 | ''{{нп5|Luminous Arc (відэагульня)|Luminous Arc||Luminous Arc (video game)}}'' | музыка (з {{нп5|Кадзумі Мітомэ|||Kazumi Mitome}}, {{нп5|Акары Каіда|||Akari Kaida}} і {{нп5|Шота Кагэяма|||Shota Kageyama}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Kikou Souhei Armodyne|ja|機甲装兵アーモダイン|italic=y}} | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2008 | ''{{нп5|Super Smash Bros. Brawl}}'' | аранжыроўкі{{efn|«Vs. Marx» і «World Map (''{{нп5|Pikmin 2}}'')»}} | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Soma Bringer}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Magnetica Twist}}'' | гукавы рэжысёр | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Luminous Arc 2}}'' | гукавы прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven (відэагульня)|Inazuma Eleven||Inazuma Eleven (video game)}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Sands of Destruction}}'' | музыка (з {{нп5|Шунсукэ Цучыя|||Shunsuke Tsuchiya}} і {{нп5|Кадзумі Мітомэ|||Kazumi Mitome}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2009 | ''{{нп5|Arc Rise Fantasia}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і {{нп5|Юкі Харада|||Yuki Harada}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Lime Odyssey}}'' | музыка (з {{нп5|Дон-Х’юк Шын|||Dong-Hyuc Shin}}, {{нп5|Чун-Су Пак|||Jun-Su Park}} і {{нп5|Са-Ін Джон|||Sa-Yin Jeong}}) | <ref>{{cite web |last1=Reahard |first1=Jef |title=Lime Odyssey dev blog features the music of Yasunori Mitsuda |url=https://www.engadget.com/2012/02/11/lime-odyssey-dev-blog-features-the-music-of-yasunori-mitsuda/ |website=Engadget |date=2016-07-15 |access-date=2019-07-06}}</ref> |- | ''{{нп5|bQLSI Star Laser}}'' | музыка | <ref name="GMO2009int"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven 2}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Thexder Neo}}'' | гукавы рэжысёр | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Luminous Arc 3}}'' | гукавы прадзюсар і каардынатар | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2010 | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles (відэагульня)|Xenoblade Chronicles||Xenoblade Chronicles (video game)}}'' | фінальная тэма «Beyond the Sky» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven 3}}'' | музыка (з {{нп5|Нацумі Камэока|||Natsumi Kameoka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2011 | ''{{нп5|Inazuma Eleven Strikers}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Half-Minute Hero: The Second Coming}}'' | кампазіцыя «Battle of the 4 Deadly Sins» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Wizardry Online}}'' | гукавы прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Pop'n Music 20 Fantasia}}'' | кампазіцыя «Tradria» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven Strikers 2012 Xtreme}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Tokyo Yamanote Boys}}'' | опенінг-тэма «Overture» | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row rowspan="4"|2012 | ''{{нп5|Kid Icarus: Uprising}}'' | кампазіцыі «Opening», «Boss Battle 1» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Black Wolves Saga: Bloody Nightmare}}'' | галоўная тэма «Dear Despair» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO 2: Chrono Stone}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO Strikers 2013}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2013 | ''{{нп5|Soul Sacrifice}}'' | музыка (з {{нп5|Ватару Хакаяма|||Wataru Hokoyama}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Soukyuu no Sky Galleon}}'' | галоўная тэма | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|DoDoDo! Dragon}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і {{нп5|Макі Кірыока|||Maki Kirioka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Ken ga Kimi|ja|剣が君|italic=y}} | фінальная тэма «Forever, and One» | <ref>{{cite web |title=Ken ga Kimi Theme Song "Kiseki" |url=http://vgmdb.net/album/41182 |publisher=VGMdb |access-date=2014-08-18}}</ref> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO: Galaxy}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Hundred Years' War: Euro Historia|ja|百年戦記 ユーロ・ヒストリア|italic=y}} | аранжыроўкі (з Шунсукэ Цучыя, Макі Кірыока і Нацумі Камэока) | <ref>{{cite web |title=Capcom's Euro Historia Features Music By Chrono Trigger Composer |url=http://www.siliconera.com/capcoms-euro-historia-features-music-by-chrono-trigger-composer/ |publisher=Siliconera |author=Sato |date=2013-08-03 |access-date=2014-08-18}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="4"|2014 | ''{{нп5|Soul Sacrifice Delta}}'' | музыка (з Ватару Хакаяма) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Terra Battle}}'' | кампазіцыя «Beyond the Light» | <ref>{{cite web |title=Achieved 1.8M downloads! Check out Yasunori's new song! |url=http://www.terra-battle.com/en/news/2015/04/1-8mdl.html |publisher=Terra Battle |access-date=2015-04-06 |archive-date=April 12, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412034209/http://www.terra-battle.com/en/news/2015/04/1-8mdl.html |url-status=dead}}</ref> |- | ''{{нп5|Ten to Daichi Megami no Mahou}}'' | галоўная тэма | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Super Smash Bros. for Nintendo 3DS and Wii U}}'' | аранжыроўкі{{efn|«Forest/Nature Area» і «Mii Channel»}} | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2015 | ''{{нп5|Chunithm: Seelisch Tact}}'' | кампазіцыя «Alma» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Stella Glow}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя) | <ref>{{cite web |title=Imageepoch, Sega to Release Stella Glow 3DS Game in Japan on June 4 |url=http://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2015-03-10/imageepoch-sega-to-release-stella-glow-3ds-game-in-japan-on-june-4/.85797 |publisher=Anime News Network |access-date=2015-03-10}}</ref> |- ! scope=row|2016 | ''{{нп5|Seventh Rebirth}}'' | музыка | <ref>{{cite web |author1=Sato |title=Seventh Rebirth Is A Mobile RPG By Final Fantasy XI Producer And Other Big Names |url=http://www.siliconera.com/2016/10/18/seventh-rebirth-mobile-rpg-final-fantasy-xi-producer-big-names/ |website=Siliconera |access-date=2016-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111133543/https://www.siliconera.com/2016/10/18/seventh-rebirth-mobile-rpg-final-fantasy-xi-producer-big-names/ |archive-date=2019-01-11}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="5"|2017 | ''{{нп5|Valkyria Revolution}}'' | музыка | <ref>{{cite web |url=http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |title=Valkyria: Azure Revolution Gets An Extended Trailer, Details And Concept Behind Its Music |author=Sato |date=2016-01-22 |publisher=Siliconera |access-date=2016-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124181607/http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |archive-date=2016-01-24 |url-status=live }}</ref> |- | ''{{нп5|Another Eden}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і {{нп5|Марыям Абунаср|||Mariam Abounnasr}}) | <ref>{{cite web |author1=Sato |title=Chrono Trigger And Xenogears Writer's Smartphone RPG Another Eden To Be At TGS 2016 |url=http://www.siliconera.com/2016/09/09/chrono-trigger-xenogears-writers-smartphone-rpg-another-eden-tgs-2016/ |website=Siliconera |date=2016-09-09 |access-date=2017-04-06}}</ref> |- | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 2}}'' | музыка (з ACE, {{нп5|Кэндзі Хіраматсу|||Kenji Hiramatsu}} і {{нп5|Манамі Кійота|||Manami Kiyota}}) | <ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=Alex |title=Xenoblade Chronicles 2 Announced for Nintendo Switch |url=http://www.ign.com/articles/2017/01/13/xenoblade-chronicles-2-announced-for-nintendo-switch |website=IGN |date=2017-01-13 |access-date=2017-01-13}}</ref> |- | ''{{нп5|Final Fantasy XV: Episode Ignis}}'' | музыка (з {{нп5|Тадаёшы Макіно|||Tadayoshi Makino}} і {{нп5|Ёка Сімамура|||Yoko Shimomura}}) | <ref>{{cite web |url=http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-named-composer-for-final-fantasy-xv-episode-ignis/ |title=Yasunori Mitsuda named composer for Final Fantasy XV: Episode Ignis |last=Gallagher |first=Matthew |publisher=Video Game Music Online |date=2017-07-30 |access-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030181317/http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-named-composer-for-final-fantasy-xv-episode-ignis/ |archive-date=2017-07-30 |url-status=live}}</ref> |- | ''{{нп5|Winning Hand}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і Марыям Абунаср) | <ref>{{cite web |title=ウイニングハンド |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.dmm.games.winninghand |website=Google Play |access-date=2020-07-15 |language=ja |quote=■音楽 プロキオン・スタジオ 光田 康典 土屋 俊輔 マリアム・アボンナサー}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2018 | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 2: Torna – The Golden Country}}'' | музыка (з ACE, Кэндзі Хіраматсу і Манамі Кійота) | <ref name="gold"/> |- | ''{{нп5|Revolve8}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і Марыям Абунаср) | <ref>{{cite web |last1=Romano |first1=Sal |title=Sega announces real-time strategy game Revolve8: Episodic Dueling for smartphones |url=https://gematsu.com/2018/10/sega-announces-real-time-strategy-game-revolve8-episodic-dueling-for-smartphones |website=Gematsu |date=2018-07-10 |access-date=2018-12-19}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2019 | ''{{нп5|Wonder Gravity: Pino and the Gravity Users}}'' | гукавы прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Renshin Astral}}'' | тэмы «Tokyo battle» | <ref>{{cite web |title=落ち物デッキバトル『錬神のアストラル』配信記念インタビュー作曲家編。光田康典氏、下村陽子氏ら豪華メンバー6人が集う |url=https://automaton-media.com/articles/interviewsjp/20191226-109737/ |website=automaton-media.com |date=2019-12-26 |access-date=2020-03-06 |language=ja}}</ref> |- ! scope=row|2021 | ''{{нп5|Edge of Eternity}}'' | музыка (з {{нп5|Седрык Менендэс|||Cedric Menendez}}) | <ref>{{cite web |last1=Wilson |first1=Jake |title=Edge Of Eternity – Interview Music with The Composer |url=http://gamesnosh.com/edge-eternity-interview-composer/ |website=GamesNosh |access-date=2018-11-10}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2022 | ''{{нп5|Sin Chronicle}}'' | кампазіцыя «HI・KA・RI» | <ref>{{cite tweet |user=sin_chronicle |date=2022-04-26 |script-title=ja:#光田康典 さんご制作の「HI・KA・RI」 |number=1518878648714940416 |access-date=2023-03-25 |language=ja}}</ref> |- | ''{{нп5|Even if Tempest}}'' | мастэрынг | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 3}}'' | музыка (з ACE, Кэндзі Хіраматсу, Манамі Кійота і Марыям Абунаср) | <ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=2022-02-09 |title=Xenoblade Chronicles 3 announced for Switch |url=https://www.gematsu.com/2022/02/xenoblade-chronicles-3-announced-for-switch |website=Gematsu |access-date=2022-02-10}}</ref> |- ! scope=row|2023 | ''{{нп5|Sea of Stars}}'' | музыка (з {{нп5|Эрык У. Браўн|||Eric W. Brown}}) | <ref>{{cite web |last1=Wakeling |first1=Richard |title=Chrono Trigger Composer Contributing Original Music To Sea Of Stars |url=https://www.gamespot.com/articles/chrono-trigger-composer-contributing-original-musi/1100-6475735/ |website=GameSpot |access-date=2020-04-07}}</ref> |- ! scope=row|2024 | ''{{нп5|Soul Covenant}}'' | музыка | <ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=2023-09-14 |title=Virtual reality tactical action game Soul Covenant announced for PS VR2, PC, and Quest 2 |url=https://www.gematsu.com/2023/09/virtual-reality-tactical-action-game-soul-covenant-announced-for-ps-vr2-pc-and-quest-2 |website=Gematsu |access-date=2023-07-04}}</ref> |- ! scope=row|2025 | ''{{нп5|Edge of Memories}}'' | фінальная тэма | <ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=2025-02-25 |title=Nacon and Midgar Studio announce action RPG Edge of Memories for PS5, Xbox Series, and PC |url=https://www.gematsu.com/2025/02/nacon-and-midgar-studio-announce-action-rpg-edge-of-memories-for-ps5-xbox-series-and-pc |website=Gematsu |access-date=2025-02-26}}</ref> |} === Анімэ === {| class="wikitable sortable" width="auto" |+{{sronly|Анімэ і фільмы}} |- ! scope="col"|Год ! scope="col"|Назва ! scope="col"|Роля(і) ! scope="col"|{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope=row|2004 | ''{{нп5|Pugyuru}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2008 | ''{{нп5|Inazuma Eleven (серыял)|Inazuma Eleven||Inazuma Eleven (TV series)}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2010 | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Saikyō Gundan Ōga Shūrai}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2012 | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO: Chrono Stone (серыял)|Inazuma Eleven GO: Chrono Stone||Inazuma Eleven GO: Chrono Stone (TV series)}}'' | музыка (з {{нп5|Сіха Тэрада|||Shiho Terada}} і {{нп5|Нацумі Камэока|||Natsumi Kameoka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Chōyaku Hyakunin isshu: Uta Koi}}'' | музыка (з {{нп5|Макі Кірыока|||Maki Kirioka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO vs. Danbōru Senki W}}'' | музыка (з Нацумі Камэока і {{нп5|Рэй Кандо|||Rei Kondoh}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2013 | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO: Galaxy (серыял)|Inazuma Eleven GO: Galaxy||Inazuma Eleven GO: Galaxy (TV series)}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2014 | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Chou Jigen Dream Match}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Black Butler: Book of Circus}}'' | музыка | <ref name="Book of Circus"/> |- | ''{{нп5|Black Butler: Book of Murder}}'' | музыка | <ref name="Book of Murder"/> |- ! scope=row|2017 | ''{{нп5|Black Butler: Book of the Atlantic}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2018 | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Ares}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Orion no Kokuin}}'' | музыка | <ref>{{cite web |last1=Trlica |first1=Martina |title=Inazuma Eleven New Series Starts in October |url=https://manga.tokyo/news/inazuma-eleven-new-series-starts-in-october/ |website=manga.tokyo |access-date=2018-11-10}}</ref> |- | ''{{нп5|Yo-kai Watch: Forever Friends}}'' | рэжысёр запісу; аранжыроўкі (з Марыям Абунаср) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2021 | ''{{нп5|Irina: The Vampire Cosmonaut}}'' | музыка | <ref>{{cite web |last1=Pineda |first1=Rafael Antonio |title=Funimation Streams Irina: The Vampire Cosmonaut Anime |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-09-29/funimation-streams-irina-the-vampire-cosmonaut-anime/.177988 |website=Anime News Network |date=2021-09-29 |access-date=2021-11-28}}</ref> |- ! scope=row|2024 | ''{{нп5|Delicious in Dungeon}}'' | музыка (з {{нп5|Шунсукэ Цучыя|||Shunsuke Tsuchiya}}) | <ref>{{cite web |last1=Cayanan |first1=Joanna |last2=Hodgkins |first2=Crystalyn |title=Delicious in Dungeon Anime's Teaser Trailer Reveals Main Cast, More Staff, January 2024 Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-05-25/delicious-in-dungeon-anime-teaser-trailer-reveals-main-cast-more-staff-january-2024-debut/.198425 |website=Anime News Network |date=2023-05-25 |access-date=2023-05-25}}</ref><ref>{{cite web |title=Works in 2024 |url=https://www.procyon-studio.co.jp/work_history/2024.html |website=procyon-studio.co.jp |access-date=2023-06-11 |language=ja |quote=Composition and Arrangement: Yasunori Mitsuda, Shunsuke Tsuchiya}}</ref> |} === Іншыя праекты === {| class="wikitable sortable" width="auto" |+{{sronly|Іншыя праекты}} |- ! scope="col"|Год ! scope="col"|Назва ! scope="col"|Роля(і) ! scope="col"|{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope=row|1995 | ''{{нп5|Chrono Trigger Arranged Version: The Brink of Time}}'' | прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup|1998 | ''{{нп5|Creid}}'' | аранжыроўкі музыкі з ''Xenogears'' | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2005 | ''{{нп5|Kirite}}'' | сольны альбом | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Specter (фільм, 2005)|Specter||Specter (2005 film)}}'' | фільм; музыка (з Кадзумі Мітомэ) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2009 | ''{{нп5|Colours of Light}}'' | сольны альбом | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2011 | ''{{нп5|Myth: The Xenogears Orchestral Album}}'' | прадзюсар, аранжыроўкі | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Play for Japan: The Album}}'' | кампазіцыя «Dimension Break» | <ref name="YasWorks"/> |} == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="PALGNint">{{cite web |url=http://palgn.com.au/5478/yasunori-mitsuda-interview/ |title=Yasunori Mitsuda Interview |last=Peter |first=James |author2=Mitsuda, Yasunori |date=2006-10-13 |website=PALGN |access-date=2009-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611183425/http://palgn.com.au/5478/yasunori-mitsuda-interview/ |archive-date=2011-06-11 |language=en}}</ref> <ref name="1UPint">{{cite web |url=http://www.1up.com/do/feature?cId=3162780 |title=Radical Dreamer: Yasunori Mitsuda Interview |last=Kennedy |first=Sam |date=2008-01-28 |publisher=[[1UP.com]] |access-date=2009-11-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227122203/www.1up.com/do/feature?cId=3162780 |archive-date=2009-02-27 |language=en}}</ref> <ref name="GMOint">{{cite web |url=http://www.vgmonline.net/yasunorimitsudainterview/ |title=Yasunori Mitsuda Interview: His Life and Works (October 2005) |last=Mitsuda |first=Yasunori |date=2005-10 |publisher=Game Music Online |access-date=2014-08-18 |language=en}}</ref> <ref name="powerup">{{cite book |last=Kohler |first=Chris |title=Power-Up: How Japanese Video Games Gave the World an Extra Life |url=https://archive.org/details/poweruphowjapane0000kohl |publisher=[[Brady Games]] |date=2004-09-14 |isbn=0-7440-0424-1 |language=en}}</ref> <ref name="GMO2009int">{{cite web |url=http://www.vgmonline.net/yasunorimitsudainterview2/ |title=Yasunori Mitsuda Interview: Since We Last Spoke… (October 2009) |last=Mitsuda |first=Yasunori |date=2009-10-30 |publisher=Game Music Online |access-date=2014-08-18 |language=en}}</ref> <ref name="GHliner">Mitsuda, Yasunori; Uematsu, Nobuo (1995-12-12). ''Gun Hazard Original Sound Track -Front Mission Series-'' Liner Notes. [[NTT Publishing]]. PSCN-5044~5.</ref> <ref name="YasWorks">{{cite web |url=https://www.procyon-studio.co.jp/staff/mitsuda/work-list.html |title=Yasunori Mitsuda worklist |publisher=Procyon Studio |language=ja |access-date=2022-10-31}}</ref> <ref name="Procyinfo">{{cite web |url=https://www.procyon-studio.co.jp/company/index.html |title=Company – Procyon Studio Co., Ltd. |publisher=Procyon Studio |language=ja |access-date=2022-10-31}}</ref> <ref name="Procystaff">{{cite web |url=https://www.procyon-studio.co.jp/staff/ |title=Staff – Procyon Studio Co., Ltd. |publisher=Procyon Studio |language=ja |access-date=2022-10-31}}</ref> <ref name="nsider">{{cite web |author=Driker, Brandon |date=2006-05-30 |title=Play! A Video Game Symphony |url=http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=352 |publisher=N-Sider |access-date=2009-04-30 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120065018/http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=352 |url-status=dead |language=en}}</ref> <ref name="concerts">{{cite web |title=Video Games Live to play E3 |url=http://g4tv.com/thefeed/blog/post/694671/Video-Games-Live-To-Play-E3.html |author=Johnson, Stephen |publisher=G4TV |date=2009-04-13 |access-date=2009-04-28 |archive-date=2012-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920224348/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/694671/video-games-live-to-play-e3/ |url-status=dead |language=en}}</ref> <ref name="SymFant">{{cite web |publisher=Square Enix Music Online |url=http://www.squareenixmusic.com/features/interviews/symphonicfantasiesboecker.shtml |title=Interview with Symphonic Fantasies Producer (January 2009) |date=2009-01 |access-date=2010-12-13 |author=Chris Greening |language=en}}</ref> <ref name="OGC5">''Orchestral Game Concert 5'' (1996-01-21). [[Sony]]. SRCL-2739.</ref> <ref name="SEMOFCA">{{cite web |title=Fantasy Comes Alive :: Report by Between Moments |url=http://www.squareenixmusic.com/features/reports/fantasycomesalive.shtml |publisher=Square Enix Music Online |access-date=2010-06-09 |language=en}}</ref> <!-- <ref name="ChronoSymph">{{cite web |title=Album: Chrono Trigger: Chrono Symphonic |url=http://www.ocremix.org/album/id/7/chrono-trigger-chrono-symphonic/ |publisher=[[OverClocked ReMix]] |access-date=2009-04-30}}</ref> --> <!-- <ref name="RDalbum">{{cite web |title=Album: Chrono Trigger: Radical Dreamers: Thieves of Fate |url=http://www.ocremix.org/album/10/radical-dreamers-thieves-of-fate |publisher=[[OverClocked ReMix]] |access-date=2009-05-12}}</ref> --> <ref name="OCR">{{cite web |title=Game: Chrono Trigger (1995, Square, SNES) – Remixes |url=http://ocremix.org/game/16/chrono-trigger-snes |publisher=[[OverClocked ReMix]] |access-date=2009-04-30 |language=en}}</ref> <ref name="XenoLight">{{cite web |url=http://www.oneupstudios.com/ous_003.php |title=Xenogears Light |access-date=2008-07-27 |publisher=OneUp Studios |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070525041252/http://www.oneupstudios.com/ous_003.php |archive-date=2007-05-25 |language=en}}</ref> <ref name="XLightint">{{cite web |url=http://www.squareenixmusic.com/features/interviews/oneups.shtml |title=Interview with Mustin of OneUp Studios (August 2008) |access-date=2010-12-13 |publisher=Square Enix Music Online |author=Chris Greening |date=2008-08 |language=en}}</ref> <ref name="CTsheet">{{cite web |url=http://www.doremi.co.jp/Doremi/ATC01.do |title=Doremi Music Web Site |publisher=DOREMI Music Publishing |access-date=2008-09-14 |language=ja |archive-date=15 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815205458/http://www.doremi.co.jp/Doremi/ATC01.do |url-status=dead }}</ref> <ref name="RBint">{{cite web |url=http://www.squareenixmusic.com/composers/mitsuda/feb01interview.shtml |title=Interview with Yasunori Mitsuda (RocketBaby – February 2001) |last=Mitsuda |first=Yasunori |date=2001-02 |publisher=RocketBaby |access-date=2009-11-03 |language=en}}</ref> <ref name="CCrossliner">Mitsuda, Yasunori (1999-12-18). ''Chrono Cross Original Soundtrack'' Liner Notes. [[DigiCube]]. SSCX-10040.</ref> <ref name="RPGFCTreview">{{cite web |title=Chrono Trigger OST |author=Patrick Gann |publisher=RPGFan |url=http://www.rpgfan.com/soundtracks/ctds/index.html |date=2002-05-19 |access-date=2009-11-10 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201055518/http://rpgfan.com/soundtracks/ctds/index.html |url-status=dead |language=en}}</ref> <ref name="ctdsmitsudainterview">{{cite web |title=Chrono Trigger &vert; Square Enix |format=Flash |url=http://na.square-enix.com/ctds/ |publisher=Square Enix |access-date=2009-11-03 |language=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Official website|http://www.procyon-studio.com/}} {{in lang|ja}} * {{URL|http://www.procyon-studio.co.jp/|Procyon Studio}} {{in lang|ja}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міцуда, Ясуноры}} [[Катэгорыя:Кампазітары Японіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары музыкі для відэагульняў Японіі]] [[Катэгорыя:Аранжыроўшчыкі Японіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары-мінімалісты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Square Enix]] [[Катэгорыя:Японскія кампазітары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Японскія кампазітары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары анімэ]] [[Катэгорыя:Фрыланс-музыкі]] fotrx4sn1wb6arg6a6qoi6qqrh4w9k0 0 789874 5176884 5086903 2026-08-07T06:47:12Z Ueschar 151377 Дапоўнена звесткамі з БелЭн 5176884 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Сустаў}} [[Файл:Joint be.svg|міні|Дыяграма тыповага сустава.]] '''Сустаў''' або '''сінавіяльнае злучэнне'''{{sfn|Ярашэвіч|2016|с=43}}, таксама '''дыартроз''', '''сучляненне''' ({{lang-lat|junctura synovialis}})— рухомае [[Злучэнне (анатомія)|злучэнне]] касцей [[Шкілет|шкілета]] пазваночных жывёл і чалавека, з дапамогай якога ажыццяўляюцца розныя рухі{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Для сустава характэрна наяўнасць вузкай сустаўнай поласці паміж злучаемымі элементамі. Яна абмежавана сустаўнай капсулай, якая складаецца з унутранай сінавіяльнай мембраны і вонкавай фібрознай мембраны{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўныя паверхні касцей раздзелены сустаўнай поласцю, у якой знаходзіцца невялікая колькасць [[Сінавіяльная вадкасць|сінавіяльнай вадкасці]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У месцы злучэння паверхні касцей пакрытыя гладкім [[Гіялінавы храсток|гіялінавым сустаўным храстком]], які перашкаджае іх непасрэднаму кантакту{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўны храсток таксама амартызуе штуршкі пры руху і робіць рух больш эластычным{{sfn|БелЭн|2002}}. == Будова == Сустаў акружаны сустаўнай капсулай, або сустаўнай сумкай, якая герметычна замыкае сустаўную поласць. [[Звязка (анатомія)|Звязкі]] ўмацоўваюць суставы і накіроўваюць іх рух. Аб'ём магчымых рухаў абмяжоўваецца формай сустава, выступамі касцей, нацяжэннем сустаўнай капсулы і звязак{{sfn|БелЭн|2002}}. Паводле колькасці сустаўных паверхняў адрозніваюць '''простыя''', '''складаныя''', '''комплексныя''' і '''камбінаваныя''' суставы{{sfn|БелЭн|2002}}. Паводле характару руху суставы падзяляюць на: * '''аднавосевыя''' — рух адбываецца вакол адной восі; * '''двухвосевыя'''; * '''трохвосевыя''' і '''шматвосевыя'''{{sfn|БелЭн|2002}}. == Пашкоджанні і захворванні == Да пашкоджанняў і захворванняў суставаў адносяцца [[артрыт]]ы, [[артроз]]ы, [[вывіх]]і{{sfn|БелЭн|2002}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Леанцюк А. С.|артыкул=Суставы|том=15|старонкі=290}} * {{кніга |аўтар = Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W. M. Mitchell |загаловак = Gray's Anatomy for Students |выданне = 4-е выд. |месца = [[Філадэльфія]] |выдавецтва = [[Elsevier]] |год = 2020 |isbn = 978-0-323-39304-1 |ref = Drake }} * {{кніга |аўтар = Ярашэвіч С. П., Піўчанка П. Р., Грынкевіч А. І., Любецкая К. П. |загаловак = Анатомия: словарь |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]] |год = 2016 |isbn = 978-985-567-629-5 |ref = Ярашэвіч }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суставы]] n51tkee7yupsimd1wwp6bmqfwas7r1o 5176885 5176884 2026-08-07T06:48:24Z Ueschar 151377 вычытка 5176885 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Сустаў}} [[Файл:Joint be.svg|міні|Дыяграма тыповага сустава.]] '''Сустаў''' або '''сінавіяльнае злучэнне'''{{sfn|Ярашэвіч|2016|с=43}}, таксама '''дыартроз''', '''сучляненне''' ({{lang-lat|junctura synovialis}})— рухомае [[Злучэнне (анатомія)|злучэнне]] касцей [[Шкілет|шкілета]] пазваночных жывёл і чалавека, з дапамогай якога ажыццяўляюцца розныя рухі{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Для сустава характэрна наяўнасць вузкай сустаўнай поласці паміж злучаемымі элементамі. Яна абмежавана сустаўнай капсулай, якая складаецца з унутранай сінавіяльнай мембраны і вонкавай фібрознай мембраны{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўныя паверхні касцей раздзелены сустаўнай поласцю, у якой знаходзіцца невялікая колькасць [[Сінавіяльная вадкасць|сінавіяльнай вадкасці]]{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. У месцы злучэння паверхні касцей пакрытыя гладкім [[Гіялінавы храсток|гіялінавым сустаўным храстком]], які перашкаджае іх непасрэднаму кантакту{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўны храсток таксама амартызуе штуршкі пры руху і робіць рух больш эластычным{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Будова == Сустаў акружаны сустаўнай капсулай, або сустаўнай сумкай, якая герметычна замыкае сустаўную поласць. [[Звязка (анатомія)|Звязкі]] ўмацоўваюць суставы і накіроўваюць іх рух. Аб'ём магчымых рухаў абмяжоўваецца формай сустава, выступамі касцей, нацяжэннем сустаўнай капсулы і звязак{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле колькасці сустаўных паверхняў адрозніваюць '''простыя''', '''складаныя''', '''комплексныя''' і '''камбінаваныя''' суставы{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле характару руху суставы падзяляюць на: * '''аднавосевыя''' — рух адбываецца вакол адной восі; * '''двухвосевыя'''; * '''трохвосевыя''' і '''шматвосевыя{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}'''. == Пашкоджанні і захворванні == Да пашкоджанняў і захворванняў суставаў адносяцца [[артрыт]]ы, [[артроз]]ы, [[вывіх]]і{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Леанцюк А. С.|артыкул=Суставы|том=15|старонкі=290}} * {{кніга |аўтар = Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W. M. Mitchell |загаловак = Gray's Anatomy for Students |выданне = 4-е выд. |месца = [[Філадэльфія]] |выдавецтва = [[Elsevier]] |год = 2020 |isbn = 978-0-323-39304-1 |ref = Drake }} * {{кніга |аўтар = Ярашэвіч С. П., Піўчанка П. Р., Грынкевіч А. І., Любецкая К. П. |загаловак = Анатомия: словарь |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]] |год = 2016 |isbn = 978-985-567-629-5 |ref = Ярашэвіч }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суставы]] edyap7qpx99iitn19z3pgjwji7ms7be 5176887 5176885 2026-08-07T06:52:10Z Ueschar 151377 Перанёс увесь тэкст на старонку "Сустаў", пакідаю перасылку. 5176887 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сустаў]] tumqu4ad6lb61b9z9ghj6tc89esj95q 0 792975 5176945 5039986 2026-08-07T08:51:18Z Autumndancer 168015 5176945 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакрас}} {{Асоба}} '''Данііл Якаўлевіч Пакрас''' ([[1905]]—[[1954]]) — расійскі [[кампазітар]], піяніст, [[дырыжор]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Кіеўскай кансерваторыі (1917—21). З 1930-х гадоў супрацоўнічаў з братам [[Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|Дзмітрыем Пакрасам]]. Аўтар песень, «Уверцюры на цюркскія тэмы» для сімфанічнага аркестра, струннага квартэта, музыкі да кінафільмаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] {{DEFAULTSORT:Пакрас Данііл Якаўлевіч}} 4uhpbdlpmsa986xhzdh4wi6mepxn8g6 5176947 5176945 2026-08-07T08:52:07Z Autumndancer 168015 5176947 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакрас}} {{Асоба}} '''Данііл Якаўлевіч Пакрас''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[кампазітар]], піяніст, [[дырыжор]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Кіеўскай кансерваторыі (1917—21). З 1930-х гадоў супрацоўнічаў з братам [[Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|Дзмітрыем Пакрасам]]. Аўтар песень, «Уверцюры на цюркскія тэмы» для сімфанічнага аркестра, струннага квартэта, музыкі да кінафільмаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] {{DEFAULTSORT:Пакрас Данііл Якаўлевіч}} tluboe2t5pqeb1jvlzg0zwex1l9djcm 5176948 5176947 2026-08-07T08:52:49Z Autumndancer 168015 5176948 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакрас}} {{Асоба}} '''Данііл Якаўлевіч Пакрас''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[кампазітар]], піяніст, [[дырыжор]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Кіеўскай кансерваторыі (1917—21). З 1930-х гадоў супрацоўнічаў з братам [[Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|Дзмітрыем Пакрасам]]. Аўтар песень, «Уверцюры на цюркскія тэмы» для сімфанічнага аркестра, струннага квартэта, музыкі да кінафільмаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакрас Данііл Якаўлевіч||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] {{DEFAULTSORT:Пакрас Данііл Якаўлевіч}} mufnqv7jkua7w8k19ssgi0tt76uh5sj 0 793780 5176554 5076608 2026-08-06T13:18:29Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176554 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chiodatura.png|thumb|Двухраднае заклёпачнае злучэнне ўнахлёстку.]] '''Заклёпачнае злучэнне''' — нераздымнае злучэнне [[дэталь|дэталей]] з дапамогай [[заклёпка|заклёпак]] (металічных стрыжняў з закладнымі галоўкамі). Робіцца ўнахлёстку або ўстык з адной ці двума накладкамі. Выкарыстоўваецца ў канструкцыях, якія працуюць ва ўмовах ударных і вібрацыйных нагрузак, для змацавання дэталей, якія не [[зварка|зварваюцца]] або не дапускаюць награвання, і інш. Заклёпачныя злучэнні выцясняюцца больш эканамічнымі [[зварное злучэнне|зварнымі]] і [[клеявое злучэнне|клеявымі]] злучэннямі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Заклёпачнае злучэнне}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] 4iunkq8555dzfy6vqqrcam4hsha4xjy 0 797104 5176740 5175550 2026-08-06T19:47:17Z DobryBrat 5701 /* Жнівень */ [[Мая Тодараўна Кляшторная]] 5176740 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] hkm7efdu3xfg7qe5dq84t0aalosqvar 0 799128 5176886 5083493 2026-08-07T06:49:16Z Ueschar 151377 Выдалена перасылка на [[Злучэнне (анатомія)]] 5176886 wikitext text/x-wiki [[Файл:Joint be.svg|міні|Дыяграма тыповага сустава.]] '''Сустаў''' або '''сінавіяльнае злучэнне'''{{sfn|Ярашэвіч|2016|с=43}}, таксама '''дыартроз''', '''сучляненне''' ({{lang-lat|junctura synovialis}})— рухомае [[Злучэнне (анатомія)|злучэнне]] касцей [[Шкілет|шкілета]] пазваночных жывёл і чалавека, з дапамогай якога ажыццяўляюцца розныя рухі{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Для сустава характэрна наяўнасць вузкай сустаўнай поласці паміж злучаемымі элементамі. Яна абмежавана сустаўнай капсулай, якая складаецца з унутранай сінавіяльнай мембраны і вонкавай фібрознай мембраны{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўныя паверхні касцей раздзелены сустаўнай поласцю, у якой знаходзіцца невялікая колькасць [[Сінавіяльная вадкасць|сінавіяльнай вадкасці]]{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. У месцы злучэння паверхні касцей пакрытыя гладкім [[Гіялінавы храсток|гіялінавым сустаўным храстком]], які перашкаджае іх непасрэднаму кантакту{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўны храсток таксама амартызуе штуршкі пры руху і робіць рух больш эластычным{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Будова == Сустаў акружаны сустаўнай капсулай, або сустаўнай сумкай, якая герметычна замыкае сустаўную поласць. [[Звязка (анатомія)|Звязкі]] ўмацоўваюць суставы і накіроўваюць іх рух. Аб'ём магчымых рухаў абмяжоўваецца формай сустава, выступамі касцей, нацяжэннем сустаўнай капсулы і звязак{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле колькасці сустаўных паверхняў адрозніваюць '''простыя''', '''складаныя''', '''комплексныя''' і '''камбінаваныя''' суставы{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле характару руху суставы падзяляюць на: * '''аднавосевыя''' — рух адбываецца вакол адной восі; * '''двухвосевыя'''; * '''трохвосевыя''' і '''шматвосевыя{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}'''. == Пашкоджанні і захворванні == Да пашкоджанняў і захворванняў суставаў адносяцца [[артрыт]]ы, [[артроз]]ы, [[вывіх]]і{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Леанцюк А. С.|артыкул=Суставы|том=15|старонкі=290}} * {{кніга |аўтар = Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W. M. Mitchell |загаловак = Gray's Anatomy for Students |выданне = 4-е выд. |месца = [[Філадэльфія]] |выдавецтва = [[Elsevier]] |год = 2020 |isbn = 978-0-323-39304-1 |ref = Drake }} * {{кніга |аўтар = Ярашэвіч С. П., Піўчанка П. Р., Грынкевіч А. І., Любецкая К. П. |загаловак = Анатомия: словарь |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]] |год = 2016 |isbn = 978-985-567-629-5 |ref = Ярашэвіч }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суставы]] poag9j2q6hzx9qnpyr820bu3olrkytf 5176888 5176886 2026-08-07T06:55:37Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5176888 wikitext text/x-wiki [[Файл:Joint be.svg|міні|Дыяграма тыповага сустава.]] '''Сустаў''' або '''сінавіяльнае злучэнне'''{{sfn|Ярашэвіч|2016|с=43}}, таксама '''дыартроз''', '''сучляненне''' ({{lang-lat|junctura synovialis}}) — рухомае [[Злучэнне (анатомія)|злучэнне]] касцей [[Шкілет|шкілета]] [[Пазваночныя|пазваночных]] жывёл і чалавека, з дапамогай якога ажыццяўляюцца розныя рухі{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Для сустава характэрна наяўнасць вузкай сустаўнай поласці паміж злучаемымі элементамі. Яна абмежавана [[Сустаўная капсула|сустаўнай капсулай]], якая складаецца з унутранай [[Сінавіяльная мембрана|сінавіяльнай мембраны]] і вонкавай фібрознай мембраны{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўныя паверхні касцей раздзелены сустаўнай поласцю, у якой знаходзіцца невялікая колькасць [[Сінавіяльная вадкасць|сінавіяльнай вадкасці]]{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. У месцы злучэння паверхні касцей пакрытыя гладкім [[Гіялінавы храсток|гіялінавым сустаўным храстком]], які перашкаджае іх непасрэднаму кантакту{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўны храсток таксама амартызуе штуршкі пры руху і робіць рух больш эластычным{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Будова == Сустаў акружаны сустаўнай капсулай, або сустаўнай сумкай, якая герметычна замыкае сустаўную поласць. [[Звязка (анатомія)|Звязкі]] ўмацоўваюць суставы і накіроўваюць іх рух. Аб'ём магчымых рухаў абмяжоўваецца формай сустава, выступамі касцей, нацяжэннем сустаўнай капсулы і звязак{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле колькасці сустаўных паверхняў адрозніваюць '''простыя''', '''складаныя''', '''комплексныя''' і '''камбінаваныя''' суставы{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле характару руху суставы падзяляюць на: * '''аднавосевыя''' — рух адбываецца вакол адной восі; * '''двухвосевыя'''; * '''трохвосевыя''' і '''шматвосевыя'''{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Пашкоджанні і захворванні == Да пашкоджанняў і захворванняў суставаў адносяцца [[Артрыт|артрыты]], [[Артроз|артрозы]] і [[Вывіх|вывіхі]]{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Леанцюк А. С.|артыкул=Суставы|том=15|старонкі=290}} * {{кніга |аўтар = Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W. M. Mitchell |загаловак = Gray's Anatomy for Students |выданне = 4-е выд. |месца = [[Філадэльфія]] |выдавецтва = [[Elsevier]] |год = 2020 |isbn = 978-0-323-39304-1 |ref = Drake }} * {{кніга |аўтар = Ярашэвіч С. П., Піўчанка П. Р., Грынкевіч А. І., Любецкая К. П. |загаловак = Анатомия: словарь |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]] |год = 2016 |isbn = 978-985-567-629-5 |ref = Ярашэвіч }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суставы]] r1h3avb9ytytl3m0n7eep3a4tne2zph 5176889 5176888 2026-08-07T07:00:14Z Ueschar 151377 Насціскі 5176889 wikitext text/x-wiki [[Файл:Joint be.svg|міні|Дыяграма тыповага сустава.]] '''Суста́ў''' або '''сінавія́льнае злучэ́нне'''{{sfn|Ярашэвіч|2016|с=43}}, таксама '''дыартро́з''', '''сучляне́нне''' ({{lang-lat|junctura synovialis}}) — рухомае [[Злучэнне (анатомія)|злучэнне]] касцей [[Шкілет|шкілета]] [[Пазваночныя|пазваночных]] жывёл і чалавека, з дапамогай якога ажыццяўляюцца розныя рухі{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Для сустава характэрна наяўнасць вузкай сустаўнай поласці паміж злучаемымі элементамі. Яна абмежавана [[Сустаўная капсула|сустаўнай капсулай]], якая складаецца з унутранай [[Сінавіяльная мембрана|сінавіяльнай мембраны]] і вонкавай фібрознай мембраны{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўныя паверхні касцей раздзелены сустаўнай поласцю, у якой знаходзіцца невялікая колькасць [[Сінавіяльная вадкасць|сінавіяльнай вадкасці]]{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. У месцы злучэння паверхні касцей пакрытыя гладкім [[Гіялінавы храсток|гіялінавым сустаўным храстком]], які перашкаджае іх непасрэднаму кантакту{{sfn|Drake|2020|с=17}}. Сустаўны храсток таксама амартызуе штуршкі пры руху і робіць рух больш эластычным{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Будова == Сустаў акружаны сустаўнай капсулай, або сустаўнай сумкай, якая герметычна замыкае сустаўную поласць. [[Звязка (анатомія)|Звязкі]] ўмацоўваюць суставы і накіроўваюць іх рух. Аб'ём магчымых рухаў абмяжоўваецца формай сустава, выступамі касцей, нацяжэннем сустаўнай капсулы і звязак{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле колькасці сустаўных паверхняў адрозніваюць '''простыя''', '''складаныя''', '''комплексныя''' і '''камбінаваныя''' суставы{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. Паводле характару руху суставы падзяляюць на: * '''аднавосевыя''' — рух адбываецца вакол адной восі; * '''двухвосевыя'''; * '''трохвосевыя''' і '''шматвосевыя'''{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Пашкоджанні і захворванні == Да пашкоджанняў і захворванняў суставаў адносяцца [[Артрыт|артрыты]], [[Артроз|артрозы]] і [[Вывіх|вывіхі]]{{sfn|А. С. Леанцюк|2002|p=290}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Леанцюк А. С.|артыкул=Суставы|том=15|старонкі=290}} * {{кніга |аўтар = Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W. M. Mitchell |загаловак = Gray's Anatomy for Students |выданне = 4-е выд. |месца = [[Філадэльфія]] |выдавецтва = [[Elsevier]] |год = 2020 |isbn = 978-0-323-39304-1 |ref = Drake }} * {{кніга |аўтар = Ярашэвіч С. П., Піўчанка П. Р., Грынкевіч А. І., Любецкая К. П. |загаловак = Анатомия: словарь |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]] |год = 2016 |isbn = 978-985-567-629-5 |ref = Ярашэвіч }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суставы]] nhn2nut7hyg9ro93wzj2uqy0amd2vy9 0 799904 5176682 5090157 2026-08-06T16:41:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176682 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віка Біран''' ({{ВДП}}) — беларуская публіцыстка і ЛГБТК-актывістка{{r|q21}}. == Біяграфія == Нарадзілася і да 17 гадоў жыла ў [[Пінск]]у{{r|pbf}}{{r|dw}}. Паступіла на [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{r|dw}}. Дадаткова навучалася ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіуме]]{{r|pbf}}. Таксама вывучала сучаснае грамадства, этыку і палітыку ў [[ECLAB|Еўрапейскім каледжы Liberal Arts у Беларусі (ECLAB)]]{{r|pbf}}. У 2010—2016 гады супрацоўнічала з [[Свабодны тэатр|Свабодным тэатрам]] як актрыса і менеджарка{{r|pbf}}. Пазней працавала менеджаркай праекта Unit пры журналісцкай арганізацыі {{Не перакладзена 5|n-ost|3=ru|4=N-ost}} у Берліне{{r|svaboda1}}. Фрыланс-пісьменніца і піша калонкі для медыярэсурса [[Белсат]]{{r|pbf}}. Да 20 гадоў лічыла сябе гетэрасэксуальнай асобай. Пазней усвядоміла [[гомасексуальнасць]]. У адным з інтэрв’ю адзначыла, што ў калектыве Свабоднага тэатра магла адкрыта казаць пра сваю арыентацыю.{{r|dw}} У 2014 годзе была сузаснавальніцай праекта [[MAKEOUT]], прысвечанага жыццю ЛГБТК-людзей у Беларусі, платформа існавала да 2021 года.{{r|pbf}} У маі 2018 года правяла серыю адзіночных пікетаў каля будынкаў [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]] ў Мінску{{r|dw}}. Акцыя пад назвай «Самі вы падробка» была адказам на гамафобную заяву МУС Беларусі{{r|dw}}. Кожны пікет цягнуўся некалькі секунд патрэбных для фотаздымка{{r|dw}}. За гэтыя дзеянні актывістку двойчы аштрафавалі{{r|svaboda1}}. 26 верасня 2020 года затрымана падчас жаночага маршу ў Мінску каля [[Камароўскі рынак|Камароўскага рынку]]{{r|svaboda1}}. Асуджана да 15 сутак адміністрацыйнага арышту{{r|q21}}. Тэрмін адбывала ў ізалятарах [[Акрэсціна|на Акрэсціна]] і ў [[Жодзінскі ізалятар|Жодзіне]]{{r|svaboda1}}. З 2020 года жыве ў Германіі{{r|svaboda1}}. Вучыцца на факультэце культурных даследаванняў ва [[Універсітэт Віядрына|ўніверсітэце Віядрына]] ў [[Франкфурт-на-Одэры|Франкфурце-на-Одэры]]{{r|q21}}. Свабодна ведае [[Беларуская мова|беларускую]], [[Англійская мова|англійскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]] і [[Руская мова|рускую]] мовы{{r|pbf}}. Як даследчыца займаецца вывучэннем [[Мова варожасці|мовы варожасці]], [[Сексізм|сексізму]] і [[Віктымблэймінг|віктымблэймінгу]] да жанчын{{r|svaboda2}}. == Творчасць == Аўтарка аўтабіяграфічнага рамана «Я танцую»{{r|q21}}. Аснова кнігі — турэмны дзённік, пачаты пад арыштам у 2020 годзе{{r|svaboda1}}. Біран хавала нататкі ў шкарпэтках і бялізне, каб іх не забралі супрацоўнікі ізалятара{{r|svaboda1}}. Раман напісаны беларускай мовай і апісвае досвед сутыкнення з сістэмамі кантролю ў розных краінах, палітычныя пратэсты і жыццё ЛГБТК-супольнасці {{r|q21}}. У 2021 годзе працавала над кнігай падчас мастацкай рэзідэнцыі ў Вене{{r|q21}}. Таксама займалася рэдагаваннем вершаў іншых зняволеных{{r|svaboda1}}. Стварае падкаст «Я спраўляюся», прысвечаны стратэгіям самазахавання{{r|q21}}. == Прызнанне == * Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]] ў 2024 годзе за кнігу «Я танцую» «за перапрацоўку асабістых і сацыяльна-палітычных траўм, за шматлікасць досведу і змяшчэнне Беларусі ў розныя кантэксты»{{r|bellit}}. * Лаўрэатка [[Прэмія імя Францішка Аляхновіча|прэміі імя Францішка Аляхновіча]] ў 2024 годзе за лепшы твор, напісаны ў зняволенні{{r|svaboda1}}. * Кніга «Я танцую» ў 2024 годзе трапіла ў доўгі спіс [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|прэміі імя Ежы Гедройця]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33122222.html|title=Абвешчаны доўгі сьпіс прэміі Гедройця. У ім кніга зь «Бібліятэкі Свабоды»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-09-16|access-date=2026-01-29}}</ref> == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="q21">{{Cite web | url = https://www.mqw.at/en/institutions/q21/artists-in-residence/vika-biran | title = Q21 Artist-in-Residence Vika Biran | website = MuseumsQuartier Vienna | accessdate = 2024-05-22 | archive-date = 18 жніўня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220818053257/https://www.mqw.at/en/institutions/q21/artists-in-residence/vika-biran | url-status = dead }}</ref> <ref name="pbf">{{Cite web | url = https://www.platformb.art/artist/vika-biran/ | title = Vika Biran. Publicist, Researcher, Projekt Manager. | website = platformB | accessdate = 2024-05-22 }}</ref> <ref name="bellit">{{Cite web | url = https://bellit.info/roznaje/nazvana-imja-adnoj-z-laureatak-premii-adamovicha.html | title = Названа імя адной з лаўрэатак Прэміі Адамовіча – Белліт | website = Bellit.info | accessdate = 2024-10-21 }}</ref> <ref name="dw">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BC%D0%B2%D0%B4-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%B8-%D0%BB%D0%B3%D0%B1%D1%82-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D1%82-%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B7-%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0/a-44097005|title=МВД Беларуси и ЛГБТ-активистка спорят, кто из них подделка|website=dw.com|access-date=2026-01-29}}</ref> <ref name="svaboda1">{{Cite web | url = https://www.svaboda.org/a/33203822.html | title = Хавала нататкі ў майтках і шкарпэтках. Гутарка зь ляўрэаткай прэміі Францішка Аляхновіча Вікай Біран | website = Радыё Свабода | accessdate = 2024-11-15 }}</ref> <ref name="svaboda2">{{Cite web | url = https://www.svaboda.org/a/32426421.html | title = Што такое добразычлівы сэксізм і віктымблэймінг. Вялікая размова зь Вікай Біран пра мову варожасьці ў дачыненьні жанчын | website = Радыё Свабода | accessdate = 2023-05-28 }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Біран Віка}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] c3bxzjcysnjpcna6sw8om8tmlsjre3r 0 800032 5176833 5158273 2026-08-07T03:01:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176833 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гондамар''', афіцыйна '''горад Гандамар''' ({{Lang-pt|Cidade de Gondomar}}) — [[Партугалія|партугальскі]] горад і муніцыпалітэт, размешчаны ва ўсходняй частцы сталічнай агламерацыі Порту, усяго ў 7 км ад цэнтра [[Порту]]. Насельніцтва ў 2021 годзе складала 164 257 чалавек<ref name="ine3">{{Cite web|url=https://tabulador.ine.pt/indicador/?id=0011609|title=Censos|author=INE|website=Instituto Nacional de Estatística|date=2021|access-date=2024-12-02|archive-date=15 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215011402/https://tabulador.ine.pt/indicador/?id=0011609|url-status=dead}}</ref> на плошчы 131.86 км².<ref name="dgt">{{Cite web|url=http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|title=Áreas das freguesias, concelhos, distritos e país|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|archive-date=2018-11-05|access-date=2018-11-05|url-status=dead}}</ref> Гандамар, вядомы сваімі даўнімі традыцыямі ў ювелірнай справе, лічыцца сэрцам ювелірнай прамысловасці Партугаліі, на яго долю прыпадае 42% гадавога аб'ёму вытворчасці краіны.<ref name=":2">{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.jornaldenegocios.pt/empresas/industria/detalhe/capital-da-ourivesaria-em-portugal-da-as-maos-para-ganhar-o-mundo|title=Capital da ourivesaria em Portugal dá as mãos para ganhar o mundo|website=www.jornaldenegocios.pt|access-date=2024-12-03}}</ref> На мясцовую гастраномію Гандамара моцна паўплывала блізкая [[Дуэра|рака Дуэра]], а такія стравы, як шэнь і [[Міногі|мінога,]] з'яўляюцца рэгіянальнымі асаблівасцямі. == Гісторыя == Археалагічныя адкрыцці паказваюць, што Гандамар быў заселены з дагістарычных часоў. У гэтым раёне таксама ёсць сляды [[Рымская імперыя|рымскай]] акупацыі, асабліва дзякуючы здабычы золата ў навакольных рэгіёнах.<ref name=":0">{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.cm-gondomar.pt/concelho/historia/|title=História|website=Câmara Municipal de Gondomar|access-date=2024-12-03}}</ref> Назва «Гандамар» часта прыпісваецца [[Каралеўства вестготаў|вестгоцкаму]] каралю Гундэмару, які, як кажуць, заснаваў там куто (царкоўны дамен) у 610 годзе, хоць ніякіх доказаў прысутнасці вестготскіх рыцараў у гэтым раёне няма.<ref name=":0"/> Гандамар афіцыйна стаў куто ў 1193 годзе, калі [[Саншу I|кароль Санча I]] выдаў Хартыю вольнасцей у рамках прымірэнчага пагаднення з біскупам Порту Марцінью Радрыгешам пасля канфлікту паміж дыяцэзіяй і манархіяй. Гэтая хартыя пацвердзіла і пашырыла ўплыў біскупа на рэгіён, які з 1120 года быў часткай уладанняў дыяцэзіі праз ахвяраванне графіні Тэрэзы біскупу Гуга. Пазней Хартыя вольнасцей была пацверджана [[Афонсу II|каралём Афонсу II]] падчас Інквірысойэнс і прызнавала Гандамар гонрай (дваранскім даменам) Саэйры Рэйманду, які валодаў маёнткам у гэтым раёне.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://arquivohistorico.cm-gondomar.pt/O-Arquivo/Fundos-e-Colecoes/Documentos-Para-a-Historia/Carta-de-Couto-e-Foral-Manuelino|title=Arquivo Histórico Municipal de Gondomar > O Arquivo > Fundos e Coleções > Documentos Para a História > Carta de Couto e Foral Manuelino|website=arquivohistorico.cm-gondomar.pt|access-date=2024-12-03}}</ref> У 1515 годзе, падчас праўлення [[Мануэл I|караля Мануэла I]], Гандамар атрымаў свой першы [[Звычаёвае права|форал]] (хартыю), які мадэрнізаваў яго адміністрацыйную і фіскальную структуру ў рамках больш шырокіх рэформаў манарха, накіраваных на цэнтралізацыю ўлады і абнаўленне мясцовых падатковых сістэм. Гэтыя ўрадлівыя землі былі таксама перададзены Маргарыдзе дэ Вільена, якой былі нададзены розныя прывілеі, у тым ліку даходы і арэндная плата з тэрыторыі.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> Значнымі падзеямі ў XX стагоддзі з'яўляюцца стварэнне прыходу Багім-ду-Монтэ ў 1985 годзе і ўзвышэнне Гандамара да статусу горада ў 1991 годзе, а затым Рыа-Тынта ў 1995 годзе і Вальбома ў 2005 годзе.<ref name=":0"/> == Гарады і мястэчкі == Гарады муніцыпалітэта: * Гандамар (1991) * Рыа-Тынта (1995) * Вальбом (2005) [[Файл:Monumento_ao_Ourives_e_à_Ourivesaria_-_Gondomar_-_Portugal_(24852632968).jpg|міні|Помнік ювеліру]] [[Файл:Estacao_de_Rio_Tinto.jpg|міні|Чыгуначная станцыя Рыа-Тынта]] == Вядомыя асобы == * Рауль Мелу (нар. 1969) — палітык ад партыі «Чэга» ў [[Асамблея Рэспублікі|парламенце Партугаліі]] з 2024 года. * [[Клаўдыя Пашкаал]] (нар. 1994) — спявачка, якая прадстаўляла Партугалію на конкурсе песні Еўрабачанне 2018. * Жуан дэ Саагун (1668—1730) — рымска-каталіцкі прэлат, біскуп Сан-Тамэ і Прынсіпі 1709—1730. * Ізабэль Сантуш (нар. 1968 у Вальбоме) — партугальскі палітык, [[дэпутат Еўрапейскага парламента]] з 2019 года. * [[Дыёгу Жота]] (1996–2025) — футбаліст, які гуляў на пазіцыі цэнтральнага нападніка за «Ліверпуль» і [[Зборная Партугаліі па футболе|зборную Партугаліі]].<ref>{{Cite web|language=pt-pt|url=https://www.cmjornal.pt/desporto/detalhe/diogo-jota-de-uma-pequena-freguesia-do-porto-saiu-o-pontape-para-o-resto-do-mundo-onde-nunca-mais-caminhou-sozinho|title=Perfil: De Gondomar saiu o pontapé de Diogo Jota para o resto do mundo onde "nunca mais caminhou sozinho"|website=Correio da manhã|date=2025-07-03|access-date=2025-07-11|agency=Lusa}}</ref> == Гарады-пабрацімы == У Гандамара ёсць наступныя гарады-пабрацімы:<ref>{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.cm-gondomar.pt/municipio/presidente/biografia/|title=Biografia|website=Câmara Municipal de Gondomar|access-date=2024-12-03|archive-date=12 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260312074424/https://www.cm-gondomar.pt/municipio/presidente/biografia/|url-status=dead}}</ref> * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} Бартан-апон-Хамбер, Вялікабрытанія * {{Сцяг Каба-Вердэ}}[[Прая]], Каба-Вердэ * {{Сцяг Іспаніі}}Гандамар, Іспанія {{Wikidata/SisterCities}} == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * http://www.cm-gondomar.pt/ {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты акругі Порту]] [[Катэгорыя:Гарады Партугаліі]] [[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: месца без выдавецтва]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Гандамар (Партугалія)]] irj4l2liwc95cwnptkq8kdcqvw0ezs4 0 804082 5176965 5112336 2026-08-07T09:57:32Z DzBar 156353 ілюстрацыя 5176965 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = | parent = Halyzia | rang = Від | latin = Halyzia sedecimguttata | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Halyzia sedecimguttata }} '''''Halyzia sedecimguttata''''' — [[від, біялогія|від]] божых каровак. == Апісанне == Даўжыня 5—7 мм. Жук мае аранжавую або светла-карычневую афарбоўку з 16 белымі плямамі на надкрылах, што служыць вызначальнай рысай. З’яўляецца міцэтафагам, сілкуецца [[мучністарасяныя грыбы|мучністарасянымі грыбамі]] на лісці дрэў. Пашыраны ў Еўропе (ад Брытанскіх астравоў і Скандынавіі на поўначы да Міжземнамор’я на поўдні) і у Азіі (Сібір і Далёкі Усход Расіі, [[Каўказ]], [[Казахстан]], [[Малая Азія]], [[Манголія]], Паўночны Кітай і [[Японія]]). Звычайны від па ўсёй тэрыторыі Беларусі. [[Файл:Halyzia sedecimguttata - 2012-07-24.ogv|міні]] Насяляе пераважна шыракалістыя і мяшаныя лясы. Часцей за ўсё яго можна знайсці на лісцевых дрэвах, такіх як [[ясень]], [[ліпа]], [[дуб]], [[ляшчына]] і клён (асабліва [[явар]]). Сустракаецца ў старых парках і садах. Гэты жук лічыцца карысным, бо дапамагае стрымліваць распаўсюджванне грыбковых захворванняў раслін. == Галерэя == <gallery widths="240" heights="180"> File:Halyzia_sedecimguttata_(2128080656).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Halyzia_sedecimguttata_(2128080656).jpg|Лічынка File:Halyzia_sedecimguttata_pupae_(6940872589).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Halyzia_sedecimguttata_pupae_(6940872589).jpg|Кукалка File:Halyzia_sedecimguttata_-_eclosion_A_-_04.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Halyzia_sedecimguttata_-_eclosion_A_-_04.jpg|[[:en:Ecdysis|Экдызіс]] (лінька), імага з'яўляецца з кукалкі File:Coccinellidae_-_Halyzia_sedecimguttata.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coccinellidae_-_Halyzia_sedecimguttata.JPG|Імага </gallery>{{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Божыя кароўкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] jsd4psw3ca65qwchv5xivtpljoq7u9i 0 804474 5176732 5156313 2026-08-06T19:20:16Z Rotondus 11765 катэгорыі 5176732 wikitext text/x-wiki '''Дзевянішкаўскі выступ''', або '''Дзевянішскі выступ''' ({{lang-lt|Dieveniškių kilpa}} — ''Дзевянішская пятля'') — тэрыторыя ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] ([[Салечніцкі раён]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]]), якая глыбока ўразаецца ў тэрыторыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] (паміж [[Воранаўскі раён|Воранаўскім]], [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]] і [[Іўеўскі раён|Іўеўскім]] раёнамі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). З’яўляецца ўнікальнай геаграфічнай, гістарычнай і этналінгвістычнай асаблівасцю [[беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскага памежжа]]. == Геаграфія і юрыдычны статус == Выступ удаецца ўглыб тэрыторыі Беларусі прыкладна на 25 кіламетраў. З усходу, поўдня і захаду ён акружаны беларускай тэрыторыяй, а з астатняй Літвой злучаецца толькі вузкім перашыйкам (каля 2,5—3 км у самым вузкім месцы). Праз гэты перашыек праходзіць адзіная аўтамабільная дарога, якая звязвае рэгіён з цэнтральнай Літвой. На тэрыторыі выступу размешчаны дзве адміністрацыйныя адзінкі (сянюніі) Салечніцкага раёна — [[Дзевянішская сянюнія|Дзевянішская]] (цэнтр — мястэчка [[Дзевянішкі]]) і [[Пашкоўская сянюнія|Пашкоўская]]<ref name="nn250">{{cite web |url=https://nashaniva.com/336250 |title=Дзевянішкаўскі выступ. Як ён з'явіўся на карце? |author=Раўбіч Ф. |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=15 лютага 2024 |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. Сучасны статус і абрысы выступу ў міжнародным праве канчаткова замацаваны Дагаворам паміж Рэспублікай Беларусь і Літоўскай Рэспублікай аб беларуска-літоўскай дзяржаўнай граніцы ад 6 лютага 1995 года. У артыкуле 1 гэтага дакумента дакладна прапісана, што лінія мяжы «агібае з усходу, поўдня і захаду раён літоўскага населенага пункта Дзевянішкес»{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=131}}. == Гісторыя фарміравання == Да восені 1939 года тэрыторыя выступу ўваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] асноўная частка Віленшчыны з [[Вільня]]й была перададзена Літве згодна з [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|дагаворам ад 10 кастрычніка 1939 года]]. Аднак тэрыторыя вакол Дзевянішак тады засталася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Першапачаткова яна была ўключана ў склад [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]], а з 15 студзеня 1940 года — у склад [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Менавіта тагачасная адміністрацыйная мяжа паміж гэтымі савецкімі абласцямі шмат у чым прадвызначыла будучыя абрысы выступу<ref name="nn250"/>. [[Файл:N-35-A Vilno 1940 (Дзевенишки).jpg|міні|Тэрыторыя БССР вакол Дзевянішак, якая пасля будзе перададзена Літве. Карта РККА 1940 года]] Сітуацыя радыкальна змянілася ўлетку 1940 года пасля інкарпарацыі Літвы ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і пачатку другога этапу [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачы Віленшчыны]]. 3 жніўня 1940 года на сесіі Вярхоўнага Савета СССР, дзе разглядалася пытанне аб прыняцці Літоўскай ССР, Першы сакратар ЦК КП(б)Б [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П. К. Панамарэнка]] пад ціскам [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіна]] агучыў прапанову аб перадачы Літве дадатковых тэрыторый з пераважным літоўскім насельніцтвам. Паводле даследаванняў расійскага гісторыка Аляксандра Золава, першапачаткова літоўская дэлегацыя прасіла толькі [[Свянцянскі раён]]. Аднак прысутны ў Маскве член літоўскай дэлегацыі, пісьменнік [[Людас Гіра]], нагадаў пра «літоўскія паселішчы [[Марцінконіс|Марцінканцы]], Дзевянішкі і курорт [[Друскенікі]]», пасля чаго пытанне было адразу вырашана на карысць Літвы{{sfn|Золов|2019|с=89}}. На пасяджэнні Бюро ЦК КП(б)Б 26 верасня 1940 года Панамарэнка прызнаваўся: ''«Калі таварыш Сталін спытаў, што вы збіраецеся перадаць, ён казаў так: калі мы даведаемся, што там шмат літоўцаў, а вы не перадасце, мы вас тады пакараем»''<ref name="nn250" />. 1—2 кастрычніка 1940 года ў [[Гродна]] прайшлі савецка-літоўскія перагаворы аб размежаванні. Літоўскай дэлегацыі ўдалося дамагчыся перадачы Дзевянішак і навакольных вёсак (у адрозненне ад анклава ў [[Гервяты|Гервятах]], які беларуская дэлегацыя адмовілася перадаваць з-за яго аддаленасці ад мяжы). Дакладнае апісанне новай мяжы, якое пакідала Дзевянішкі, [[Скрэйчаны]] і [[Бачаны]] ў складзе Літоўскай ССР, было афіцыйна замацавана ў пастанове ЦК КП(б)Б ад 11 кастрычніка 1940 года{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=101}}. === «Легенда пра люльку Сталіна» === Абрысы Дзевянішскага выступу на карце выглядаюць настолькі ненатуральна, што гэта спарадзіла папулярную гарадскую легенду. Згодна з ёй, падчас абмеркавання межаў у Крамлі на расцеленай карце ляжала [[люлька]] І. Сталіна. Ніхто з прысутных не адважыўся папрасіць правадыра прыбраць яе, таму лінію мяжы проста абвялі вакол люлькі, што і стварыла характэрную «пятлю» на карце<ref name="nn250"/>. Насамрэч мяжа была праведзена па контурах кампактнага пражывання этнічных літоўцаў згодна з данымі тагачасных этнографаў і лінгвістаў. === Змены ў 1950—1990-х гадах === У сярэдзіне 1950-х гадоў межы выступу былі крыху пашыраны за кошт беларускай тэрыторыі. У гэты ж час каля самага «перашыйка» выступу ўтварыўся асобны літоўскі анклаў [[Погіры (Воранаўскі раён)|Пагіры (Пагірэй)]]. Яго ўзнікненне не было звязана з этнічным складам насельніцтва, а тлумачылася выключна гаспадарчай прыналежнасцю беларускіх зямель да аднаго з літоўскіх калгасаў<ref name="nn250"/>. Анклаў Пагіры праіснаваў да 1995 года. Падчас [[дэлімітацыя|дэлімітацыі]] мяжы паміж незалежнымі Беларуссю і Літвой, літоўскі бок першапачаткова хацеў злучыць анклаў з асноўнай тэрыторыяй выступу. Аднак у выніку дзяржавы дамовіліся абмяняцца раўназначнымі бязлюднымі тэрыторыямі, ліквідаваўшы анклаў і выраўняўшы лінію мяжы ў гэтым месцы<ref name="nn250"/>. == Дэмаграфія і этналінгвістычная сітуацыя == [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя. Дзевянішкі.svg|thumb|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца [[Алойзас Відугірыс|Алойзаса Відугірыса]]. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя.]] Галоўным аргументам для перадачы Дзевянішак Літве ў 1940 годзе была этнічная прыналежнасць мясцовага насельніцтва. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя навакольныя вёскі з’яўляліся кампактным астраўком літоўскамоўнага насельніцтва, акружаным тэрыторыямі, дзе дамінавала беларуская мова. Гэта пацвярджаецца гістарычнымі даследаваннямі літоўскага мовазнаўца [[Алойзас Відугірыс|Алойзаса Відугірыса]], які фіксаваў тут буйны літоўскі анклаў<ref name="nn250"/>. Аднак знаходжанне ў складзе Літвы не спыніла працэсаў моўнай асіміляцыі. Як сведчаць даследаванні мовазнаўцаў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерыя Чэкмана]] і Лаймы Грумадзене, напрыканцы XX стагоддзя ў Дзевянішскім выступе і суседніх [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцах]] адбыўся парадаксальны працэс: літоўскую мову сярод мясцовага насельніцтва практычна цалкам выцесніла беларуская «[[Простая мова (група дыялектаў)|простая мова]]» і часткова польская мова<ref name="nn250"/>. Літоўскі даследчык Айдас Гудайціс прыводзіць Дзевянішкі як самы яскравы прыклад дэмаграфічнага спаду і асіміляцыі літоўскамоўнага насельніцтва ў рэгіёне: паводле ягоных статыстычных даных, з 1890 па 2021 год колькасць жыхароў Дзевянішак, якія лічаць літоўскую мову роднай, скарацілася больш чым у 13 разоў (з 7108 чалавек да 523 чалавек){{sfn|Gudaitis|2024|с=3}}. Сучасны польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]], які праводзіў тут палявыя даследаванні ў пачатку XXI стагоддзя, называе Дзевянішскі выступ своеасаблівым паўвостравам і культурным «скансенам». З-за геаграфічнай ізаляванасці тут закансерваваліся старыя моўныя традыцыі і сацыялінгвістычная сітуацыя. Паводле яго даных, у многіх вёсках выступу ([[Нарвілішкі]], [[Краўчуны (Салечніцкі раён)|Краўчуны]], [[Рудня (Дзевянішская сянюнія)|Рудня]], [[Дайліды (Салечніцкі раён)|Дайліды]]) мясцовае насельніцтва дагэтуль актыўна выкарыстоўвае ў паўсядзённым жыцці [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускую гаворк]]у, якая суіснуе з [[Літоўская мова|літоўскай]] і [[Польская мова|польскай]] мовамі{{sfn|Jankowiak|2025|с=90}}. == Сучаснасць == Дзевянішскі выступ перыядычна становіцца аб’ектам грамадскай увагі з-за сваёй незвычайнай геаграфіі. У лютым 2024 года здарыўся скандал, звязаны з праектам «[[Пашпарт Новай Беларусі]]», які распрацоўваўся [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінетам Беларусі]]. На адной са старонак дызайну пашпарта была змешчана контурная карта, на якой з-за тэхнічнай памылкі пры генерацыі мікратэксту Дзевянішскі выступ быў зафарбаваны як частка тэрыторыі Беларусі. Гэта выклікала [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|пэўны рэзананс у літоўскіх СМІ]]. Прадстаўнікі беларускіх дэмакратычных сіл афіцыйна прынеслі прабачэнні, патлумачыўшы гэта збоем пры канвертацыі файлаў у друкарскі фармат, і паабяцалі выправіць памылку да пачатку выпуску дакументаў, падкрэсліўшы безумоўную павагу да міжнародна прызнаных межаў Літвы<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/336236 |title=У пашпарты Новай Беларусі закралася прыкрая памылка |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=14 лютага 2024 |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Перадача Віленскага краю Літве]] * [[Беларускія гаворкі ў Літве]] * [[Простая мова (група дыялектаў)|Простая мова]] * [[Беларуска-літоўская мяжа]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]] |загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania |выданне=Languages |тып=часопіс |год=2024 |том=9 |нумар=359 |старонкі=1–20 |ref=Gudaitis }} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak }} * {{артыкул |аўтар=Золов А. В. |загаловак=Как Литва получила свои нынешние границы? Часть II |выданне=Вестник Балтийского федерального университета им. И. Канта. Сер.: Гуманитарные и общественные науки |тып=часопіс |год=2019 |нумар=1 |старонкі=88–94 |ref=Золов}} * {{кніга |загаловак=Государственные границы Беларуси : сб. документов и материалов : в 2 т. Т. 2. (ноябрь 1926 – декабрь 2010) |адказны=сост. : В. Е. Снапковский, А. В. Тихомиров, А. В. Шарапо |месца=Минск |выдавецтва=БГУ |год=2013 |старонак=333 |isbn=978-985-518-871-2 |ref=Снапковский, Тихомиров, Шарапо}} {{Фарміраванне межаў Беларусі}} [[Катэгорыя:Геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Віленскі павет]] [[Катэгорыя:Салечніцкі раён]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўская граніца]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Віленшчына]] [[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах]] [[Катэгорыя:Выступы]] asdne7te5ze58oah93nlyut66d9hu8z 0 805929 5176969 5163709 2026-08-07T10:00:44Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Eu3gameplay.webp|Eu3gameplay.webp]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Herbythyme|Herbythyme]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 5176969 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|жанр=[[Глабальная стратэгія]]|платформы=[[Windows]], [[Mac OS X]]|выява=Eu3-win-cover.jpg|распрацоўшчык=[[Paradox Interactive]]|выдавец=[[Paradox Interactive]]|серыя=[[Europa Universalis (серыя гульняў)|Europa Universalis]]|дата выпуску=Windows:<br>{{Сцяг ЗША}} {{date|23|01|2007|2}}<br>{{Сцяг Еўрасаюза}} {{date|26|01|2007|2}}<br>Mac OS X:<br>{{date|02|11|2007|2}}|рухавік=[[Clausewitz Engine]]|носьбіты=[[Аптычны дыск|Дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]]|мовы інтэрфейсу=[[Англійская мова|Ангельская]], [[нямецкая мова|нямецкая]]|кіраванне=[[клавіятура]], [[мыш]]|прадзюсар=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|дызайнер=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|праграміст=Адам Скоглунд|кампазітар=Андрэас Вальдэтофт|мастак=Маркус Эдстрэм|сайт=https://www.paradoxinteractive.com/games/europa-universalis-iii/about}}'''Europa Universalis III''' — камп’ютарная гульня ў жанры глабальнай стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Paradox Interactive. Працягвае серыю глабальных стратэгій Europa Universalis. Як і папярэднія гульні серыі, трэцяя частка дазваляе ўзначаліць адну з дзяржаў свету ў перыяд з 30 траўня 1453 года (узяцце [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] турэцкімі войскамі) па 14 ліпеня 1789 год (пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]]). У платных дапаўненнях да гульні гэты часовы адрэзак пашыраны ў абодва бакі, таму ў гульца з’яўляецца магчымасць згуляць за новыя краіны. У краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] лакалізацыя носіць назву «Еўропа 3». == Гульнявы працэс == Гульцы пачынаюць гульню, выбіраючы дату, калі яны хацелі б пачаць сваю кампанію, і за якую краіну яны хацелі б гуляць. Формы кіравання краін ўключаюць розныя каралеўствы, рэспублікі, тэакратыі і племянныя ўрады. Гульцы могуць уплываць на грамадства і каштоўнасці краіны, рэгулюючы «паўзункі», такія як свабодны гандаль і [[меркантылізм]], і могуць наймаць прыдворных дарадцаў, такіх як [[Вольфганг Амадэй Моцарт]]. Па меры праходжання гульні гульцы могуць выбіраць «нацыянальныя ідэі», такія як свабода, раўнапраўе, братэрства, якія даюць спецыяльныя бонусы. У гульні больш за 300 краін, у якія можна гуляць, уключаючы такіх гігантаў, як [[Кітай]] Мін, рэгіянальныя дзяржавы, такія як [[Чэхія]] і [[Казань]], і невялікія дзяржавы, такія як [[Мальдывы]]. У гульні няма фармальных умоў для перамогі. Карта свету ўключае каля 1700 правінцый і марскіх зон. Многія правінцыі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Акіянія|Акіяніі]] не належаць ні адной краіне, што дазваляе праводзіць каланізацыю. Эканоміка [[Ранні Новы час|ранняга новага часу]] мадэлюецца падаткамі і даходамі ад вытворчасці ў правінцыях, а таксама гандлем. Нацыянальныя гандляры канкуруюць у «цэнтрах гандлю», такіх як [[Венецыя]] і [[Любек]], а краіны, арыентаваныя на даходы ад гандлю (напрыклад, [[Галандыя (графства)|Галандыя]]), карыстаюцца значнымі перавагамі. Краіны, якія чаканіць занадта шмат валюты або празмерна залежаць ад здабычы золата, караюцца інфляцыяй. На адносіны паміж краінамі могуць паўплываць дыпламатычныя дзеянні, такія як каралеўскія шлюбы, абразы, саюзы і гандлёвыя эмбарга. Гульцы могуць атрымаць кантроль над іншымі краінамі мірным шляхам з дапамогай асабістых саюзаў і васалітэту. Раннія міжнародныя інстытуты, такія як [[Свяшчэнная Рымская імперыя]], Папская курыя і сёгунат, змадэляваныя даволі падрабязна. Кожная краіна мае сваю культуру і рэлігію. Кіраўнікі кантралююць арміі, флаты і наймітаў, якіх яны вярбуюць. Баявыя дзеянні — гэта абстрактнае паняцце, якое не дае прамога кантролю над ходам бітваў. Для найму генералаў і адміралаў неабходны Ваенныя традыцыі. Агрэсія (захоп правінцый без законных дамаганняў) прыводзіць да міжнароднай вядомасці краіны. Гульня дэталізавана з гістарычнага пункту гледжання; вы можаце гуляць у «Вялікую Кампанію», пачынаючы з 1453 ці 1399 года, але любая дата да Французскай рэвалюцыі (1821 год з пашырэннем «Napoleon’s Ambition») таксама з’яўляецца прыдатнай адпраўной кропкай, з адпаведным абнаўленнем гістарычных лідэраў і краін. Такім чынам можна гуляць у вялікія падзеі, такія як [[вайна Камбрэйскай лігі]]. У гульню можна гуляць як у адзіночным рэжыме, так і ў шматкарыстальніцкім рэжыме, пры гэтым гульцы кіруюць рознымі краінамі; кожная нечалавечая краіна кіруецца сваім уласным [[Штучны інтэлект|штучным інтэлектам]]. == Распрацоўка == Афіцыйна аб распрацоўцы было абвешчана ў лютым 2006 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.ign.com/articles/2006/02/17/europa-universalis-returns|title=Europa Universalis вяртаецца|date=2006-02-16|publisher=[[IGN]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref> У гульні [[двухмерная графіка]] была заменена трохмернай. Падраздзяленні, уключаючы і флот, і пяхотнікаў, таксама сталі трохмернымі. Рухавік гульні дазваляе ўбачыць такія дэталі карты, як дрэвы і рэкі. У распрацоўцы камп’ютарнай гульні ўдзельнічаў вядомы мастак [[Крэйг Маллінс]], які раней працаваў над [[Age Of Empires III]]. У траўні 2006 года Europa Universalis III была прадстаўлена на выставе [[Electronic Entertainment Expo]]. У студзені 2007 года была выпушчаная дэмаверсія гульні, якая дазваляла кіраваць адной з заходніх дзяржаў у перыяд з 1492 па 1520 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gamespot.com/articles/europa-universalis-iii-demo-out-now/1100-6164297/|title=даступна дэмо Europa Universalis III|date=2007-01-17|publisher=[[GameSpot]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref>. Спачатку гульня выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], трыма днямі пазней у [[Германія|Германіі]], а праз некаторы час з’явілася на брытанскім і французскім рынку. === Асноўныя адрозненні гульні ад Europa Universalis II === * Трохмерная графіка; * Геймплэй стаў больш свабодным і не прывязаны да рэальнай гісторыі; гістарычныя асобы замененыя выпадковымі, колькасць гістарычных падзей значна скарочана і цяпер яны адбываюцца не абавязкова ў той жа самы час і ў тым жа самым месцы, што і ў рэальнасці; * Магчымасць пачаць гульню ў любы дзень з 30 траўня 1453 па 14 ліпеня 1789 (у папярэдніх гульнях серыі гэта было магчыма толькі ў пэўныя гады, для якіх існавалі адпаведныя сцэнары); * З’явіліся нацыянальныя ідэі, якія даюць гульнявой дзяржаве тыя ці іншыя перавагі; па меры адкрыцця новых дзяржаўных тэхналогій з’яўляецца магчымасць выбраць адну з нацыянальных ідэй; * З’явіліся ўнікальныя юніты. == Адкліканне == Гульня атрымала пераважна станоўчыя водгукі. Па дадзеных [[Metacritic]], крытыкі паставілі трэцяй гульні серыі ад 70 да 92 балаў з 100 магчымых. Аглядальнікі звярталі ўвагу на яе пераход ад двухмернай графікі да трохмернай. Частка іх знайшла гэта змяненне недахопам. == Дадаткі == Кампанія [[Paradox Interactive|Paradox]] выпусціла чатыры пакеты дадаткаў для Europa Universalis III і для кожнага з іх патрабуюцца ўсе папярэднія дадаткі. Адна з версій гульні, Europa Universalis III Complete, уключае ў сябе арыгінальную гульню і першыя два дадатку. Іншая версія, Europa Universalis III Chronicles, уключае ў сябе арыгінальную гульню і ўсе чатыры дадатка. ====== Napoleon’s Ambition ====== Дадатак пад назвай «Napoleon’s Ambition» быў выпушчаны 22 жніўня 2007 года на платформе лічбавай дыстрыбуцыі [[GamersGate]]. Дадатак для Windows даступны для запампоўкі на GamersGate або ўваходзіць у поўны рознічны пакет Europa Universalis III і прызначан для палепшення інтэрфэйсу, удасканалення сістэмы гандлявання, пашырэння магчымасцей і уключэннем большай колькасці кантэнту, які ахоплівае больш працяглы перыяд часу. 7 снежня таго ж года кампанія [[Virtual Programming]] апублікавала пакет пашырэння Napoleon’s Ambition для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|title=Europa Universalis III: Napoleon's Ambition ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2007-12-07|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116184839/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> ====== In Nomine ====== Другі дадатак пад назвай «In Nomine» быў выпушчаны 28 траўня 2008 года. Асаблівасці ўключаюць у сябе: далейшае падаўжэнне часовых рамак гульні, даданне [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]], перапрацаваны штучны інтэлект, які факусуецца на стратэгічных мэтах вышэйшага ўзроўню, і цалкам перапрацаваныя паўстанцы з іх уласнымі мэтамі і здольнасцямі. 18 жніўня Virtual Programming апублікавала дадатак «In Nomine» для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|title=Europa Universalis III: In Nomine ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2008-08-18|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116152915/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> Цяпер гульня пачынаецца раней, у кастрычніку 1399 года, пасля каранацыі [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генрыха IV англійскага]]. З-за таго, што часовыя рамкі гульні павялічыліся на 54 гады, у яе зараз уваходзяць такія краіны, як Візантыйская імперыя і [[Джалаларыды]], такія лідэры, як [[Тамерлан]], і такія падзеі, як канец [[Стагадовая вайна|Стогадовай вайны]]. Ключавой асаблівасцю дадатка з’яўляецца магчымасць гульца прымаць важныя рашэнні, якія будуць вызначаць будучыню яго краіны. Напрыклад, гулец можа выбраць Стварэнне Злучанага Каралеўства або заснаваць Усходне-індыйскую гандлёвую кампанію. Цяпер яны могуць прымаць рашэнні як на ўзроўні краіны, так і на ўзроўні правінцыі з дапамогай новай сістэмы прыняцця рашэнняў, якая ўключае сотні розных рашэнняў у залежнасці ад сітуацыі (напрыклад, ад бягучай дзяржаўнай рэлігіі) і краіны. У дадатку таксама прадстаўлены «бунтары, у якіх ёсць мэта». Існуе некалькі тыпаў бунтароў (рэлігійныя, патрыятычныя, сялянскія і г.д.), з рознымі мэтамі і здольнасцямі. Напрыклад, калі патрыятычна настроеныя паўстанцы возьмуць пад свой кантроль правінцыю, гэтая правінцыя яшчэ 10 гадоў будзе пакутаваць ад нацыяналізму і, хутчэй за ўсё, дэзерціруе. Іншыя паўстанцы ўключаюць каланіяльных паўстанцаў у сваіх калоніях, якія маюць намер дамагчыся прадстаўніцтва або незалежнасці, а таксама рэакцыйныя дваране, якія падымаюцца, каб паставіць прыгонных на месца. Зараз гульцы могуць выбіраць паміж прыгнётам мяцежнікаў з дапамогай ваеннай сілы, перамовамі з імі або пакінуць іх і назіраць, як яны навязваюць свае патрабаванні вашай краіне. У Europa Universalis III Complete ўключаны як «Napoleon’s Ambition», так і «In Nomine». ====== Heir to the Throne ====== Трэці дадатак пад назвай «Heir to the Throne» быў выпушчаны для Windows 15 снежня 2009 года і ўключае ў сябе мноства функцый, запытаных удзельнікамі форуму. Як вынікае з назвы, яно ў асноўным прысвечана дынаміцы каралеўскай сям’і. 24 траўня 2010 года Virtual Programming апублікавала дадатак для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|title=Europa Universalis III: Heir to the Throne ужо ў продажы|author=Cord|last=Kruse|date=2010-05-24|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922054540/http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|archive-date=2010-09-22|url-status=dead}}</ref> ====== Divine Wind ====== [[Файл:Eu3divinewind.jpg|міні|EU3 Divine Wind постэр]] У траўні 2010 года на форумах Paradox распрацоўшчык правёў апытанне, падчас якога карыстальнікі маглі прагаласаваць за новы дадатак. Сярод варыянтаў былі дадаткі да Europa Universalis III, [[Europa Universalis: Rome]], [[Hearts of Iron III]] і [[Victoria II]]. У выніку апытання быў падтрыман дадатак Europa Universalis III, які набраў 46 % галасоў. Ён павінен быў ахапіць увесь астатні свет. Дадатак быў выпушчаны 14 снежня 2010 года. Для гульні патрабуецца поўная версія Europa Universalis III і дадатак «''Heir to the Throne''». «Divine Wind» быў апублікаваны для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 16 сакавіка 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|title=Europa Universalis III: Divine Wind ужо даступна!|date=2011-03-17|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126150532/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|archive-date=2020-11-26|url-status=dead}}</ref> ====== Зборнік ====== Выпушчаны 22 сакавіка 2011 года. Europa Universalis III: Chronicles уключыў усе чатыры дадаткі да арыгінальнай гульні. Гэта быў першы раз, калі «Heir to the Throne» і «Divine Wind» сталі даступныя ў рознічнай продажы.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|title=Анонс Europa Universalis III Chronicles|website=[[Strategy Informer]]|date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323203510/http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> Europa Universalis III: Chronicles была апублікаваная для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 28 верасня 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|title=Virtual Programming расказала пра 3 новыя гульні|date=2011-09-28|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110064917/http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|archive-date=2011-11-10|url-status=dead}}</ref> == Мадыфікацыі == Некаторыя папулярныя моды значна мяняюць гульню, дадаючы гістарычны каларыт, фэнтэзійныя сцэнары або новую гульнявую механіку. ====== Magna Mundi спін-оф ====== Адным з самых папулярных модов для EU3 быў Magna Mundi, мэтай якога было дадаць дэталяў да карце гульні і наблізіць ход альтэрнатыўнай гісторыі, апісванай ў гульні, да гісторыі рэальнага свету з дапамогай сцэнарыяў падзей. З-за сваёй папулярнасці асобная версія Magna Mundi планавалася як спін-оф гульні, які павінен быў быць распрацаваны аўтарамі мода, дзеючай студыяй-распрацоўшчыкам [[Universo Virtual]], і апублікаваны Paradox. Аднак у 2012 годзе кампанія Paradox адмяніла Magna Mundi, патлумачыўшы гэта рашэнне адсутнасцю прагрэсу і недаверам да распрацоўшчыкаў. па словах прадстаўніка Paradox, «члены каманды MM […] паведамляюць нам, што праекту не хапае актыўнага кіраўніцтва». Кампанія Universo Virtual, якая сцвярджае, што ў яе ёсць гатовая да выпуску гульня, абвясціла аб судовым пазове супраць Paradox. Яе кіраўнік, партугальскі распрацоўшчык Карлас Густава, абвінаваціў Paradox у тым, што падчас распрацоўкі Magna Mundi яна некалькі разоў выстаўляла новыя патрабаванні. Ён таксама заявіў, што Paradox не валодае зыходным кодам, ліцэнзаваным на яго імя, і абвясціў аб выпуску гульні, што павінна была называцца Magna Mundi, цяпер пад названай World Stage. Аднак дата выпуску не была пазначана, і статус праекта заставаўся незразумелым, што прымусіла многіх думаць, што праект быў канчаткова адменены. == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] ds004lt4avqh5d0171c2to3qd8d3wde 5176970 5176969 2026-08-07T10:00:47Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Eu3divinewind.jpg|Eu3divinewind.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Herbythyme|Herbythyme]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 5176970 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|жанр=[[Глабальная стратэгія]]|платформы=[[Windows]], [[Mac OS X]]|выява=Eu3-win-cover.jpg|распрацоўшчык=[[Paradox Interactive]]|выдавец=[[Paradox Interactive]]|серыя=[[Europa Universalis (серыя гульняў)|Europa Universalis]]|дата выпуску=Windows:<br>{{Сцяг ЗША}} {{date|23|01|2007|2}}<br>{{Сцяг Еўрасаюза}} {{date|26|01|2007|2}}<br>Mac OS X:<br>{{date|02|11|2007|2}}|рухавік=[[Clausewitz Engine]]|носьбіты=[[Аптычны дыск|Дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]]|мовы інтэрфейсу=[[Англійская мова|Ангельская]], [[нямецкая мова|нямецкая]]|кіраванне=[[клавіятура]], [[мыш]]|прадзюсар=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|дызайнер=[[Ёхан Андэрсан (распрацоўшчык гульняў)|Ёхан Андэрсан]]|праграміст=Адам Скоглунд|кампазітар=Андрэас Вальдэтофт|мастак=Маркус Эдстрэм|сайт=https://www.paradoxinteractive.com/games/europa-universalis-iii/about}}'''Europa Universalis III''' — камп’ютарная гульня ў жанры глабальнай стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Paradox Interactive. Працягвае серыю глабальных стратэгій Europa Universalis. Як і папярэднія гульні серыі, трэцяя частка дазваляе ўзначаліць адну з дзяржаў свету ў перыяд з 30 траўня 1453 года (узяцце [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] турэцкімі войскамі) па 14 ліпеня 1789 год (пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]]). У платных дапаўненнях да гульні гэты часовы адрэзак пашыраны ў абодва бакі, таму ў гульца з’яўляецца магчымасць згуляць за новыя краіны. У краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] лакалізацыя носіць назву «Еўропа 3». == Гульнявы працэс == Гульцы пачынаюць гульню, выбіраючы дату, калі яны хацелі б пачаць сваю кампанію, і за якую краіну яны хацелі б гуляць. Формы кіравання краін ўключаюць розныя каралеўствы, рэспублікі, тэакратыі і племянныя ўрады. Гульцы могуць уплываць на грамадства і каштоўнасці краіны, рэгулюючы «паўзункі», такія як свабодны гандаль і [[меркантылізм]], і могуць наймаць прыдворных дарадцаў, такіх як [[Вольфганг Амадэй Моцарт]]. Па меры праходжання гульні гульцы могуць выбіраць «нацыянальныя ідэі», такія як свабода, раўнапраўе, братэрства, якія даюць спецыяльныя бонусы. У гульні больш за 300 краін, у якія можна гуляць, уключаючы такіх гігантаў, як [[Кітай]] Мін, рэгіянальныя дзяржавы, такія як [[Чэхія]] і [[Казань]], і невялікія дзяржавы, такія як [[Мальдывы]]. У гульні няма фармальных умоў для перамогі. Карта свету ўключае каля 1700 правінцый і марскіх зон. Многія правінцыі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Акіянія|Акіяніі]] не належаць ні адной краіне, што дазваляе праводзіць каланізацыю. Эканоміка [[Ранні Новы час|ранняга новага часу]] мадэлюецца падаткамі і даходамі ад вытворчасці ў правінцыях, а таксама гандлем. Нацыянальныя гандляры канкуруюць у «цэнтрах гандлю», такіх як [[Венецыя]] і [[Любек]], а краіны, арыентаваныя на даходы ад гандлю (напрыклад, [[Галандыя (графства)|Галандыя]]), карыстаюцца значнымі перавагамі. Краіны, якія чаканіць занадта шмат валюты або празмерна залежаць ад здабычы золата, караюцца інфляцыяй. На адносіны паміж краінамі могуць паўплываць дыпламатычныя дзеянні, такія як каралеўскія шлюбы, абразы, саюзы і гандлёвыя эмбарга. Гульцы могуць атрымаць кантроль над іншымі краінамі мірным шляхам з дапамогай асабістых саюзаў і васалітэту. Раннія міжнародныя інстытуты, такія як [[Свяшчэнная Рымская імперыя]], Папская курыя і сёгунат, змадэляваныя даволі падрабязна. Кожная краіна мае сваю культуру і рэлігію. Кіраўнікі кантралююць арміі, флаты і наймітаў, якіх яны вярбуюць. Баявыя дзеянні — гэта абстрактнае паняцце, якое не дае прамога кантролю над ходам бітваў. Для найму генералаў і адміралаў неабходны Ваенныя традыцыі. Агрэсія (захоп правінцый без законных дамаганняў) прыводзіць да міжнароднай вядомасці краіны. Гульня дэталізавана з гістарычнага пункту гледжання; вы можаце гуляць у «Вялікую Кампанію», пачынаючы з 1453 ці 1399 года, але любая дата да Французскай рэвалюцыі (1821 год з пашырэннем «Napoleon’s Ambition») таксама з’яўляецца прыдатнай адпраўной кропкай, з адпаведным абнаўленнем гістарычных лідэраў і краін. Такім чынам можна гуляць у вялікія падзеі, такія як [[вайна Камбрэйскай лігі]]. У гульню можна гуляць як у адзіночным рэжыме, так і ў шматкарыстальніцкім рэжыме, пры гэтым гульцы кіруюць рознымі краінамі; кожная нечалавечая краіна кіруецца сваім уласным [[Штучны інтэлект|штучным інтэлектам]]. == Распрацоўка == Афіцыйна аб распрацоўцы было абвешчана ў лютым 2006 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.ign.com/articles/2006/02/17/europa-universalis-returns|title=Europa Universalis вяртаецца|date=2006-02-16|publisher=[[IGN]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref> У гульні [[двухмерная графіка]] была заменена трохмернай. Падраздзяленні, уключаючы і флот, і пяхотнікаў, таксама сталі трохмернымі. Рухавік гульні дазваляе ўбачыць такія дэталі карты, як дрэвы і рэкі. У распрацоўцы камп’ютарнай гульні ўдзельнічаў вядомы мастак [[Крэйг Маллінс]], які раней працаваў над [[Age Of Empires III]]. У траўні 2006 года Europa Universalis III была прадстаўлена на выставе [[Electronic Entertainment Expo]]. У студзені 2007 года была выпушчаная дэмаверсія гульні, якая дазваляла кіраваць адной з заходніх дзяржаў у перыяд з 1492 па 1520 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gamespot.com/articles/europa-universalis-iii-demo-out-now/1100-6164297/|title=даступна дэмо Europa Universalis III|date=2007-01-17|publisher=[[GameSpot]]|url-status=live|access-date=2026-04-12}}</ref>. Спачатку гульня выйшла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], трыма днямі пазней у [[Германія|Германіі]], а праз некаторы час з’явілася на брытанскім і французскім рынку. === Асноўныя адрозненні гульні ад Europa Universalis II === * Трохмерная графіка; * Геймплэй стаў больш свабодным і не прывязаны да рэальнай гісторыі; гістарычныя асобы замененыя выпадковымі, колькасць гістарычных падзей значна скарочана і цяпер яны адбываюцца не абавязкова ў той жа самы час і ў тым жа самым месцы, што і ў рэальнасці; * Магчымасць пачаць гульню ў любы дзень з 30 траўня 1453 па 14 ліпеня 1789 (у папярэдніх гульнях серыі гэта было магчыма толькі ў пэўныя гады, для якіх існавалі адпаведныя сцэнары); * З’явіліся нацыянальныя ідэі, якія даюць гульнявой дзяржаве тыя ці іншыя перавагі; па меры адкрыцця новых дзяржаўных тэхналогій з’яўляецца магчымасць выбраць адну з нацыянальных ідэй; * З’явіліся ўнікальныя юніты. == Адкліканне == Гульня атрымала пераважна станоўчыя водгукі. Па дадзеных [[Metacritic]], крытыкі паставілі трэцяй гульні серыі ад 70 да 92 балаў з 100 магчымых. Аглядальнікі звярталі ўвагу на яе пераход ад двухмернай графікі да трохмернай. Частка іх знайшла гэта змяненне недахопам. == Дадаткі == Кампанія [[Paradox Interactive|Paradox]] выпусціла чатыры пакеты дадаткаў для Europa Universalis III і для кожнага з іх патрабуюцца ўсе папярэднія дадаткі. Адна з версій гульні, Europa Universalis III Complete, уключае ў сябе арыгінальную гульню і першыя два дадатку. Іншая версія, Europa Universalis III Chronicles, уключае ў сябе арыгінальную гульню і ўсе чатыры дадатка. ====== Napoleon’s Ambition ====== Дадатак пад назвай «Napoleon’s Ambition» быў выпушчаны 22 жніўня 2007 года на платформе лічбавай дыстрыбуцыі [[GamersGate]]. Дадатак для Windows даступны для запампоўкі на GamersGate або ўваходзіць у поўны рознічны пакет Europa Universalis III і прызначан для палепшення інтэрфэйсу, удасканалення сістэмы гандлявання, пашырэння магчымасцей і уключэннем большай колькасці кантэнту, які ахоплівае больш працяглы перыяд часу. 7 снежня таго ж года кампанія [[Virtual Programming]] апублікавала пакет пашырэння Napoleon’s Ambition для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|title=Europa Universalis III: Napoleon's Ambition ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2007-12-07|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116184839/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=15969|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> ====== In Nomine ====== Другі дадатак пад назвай «In Nomine» быў выпушчаны 28 траўня 2008 года. Асаблівасці ўключаюць у сябе: далейшае падаўжэнне часовых рамак гульні, даданне [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]], перапрацаваны штучны інтэлект, які факусуецца на стратэгічных мэтах вышэйшага ўзроўню, і цалкам перапрацаваныя паўстанцы з іх уласнымі мэтамі і здольнасцямі. 18 жніўня Virtual Programming апублікавала дадатак «In Nomine» для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|title=Europa Universalis III: In Nomine ужо ў продажы|first=Cord|last=Kruse|date=2008-08-18|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116152915/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=16885|archive-date=2010-01-16|url-status=dead}}</ref> Цяпер гульня пачынаецца раней, у кастрычніку 1399 года, пасля каранацыі [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генрыха IV англійскага]]. З-за таго, што часовыя рамкі гульні павялічыліся на 54 гады, у яе зараз уваходзяць такія краіны, як Візантыйская імперыя і [[Джалаларыды]], такія лідэры, як [[Тамерлан]], і такія падзеі, як канец [[Стагадовая вайна|Стогадовай вайны]]. Ключавой асаблівасцю дадатка з’яўляецца магчымасць гульца прымаць важныя рашэнні, якія будуць вызначаць будучыню яго краіны. Напрыклад, гулец можа выбраць Стварэнне Злучанага Каралеўства або заснаваць Усходне-індыйскую гандлёвую кампанію. Цяпер яны могуць прымаць рашэнні як на ўзроўні краіны, так і на ўзроўні правінцыі з дапамогай новай сістэмы прыняцця рашэнняў, якая ўключае сотні розных рашэнняў у залежнасці ад сітуацыі (напрыклад, ад бягучай дзяржаўнай рэлігіі) і краіны. У дадатку таксама прадстаўлены «бунтары, у якіх ёсць мэта». Існуе некалькі тыпаў бунтароў (рэлігійныя, патрыятычныя, сялянскія і г.д.), з рознымі мэтамі і здольнасцямі. Напрыклад, калі патрыятычна настроеныя паўстанцы возьмуць пад свой кантроль правінцыю, гэтая правінцыя яшчэ 10 гадоў будзе пакутаваць ад нацыяналізму і, хутчэй за ўсё, дэзерціруе. Іншыя паўстанцы ўключаюць каланіяльных паўстанцаў у сваіх калоніях, якія маюць намер дамагчыся прадстаўніцтва або незалежнасці, а таксама рэакцыйныя дваране, якія падымаюцца, каб паставіць прыгонных на месца. Зараз гульцы могуць выбіраць паміж прыгнётам мяцежнікаў з дапамогай ваеннай сілы, перамовамі з імі або пакінуць іх і назіраць, як яны навязваюць свае патрабаванні вашай краіне. У Europa Universalis III Complete ўключаны як «Napoleon’s Ambition», так і «In Nomine». ====== Heir to the Throne ====== Трэці дадатак пад назвай «Heir to the Throne» быў выпушчаны для Windows 15 снежня 2009 года і ўключае ў сябе мноства функцый, запытаных удзельнікамі форуму. Як вынікае з назвы, яно ў асноўным прысвечана дынаміцы каралеўскай сям’і. 24 траўня 2010 года Virtual Programming апублікавала дадатак для Mac OS X.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|title=Europa Universalis III: Heir to the Throne ужо ў продажы|author=Cord|last=Kruse|date=2010-05-24|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922054540/http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=18901|archive-date=2010-09-22|url-status=dead}}</ref> ====== Divine Wind ====== У траўні 2010 года на форумах Paradox распрацоўшчык правёў апытанне, падчас якога карыстальнікі маглі прагаласаваць за новы дадатак. Сярод варыянтаў былі дадаткі да Europa Universalis III, [[Europa Universalis: Rome]], [[Hearts of Iron III]] і [[Victoria II]]. У выніку апытання быў падтрыман дадатак Europa Universalis III, які набраў 46 % галасоў. Ён павінен быў ахапіць увесь астатні свет. Дадатак быў выпушчаны 14 снежня 2010 года. Для гульні патрабуецца поўная версія Europa Universalis III і дадатак «''Heir to the Throne''». «Divine Wind» быў апублікаваны для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 16 сакавіка 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|title=Europa Universalis III: Divine Wind ужо даступна!|date=2011-03-17|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126150532/http://insidemacgames.com/news/story.php?ArticleID=19702|archive-date=2020-11-26|url-status=dead}}</ref> ====== Зборнік ====== Выпушчаны 22 сакавіка 2011 года. Europa Universalis III: Chronicles уключыў усе чатыры дадаткі да арыгінальнай гульні. Гэта быў першы раз, калі «Heir to the Throne» і «Divine Wind» сталі даступныя ў рознічнай продажы.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|title=Анонс Europa Universalis III Chronicles|website=[[Strategy Informer]]|date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323203510/http://www.strategyinformer.com/news/11372/europa-universalis-iii-chronicles-announced|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> Europa Universalis III: Chronicles была апублікаваная для Mac OS X выдавецтвам Virtual Programming 28 верасня 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|title=Virtual Programming расказала пра 3 новыя гульні|date=2011-09-28|publisher=[[Inside Mac Games]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110064917/http://www.insidemacgames.com/forum/index.php?showtopic=42513|archive-date=2011-11-10|url-status=dead}}</ref> == Мадыфікацыі == Некаторыя папулярныя моды значна мяняюць гульню, дадаючы гістарычны каларыт, фэнтэзійныя сцэнары або новую гульнявую механіку. ====== Magna Mundi спін-оф ====== Адным з самых папулярных модов для EU3 быў Magna Mundi, мэтай якога было дадаць дэталяў да карце гульні і наблізіць ход альтэрнатыўнай гісторыі, апісванай ў гульні, да гісторыі рэальнага свету з дапамогай сцэнарыяў падзей. З-за сваёй папулярнасці асобная версія Magna Mundi планавалася як спін-оф гульні, які павінен быў быць распрацаваны аўтарамі мода, дзеючай студыяй-распрацоўшчыкам [[Universo Virtual]], і апублікаваны Paradox. Аднак у 2012 годзе кампанія Paradox адмяніла Magna Mundi, патлумачыўшы гэта рашэнне адсутнасцю прагрэсу і недаверам да распрацоўшчыкаў. па словах прадстаўніка Paradox, «члены каманды MM […] паведамляюць нам, што праекту не хапае актыўнага кіраўніцтва». Кампанія Universo Virtual, якая сцвярджае, што ў яе ёсць гатовая да выпуску гульня, абвясціла аб судовым пазове супраць Paradox. Яе кіраўнік, партугальскі распрацоўшчык Карлас Густава, абвінаваціў Paradox у тым, што падчас распрацоўкі Magna Mundi яна некалькі разоў выстаўляла новыя патрабаванні. Ён таксама заявіў, што Paradox не валодае зыходным кодам, ліцэнзаваным на яго імя, і абвясціў аб выпуску гульні, што павінна была называцца Magna Mundi, цяпер пад названай World Stage. Аднак дата выпуску не была пазначана, і статус праекта заставаўся незразумелым, што прымусіла многіх думаць, што праект быў канчаткова адменены. == Заўвагі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 5dfoqtxl2dk6f8at2w7bw2zw9vjlcti 0 806591 5176811 5175967 2026-08-06T23:24:42Z MocnyDuham 99818 Ці ёсць сэнс ставіць гэты шаблон, калі мы ўжо абмяркоўвалі артыкул на [[ВП:ДВ]]? 5176811 wikitext text/x-wiki {{Картка мерапрыемства |country={{Сцягафікацыя|Польшча}} |сайт=https://tedxulicaminska.com/ |location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99 |status=Праведзена |name=TEDxUlicaMinska |genre=Канферэнцыя (фармат TEDx) |venue={{iw|Форт Макотаў|Форт Макотаў|pl|Fort M Twierdzy Warszawa}} (B'Fort) |first=18 красавіка 2026 |organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай) |image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]] |caption=лагатып канферэнцыі }} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Канцэпцыя і гісторыя стварэння == Праграма канферэнцыі складалася з выступаў дакладчыкаў (да 10 хвілін) па такіх тэмах, як развіццё тэхналогій, [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], радыяцыйнай хіміі, паліталогіі і «эканомікі даверу». Слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260703100241/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-07-03}}</ref>. Рабочымі мовамі мерапрыемства сталі беларуская і руская (у адпаведнасці з міжнароднымі патрабаваннямі да транскрыпцыі і субцітравання TED). Рашэнне аб правядзенні канферэнцыі менавіта ў Варшаве было абумоўлена лакалізацыяй адной з найбуйнейшых і найбольш актыўных супольнасцей беларускіх эмігрантаў. Адметная асаблівасць мерапрыемства у тым што паколькі ліцэнзаванне TED строга прывязана да мясцовай геаграфіі (і атрымаць ліцэнзію на імя нацыянальнай дыяспары тэхнічна немагчыма), таму беларускай супольнасцю ў эміграцыі быў створаны прэцэдэнт праз выкарыстанне тапоніма «Ulica Mińska» ў Варшаве для кансалідацыі спікераў, пазбаўленых магчымасці выступаць у сябе на радзіме з-за [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага і сацыяльнага крызісу]]. То бок выбар назвы ''TEDxUlicaMinska'' стаў кампрамісам паміж жорсткімі геаграфічнымі правіламі ліцэнзавання TED і сімвалізмам: з аднаго боку, імпрэза была прывязаная да рэальнай варшаўскай вуліцы Мінскай ({{Lang-pl|Ulica Mińska}}), якая з’яўляецца культурным і крэатыўным цэнтрам горада, з іншага боку — назва служыла прамой эмацыйнай адсылкай да сталіцы Беларусі<ref name=":2" />. Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B’Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/zaden-besplatnyye-vystupleniya/|title=Выступления первого TEDxUlicaMińska в Варшаве теперь можно посмотреть бесплатно. Рассказываем где|website=citydog.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709124600/https://citydog.io/post/zaden-besplatnyye-vystupleniya/|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-09}}</ref> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="200px"> File:TEDxUlicaMinska 2026 Speakers and organizing team group photo 01.jpg | Спікеры і арганізатары канферэнцыі File:TEDxUlicaMinska Speaker Arkadiy Dobkin (Аркадий Добкин) Warsaw 2026 01.jpg | Аркадзь Добкін падчас свайго выступу File:TEDxUlicaMinska Speaker Nataly Khadziakova (Наталья Ходякова) Warsaw 2026.jpg | Наталля Хадзякова File:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 01.jpg | Cяргей Бесараб File:TEDxUlicaMinska Speaker Sviatlana Volchak (Светлана Волчак) Warsaw 2026 01.jpg | Святлана Волчак File:TEDxUlicaMinska 2026 Speaker Rammi Dgham (Рамми Дгхам) Warsaw 2026.jpg | Рамі Дгхам </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] lufxijuqwu24h6oiytsa5lpc31tw8lo 0 806642 5176839 5129999 2026-08-07T03:32:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176839 wikitext text/x-wiki {{Значнасць}} {{Навуковец|імя=Ганна Казлова|імя_ад_нараджэння=|дата_нараджэння=13 сакавіка 1988|месца_нараджэння=Мінск, Беларусь|грамадзянства={{сцяг|Беларусь}} Беларусь|навуковая_сфера=Малекулярная генетыка, спартыўная генетыка, медыцынская генетыка|месца_працы=РНПЦ спорту (Мінск); Genetico (Масква); Zaz Ventures (Бруксэль)|альма-матэр=[[Міжнародны дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт імя А. Д. Сахарава]] (Мінск)|навуковая_ступень=Магістр біялагічных навук|вядомы_з-за=Навуковая камунікацыя; канферэнцыі TEDxNiamiha, TEDxMinsk, TEDxUlicaMińska; праект «Навукот»}} '''Ганна Казлова''' ({{ДН|13|3|1988}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская навукоўца, малекулярная генетык, папулярызатарка навукі, лектарка і арганізатарка публічных мерапрыемстваў. Спецыялізуецца ў медыцынскай і спартыўнай генетыцы. Вядомая як спікер<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8|title=Как предсказывать будущее по генетическому коду? {{!}} Анна Козлова {{!}} TEDxNiamiha|last=TEDx Talks|date=2016-02-10|access-date=2026-04-20}}</ref> і ліцэнзіят канферэнцый [[TEDx|TEDxNiamiha]] і [[TEDx|TEDxMinsk]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/32944|title=TEDxMinsk|website=www.ted.com|access-date=2026-04-20}}</ref>, а таксама як стваральнік праекта аб навукова-папулярнай літаратуры «Навукот» (PopScienceCat). == Біяграфія == Нарадзілася 13 сакавіка 1988 года ў Мінску. Скончыла факультэт экалагічнай медыцыны [[Міжнародны дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт імя А. Д. Сахарава|Міжнароднага дзяржаўнага экалагічнага ўніверсітэта імя А. Д. Сахарава]] (Мінск). Там жа абараніла магістарскую дысертацыю па генетыцы спорту.<ref name="facultativ">{{cite web|url=https://facultativ.by/avtory/anna-kozlova/|title=Ганна Казлова|publisher=Клуб інтэлектуальнага досугу «Факультатыў»|accessdate=2026-04-20}}</ref> Працавала навуковым супрацоўнікам у НДІ фізічнай культуры і спорту, затым у Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры спорту (Мінск), а таксама ў Цэнтры генетычнай і рэпрадукцыйнай медыцыны Genetico (Масква).<ref name="facultativ" /> Па стане на 2023 год — кансультант па інавацыйным фінансаванні ў кампаніі Zaz Ventures (Бруксэль).<ref name="arhe">{{cite web|url=https://elementy.ru/events/445477|title=Ганна Казлова. «ЖУДАСЦЬ У НАШАЙ ДНК»|date=2023-07-08|publisher=Элементы навукі / лекторый «Архэ»|accessdate=2026-04-20}}</ref> У 2020 годзе правяла каля шасці месяцаў у Перу і Балівіі: кароткая паездка супала з увядзеннем карантынных абмежаванняў з-за пандэміі COVID-19. Гэты перыяд апісала ў інтэрв’ю для летняга лагера «Марабу» (2021).<ref name="marabou">{{cite web|url=https://camp.marabou.club/int_kozlova_summer2021|title=Ганна Казлова: «Мы бачым, што вельмі многія сучасныя тэхналогіі… ужо даўно апісаны фантастамі»|date=2021|publisher=Marабу.club|accessdate=2026-04-20}}</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — медыцынская генетыка. У ранні перыяд кар’еры спецыялізавалася на спартыўнай генетыцы: даследавала генетычныя прэдыктары спартыўных здольнасцей, фізіялагічнай адаптацыі і рызык для здароўя атлетаў.<ref name="booknik">{{cite web|url=http://booknik.ru/authors/anna-kozlova|title=Ганна Казлова|publisher=Букнік / Фонд Аві Хай|accessdate=2026-04-20|archive-date=12 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250612165859/https://booknik.ru/authors/anna-kozlova|url-status=dead}}</ref> Пазней кола прафесійных інтарэсаў пашырылася да клінічнай і рэпрадукцыйнай генетыкі (Genetico, Масква), а таксама да кіравання навуковымі праектамі і кансалтынгу ў галіне інавацыйнага фінансавання. == Папулярызацыя навукі == Казлова актыўна займаецца навуковай камунікацыяй, чытаючы лекцыі для дзяцей і дарослых у Расіі і Беларусі. Сярод пляцовак — музей навукі «Элементо», праект A: Architectural Thinking School for Children, «Курылка Гутэнберга», Big Summer PechaKucha Night Moscow, культурна-асветны цэнтр «Архэ» (Масква), кніжныя і навуковыя фестывалі.<ref name="facultativ" /> Таксама ўдзельнічае ў адукацыйных праектах платформы «Тэорыі і практыкі»<ref>{{cite web|url=https://theoryandpractice.ru/presenters/41727-anna-kozlova/courses|title=Ганна Казлова — курсы|publisher=Тэорыі і практыкі|accessdate=2026-04-20}}</ref> і яўрэйскага культурнага праекта «Эшколот».<ref>{{cite web|url=https://eshkolot.ru/spikery/42859|title=Ганна Казлова|publisher=Эшколот|accessdate=2026-04-20}}</ref> === Дзіцячыя адукацыйныя курсы («Марабу») === З 2016 года з’яўляецца пастаянным лектарам міжнароднага дзіцячага лагера «Марабу». Распрацавала і вядзе аўтарскія курсы для дзяцей і падлеткаў:<ref name="marabou" /> * ''«Генетыка суперге́роеў»'' — уводзіны ў малекулярную генетыку праз вобразы масавай культуры, разлічана на дзяцей 8-12 гадоў;<ref name="euroradio">{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/novae-pakalenne-trevozhnyy-molekulyarnyy-genetik-anna-kozlova|title=Новае пакаленне. Трывожны малекулярны генетык Ганна Казлова|date=2019-08-08|publisher=Еўрарадыё|accessdate=2026-04-20}}</ref> * ''«Гуморы Гіпакрата: кароткая гісторыя сярэднявечнай навукі і медыцыны»''; * ''«Генетыка немагчымага»'' — разбор перадавых біятэхналогій (кланаванне, біяпрынтынг, генетычная мадыфікацыя, даследаванні старэння) праз прызму навуковай фантастыкі і коміксаў; курс чытаўся не менш за восем разоў.<ref name="marabou" /> === Лекцыі для шырокай аўдыторыі === Сярод найбольш вядомых публічных лекцый: * ''«Нязручныя пытанні генетыкі. Этнічнасць, раса, інтэлект»'' — пра магчымасці і абмежаванні генетычнага дэтэрмінізму, расавыя і гендарныя тэорыі;<ref>{{cite web|url=https://eshkolot.ru/spikery/42859|title=Этнічнасць, раса, інтэлект — лекцыя 19 лістапада 2019|date=2019-11-19|publisher=Эшколот|accessdate=2026-04-20}}</ref> * ''«Жудасць у нашай ДНК. Як генетыка мутавала ў бадзі-хорар»'' (цэнтр «Архэ», анлайн, ліпень 2023) — пра адлюстраванне страхаў, звязаных з генетычнай інжынерыяй і эпідэміямі, у кінематографе жанру бадзі-хорар.<ref name="arhe" /> == TEDx == З 2015 года Казлова звязана з рухам [[TEDx]]. У тым жа годзе выступіла спікерам канферэнцыі TEDxNiamiha з дакладам «Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе» — пра генетычныя прэдыктары спартыўных дасягненняў і індывідуальных фізіялагічных рэакцый.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8|title=Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе? — Ганна Казлова — TEDxNiamiha|date=2016-02-10|publisher=YouTube|accessdate=2026-04-20}}</ref> Адразу пасля выступлення ўвайшла ў каманду арганізатараў. Пазней стала са-ліцэнзіятам, а потым ліцэнзіятам канферэнцыі TEDxMinsk — гэта значыць асобай, якая атрымлівае афіцыйную ліцэнзію ад TED і нясе адказнасць перад арганізацыяй за выкананне правіл правядзення мерапрыемства. У рамках гэтай ролі планавала канферэнцыі, прыцягвала партнёраў і спікераў разам з камандай валанцёраў, а таксама куравала падрыхтоўку спікераў да выступленняў.<ref name="marabou" /> Акрамя асноўнай штогадовай канферэнцыі, удзельнічала ў арганізацыі TEDxYouth@Minsk — канферэнцыі для падлеткаў. Таксама з’яўляецца ўдзельніцай каманды канферэнцыі TEDxNiamiha.<ref name="euroradio" /> Па ўласных словах, у руху TEDx яе прыцягвае магчымасць ствараць пляцоўку для мясцовых ідэй і аб’ядноўваць людзей з розным сацыяльным бэкграундам вакол агульнай філасофіі адкрытага дыялогу.<ref name="marabou" /> У сакавіку 2025 года выступіла спікерам на канферэнцыі TEDxMarvila (Лісабон, Партугалія) у рамках тэмы «The Art of Being Human» («Мастацтва быць чалавекам»). Канферэнцыя адбылася 1 сакавіка 2025 года ў Convento do Beato. Даклад «The Science of Parenting: Embracing the Chaos of Genetics and Motherhood» прысвечаны ролі генетыкі і выпадковасці ў выхаванні дзяцей: Казлова разглядала генетычнае тэставанне, ЭКА і тое, як навакольнае асяроддзе і непрадбачальнасць жыцця фарміруюць лёс бацькоў і дзяцей.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZdcehyjP74|title=The Science of Parenting: Embracing the Chaos of Genetics and Motherhood — Anna Kozlova — TEDxMarvila|date=2025-03-28|publisher=YouTube / TEDx Talks|accessdate=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tedxmarvila.com/speakers-2025/|title=Speakers 2025|publisher=TEDxMarvila|accessdate=2026-04-20}}</ref> Акрамя таго, у 2026 годзе выступіла ліцэнзіятам і вядучай канферэнцыі [[TEDxUlicaMińska]] (Варшава).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92786966/wulica-minska-tedx|title=«Вы радиоактивные – и это прекрасная новость». О чем говорили на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-04-20}}</ref> == Медыя == У лістападзе 2018 года дала разгорнутае інтэрв’ю партала Onliner (рубрыка «Неформат», аўтар — Паліна Шуміцкая) у сувязі з навінай пра нараджэнне першых генетычна мадыфікаваных людзей — дзяўчынак-блізнят Наны і Лулу, геном якіх быў адрэдагаваны кітайскім навукоўцам Хі Джэнкі.<ref name="onliner">{{cite web|url=https://people.onliner.by/2018/11/30/neformat-91|title=«Будучыня, якой усе так баяцца, ужо надышла». Размова з генетыкам пра першых генетычна мадыфікаваных людзей, клонаў і рэальную фантастыку|date=2018-11-30|publisher=Onliner / Людзі|accessdate=2026-04-20}}</ref> У інтэрв’ю Казлова растлумачыла сутнасць генетычнага дэтэрмінізму, прынцыпы генна-інжынерных тэхналогій і біяэтычныя дыскусіі вакол рэдагавання чалавечага генома. Пра страх перад новымі тэхналогіямі Казлова сказала:{{Цытата|Будучыня, якой усе так баяцца, ужо надышла. Можна колькі заўгодна адгароджвацца ад яе, але давайце паглядзім праўдзе ў вочы: нам вельмі, вельмі падабаецца не паміраць ад воспы, не ляжаць месяц з тэмпературай пасля кожнага паходу да стаматолага і ўяўляць свет, у якім хутка, магчыма, не будзе эпідэміі СНІДу.|Анна Казлова, Onliner, 2018}}Пра лагіку навуковага прагрэсу і неэфектыўнасць забаронаў:{{Цытата|Немагчыма «закрыць назад» навуковае адкрыццё або, тым больш, створаную на яго аснове тэхналогію. Забароны і бессэнсоўныя абмежаванні тут, як правіла, прыводзяць толькі да таго, што цэлы навуковы накірунак выцясняецца ў зону маргінальнага — гэта значыць становіцца яшчэ менш даступным, менш вывучаным і менш кантраляваным.|Анна Казлова, Onliner, 2018}}У жніўні 2024 года дала інтэрв’ю для аўтарскай праграмы «Lifestyle» Наталлі Алесік (радыё SWH+). У размове ў фармаце фрыстайл Казлова разбірала міфы і факты вакол генетыкі, тлумачыла, што сучасная навука можа і чаго не можа, а таксама чаму ГМО-прадукты не даюць людзям плаўнікоў ці свячэння.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7DHRLUjaiKo|title=Анна Казлова, малекулярны генетык у праграме Lifestyle|date=2024-08-14|publisher=YouTube / Наталля Алесік kurolesik|accessdate=2026-04-20}}</ref>{{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://theoryandpractice.ru/presenters/41727-anna-kozlova/courses Профіль на Тэорыі і практыкі] * [https://eshkolot.ru/spikery/42859 Профіль на Эшколот] * [https://facultativ.by/avtory/anna-kozlova/ Профіль у клубе «Факультатыў»] * [https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8 TEDxNiamiha — «Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе?» (YouTube)] * [https://elementy.ru/events/445477 Лекцыя «Жудасць у нашай ДНК» на Элементах] * [http://booknik.ru/authors/anna-kozlova Профіль на Букніку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250612165859/https://booknik.ru/authors/anna-kozlova |date=12 чэрвеня 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлова Ганна}} 8edlyhwhwph0g0k0h1peeruh8dcdpb1 0 806836 5176592 5174592 2026-08-06T13:54:14Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5176592 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што І. Грыгаровіч у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль І. Харлан з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{commonscat}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] ciga94wfv1tbzzrh5i5pn2h4xxr6wmq 5176604 5176592 2026-08-06T14:02:35Z Ciepiersia 162280 /* Архітэктурныя крыжы */ ілюстрацыя 5176604 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што І. Грыгаровіч у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль І. Харлан з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] [[Файл:6 Липнишки.JPG|250px|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)|касцёле]] ў [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{commonscat}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] cx1ks7q9y7tj6casr6kmkkm5oqsj192 0 807713 5176957 5152248 2026-08-07T09:30:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176957 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Георгій Сямёнавіч Пятроўскі''' ({{lang-uk|Георгій Семенович Петровський}}, {{lang-ru|Георгий Семёнович Петровский }}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] і [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). [[Генерал-лейтэнант]] (1975). == Біяграфія == Нарадзіўся 1 лютага 1924 года ў станіцы Аксайская (цяпер горад Аксай Растоўскай вобласці) у сялянскай сям’і. [[Украінец]]. Пасля смерці бацькі пераехаў у сяло [[Канабеева (Маскоўская вобласць)|Канабеева]] [[Васкрасенскі раён (Маскоўская вобласць)|Васкрасенскага раёна]] да сям’і старэйшай сястры. З 1937 па 1940 годы вучыўся ў Канабееўскай сярэдняй школе, якую скончыў на выдатна. Тут жа ўступіў у [[Камсамол]]. У Чырвонай Арміі з 1941 года. Скончыў [[Саратаўскае бранятанкавае вучылішча]]<ref>[http://www.raketchik.ru/geroi.php Выпускники училища] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203055629/http://www.raketchik.ru/geroi.php |date=3 лютага 2012 }}.</ref> ў 1942-м. У дзеючай арміі з 15 ліпеня 1943 года. Ваяваў у [[112-я танкавая брыгада|112-й танкавай брыгадзе]] (з кастрычніка 1943 — [[44-я гвардзейская танкавая брыгада]], [[11-ы гвардзейскі танкавы корпус]], [[1-я танкавая армія (СССР)|1-я танкавая армія]], [[1-ы Украінскі фронт]]). Удзельнік [[Курская бітва|Курскай бітвы]] і [[бітва за Дняпро|бітвы за Дняпро]]. Свой першы подзвіг здзейсніў праз 3 дні пасля прыбыцця на фронт — у баі 18 ліпеня 1943 года ля сяла Каровіна [[Тамараўскі раён|Тамараўскага раёна]] [[Курская вобласць|Курскай вобласці]] двойчы на чале ўзвода ўрываўся ў сяло і ў выніку звярнуў ворага ва ўцёкі, асабіста знішчыў 2 мінамётных разліку і 20 салдат. Праз некалькі дзён атрымаў і першую ўзнагароду — [[медаль «За баявыя заслугі»]]. Як камандзір [[узвод]]а танкаў [[Т-34]] і камсорг танкавага батальёна асабліва вызначыўся ў ходзе [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]], камандуючы перадавым разведатрадам брыгады. У баях у перыяд з 24 снежня 1943 года па 2 студзеня 1944 года на тэрыторыі [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай]] і [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай]] абласцей [[Украінская ССР|Украінскай ССР]] з боем вызваліў сяло [[Далыніўка (Брусыліўскі раён)|Гнілец]], ушчэнт разграміўшы нямецкі гарнізон, які стаяў у ім. У баі за сяло [[Сабаліўка (Брусілаўскі раён)|Сабаліўка]], калі да 30 нямецкіх танкаў з пяхотай атакавалі савецкія часці, на чале танкавага ўзвода ўтойліва выйшаў у тыл атакуючым і нанёс раптоўны ўдар, прымусіўшы праціўніка разбягацца ў паніцы пад агнём. Усяго ў гэтым рэйдзе яго разведка вызваліла 6 вёсак, разграміла 3 нямецкіх калоны, знішчыла 48 аўтамашын і 1 зенітную батарэю, захапіла 3 гарматы і 20 спраўных аўтамашын. Асабіста знішчыў 1 танк, 4 гарматы, 2 кулямётныя кропкі, знішчыў некалькі дзясяткаў нямецкіх салдат. Таксама сваімі адважнымі дзеяннямі спрыяў прарыву брыгады і вызваленню з ходу горада [[Бярдзічаў]]. У баі за горад 30 снежня 1943 года яго танк быў падбіты, а сам ён цяжка паранены, але здолеў вынесці з палаючага танка двух цяжкапараненых сваіх падначаленых<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025617/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1 |title=Наградной лист на присвоение Г. С. Петровскому звания Героя Советского Союза. // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180803133938/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025617/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1 |url-status=live }}</ref>. За гэтую аперацыю прадстаўлены да звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Пасля лячэння ў шпіталі працягнуў службу ў войску, але яго накіравалі не на фронт, а на вучобу ў Акадэмію. У 1947 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваенную акадэмію бранятанкавых і механізаваных войскаў імя Сталіна]], а ў 1972 годзе — [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР імя Варашылава]]. Са жніўня 1967 па верасень 1970 года — камандзір [[41-я мотастралковая дывізія|41-й асаблівай мотастралковай дывізіі]]. З ліпеня 1972 года — першы намеснік камандуючага [[7-я танкавая армія|7-й танкавай арміяй]] у [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]]. З красавіка 1974 па снежань 1977 года камандаваў [[39-я армія (СССР)|39-й агульнавайсковай арміяй]] [[Забайкальская ваенная акруга|Забайкальскай ваеннай акругі]]. Армія [[Савецкія войскі ў Манголіі|дыслакавалася на тэрыторыі Манголіі]]. Са снежня 1977 года — намеснік начальніка [[Выстрал (курсы камсаставу)|вышэйшых афіцэрскіх курсаў «Выстрал»]]. У жніўні 1980 — маі 1982 — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|галоўны ваенны саветнік]] у [[Ангола|Анголе]]. З ліпеня 1982 — кансультант курсаў «Выстрал». З верасня 1986 года ў запасе. Жыў у горадзе [[Сонечнагорск]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. Член [[ВЛКСМ]] з 1939 года. Член [[ВКП (б)]]/[[КПСС]] з 1943 года. Памёр у сакавіку 1989 года. Пахаваны на старых могілках Сонечнагорска. == Узнагароды == {{кал}} * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза № 7994 (10.01.1944) * [[Ордэн Леніна]] (10.01.1944) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 1-й ступені (11.03.1985) * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (30.08.1943, 29.12.1943, 1956) * [[Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»]] 3-й ступені * медалі, у тым ліку: * [[Медаль «За баявыя заслугі»]] (23.07.1943) * [[Медаль «Ветэран працы»]] * юбілейныя медалі {{канец кал}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Калашников К. А., Додонов И. Ю.'' Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.198. == Спасылкі == * {{warheroes|id=9202}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&first_name=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&page=1 Фронтовые наградные документы Г. С. Петровского в ОБД «Память народа».] * [https://web.archive.org/web/20130811043839/http://www.mosoblonline.ru/upload/att/20090508163912.pdf Наши Герои — Петровский Георгий Семёнович]. * [http://voskresensk-rayon.ru/content/view/3782/348/ Петровский Георгий Семёнович на сайте Администрации Воскресенского района]{{Недаступная спасылка}}. * [http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf Герои Советского Союза — уроженцы Дона]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128160929/http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf |date=28 студзеня 2012 }}. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Георгій Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] qf4315y62plx9r9sr4rde84k88bt276 0 807837 5176665 5141938 2026-08-06T15:48:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176665 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Гурты = * «[[Nautilus Pompilius]]» (1982—1997) * «Ю-Питер» (2001—2017) * «Орден Славы» (з 2017) | Лэйблы = * «Мелодыя» * «Lad» }} '''Вячасла́ў Генадзеві́ч Бутуса́ў''' ({{ВДП}}) — савецкі і расійскі рок-музыка, спявак, аўтар песень, кампазітар, пісьменнік, грамадскі дзеяч і акцёр. [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2019), лаўрэат прэміі [[Ленінскі камсамол|Ленінскага камсамола]] (1989). Лідар і вакаліст рок-гуртоў «[[Nautilus Pompilius]]» (1982—1997), «Ю-Питер» (2001—2017) і «Орден Славы» (з 2017 года). Бутусаў лічыцца адным з ключавых аўтараў савецкага і расійскага року 1980—1990-х гадоў; яго песні на музыку гурту «Nautilus Pompilius» уваходзяць у вядомыя хіт-парады лепшых кампазіцый рускага року, у тым ліку рэйтынг «100 лепшых песень рускага року XX стагоддзя» радыёстанцыі «[[Наша радыё (радыёстанцыя)|Наша радыё]]»<ref name="nashe100">{{Спасылка|url=https://www.nashe.ru/100|загаловак=100 лепшых песень рускага року XX стагоддзя|выдавец=Наша радыё|мова=ru|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == === Ранняе жыццё (1961—1978) === Вячаслаў Бутусаў нарадзіўся 15 кастрычніка 1961 года ў [[Краснаярск]]у. У 1960-х гадах сям’я часта пераязджала з-за працы бацькі, інжынера на будоўлі. Дзяцінства музыкі прайшло ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]], а ў сярэдзіне 1970-х сям’я пасялілася ў [[Свярдлоўск]]у (цяпер [[Екацерынбург]]), які стане для Бутусава галоўным горадам жыцця і творчасці. У школе Бутусаў зацікавіўся музыкай — спачатку слухаў савецкую і замежную эстраду, потым прайшоў увага да рок-музыкі праз самаробныя запісы заходніх гуртоў ([[The Beatles]], [[Pink Floyd]], [[Led Zeppelin]]). === Свярдлоўскі архітэктурны інстытут і фарміраванне «Nautilus Pompilius» (1978—1985) === У 1978 годзе Бутусаў паступіў у Свярдлоўскі архітэктурны інстытут (цяпер [[Уральскі дзяржаўны архітэктурна-мастацкі ўніверсітэт]]). У інстытуце ён пазнаёміўся з [[Дзмітрый Умецкі|Дзмітрыем Умецкім]], з якім аб’ядняла захопленасць рок-музыкай. У 1982 годзе Бутусаў і Умецкі заснавалі гурт «Nautilus Pompilius». У першыя гады гурт існаваў ў паўафіцыйным фармаце — выступаў на студэнцкіх вечарынах і запісваў магнітаальбомы ў саматужных умовах. У 1983 годзе да гурту далучыўся паэт [[Ілья Кармільцаў]], які стане пастаянным аўтарам тэкстаў на наступныя гады. === Пік папулярнасці «Nautilus Pompilius» (1986—1997) === Прарывам гурту стаў альбом «[[Разлука (альбом Nautilus Pompilius)|Разлука]]» (1986), у які ўвайшлі песні «Скаваныя адным ланцугом», «Погляд з экрана», «Я хачу быць з табой». Альбом стаў культавым у асяроддзі савецкай моладзі і, нягледзячы на абмежаваную афіцыйную дыстрыбуцыю, пашыраўся ў магнітафонных копіях па ўсім СССР. У сярэдзіне 1980-х асноўным жанрам гурту з’яўлялася [[новая хваля (музыка)|новая хваля]] з элементамі [[пост-панк]]у. Песні «Гудбай, Амерыка!» (1985), «Скаваныя адным ланцугом», «Я хачу быць з табой» сталі гімнамі эпохі [[Перабудова|перабудовы]]. Да 1988 года «Nautilus Pompilius» становіцца адным з самых вядомых рок-гуртоў краіны. Аднак з-за творчых рознагалоссяў паміж двума заснавальнікамі калектыву Дзмітрый Умецкі пакінуў гурт. У 1989—1997 гадах гурт працаваў зменным саставам, выдаўшы яшчэ некалькі альбомаў: «Князь цішыні» (1989), «Чужая зямля» (1992), «Крылы» (1995), «Яблынекітай» (1997) і канцэртны «Атлантыда» (1997). У 1997 годзе Бутусаў абвясціў пра роспуск гурту і пачаў сольную кар’еру. === Сольная творчасць (1997—2001) === Пасля распаду «Nautilus Pompilius» Бутусаў выдаў сольныя альбомы «Аўтаматчык» (1997) і «Автомат-2» (1999). У той жа перыяд ён супрацоўнічаў з [[Барыс Грабеншчыкоў|Барысам Грабеншчыковым]] у рамках праекта «Тэрарыум», выдаўшы сумесны альбом. === «Ю-Питер» (2001—2017) === У 2001 годзе Бутусаў разам з гітарыстам [[Юрый Каспаран|Юрыем Каспараном]] (былы ўдзельнік гурту «[[Кіно (гурт)|Кіно]]») заснаваў гурт «Ю-Питер». Калектыў выдаў альбомы «Бумеранг» (2002), «Імя рэк» (2006), «Кветкі і шыпы» (2007), «Багамол» (2010) і «Гарачы лёд» (2015). У 2017 годзе Бутусаў абвясціў пра спыненне дзейнасці «Ю-Питер» і стварэнне новага калектыву. === «Орден Славы» (з 2017) === З 2017 года Бутусаў выступае з гуртом «Орден Славы», які працягвае традыцыі ягонай папярэдняй творчасці. Калектыў выдаў альбомы «Аллилуйя» (2018), «Гудбай, Америка» (перавыпуск, 2020) і шэраг сінглаў. == Творчасць == === Літаратура === Акрамя музыкі, Бутусаў з’яўляецца аўтарам некалькіх кніг — зборнікаў прозы, паэзіі і эсэ. Сярод іх: * «Архія» (1997) — зборнік вершаў і прозы * «Антыдот» (2006) — раман * «Берасцяны човен» (2014) — эсэістыка === Кінематограф === Бутусаў пісаў музыку да шэрагу расійскіх фільмаў: * «[[Брат (фільм, 1997)|Брат]]» (1997, рэжысёр [[Аляксей Балабанаў]]) — у саўндтрэк увайшлі песні «Nautilus Pompilius» * «[[Брат 2]]» (2000) — частковы саўндтрэк * «[[9 рота]]» (2005) — кампазіцыі гурту «Ю-Питер» * «[[Стылягі (фільм)|Стылягі]]» (2008) — кавер-версіі савецкіх песень Таксама ён здымаўся ў эпізадычных ролях у фільмах «Брат», «Брат 2», «Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана» і іншых. == Грамадская і палітычная пазіцыя == У 2010-я гады Бутусаў перыядычна выказваўся пра грамадска-палітычныя пытанні ў Расіі. У 2014 годзе ён падпісаў адкрытае пісьмо ў падтрымку дзеянняў уладаў Расіі на тэрыторыі [[Крым]]а<ref>{{Спасылка|url=https://www.kommersant.ru/doc/2435380|загаловак=Дзеячы культуры падтрымалі пазіцыю Расіі|выдавец=Камерсант|мова=ru|дата=2014-03-11}}</ref>. == Прызнанне і ўзнагароды == * [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2019) * Лаўрэат прэміі [[Ленінскі камсамол|Ленінскага камсамола]] (1989) — за «Nautilus Pompilius» * Уладальнік шэрагу музычных прэмій, у тым ліку «Чартова дзюжына» ад радыёстанцыі «[[Наша радыё (радыёстанцыя)|Наша радыё]]» == Дыскаграфія == === «Nautilus Pompilius» (асноўныя альбомы) === * ''Невідзімка'' (1985) * ''[[Разлука (альбом Nautilus Pompilius)|Разлука]]'' (1986) * ''Княсь цішыні'' (1989) * ''Чужая зямля'' (1992) * ''Крылы'' (1995) * ''Яблынекітай'' (1997) * ''Атлантыда'' (1997) === Сольныя альбомы === * ''Аўтаматчык'' (1997) * ''Автомат-2'' (1999) * ''Тэрарыум'' (з Б. Грабеншчыковым, 1999) === «Ю-Питер» === * ''Бумеранг'' (2002) * ''Імя рэк'' (2006) * ''Кветкі і шыпы'' (2007) * ''Багамол'' (2010) * ''Гарачы лёд'' (2015) === «Орден Славы» === * ''Аллилуйя'' (2018) == Сям’я == Жонка — Ганна Бутусава, ад шлюбу маюцца дочкі. Сям’я жыве ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кармільцаў І. ''Скаваныя адным ланцугом: гісторыя гурту «Nautilus Pompilius»''. — М.: Время, 2008. * Кушнір А. ''100 магнітаальбомаў савецкага року''. — М.: Леан, 2003. — ISBN 5-94483-001-7. == Спасылкі == * {{Спасылка|url=https://nautilus.ru|загаловак=Афіцыйны сайт «Nautilus Pompilius»|мова=ru}} * {{Спасылка|url=https://www.lenta.ru/lib/14159706/|загаловак=Біяграфія Бутусава на Lenta.ru|выдавец=Lenta.ru|мова=ru}} {{DEFAULTSORT:Бутусаў Вячаслаў}} [[Катэгорыя:Расійскія рок-музыкі]] [[Катэгорыя:Расійскія спевакі]] [[Катэгорыя:Расійскія кампазітары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Уральскага дзяржаўнага архітэктурна-мастацкага ўніверсітэта]] a8quf6tz7mq66v8ynhxhcfqt9cymdpy 0 807890 5176810 5156211 2026-08-06T23:22:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176810 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашэнскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвала мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080232/http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалінскай РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расію, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Габалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810060331/http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=10 жніўня 2014 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810115113/http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=10 жніўня 2014 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190830180518/http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=30 жніўня 2019 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160616171044/http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=16 чэрвеня 2016 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217124926/http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=17 снежня 2014 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080448/http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=13 кастрычніка 2016 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314203232/http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=14 сакавіка 2016 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126175456/http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=26 студзеня 2016 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407085449/http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=7 красавіка 2014 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111026053623/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=26 кастрычніка 2011 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120309005314/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=9 сакавіка 2012 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303235931/http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=3 сакавіка 2016 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080318/https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=13 кастрычніка 2016 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160918115752/http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=18 верасня 2016 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417231605/http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=17 красавіка 2016 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126031035/http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=26 студзеня 2016 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013083559/http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013082037/https://www.bfm.ru/news/172410 |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127101446/http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=27 студзеня 2016 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160823003911/http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=23 жніўня 2016 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013072356/https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=13 кастрычніка 2016 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013143845/http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=13 кастрычніка 2016 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131010054839/http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=10 кастрычніка 2013 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130609104749/http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=9 чэрвеня 2013 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407074930/http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ |date=7 красавіка 2014 }} // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] reh4hkgzd9u97gzvwxegvn1iecjqp11 0 809133 5176629 5166246 2026-08-06T14:31:57Z ZolaSukhar 169411 вікіфікацыя 5176629 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„[[Слова на Антыпасху]]“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.}}</ref>. У 2025 годзе паступіла ў магістратуру. Працавала спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>. == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» [[Вольга Станіславаўна Рацэвіч|Вольга Рацэвіч]] таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == * «Пальба па галубах» (2023, зборнік паэзіі)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> * «Гульня з агнём» (2024)<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лязо Яўгенія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] rxpdxra7xpjsxsol9etdrdsnmkuwb9d 0 809140 5176766 5152316 2026-08-06T21:22:50Z DzBar 156353 /* Студыйныя альбомы */ 5176766 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2010—цяпер | Іншыя назвы = Eskimo Callboy (2010—2022)</br> Electric Bassboy }} '''Electric Callboy''' (раней — '''Eskimo Callboy''') — нямецкі [[электронікор]]-гурт, створаны ў [[Кастрап-Раўксель|Кастрап-Раўкселі]] ў 2010 годзе. Першапачаткова вядомы сваімі сур'ёзнымі тэкстамі і пост-хардкорным гучаннем, яны змянілі склад і назву ў пачатку 2020-х гадоў і з тых часоў прыцягнулі ўвагу шырокай публікі сваімі камедыйнымі песнямі, жывымі выступамі і музычнымі кліпамі. Яны таксама часам выступаюць [[DJ-мікс|як дыджэі]] пад назвай '''Electric Bassboy'''.<ref>{{Cite web|url=https://www.impericon.com/blogs/magazine/electric-callboy-electric-bassboy-party-photos-setlist-from-rock-am-ring-2025|title=Electric Callboy & Electric Bassboy: Party Photos & Setlist from Rock am Ring 2025!|website=Impericon}}</ref> == Музычны стыль і ўплывы == Музычны стыль гурта можна ахарактарызаваць як электронікор,<ref name="AllMusic Genres">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/eskimo-callboy-mn0002663488/biography|title=Eskimo Callboy Biography|author=Heaney|first=Gregory|website=AllMusic|access-date=15 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-ca|url=https://loudwire.com/eskimo-callboy-pump-it-song-lyrics-video/|title=We Can't Tell If Eskimo Callboy Are Serious About New Gym Rat Anthem 'Pump It'|author=DiVita|first=Joe|website=Loudwire|date=3 December 2021|access-date=26 December 2021}}</ref><ref name="rockfreaks">{{Cite web|lang=en-ca|url=http://rockfreaks.net/albums/6546|title=Eskimo Callboy We Are The Mess|author=Jani L.|website=Rock Freaks|date=1 January 2014|access-date=26 December 2021}}</ref><ref name="rockflesh">{{Cite web|lang=en-ca|url=https://www.rockflesh.com/live-reviews/live-review-attila-academy-club-manchester-october-22nd-2018|title=Live Review : Attila + Eskimo Callboy + Browning @ Academy Club, Manchester on October 22nd 2018|author=Lucas|first=Stewart|website=Rock Flesh|date=22 October 2018|access-date=26 December 2021}}</ref> [[металкор]],<ref name="AllMusic Genres" /><ref name="Kill Your Stereo HateLove">{{Cite web|lang=en-US|url=https://killyourstereo.com/news/so-i-finally-listened-to-hypa-hypa-by-eskimo-callboy/Hgw6MDMyNTQ/23-07-20|title=So I finally listened to 'Hypa Hypa' by Eskimo Callboy|author=Sievers|first=Alex|website=Kill Your Stereo|date=23 July 2020|access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="Tuonela">{{Cite web|lang=en-ca|url=https://tuonelamagazine.com/review-eskimo-callboy-mmxx/|title=Review: Eskimo Callboy - MMXX|author=Jani L.|website=Tuonela Magazine|date=3 October 2020|access-date=26 December 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/10-german-bands-you-should-be-listening-to-right-now-by-eskimo-callboy|title=10 German bands you should be listening to right now, by Eskimo Callboy|website=Louder Sound|date=2 September 2017|access-date=30 April 2022}}</ref> [[меладычны металкор]],<ref name="rockflesh" /><ref>{{Cite web|url=https://thesoundboardreviews.com/2019/10/31/album-review-rehab-by-eskimo-callboy/|title=Album Review: 'Rehab' by Eskimo Callboy|website=The Soundboard|date=31 October 2019|access-date=1 May 2022}}</ref> [[пост-хардкор]],<ref name="rockfreaks" /><ref>{{Cite web|url=https://tuonelamagazine.com/electric-callboy-with-blind-channel-and-one-morning-left-will-rock-poland-in-april/|title=Electric Callboy with Blind Channel and One Morning Left will rock Poland in April!|author=Alexandra A.|website=Tuonela Magazine|date=21 April 2022|access-date=1 May 2022}}</ref><ref name="AllMusic Genres" /><ref name="Tuonela" /> камедыйны рок,<ref name="Tuonela" /> [[дабстэп]],<ref name="rockfreaks" /> і [[Электра (музыка)|электра]].<ref name="rockfreaks" /> Музыкі назвалі такія гурты, як [[Asking Alexandria]] і Attack Attack!, сваімі музычнымі ўплывамі. Іх вакаліст заявіў, што музыкі не адчуваюць сябе часткай «сцэны хардкор-музыкі».<ref name="FUZE1">Thomas Renz: [[Ox-Fanzine|FUZE Magazine]] Nr. 33 Apr./Mai 2012, page 37: ''Reviews''</ref> Тэксты песень закранаюць такія тэмы, як п'янства, вечарынкі і сэкс.<ref>Kai Butterweck: [[Laut.de]]: [http://www.laut.de/Eskimo-Callboy/Bury-Me-In-Vegas-(Album) ''Bury Me in Vegas'' von ''Eskimo Callboy''] (German)</ref> Гурт называе сваю музыку «порна-метал». У інтэрв'ю нямецкаму часопісу ''FUZE'' вакаліст Себасцьян Біслер сказаў, што ў іх тэкстах выкарыстоўваюцца клішэ толькі ў сатырычным ключы.<ref>{{Cite web|url=https://redfield-records.com/|title=Redfield Records / Kursaal / Redfield Digital / Redfield Publishing|website=Redfield Records}}</ref> Нямецкі часопіс ''Metal Hammer'' апублікаваў станоўчы водгук пра гурт, напісаўшы:«Вось чаму Eskimo Callboy прыемныя: таму што яны адмахваюцца ад сябе і дазваляюць весялосці кіраваць».<ref>Florian Krapp: Review for Eskimo Callboy – ''Bury Me in Vegas'' at [[Metal Hammer]] issue 04/2012. (German)</ref> == Удзельнікі == <gallery perrow="6" widths="180" heights="180"> Файл:Eskimo_Callboy_With_Full_Force_2018_03.jpg|alt=Kevin Ratajczak| Кевін Ратайчак Файл:To_the_Rats_and_Wolves_-_Bochum_Total_-_160715LEOKR072507050000.jpg|alt=Nico Sallach| Ніка Салах Файл:14-08-08_Taubertal_Eskimo_Callboy_Daniel_Haniss_2.JPG|alt=Daniel "Danskimo" Haniß| Даніэль «Данскіма» Ханіс Файл:Eskimo_Callboy_With_Full_Force_2018_16.jpg|alt=Pascal Schillo| Паскаль Шыла Файл:Eskimo_Callboy_With_Full_Force_2018_01.jpg|alt=Daniel Klossek| Даніэль Клосек </gallery>'''Дзеючыя''' * Даніэль «Danskimo» Ханіс — сола-гітара (2010—цяпер) * Даніэль Клосек — бас-гітара, бэк-вакал (2010—цяпер) * Кевін Ратайчак — вакал, клавішныя, праграмаванне (2010—цяпер) * Паскаль Шыла — рытм-гітара, бэк-вакал (2010—цяпер) * Ніка Салах — вакал (2020—цяпер) '''Канцэртныя''' * Фрэнк Зумо — ударныя (2024; 2025—цяпер) == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * ''Bury Me in Vegas'' (2012) * ''We Are the Mess'' (2014) * ''Crystals'' (2015) * ''The Scene'' (2017) * ''Rehab'' (2019) * ''TEKKNO'' (2022) * ''Tanzneid'' (2026) === Міні-альбомы === * ''Eskimo Callboy'' (2010) * ''MMXX'' (2020) === Сінглы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ ! scope="col" |Назва ! scope="col" |Год ! scope="col" |Альбом |- ! scope="row" |"Is Anyone Up?" |2011 |''Bury Me in Vegas'' |- ! scope="row" |"We Are the Mess" |2013 |''We Are the Mess'' |- ! scope="row" |"Best Day" |2015 |''Crystals'' |- ! scope="row" |"MC Thunder" |2017 |''The Scene'' |- ! scope="row" |"Hurricane" | rowspan="3" |2019 | rowspan="3" |''Rehab'' |- ! scope="row" |"Nice Boi" |- ! scope="row" |"Prism" |- ! scope="row" |"Hypa Hypa" | rowspan="2" |2020 | rowspan="2" |''MMXX'' |- ! scope="row" |"Hate/Love" |- ! scope="row" |"We Got the Moves" | rowspan="2" |2021 | rowspan="5" |''Tekkno'' |- ! scope="row" |"Pump It" |- ! scope="row" |"Spaceman" {{Small|(з удзелам [[Finch (рэпер)|Finch]])}} | rowspan="3" |2022 |- ! scope="row" |"Fuckboi" {{Small|(з удзелам [[Conquer Divide]])}} |- ! scope="row" |"Hurrikan" |- ! scope="row" |"Ratatata" {{Small|(з удзелам [[Babymetal]])}} |2024 |''Metal Forth'' |- ! scope="row" |"Elevator Operator" | rowspan="4" |2025 | rowspan="4" |''Tanzneid'' |- ! scope="row" |"Revery" |- ! scope="row" |"Tanzneid" |- ! scope="row" |"Let The Good Times Roll" {{Small|(з удзелам [[The Offspring]])}} |} === Каверы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" | Назва ! scope="col" | Арыгінальны выканаўца ! scope="col" | Год |- ! scope="row" |"California Gurls" | [[Кэці Перы]] | 2010 |- ! scope="row" |"Cinema" | Бэні Бенасі і [[Skrillex]] | 2013 |- ! scope="row" |"Everytime We Touch" | Cascada | 2023 |- ! scope="row" |"Crawling" | [[Linkin Park]] | rowspan="2" | 2025 |- ! scope="row" |"Still Waiting" | [[Sum 41]] |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://www.electriccallboy.com Афіцыйны сайт] * {{Allmusic new}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Металкор-гурты Германіі]] [[Катэгорыя:Электронікор-гурты]] spaa3wueukifwsmensc0zc3c5832nzd 0 810228 5176856 5160471 2026-08-07T04:27:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176856 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гараватка}}{{Кніжная серыя|Назва=«Гараватка»|Арыгінальная назва=|Выява=|Шырыня=|Подпіс=|Аўтар=[[Кастусь Акула]]|Жанр=[[раман]]|Краіна=Канада|Мова=беларуская|Выдавецтва=«Пагоня» (Таронта)|Перакладчык=|Ілюстратар=|Афармленне=Міхась Наўмовіч|Даты=1965—1981|Даты на беларускай=|Тамы=3|Кнігі=«Дзярлівая птушка» (1965)<br />«Закрываўленае сонца» (1974)<br />«Беларусы, вас чакае зямля» (1981)}}'''«Гарава́тка»''' — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]], выдадзеная ў [[Канада|Канадзе]] [[Беларускі класічны правапіс|беларускім класічным правапісам]]. Складаецца з трох кніг: «Дзярлівая птушка» (1965), «Закрываўленае сонца» (1974) і «Беларусы, вас чакае зямля» (1981). Усе часткі выйшлі ў друк у выдавецкай суполцы «Пагоня» ([[Таронта]]). У кнігах трылогіі паказана жыццё вёскі на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]]. Падзеі адбываюцца ў час розных акупацый — польскай, савецкай і нямецкай. У цэнтры твора — лёс сям'і Бахмачоў. Трылогія разглядаецца крытыкамі як эпічнае палатно<ref name="mishchanchuk">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=309—310}}</ref>, яе параўноўваюць з палескай хронікай [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Твор напісаны яркай і сакавітай мовай<ref name="ns">{{артыкул|спасылка=https://pawet.net/ns/2005/43/№_43_(729).html|аўтар=Іпатава В.|загаловак=Сэрцам з Беларусяй|год=9 лістапада 2005|выданне=[[Наша слова]]|тып=газета|нумар=43 (729)}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй і тэмай захавання родных каранёў [[Беларускі народ|беларускага народа]], мае дакументальную і аўтабіяграфічную аснову. У трылогіі закранаюцца палітычныя і філасофскія пытанні, узаемазвязаныя агульнае і прыватнае, народнае і асабовае<ref name="mishchanchuk" />. == Персанажы == У трылогіі паказаны лёс сям'і Бахмачоў: бацькі Пракопа, маці Алены, Янука і яго брата Міколы<ref name="mishchanchuk1">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310}}</ref>. Менавіта Янук Бахмач з'яўляецца цэнтральнай фігурай «Гараваткі». Спачатку ён пастушок, але ў канцы трылогіі паказваецца ўжо як свядомы грамадзянін беларускага краю<ref name="pashkevich">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=159}}</ref>, сталее і спасцігае жыццё ў часы маштабных змен<ref name="pashkevich1">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161}}</ref>. Вобраз героя, які праходзіць выпрабаванні, мае аўтабіяграфічны характар: ён напісаны з самога Кастуся Акулы<ref name="glybinny1">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf}}</ref>. Сяброўкай Янука з'яўляецца прыгажуня з васільковымі вачыма Дуня Макатунішка<ref name="stankevich">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf}}</ref>. Хлопец кахае Дуню; у трэцяй кнізе эпапеі яны ўступаюць у шлюб<ref name="glybinny1" />. [[Файл:Я._Драздовіч_Гара_Гараватка.jpg|злева|міні|Гара Гараватка. Язэп Драздовіч, 1952 год.]] Акрамя людзей, у творах паказаныя і жывёлы, якія дзякуючы аўтару выглядаюць жывымі<ref name="siadnou">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf}}</ref>. Беларускі край у трылогіі сімвалізуе гара Гараватка, якая знаходзіцца ў ваколіцах вёскі Літоўцы. Назва ўзгорка пераклікаецца са словам «гора». Узвышша ажывае праз дуб-волат Архіп, аб які ''«разбіваліся вятры і непагадзі цэлых стагоддзяў»''. Гэтае дрэва памятала яшчэ часы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] і [[Іван IV Грозны|Івана Жахлівага]]. З дубам Архіпам звязаны дзед Якуб, які адкрывае Януку Бахмачу гераічную і трагічную беларускую мінуўшчыну, прывучае падлетка задумвацца<ref name="novyczas">{{артыкул|спасылка=https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=[[Новы час (газета)|Новы Час]]|тып=газета|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf}}</ref>. Хлопчыка і дзеда Якуба [[Масей Сяднёў]] параўноўваў з героямі паэмы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Сымон-музыка]]» — Сымонам і дзедам Курылам. Вобразы Архіпа і Гараваткі скіраваныя ў будучыню і адначасова сімвалізуюць беларускую мінуўшчыну<ref name="siadnou" />. == Сюжэт == === «Дзярлівая птушка» === Назва першай кнігі трылогіі сімвалізуе [[Герб Польшчы|польскі герб]] у выглядзе белага арла. У «Дзярлівай птушцы» падлетак Янук Бахмач працуе пастушком у [[Асаднікі|асадніка]] Лазоўскага. Бацька Янука мае маленькі кавалак зямлі, у вёсцы Літоўцы пануюць [[галеча]], бяспраўе і [[беднасць]]<ref name="novyczas" />. За кошык ягад у панскім лесе наглядчык Бжончык забівае цяжарную маці хлопчыка Алену; самога бацьку арыштоўвае і збівае ў пастарунку паліцыя; святар Абухаў адмаўляецца правесці царкоўнае пахаванне маці Янука, бо ў Бахмачоў няма двух пудоў жыта<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310—312}}</ref>. Дзед Якуб расказвае Януку легенду пра гару Гараватку, пасля якой падлетак слухае аповед пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Знайшоўшы ў лесе магілу паўстанцаў, хлопец задумваецца пра лёс беларускага народа<ref name="bielarus">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf}}</ref>. [[Другая Рэч Паспалітая|Польскае панаванне]] ўспрымаецца беларускімі сялянамі як «дзярлівая ўлада»<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=312}}</ref>. Самі сяляне маюць нізкую нацыянальную свядомасць, а палякі называюць праваслаўных беларусаў «рускімі». Кніга заканчваецца весткай пра [[Уварванне ў Польшчу|ўварванне гітлераўцаў у Польшчу]] ў пачатку верасня 1939 года<ref name="novyczas" />. === «Закрываўленае сонца» === У кнізе «Закрываўленае сонца» дзеянне адбываецца ад восені 1939 да лета 1941 года, калі ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] прыйшла савецкая ўлада. З савецкіх танкаў гучыць слова «вызваленне», але не яго, паводле аўтара, прыносяць вяскоўцам акупанты. У школе праходзіць агульны сход сялян, на якім выступае камісар. Мясцовыя злодзеі Шпунт і Сабакевіч названы кандыдатамі ў дэпутаты Народнага сходу, які мае адбыцца ў [[Беласток|Беластоку]]. У перыяд савецкага панавання ўзнікаюць вялікія чэргі па неабходнае — хлеб, соль, газ, цукар; перапісваюць усю маёмасць кожнага гаспадара; ладзяць дэманстрацыю з нагоды гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Акрамя таго, камуністы арыштоўваюць людзей для вывазу ў [[Сібір]], разбураюць храмы — царкву і касцёл, рэпрэсуюць заможных вяскоўцаў, спрабуюць стварыць калгас імя [[Васіль Чапаеў|Чапаева]]<ref name="novyczas" />. Спачатку савецкая ўлада надзяляе сялян адабранай у паноў зямлёй, але потым абкладае яе падаткамі. Падаткі становяцца настолькі непасільнымі, што вяскоўцам даводзіцца адракацца ад зямлі. З-за сілы з Усходу, паводле рамана, ''«панавала немач і роспач»''<ref name="stankevich1">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf}}</ref>. Другая частка трылогіі заканчваецца каханнем Янука Бахмача і Дуні Макатунішкі ў лесе пад кукаванне [[Зязюля звычайная|зязюлі]]<ref name="pashkevich1" />. === «Беларусы, вас чакае зямля» === Падзеі трэцяй часткі адбываюцца ў час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], у 1941—1944 гадах. Назва кнігі «Беларусы, вас чакае зямля» пераклікаецца з плакатамі гітлераўцаў, якія абяцалі беларусам зямлю. На гэта людзі адказваюць: ''«Ага, чакае. Тры метры на паўтара на кожнага!»''. Немцы, якія прыйшлі на беларускую зямлю, паказаныя як нялюдскія захопнікі. Карнікі спальваюць вёску Залатуху з усімі яе жыхарамі. У другі год вайны ў Гаравацкай пушчы з'яўляюцца [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]], якія ноччу рабуюць вяскоўцаў. Сялян ужо днём рабуюць [[Руская вызваленчая армія|уласаўцы]] і расіяне пад камандаваннем Гіль-Радзівонава<ref name="novyczas" />. У кнізе паказаныя [[Мінск]] і [[Вільнюс|Вільня]]. Янук, які прыязджае ў Мінск на цягніку, бачыць руіны горада. У Мінску ён сустракае крытыка Вяршыннага, які дапамагае яму. За тое, што Янук трапіў у горад без дазволу, акупанты садзяць яго ў вязніцу. Пасля вызвалення з мінскай турмы хлопец едзе ў Вільню, дзе вучыцца ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі]]<ref name="glybinny1" />. У той жа час, нягледзячы на нелюдскія абставіны, частка беларускай інтэлігенцыі адкрывае школы, аднаўляе набажэнствы ў храмах, вучыць дзяцей праўдзівай гісторыі. Трылогія Кастуся Акулы заканчваецца развітаннем Янука і яго жонкі Дуні з беларускай зямлёй. Яны развітваюцца, каб не трапіць пад новыя рэпрэсіі і няволю<ref name="ns" />. == Праблематыка == Пісьменніца [[Вольга Іпатава]] звяртае ўвагу на трагедыйнасць, якая пануе ва ўсіх трох частках рамана. Як найбольш значны твор Кастуся Акулы, трылогія маштабна паказвае падзеі ў Заходняй Беларусі. Праз ход часу, абставіны і лёсы персанажаў раскрываецца глыбіня аўтарскага асэнсавання эпохі<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/2016/01/07/да-90-годдзя-з-дня-нараджэння-кастуся-ак/|аўтар=Іпатава В.|загаловак=На дарогах змагання|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=74}}</ref>. [[Алесь Пашкевіч]] адзначае, што ў прозе беларускіх эмігрантаў «Гараватка» займае асобнае месца. Ён лічыць трылогію эпічным палатном, у якім паказаны народны побыт, псіхалогія беларускага народа і ментальнасць беларусаў. Гэты заходнебеларускі летапіс мае аўтабіяграфічную аснову і сведчыць пра беларускую мінуўшчыну; яго параўноўваюць з палескай хронікай Івана Мележа<ref>{{Cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/802575.html|title=Кастусь Акула: "Поўная незалежнасьць – найбольш каштоўнае, што мне Бог даў"|date=15 лістапада 2005|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920233337/https://www.svaboda.org/a/802575.html|archive-date=20 верасня 2024|access-date=30 студзеня 2026}}</ref>. Аднак, у адрозненне ад Мележа, у рамане выразна праяўляецца народная сказавасць. Асаблівасцямі эпапеі з'яўляюцца метафарычнасць і ёмістасць; у трылогіі раскрываецца супярэчлівая і трагедыйная мінуўшчына [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161—162}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй, якую Кастусь Акула раскрывае ў прадмове да першай часткі «Гараваткі»<ref name="mishchanchuk1" />:<blockquote>Працэс падсякання чужнікамі нашых народных каранёў, устойлівасць і рост гэтых каранёў, цяжкае змаганне з чужой навалай — тэма вялікая, удзячная і цікавая. Яна даўно кліча да працоўнага варштату творцаў беларускай культуры.</blockquote>Гэтая ідэя надае «Гараватцы» цэласнасць: у кожнай частцы трылогіі паказаныя чужыя акупацыі — польская, савецкая і нямецкая — на беларускай зямлі. Час дзеяння рамана бурлівы і жахлівы для беларусаў<ref name="bielarus" />. Трывогу, жах і расчараванне — вось што нясуць вяскоўцам захопнікі. Усе апісаныя ў эпапеі падзеі сваім зместам нагадваюць тагачасную рэчаіснасць. Пры гэтым аўтар шырока выкарыстоўвае публіцыстычны элемент, які праяўляецца як іронія і сатыра ў адрас ворагаў. Менавіта публіцыстычнасць надае твору мастацкую выразнасць. Вобразы і з'явы прыроды вызначаюцца пластычнасцю, цікавымі асацыяцыямі і эмацыйнай напоўненасцю<ref name="stankevich1" />. Як адзначае празаік [[Масей Сяднёў]], у «Дзярлівай птушцы» выкарыстоўваецца «натуралістычны» метад. Праз натуралістычнасць Акула паказвае псіхалагізацыю герояў і эпічнасць твора. Вобразы персанажаў дэталізаваныя, праз іх раскрываецца вясковы свет<ref name="siadnou" />. Апісанне і рэфлексія пераважаюць над дзеяннем і дыялогамі. «Гараватка» спалучае ў сабе не толькі [[Эпас|эпічнасць]], але і [[Лірыка|лірычнасць]]. Акрамя народнай лініі, у сюжэце твора бачная і асабістая — каханне паміж Януком Бахмачом і Дуняй Макатунішкай. У творы рэалістычна паказана [[паланізацыя]] ў Заходняй Беларусі. Гэтая палітыка прынесла беларусам беднасць, бяспраўе і галечу. [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] параўноўваў «Дзярлівую птушку» як буйны твор пра польскую акупацыю Заходняй Беларусі з кнігай [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] «[[Птушкі і гнёзды]]», а стыль Кастуся Акулы яму нагадваў стыль [[Лукаш Калюга|Лукаша Калюгі]]<ref name="bielarus" />. Мова рамана чыстая; у гаворцы сялян можна пачуць асаблівасці народнай мовы [[Дзісна|Дзісеншчыны]]<ref name="stankevich" />. Дыялектная мова вельмі багатая, яна перадае характары вяскоўцаў. У трылогіі сустракаюцца і польскія словы ды звароты. Уладзімір Глыбінны падкрэсліваў, што размоўную мову трэба ўжываць памяркоўна, не пераходзячы на яе цалкам<ref name="glybinny1" />. == Ацэнкі == [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] у рэцэнзіі на першую кнігу трылогіі лічыў яе ''«бясспрэчнай удачай пісьменніка і значным дасягненнем беларускай літаратуры»''<ref name="bielarus" />. Ён звярнуў увагу на адлюстраванне працэсу захавання каранёў беларускага народа, а таксама на дакладнасць твора — мастацкую і гістарычную. З недахопаў кнігі «Закрываўленае сонца» рэцэнзент адзначыў наяўнасць вульгарных сцэн<ref name="stankevich" />. Галоўны рэдактар часопіса «Культура, нацыя» [[Пётра Мурзёнак]] убачыў у трылогіі суровую праўду, параўнаўшы эпапею з аповесцю [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «[[Знак бяды]]»<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/wp-content/uploads/2020/04/pdf-d184d0b0d0b9d0bb-12-d0b3d0b0-d0bdd183d0bcd0b0d180d0b0-d187d0b0d181d0bed0bfd196d181d0b0-d09ad0a3d09bd0acd0a2d0a3d0a0d090-d09dd090d0a6d0abd0af.pdf|аўтар=Мурзёнак П.|загаловак=Слова пра земляка|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=76}}</ref>. [[Ян Чыквін]] лічыў трылогію вострасюжэтнай і псіхалагічна верагоднай. [[Мікола Мішчанчук]] выказаў меркаванне, што «Гараватка» будзе адной з найбольш чытэльных беларускіх кніг сярод «адраджэнцаў» праз закранутасць цяжкага мінулага ў гісторыі Беларусі<ref name="pashkevich" />. Крытык [[Уладзімір Глыбінны]] адзначыў удаласць вобразаў персанажаў, галоўным з якіх з'яўляецца Янук Бахмач. У вобразе Янука, паводле Глыбіннага, бачныя яркасць, сакавітасць і аўтабіяграфічнасць<ref name="glybinny">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf}}</ref>. Паэт [[Масей Сяднёў]] звяртаў увагу на чыстую беларускую мову, захаваную ў рамане: праз яе ажываюць героі твора. Разам з тым ён лічыў недахопам наяўнасць у творы [[Паланізм|паланізмаў]]<ref name="siadnou" />. Доктар філалагічных навук [[Іван Лепешаў]] адзначаў майстэрства пісьменніка, якое праяўляецца ў вастрыні канфліктаў, драматычнасці сюжэта, яркасці вобразаў і мове герояў<ref name="novyczas" />. == Выданні == * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-22690|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey|адказны=вокладка і малюнкі мастака М. Наўмовіча|год=1965|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=180}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-28322|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun|адказны=вокладка мастака М. Наўмовіча|год=1974|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=285}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours|год=1981|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=286|isbn=0-9690869-4-6}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=Новы Час|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf}} * {{артыкул|спасылка=https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/12579/1/33.pdf|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=303—316}} * {{кніга|спасылка=https://knihi-online.com/zvarotnyja-darohi-ales-paskievic.html|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=158—162|старонак=243|серыя=Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа»|isbn=83-85918-31-0}} === Рэцэнзіі === * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf}} * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf}} * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf}} * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf}} == Крыніцы == <references /> == Спасылкі == * {{Cite web|language=be|url=https://knihi.com/Kastus_Akula/Haravatka.html|title=Кастусь Акула. Гараватка|publisher=[[Беларуская Палічка]]|access-date=30 студзеня 2026}} * {{Cite web|language=be|url=https://binim.org/index.php/sdm_downloads/kastus-akula-haravatka/|title=Кастусь Акула. Гараватка|date=31 мая 2025|publisher=[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|access-date=30 студзеня 2026}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} e9zrkha73t3g2r22vp75671im06fln7 0 810851 5177012 5168757 2026-08-07T11:13:31Z Lenleg5 171116 5177012 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] 86ky5u8sa9ox3vv99q25dcw7b00gxqf 5177021 5177012 2026-08-07T11:21:58Z Lenleg5 171116 5177021 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | краінакарта = <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:NordNordWest" title="User:NordNordWest">NordNordWest</a> – <span class="int-own-work" lang="sk">Vlastné dielo</span>, usingUnited States National Imagery and Mapping Agency dataWorld Data Base II data, <a href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0" title="Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0">CC BY-SA 3.0</a>, <a href="https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4513286"> }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] 8c7675eoozgy0f51xejq6oxf5jbpw86 5177026 5177021 2026-08-07T11:26:44Z Lenleg5 171116 5177026 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | краінакарта = NordNordWest }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] kj08gpo2uvnl7sdn4btlwz6oh1baev0 5177034 5177026 2026-08-07T11:41:27Z Lenleg5 171116 5177034 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | карта краіны = [[Файл:Slovakia location map.svg|thumb|Ясеница на карте|alt=Ясеница на карте]] | краінакарта = }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] 01jgawz6u578njd9v1y24blmynf4sgn 5177035 5177034 2026-08-07T11:42:55Z Lenleg5 171116 5177035 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | карта краіны = Slovakia location map.svg | краінакарта = }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] oxv9gzco7l9bh7qykcihe77ho3gk1wh 5177037 5177035 2026-08-07T11:48:04Z Lenleg5 171116 5177037 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | тэлефонны код = +421-42 | паштовы індэкс = 01817 | карта краіны = Slovakia location map.svg | краінакарта = }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] oh62sfomqdr2jmruvuopb3ctovn7jgg 5177043 5177037 2026-08-07T11:51:56Z Lenleg5 171116 5177043 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | тэлефонны код = +421-42 | паштовы індэкс = 01817 | карта краіны = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slovakia_location_map.svg#/media/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Slovakia_location_map.svg | краінакарта = }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] 9gfuchl4lb4vzc9mumjx3tzck854l7r 5177046 5177043 2026-08-07T11:55:19Z Lenleg5 171116 5177046 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | тэлефонны код = +421-42 | паштовы індэкс = 01817 | карта краіны = Location map of Slovakia | краінакарта = }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] cj8wvmjpigd2d8xa25tyfbb4hzyvlgg 5177047 5177046 2026-08-07T11:58:05Z Lenleg5 171116 5177047 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | тэлефонны код = +421-42 | паштовы індэкс = 01817 | карта краіны = Jasenica | краінакарта = }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] hxt14rwzbe2yj3cy6zx9367dqmjr2xt 0 811020 5176654 5170003 2026-08-06T15:14:02Z Pabojnia 135280 афармленне 5176654 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«StarCraft: Brood War»''' ({{Tr-en|Зорнае рамяство: Вайна зграй}}) — {{Не перакладзена 5|Дадатак (гульні)|дадатак|ru|Дополнение (игры)}} да [[Відэагульня|камп’ютарнай гульні]] ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]] «[[StarCraft]]», які быў выпушчаны ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 30 лістапада [[1998 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1998 года]] кампаніяй «[[Blizzard Entertainment]]»<ref name="BW Gamespot summary">{{Cite web|url=http://uk.gamespot.com/mac/strategy/starcraftbroodwar/index.html|title=''StarCraft: Brood War'' for MAC|publisher={{Не перакладзена 5|GameSpot|GameSpot|ru|GameSpot}}|access-date=2011-07-25|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/64zFTZDcy?url=http://uk.gamespot.com/starcraft-brood-war/platform/mac/|archive-date=2012-01-26}}</ref>. Дадатак «Brood War» дадаў тры новыя кампаніі, якія працягваюць гульнявую гісторыю там, дзе спынілася апавяданне арыгінальнага «StarCraft»<ref name="BWmanualplot">{{Кніга|загаловак=StarCraft: Brood War (manual)|месца=Irvine, Calif.|выдавецтва=Blizzard Entertainment|год=1998|старонкі=8—9|частка=Chronicle|мова=en|аўтар=Underwood, Peter; Roper, Bill; Metzen, Chris}}</ref>. Таксама кожная раса атрымала новыя юніты, тэхнічныя паляпшэнні, музычныя трэкі і {{Не перакладзена 5|Тайлавая графіка|тайл-малюнкі|ru|Тайловая графика}} для карт. «Brood War» была добра прынята гульнявой прэсай, якая адзначыла яе гульнявую паўнавартаснасць, адрозную ад звычайнага дапаўнення<ref name="IGN review">{{Cite web|url=http://uk.mac.ign.com/articles/361/361674p1.html|title=''StarCraft: Brood War'' review|publisher=[[IGN]]|author=Chen, Jeffrey|date=2002-06-07|access-date=2011-07-25|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/64zFcr6GS?url=http://uk.mac.ign.com/articles/361/361674p1.html|archive-date=2012-01-26}}</ref><ref name="GameSpot review">{{Cite web|url=http://uk.gamespot.com/pc/strategy/starcraftexpansionsetbw/review.html?om_act=convert&om_clk=tabs&tag=tabs;reviews|title=''StarCraft: Brood War'' for PC review|publisher=GameSpot|author=Saggeran, Vik|date=1998-12-23|access-date=2007-11-04|archive-url=https://www.webcitation.org/64zFi6YxF?url=http://uk.gamespot.com/starcraft-brood-war/reviews/starcraft-expansion-set-brood-war-review-2533187/|archive-date=2012-01-26}}</ref><ref name="CE">{{Cite web|url=http://www.cincinnati.com/freetime/games/reviews/broodwar.html|title=''StarCraft: Brood War''|publisher=''The Cincinnati Enquirer''|author=Bottorff, James|access-date=2011-07-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010062141/http://www.cincinnati.com/freetime/games/reviews/broodwar.html|archive-date=2007-10-10}}</ref>. Да 31 мая 2007 года «StarCraft» і «Brood War» разышліся агульным тыражом у {{Num|10000000}} копій<ref name="msnbc">{{Cite news|author=Kalning, Kristin|title=Can Blizzard top itself with 'StarCraft II'?|url=http://www.msnbc.msn.com/id/18925251/|publisher={{Не перакладзена 5|MS NOW|MSNBC|ru|MS NOW}}|date=2007-05-31|access-date=2011-07-25|quote=''StarCraft'' and the expansion ''Brood War'' have sold nearly ten million units|lang=en|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513113731/http://www.msnbc.msn.com/id/18925251/}}</ref>. Дадатак, як і арыгінальная гульня, стаў асабліва папулярным у [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвай Карэі]], дзе ў турнірах па ёй удзельнічаюць прафесійныя гульцы і каманды<ref name="pop">{{Cite web|author=Cho, Kevin|title=Samsung, SK Telecom, Shinhan Sponsor South Korean Alien Killers|publisher=Bloomberg.com|date=2006-01-15|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=email_us&reafer=asia&sid=a2JvzciDnpB4|access-date=2011-07-25|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/64zFUMC1d?url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=email_us|archive-date=2012-01-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== *{{Афіцыйны сайт}} *[http://speeddemosarchive.com/StarcraftBroodWar.html Speeddemosarchive] — відэа, якое дэманструе хуткае праходжанне гульні *''Игорь Сергеев''. [http://lki.ru/text.php?id=2663 Руководства и прохождения. StarCraft: Brood war] // ''{{Не перакладзена 5|Лучшие компьютерные игры|Лучшие компьютерные игры|ru|Лучшие компьютерные игры}}'' {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1998 года]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] dkwic3qa1kndl7e5pvwedqqx0lfd9zv 0 811295 5176662 5169137 2026-08-06T15:26:45Z Pabojnia 135280 афармленне 5176662 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«Wipeout 2097»''' — камп’ютарная гульня ў жанры футурыстычных гонак, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Psygnosis|Psygnosis|ru|Psygnosis}}» у 1996 годзе. З’яўляецца другой часткай серыі «{{Не перакладзена 5|Wipeout|Wipeout|ru|Wipeout}}». Гульня выйшла на платформе «[[PlayStation]]», а пазней была партавана на «Windows», «[[Sega Saturn]]», «[[Amiga]]» і «Macintosh». У Паўночнай Амерыцы і Японіі гульня выдавалася пад назовам «Wipeout XL». Дзеянне гульні адбываецца ў 2097 годзе, больш за праз 40 гадоў пасля падзей арыгінальнай «Wipeout». Гульцам прадстаўлена новая, больш хуткасная і небяспечная гоначная ліга на антыгравітацыйных апаратах — F5000 AG. Уведзены новая сістэма пашкоджанняў, дадатковая зброя і новыя трасы. Версія для «Sega Saturn» падтрымлівала аналагавае кіраванне з дапамогай кантролера «3D Control Pad», тады як версія для «PlayStation» — толькі пры выкарыстанні апцыянальнага кантролера «{{Не перакладзена 5|NeGcon|NeGcon|en|NeGcon}}». Пры выхадзе «Wipeout 2097» атрымала высокія адзнакі крытыкаў, якія адзначалі значныя паляпшэнні ў кіраванні, графіцы і гульнявым працэсе ў параўнанні з арыгіналам. Гульня фігуруе ў спісах найлепшых гульняў усіх часоў па версіях розных выданняў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation]] styzmqryt5tas69lgalbkqdwnhdzxnw 0 811318 5176899 5169049 2026-08-07T07:34:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5176899 wikitext text/x-wiki [[Файл:DJs of Change Uladzislau Sakalouski and Kiryl Halanau in Minsk (2020).jpg|thumb|Гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў («дыджэі перамен») у Кіеўскім скверы ў Мінску, 6 жніўня 2020 года.]] '''«Дыджэ́і пераме́н»''' — беларускія гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў, якія 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года падчас афіцыйнага дзяржаўнага мерапрыемства ў мінскім [[Кіеўскі сквер|Кіеўскім скверы]] ўключылі песню [[Віктар Цой|Віктара Цоя]] «[[Хочу перемен!|Перемен]]» напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]. Іхны ўчынак і фотаздымак з узнятымі рукамі сталі адным з галоўных сімвалаў [[Пратэсты 2020 года|беларускіх пратэстаў 2020&nbsp;года]], а прысвечаны ім мурал даў назву грамадскаму цэнтру пратэснай актыўнасці — «[[Плошча Перамен]]»<ref name="svaboda_geroi">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31558926.html|title=Героі і ахвяры «плошчы Перамен»|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2021-11-15|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Падзеі 6 жніўня 2020 года == Гукарэжысёры 30-гадовы Уладзіслаў Сакалоўскі і 27-гадовы Кірыл Галанаў афіцыйна працавалі ў мінскім [[Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі|Палацы дзяцей і моладзі]]. На 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года ў [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] быў запланаваны апошні перадвыбарчы агітацыйны мітынг кандыдаткі ў прэзідэнты [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Аднак за некалькі дзён да акцыі сталічныя ўлады заявілі, што на гэтай пляцоўцы будзе праводзіцца свята чыгуначных войскаў, і забаранілі пікет. Аб’яднаны штаб Ціханоўскай прыняў рашэнне адмяніць мітынг, каб пазбегнуць правакацый, і заклікаў прыхільнікаў прыйсці ў Кіеўскі сквер, дзе ўлады арганізавалі яшчэ адно дзяржаўнае мерапрыемства — «Дзень адчыненых дзвярэй устаноў дадатковай адукацыі»<ref name="square_djs">{{cite web|url=https://by.squareofchanges.net/djs_beginning/|title=Як з'явіліся «дыджэі перамен»|publisher=Square of Changes|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/98786|title=Па 10 "сутак". Асудзілі гукарэжысёраў, якія ўключылі ў Кіеўскім скверы песню "Перамен"|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Абслугоўваць апаратуру на праўладным свяце ў Кіеўскім скверы прымусілі Уладзіслава Сакалоўскага і Кірыла Галанава. Хлопцы разумелі палітычны падтэкст сітуацыі і спрабавалі адмовіцца ад працы, матывуючы гэта тым, што не жадаюць удзельнічаць у зрыве мітынгу Ціханоўскай. Яны прапаноўвалі кіраўніцтву ўзяць адгулы за свой кошт альбо нават звольніцца, аднак дырэкцыя Палаца моладзі не задаволіла іх просьбу<ref name="svaboda_hooligan">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30771174.html|title=«Хуліганства — гэта ўдзел у арганізацыі афіцыйнага мерапрыемства». Судзяць гукарэжысэра Кірыла Галанава|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Каля 19-й гадзіны ў скверы сабралася некалькі тысяч прыхільнікаў перамен. На сцэне ў гэты час выступаў праўладны баяніст [[Віталь Варанко]]. Як толькі ён скончыў спяваць, Кірыл Галанаў вывеў яго са сцэны, а Уладзіслаў Сакалоўскі нечакана ўключыў праз калонкі гімн перабудовы і свабоды — песню гурта «[[Кіно (гурт)|Кіно]]» «[[Хочу перемен!|Перемен]]». Дыджэі ўзнялі ўгару рукі, на якіх былі павязаныя белыя стужкі — сімвал прыхільнікаў сумленных выбараў. Шматтысячны натоўп пачаў апладзіраваць, радавацца і выкрыкваць словы падтрымкі<ref name="novychas_shanc">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/u-koznaha-josc-szanec-usjo-zmjanic-dydzej|title=«У кожнага ёсць шанц усё змяніць». Дыджэй перамен падрабязна расказаў, што адбывалася летась 6 жніўня ў Кіеўскім скверы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-08-21|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="nn_video">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256676|title=На праўладным мерапрыемстве дыджэі ўрубілі «Перамен!» Цоя ВІДЭА|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кіраўнік адміністрацыі Цэнтральнага раёна Мінска [[Дзмітрый Пятруша]] пачаў нервова крычаць: {{цытата|Вы сарвалі мерапрыемства! Міліцыю сюды!{{арыгінальны тэкст|ru|Вы сорвали мероприятие! Милицию сюда!}}}}Невядомыя людзі ў пінжаках пачалі вырываць правады з мікшэрнага пульта і калонак, каб спыніць трансляцыю. Песня прагучала каля дзвюх хвілін<ref name="nn_video"/><ref name="novychas_shanc"/>. == Пераслед і арышт == Хутка пасля здарэння, калі гукарэжысёры ішлі ў бок метро, іх затрымалі супрацоўнікі міліцыі ў цывільным адзенні (сярод якіх быў і былы баец украінскага «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркута]]», які атрымаў беларускае грамадзянства). Затрыманых даставілі ў Цэнтральны РУУС Мінска, дзе іх моцна збілі<ref name="novychas_bypol">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/bypol-jak-zatrymlivali-dydzejau-peramen-videa-a|title=BYPOL: Як затрымлівалі Дыджэяў Перамен – відэа ад першай асобы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-02-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96"/>. Суд над Сакалоўскім і Галанавым адбыўся 7&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года праз [[Skype]]. Працэсы праходзілі адначасова, справы разглядалі суддзі [[Вікторыя Шабуня]] (справа Галанава) і [[Юлія Густыр]] (справа Сакалоўскага). Абодвух абвінавацілі ў дробным хуліганстве (арт. 17.1 КаАП) і непадпарадкаванні патрабаванням службовай асобы (арт. 23.4 КаАП). Падставай для справы стала заява начальніка ідэалагічнага аддзела [[Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|адміністрацыі Цэнтральнага раёна]]. Абодва дыджэі не прызналі віну ў непадпарадкаванні, а Галанаў на судзе іранічна адзначыў, што прызнае хуліганства, бо яно заключалася ва ўдзеле ў арганізацыі бруднага афіцыйнага мерапрыемства. У выніку абодвум прысудзілі па 10 сутак адміністрацыйнага арышту<ref name="spring96"/><ref name="svaboda_hooligan"/><ref name="nn_sutki">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256733|title=Кірылу Галанаву і Уладзю Сакалоўскаму, што ўчора ўключылі «Перамен» у Кіеўскім скверы, далі па 10 сутак|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Арышт яны адбывалі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў на [[Акрэсціна]]. Па словах Уладзіслава Сакалоўскага, пяць дзён з дзесяці ён правёў у карцары ва ўмовах антысанітарыі і холаду, спаць на ложку яму дазволілі толькі дзве ночы, астатні час ён драмаў на зэдліку. 9&nbsp;жніўня ў карцар да Сакалоўскага прыйшоў невядомы чыноўнік (як пазней апазнаў Сакалоўскі, гэта мог быць намеснік міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандр Барсукоў]]), які двойчы ўдарыў яго па спіне і пагражаў 10 гадамі турмы за ўключэнне песні. Пасля гэтага візіту ўмовы ўтрымання значна пагоршыліся, праз вентыляцыю наўмысна пускалі халоднае паветра. Сакалоўскі таксама сведчыў пра катаванні іншых затрыманых, якіх збівалі да крыві, утрымлівалі распранутымі па 40 чалавек у шасцімесных камерах і пагражалі зрабіць інвалідамі<ref name="novychas_emigration">{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/dydzei-peramenau-ulad-sakalouski-i-kiryla-halana|title=«Дыджэі пераменаў» Улад Сакалоўскі і Кірыла Галанаў з'ехалі ў Літву|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-08-26|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кірыл Галанаў таксама правёў двое сутак у карцары, пасля чаго быў пераведзены ў камеру да замежнікаў, якія чакалі дэпартацыі. Ён успамінаў, што ўсе тры ночы чуў жудасныя крыкі людзей, якіх жорстка збівалі<ref name="nn_halanau">{{cite web|url=https://nashaniva.com/257271|title=Кірыл Галанаў, другі дыджэй «Перамен», падзяліўся ўражаннямі пасля выхаду з Акрэсціна|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-17|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Эміграцыя == Пасля вызвалення з Акрэсціна дыджэі расказалі пра катаванні журналістам. 21&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Сакалоўскага выклікалі на допыт у Міністэрства ўнутраных спраў, дзе з ім размаўляў намеснік міністра, які патрабаваў абвергнуць заяву пра збіццё ў камеры і пагражаў крымінальнай справай за паклёп. Сакалоўскага таксама спрабавалі прымусіць публічна прызнацца, што за ўключэнне песні ім заплацілі. Не вытрымаўшы ціску і баючыся доўгатэрміновага турэмнага зняволення, 22&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў пакінулі Беларусь і з'ехалі ў [[Літва|Літву]]. Візавую дапамогу ім аказала літоўскае пасольства ў Мінску<ref name="novychas_emigration"/><ref name="nn_five_years">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373964|title=Пяць гадоў таму «дыджэі перамен» уключылі Цоя на дзяржаўным мерапрыемстве. Што з імі цяпер?|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У эміграцыі абодва працягнулі працаваць па прафесіі. Уладзіслаў Сакалоўскі займаецца музыкай, у 2024&nbsp;годзе ён выступаў на літоўскім шоу «Голас», здымаў відэа вулічных канцэртаў віленскага гурта «[[Цімохі]]» і дапамагаў з апрацоўкай гуку літоўскай спявачцы [[Моніка Баніце|Моніцы Баніце]]. Кірыл Галанаў працягнуў працаваць гукарэжысёрам на розных мерапрыемствах<ref name="nn_five_years"/>. == Уплыў на культуру і стварэнне «Плошчы Перамен» == Фотаздымак двух дыджэяў з узнятымі ўгару рукамі абляцеў сусветныя СМІ і стаў адным з самых вядомых сімвалаў беларускага пратэсту. 12&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года стылізаваная чорна-белая выява дыджэяў з'явілася на трансфарматарнай будцы (вентыляцыйным памяшканні падземнага паркінга) на скрыжаванні вуліц [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]], [[Вуліца Кахоўская (Мінск)|Кахоўскай]] і [[Сморгаўскі тракт|Сморгаўскага тракту]] ў Мінску. Аўтарамі першага папяровага мурала стала група мясцовых жыхароў. Двор вакол гэтага мурала ператварыўся ў цэнтр самаарганізацыі мінчукоў, тут ладзіліся дваровыя канцэрты, чаяванні і сустрэчы. Пляцоўка атрымала народную назву «[[Плошча Перамен]]»<ref name="novychas_secrets">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/sakrety-muralu-z-dydzejami-na-ploszczy-peramen|title=Сакрэты муралу з дыджэямі на Плошчы перамен|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-10-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="square_djs"/>. Улады абвясцілі сапраўдную вайну малюнку: сілавікі і камунальныя службы зафарбоўвалі яго больш за 20 разоў, аднак мясцовыя жыхары штораз яго аднаўлялі з дапамогай аэразольных фарбаў і гідрафабізатараў<ref name="novychas_secrets"/>. У абарону мурала выступалі многія беларусы, што прывяло да рэпрэсій: 15&nbsp;верасня 2020&nbsp;года за абарону выявы быў жорстка затрыманы жыхар двара [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпан Латыпаў]], якога пазней асудзілі на 8,5 гадоў калоніі. 11&nbsp;лістапада 2020&nbsp;года падчас чарговага знішчэння мурала невядомымі лукашыстамі быў збіты і выкрадзены мастак і мясцовы жыхар [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], які на наступны дзень памёр у бальніцы<ref name="svaboda_geroi"/>. Выявы «Дыджэяў перамен» пачалі масава з'яўляцца і ў іншых дварах Мінска ў радыусе некалькіх кіламетраў ад арыгінальнага мурала<ref name="novychas_pamnazaetca">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/vyjava-dydzejau-peramen-pamnazaecca-va-usih-dvarah|title=Выява Дыджэяў Перамен памнажаецца ва ўсіх дварах побач з першым муралам|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-09-19|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Трафарэты з дыджэямі таксама выкарыстоўваліся беларусамі на антываенных акцыях пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|нападу Расіі на Украіну ў 2022&nbsp;годзе]]<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31779538.html|title=«Плошча Перамен і будучыня Беларусі»: вялікі артыкул пра Беларусь у New York Times|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2022-03-31|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У памяць пра падзеі 2020&nbsp;года муралы з «Дыджэямі перамен» былі створаныя за мяжой. 16&nbsp;верасня 2022&nbsp;года беларускі дызайнер Сяргей Стальмакоў намаляваў вялікі мурал з дыджэямі ў [[Беласток]]у (Польшча)<ref name="most">{{cite web|url=https://mostmedia.io/2022/09/16/dydzhei-peramen-u-belastoku/|title=«Успомніць пачуццё салідарнасці і яднання». У Беластоку з’явіўся мурал з «Дыджэямі перамен»|publisher=MOST|date=2022-09-16|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Яшчэ адна выява з'явілася ля будынка [[Беларускі дом (Вільня)|Беларускага Дома]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. У маі 2022&nbsp;года віленскі мурал быў апаганены невядомымі вандаламі, якія намалявалі на ім расійскую літару «[[Z-сімволіка|Z]]», аднак мясцовая [[Беларусы Літвы|беларуская дыяспара]] аднавіла малюнак ужо праз паўтары гадзіны<ref name="nn_z">{{cite web|url=https://nashaniva.com/289863|title=У Вільні вандалы распісалі мурал «Дыджэі перамен» новай свастыкай|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-05-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Асобы, якія эмігравалі з Беларусі пасля 2020 года]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:2020 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] 0pgupzw2rzi8skbyun7w6dnczhrp3is 5176915 5176899 2026-08-07T07:55:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Уплыў на культуру і стварэнне «Плошчы Перамен» */ 5176915 wikitext text/x-wiki [[Файл:DJs of Change Uladzislau Sakalouski and Kiryl Halanau in Minsk (2020).jpg|thumb|Гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў («дыджэі перамен») у Кіеўскім скверы ў Мінску, 6 жніўня 2020 года.]] '''«Дыджэ́і пераме́н»''' — беларускія гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў, якія 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года падчас афіцыйнага дзяржаўнага мерапрыемства ў мінскім [[Кіеўскі сквер|Кіеўскім скверы]] ўключылі песню [[Віктар Цой|Віктара Цоя]] «[[Хочу перемен!|Перемен]]» напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]. Іхны ўчынак і фотаздымак з узнятымі рукамі сталі адным з галоўных сімвалаў [[Пратэсты 2020 года|беларускіх пратэстаў 2020&nbsp;года]], а прысвечаны ім мурал даў назву грамадскаму цэнтру пратэснай актыўнасці — «[[Плошча Перамен]]»<ref name="svaboda_geroi">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31558926.html|title=Героі і ахвяры «плошчы Перамен»|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2021-11-15|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Падзеі 6 жніўня 2020 года == Гукарэжысёры 30-гадовы Уладзіслаў Сакалоўскі і 27-гадовы Кірыл Галанаў афіцыйна працавалі ў мінскім [[Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі|Палацы дзяцей і моладзі]]. На 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года ў [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] быў запланаваны апошні перадвыбарчы агітацыйны мітынг кандыдаткі ў прэзідэнты [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Аднак за некалькі дзён да акцыі сталічныя ўлады заявілі, што на гэтай пляцоўцы будзе праводзіцца свята чыгуначных войскаў, і забаранілі пікет. Аб’яднаны штаб Ціханоўскай прыняў рашэнне адмяніць мітынг, каб пазбегнуць правакацый, і заклікаў прыхільнікаў прыйсці ў Кіеўскі сквер, дзе ўлады арганізавалі яшчэ адно дзяржаўнае мерапрыемства — «Дзень адчыненых дзвярэй устаноў дадатковай адукацыі»<ref name="square_djs">{{cite web|url=https://by.squareofchanges.net/djs_beginning/|title=Як з'явіліся «дыджэі перамен»|publisher=Square of Changes|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/98786|title=Па 10 "сутак". Асудзілі гукарэжысёраў, якія ўключылі ў Кіеўскім скверы песню "Перамен"|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Абслугоўваць апаратуру на праўладным свяце ў Кіеўскім скверы прымусілі Уладзіслава Сакалоўскага і Кірыла Галанава. Хлопцы разумелі палітычны падтэкст сітуацыі і спрабавалі адмовіцца ад працы, матывуючы гэта тым, што не жадаюць удзельнічаць у зрыве мітынгу Ціханоўскай. Яны прапаноўвалі кіраўніцтву ўзяць адгулы за свой кошт альбо нават звольніцца, аднак дырэкцыя Палаца моладзі не задаволіла іх просьбу<ref name="svaboda_hooligan">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30771174.html|title=«Хуліганства — гэта ўдзел у арганізацыі афіцыйнага мерапрыемства». Судзяць гукарэжысэра Кірыла Галанава|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Каля 19-й гадзіны ў скверы сабралася некалькі тысяч прыхільнікаў перамен. На сцэне ў гэты час выступаў праўладны баяніст [[Віталь Варанко]]. Як толькі ён скончыў спяваць, Кірыл Галанаў вывеў яго са сцэны, а Уладзіслаў Сакалоўскі нечакана ўключыў праз калонкі гімн перабудовы і свабоды — песню гурта «[[Кіно (гурт)|Кіно]]» «[[Хочу перемен!|Перемен]]». Дыджэі ўзнялі ўгару рукі, на якіх былі павязаныя белыя стужкі — сімвал прыхільнікаў сумленных выбараў. Шматтысячны натоўп пачаў апладзіраваць, радавацца і выкрыкваць словы падтрымкі<ref name="novychas_shanc">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/u-koznaha-josc-szanec-usjo-zmjanic-dydzej|title=«У кожнага ёсць шанц усё змяніць». Дыджэй перамен падрабязна расказаў, што адбывалася летась 6 жніўня ў Кіеўскім скверы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-08-21|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="nn_video">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256676|title=На праўладным мерапрыемстве дыджэі ўрубілі «Перамен!» Цоя ВІДЭА|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кіраўнік адміністрацыі Цэнтральнага раёна Мінска [[Дзмітрый Пятруша]] пачаў нервова крычаць: {{цытата|Вы сарвалі мерапрыемства! Міліцыю сюды!{{арыгінальны тэкст|ru|Вы сорвали мероприятие! Милицию сюда!}}}}Невядомыя людзі ў пінжаках пачалі вырываць правады з мікшэрнага пульта і калонак, каб спыніць трансляцыю. Песня прагучала каля дзвюх хвілін<ref name="nn_video"/><ref name="novychas_shanc"/>. == Пераслед і арышт == Хутка пасля здарэння, калі гукарэжысёры ішлі ў бок метро, іх затрымалі супрацоўнікі міліцыі ў цывільным адзенні (сярод якіх быў і былы баец украінскага «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркута]]», які атрымаў беларускае грамадзянства). Затрыманых даставілі ў Цэнтральны РУУС Мінска, дзе іх моцна збілі<ref name="novychas_bypol">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/bypol-jak-zatrymlivali-dydzejau-peramen-videa-a|title=BYPOL: Як затрымлівалі Дыджэяў Перамен – відэа ад першай асобы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-02-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96"/>. Суд над Сакалоўскім і Галанавым адбыўся 7&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года праз [[Skype]]. Працэсы праходзілі адначасова, справы разглядалі суддзі [[Вікторыя Шабуня]] (справа Галанава) і [[Юлія Густыр]] (справа Сакалоўскага). Абодвух абвінавацілі ў дробным хуліганстве (арт. 17.1 КаАП) і непадпарадкаванні патрабаванням службовай асобы (арт. 23.4 КаАП). Падставай для справы стала заява начальніка ідэалагічнага аддзела [[Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|адміністрацыі Цэнтральнага раёна]]. Абодва дыджэі не прызналі віну ў непадпарадкаванні, а Галанаў на судзе іранічна адзначыў, што прызнае хуліганства, бо яно заключалася ва ўдзеле ў арганізацыі бруднага афіцыйнага мерапрыемства. У выніку абодвум прысудзілі па 10 сутак адміністрацыйнага арышту<ref name="spring96"/><ref name="svaboda_hooligan"/><ref name="nn_sutki">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256733|title=Кірылу Галанаву і Уладзю Сакалоўскаму, што ўчора ўключылі «Перамен» у Кіеўскім скверы, далі па 10 сутак|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Арышт яны адбывалі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў на [[Акрэсціна]]. Па словах Уладзіслава Сакалоўскага, пяць дзён з дзесяці ён правёў у карцары ва ўмовах антысанітарыі і холаду, спаць на ложку яму дазволілі толькі дзве ночы, астатні час ён драмаў на зэдліку. 9&nbsp;жніўня ў карцар да Сакалоўскага прыйшоў невядомы чыноўнік (як пазней апазнаў Сакалоўскі, гэта мог быць намеснік міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандр Барсукоў]]), які двойчы ўдарыў яго па спіне і пагражаў 10 гадамі турмы за ўключэнне песні. Пасля гэтага візіту ўмовы ўтрымання значна пагоршыліся, праз вентыляцыю наўмысна пускалі халоднае паветра. Сакалоўскі таксама сведчыў пра катаванні іншых затрыманых, якіх збівалі да крыві, утрымлівалі распранутымі па 40 чалавек у шасцімесных камерах і пагражалі зрабіць інвалідамі<ref name="novychas_emigration">{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/dydzei-peramenau-ulad-sakalouski-i-kiryla-halana|title=«Дыджэі пераменаў» Улад Сакалоўскі і Кірыла Галанаў з'ехалі ў Літву|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-08-26|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кірыл Галанаў таксама правёў двое сутак у карцары, пасля чаго быў пераведзены ў камеру да замежнікаў, якія чакалі дэпартацыі. Ён успамінаў, што ўсе тры ночы чуў жудасныя крыкі людзей, якіх жорстка збівалі<ref name="nn_halanau">{{cite web|url=https://nashaniva.com/257271|title=Кірыл Галанаў, другі дыджэй «Перамен», падзяліўся ўражаннямі пасля выхаду з Акрэсціна|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-17|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Эміграцыя == Пасля вызвалення з Акрэсціна дыджэі расказалі пра катаванні журналістам. 21&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Сакалоўскага выклікалі на допыт у Міністэрства ўнутраных спраў, дзе з ім размаўляў намеснік міністра, які патрабаваў абвергнуць заяву пра збіццё ў камеры і пагражаў крымінальнай справай за паклёп. Сакалоўскага таксама спрабавалі прымусіць публічна прызнацца, што за ўключэнне песні ім заплацілі. Не вытрымаўшы ціску і баючыся доўгатэрміновага турэмнага зняволення, 22&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў пакінулі Беларусь і з'ехалі ў [[Літва|Літву]]. Візавую дапамогу ім аказала літоўскае пасольства ў Мінску<ref name="novychas_emigration"/><ref name="nn_five_years">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373964|title=Пяць гадоў таму «дыджэі перамен» уключылі Цоя на дзяржаўным мерапрыемстве. Што з імі цяпер?|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У эміграцыі абодва працягнулі працаваць па прафесіі. Уладзіслаў Сакалоўскі займаецца музыкай, у 2024&nbsp;годзе ён выступаў на літоўскім шоу «Голас», здымаў відэа вулічных канцэртаў віленскага гурта «[[Цімохі]]» і дапамагаў з апрацоўкай гуку літоўскай спявачцы [[Моніка Баніце|Моніцы Баніце]]. Кірыл Галанаў працягнуў працаваць гукарэжысёрам на розных мерапрыемствах<ref name="nn_five_years"/>. == Уплыў на культуру і стварэнне «Плошчы Перамен» == [[Файл:Restored DJs of Change graffiti at the Square of Changes in Minsk (2021).jpg|thumb|Адноўленае графіці з выявай «дыджэяў перамен» на «Плошчы Перамен» у Мінску. Май 2021 года.]] Фотаздымак двух дыджэяў з узнятымі ўгару рукамі абляцеў сусветныя СМІ і стаў адным з самых вядомых сімвалаў беларускага пратэсту. 12&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года стылізаваная чорна-белая выява дыджэяў з’явілася на трансфарматарнай будцы (вентыляцыйным памяшканні падземнага паркінга) на скрыжаванні вуліц [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]], [[Вуліца Кахоўская (Мінск)|Кахоўскай]] і [[Сморгаўскі тракт|Сморгаўскага тракту]] ў Мінску. Аўтарамі першага папяровага мурала стала група мясцовых жыхароў. Двор вакол гэтага мурала ператварыўся ў цэнтр самаарганізацыі мінчукоў, тут ладзіліся дваровыя канцэрты, чаяванні і сустрэчы. Пляцоўка атрымала народную назву «[[Плошча Перамен]]»<ref name="novychas_secrets">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/sakrety-muralu-z-dydzejami-na-ploszczy-peramen|title=Сакрэты муралу з дыджэямі на Плошчы перамен|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-10-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="square_djs"/>. Улады абвясцілі сапраўдную вайну малюнку: сілавікі і камунальныя службы зафарбоўвалі яго больш за 20 разоў, аднак мясцовыя жыхары штораз яго аднаўлялі з дапамогай аэразольных фарбаў і гідрафабізатараў<ref name="novychas_secrets"/>. У абарону мурала выступалі многія беларусы, што прывяло да рэпрэсій: 15&nbsp;верасня 2020&nbsp;года за абарону выявы быў жорстка затрыманы жыхар двара [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпан Латыпаў]], якога пазней асудзілі на 8,5 гадоў калоніі. 11&nbsp;лістапада 2020&nbsp;года падчас чарговага знішчэння мурала невядомымі лукашыстамі быў збіты і выкрадзены мастак і мясцовы жыхар [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], які на наступны дзень памёр у бальніцы<ref name="svaboda_geroi"/>. Выявы «Дыджэяў перамен» пачалі масава з’яўляцца і ў іншых дварах Мінска ў радыусе некалькіх кіламетраў ад арыгінальнага мурала<ref name="novychas_pamnazaetca">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/vyjava-dydzejau-peramen-pamnazaecca-va-usih-dvarah|title=Выява Дыджэяў Перамен памнажаецца ва ўсіх дварах побач з першым муралам|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-09-19|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Трафарэты з дыджэямі таксама выкарыстоўваліся беларусамі на антываенных акцыях пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|нападу Расіі на Украіну ў 2022&nbsp;годзе]]<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31779538.html|title=«Плошча Перамен і будучыня Беларусі»: вялікі артыкул пра Беларусь у New York Times|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2022-03-31|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У памяць пра падзеі 2020&nbsp;года муралы з «Дыджэямі перамен» былі створаныя за мяжой. 16&nbsp;верасня 2022&nbsp;года беларускі дызайнер Сяргей Стальмакоў намаляваў вялікі мурал з дыджэямі ў [[Беласток]]у (Польшча)<ref name="most">{{cite web|url=https://mostmedia.io/2022/09/16/dydzhei-peramen-u-belastoku/|title=«Успомніць пачуццё салідарнасці і яднання». У Беластоку з’явіўся мурал з «Дыджэямі перамен»|publisher=MOST|date=2022-09-16|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Яшчэ адна выява з’явілася ля будынка [[Беларускі дом (Вільня)|Беларускага Дома]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. У маі 2022&nbsp;года віленскі мурал быў апаганены невядомымі вандаламі, якія намалявалі на ім расійскую літару «[[Z-сімволіка|Z]]», аднак мясцовая [[Беларусы Літвы|беларуская дыяспара]] аднавіла малюнак ужо праз паўтары гадзіны<ref name="nn_z">{{cite web|url=https://nashaniva.com/289863|title=У Вільні вандалы распісалі мурал «Дыджэі перамен» новай свастыкай|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-05-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Асобы, якія эмігравалі з Беларусі пасля 2020 года]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:2020 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] gz4rdeiib2946szx4xq1jo9prsf4m9v 5176919 5176915 2026-08-07T08:02:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5176919 wikitext text/x-wiki [[Файл:DJs of Change Uladzislau Sakalouski and Kiryl Halanau in Minsk (2020).jpg|thumb|Гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў («дыджэі перамен») у Кіеўскім скверы ў Мінску, 6 жніўня 2020 года.]] '''«Дыджэ́і пераме́н»''' — беларускія гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў, якія 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года падчас афіцыйнага дзяржаўнага мерапрыемства ў мінскім [[Кіеўскі сквер|Кіеўскім скверы]] ўключылі песню [[Віктар Цой|Віктара Цоя]] «[[Хочу перемен!|Перемен]]» напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]. Іхны ўчынак і фотаздымак з узнятымі рукамі сталі адным з галоўных сімвалаў [[Пратэсты 2020 года|беларускіх пратэстаў 2020&nbsp;года]], а прысвечаны ім мурал даў назву грамадскаму цэнтру пратэснай актыўнасці — «[[Плошча Перамен]]»<ref name="svaboda_geroi">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31558926.html|title=Героі і ахвяры «плошчы Перамен»|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2021-11-15|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Падзеі 6 жніўня 2020 года == Гукарэжысёры 30-гадовы Уладзіслаў Сакалоўскі і 27-гадовы Кірыл Галанаў афіцыйна працавалі ў мінскім [[Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі|Палацы дзяцей і моладзі]]. На 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года ў [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] быў запланаваны апошні перадвыбарчы агітацыйны мітынг кандыдаткі ў прэзідэнты [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Аднак за некалькі дзён да акцыі сталічныя ўлады заявілі, што на гэтай пляцоўцы будзе праводзіцца свята чыгуначных войскаў, і забаранілі пікет. Аб’яднаны штаб Ціханоўскай прыняў рашэнне адмяніць мітынг, каб пазбегнуць правакацый, і заклікаў прыхільнікаў прыйсці ў Кіеўскі сквер, дзе ўлады арганізавалі яшчэ адно дзяржаўнае мерапрыемства — «Дзень адчыненых дзвярэй устаноў дадатковай адукацыі»<ref name="square_djs">{{cite web|url=https://by.squareofchanges.net/djs_beginning/|title=Як з'явіліся «дыджэі перамен»|publisher=Square of Changes|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/98786|title=Па 10 "сутак". Асудзілі гукарэжысёраў, якія ўключылі ў Кіеўскім скверы песню "Перамен"|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Абслугоўваць апаратуру на праўладным свяце ў Кіеўскім скверы прымусілі Уладзіслава Сакалоўскага і Кірыла Галанава. Хлопцы разумелі палітычны падтэкст сітуацыі і спрабавалі адмовіцца ад працы, матывуючы гэта тым, што не жадаюць удзельнічаць у зрыве мітынгу Ціханоўскай. Яны прапаноўвалі кіраўніцтву ўзяць адгулы за свой кошт альбо нават звольніцца, аднак дырэкцыя Палаца моладзі не задаволіла іх просьбу<ref name="svaboda_hooligan">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30771174.html|title=«Хуліганства — гэта ўдзел у арганізацыі афіцыйнага мерапрыемства». Судзяць гукарэжысэра Кірыла Галанава|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Каля 19-й гадзіны ў скверы сабралася некалькі тысяч прыхільнікаў перамен. На сцэне ў гэты час выступаў праўладны баяніст [[Віталь Варанко]]. Як толькі ён скончыў спяваць, Кірыл Галанаў вывеў яго са сцэны, а Уладзіслаў Сакалоўскі нечакана ўключыў праз калонкі гімн перабудовы і свабоды — песню гурта «[[Кіно (гурт)|Кіно]]» «[[Хочу перемен!|Перемен]]». Дыджэі ўзнялі ўгару рукі, на якіх былі павязаныя белыя стужкі — сімвал прыхільнікаў сумленных выбараў. Шматтысячны натоўп пачаў апладзіраваць, радавацца і выкрыкваць словы падтрымкі<ref name="novychas_shanc">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/u-koznaha-josc-szanec-usjo-zmjanic-dydzej|title=«У кожнага ёсць шанц усё змяніць». Дыджэй перамен падрабязна расказаў, што адбывалася летась 6 жніўня ў Кіеўскім скверы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-08-21|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="nn_video">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256676|title=На праўладным мерапрыемстве дыджэі ўрубілі «Перамен!» Цоя ВІДЭА|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кіраўнік адміністрацыі Цэнтральнага раёна Мінска [[Дзмітрый Пятруша]] пачаў нервова крычаць<ref name="nn_video"/><ref name="novychas_shanc"/>: {{цытата|Вы сарвалі мерапрыемства! Міліцыю сюды!{{арыгінальны тэкст|ru|Вы сорвали мероприятие! Милицию сюда!}}}} Невядомыя людзі ў пінжаках пачалі вырываць правады з мікшэрнага пульта і калонак, каб спыніць трансляцыю. Песня прагучала каля дзвюх хвілін<ref name="nn_video"/><ref name="novychas_shanc"/>. == Пераслед і арышт == Хутка пасля здарэння, калі гукарэжысёры ішлі ў бок метро, іх затрымалі супрацоўнікі міліцыі ў цывільным адзенні (сярод якіх быў і былы баец украінскага «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркута]]», які атрымаў беларускае грамадзянства). Затрыманых даставілі ў Цэнтральны РУУС Мінска, дзе іх моцна збілі<ref name="novychas_bypol">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/bypol-jak-zatrymlivali-dydzejau-peramen-videa-a|title=BYPOL: Як затрымлівалі Дыджэяў Перамен – відэа ад першай асобы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-02-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96"/>. Суд над Сакалоўскім і Галанавым адбыўся 7&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года праз [[Skype]]. Працэсы праходзілі адначасова, справы разглядалі суддзі [[Вікторыя Шабуня]] (справа Галанава) і [[Юлія Густыр]] (справа Сакалоўскага). Абодвух абвінавацілі ў дробным хуліганстве (арт. 17.1 КаАП) і непадпарадкаванні патрабаванням службовай асобы (арт. 23.4 КаАП). Падставай для справы стала заява начальніка ідэалагічнага аддзела [[Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|адміністрацыі Цэнтральнага раёна]]. Абодва дыджэі не прызналі віну ў непадпарадкаванні, а Галанаў на судзе іранічна адзначыў, што прызнае хуліганства, бо яно заключалася ва ўдзеле ў арганізацыі бруднага афіцыйнага мерапрыемства. У выніку абодвум прысудзілі па 10 сутак адміністрацыйнага арышту<ref name="spring96"/><ref name="svaboda_hooligan"/><ref name="nn_sutki">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256733|title=Кірылу Галанаву і Уладзю Сакалоўскаму, што ўчора ўключылі «Перамен» у Кіеўскім скверы, далі па 10 сутак|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Арышт яны адбывалі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў на [[Акрэсціна]]. Па словах Уладзіслава Сакалоўскага, пяць дзён з дзесяці ён правёў у карцары ва ўмовах антысанітарыі і холаду, спаць на ложку яму дазволілі толькі дзве ночы, астатні час ён драмаў на зэдліку. 9&nbsp;жніўня ў карцар да Сакалоўскага прыйшоў невядомы чыноўнік (як пазней апазнаў Сакалоўскі, гэта мог быць намеснік міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандр Барсукоў]]), які двойчы ўдарыў яго па спіне і пагражаў 10 гадамі турмы за ўключэнне песні. Пасля гэтага візіту ўмовы ўтрымання значна пагоршыліся, праз вентыляцыю наўмысна пускалі халоднае паветра. Сакалоўскі таксама сведчыў пра катаванні іншых затрыманых, якіх збівалі да крыві, утрымлівалі распранутымі па 40 чалавек у шасцімесных камерах і пагражалі зрабіць інвалідамі<ref name="novychas_emigration">{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/dydzei-peramenau-ulad-sakalouski-i-kiryla-halana|title=«Дыджэі пераменаў» Улад Сакалоўскі і Кірыла Галанаў з'ехалі ў Літву|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-08-26|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кірыл Галанаў таксама правёў двое сутак у карцары, пасля чаго быў пераведзены ў камеру да замежнікаў, якія чакалі дэпартацыі. Ён успамінаў, што ўсе тры ночы чуў жудасныя крыкі людзей, якіх жорстка збівалі<ref name="nn_halanau">{{cite web|url=https://nashaniva.com/257271|title=Кірыл Галанаў, другі дыджэй «Перамен», падзяліўся ўражаннямі пасля выхаду з Акрэсціна|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-17|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Эміграцыя == Пасля вызвалення з Акрэсціна дыджэі расказалі пра катаванні журналістам. 21&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Сакалоўскага выклікалі на допыт у Міністэрства ўнутраных спраў, дзе з ім размаўляў намеснік міністра, які патрабаваў абвергнуць заяву пра збіццё ў камеры і пагражаў крымінальнай справай за паклёп. Сакалоўскага таксама спрабавалі прымусіць публічна прызнацца, што за ўключэнне песні ім заплацілі. Не вытрымаўшы ціску і баючыся доўгатэрміновага турэмнага зняволення, 22&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў пакінулі Беларусь і з'ехалі ў [[Літва|Літву]]. Візавую дапамогу ім аказала літоўскае пасольства ў Мінску<ref name="novychas_emigration"/><ref name="nn_five_years">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373964|title=Пяць гадоў таму «дыджэі перамен» уключылі Цоя на дзяржаўным мерапрыемстве. Што з імі цяпер?|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У эміграцыі абодва працягнулі працаваць па прафесіі. Уладзіслаў Сакалоўскі займаецца музыкай, у 2024&nbsp;годзе ён выступаў на літоўскім шоу «Голас», здымаў відэа вулічных канцэртаў віленскага гурта «[[Цімохі]]» і дапамагаў з апрацоўкай гуку літоўскай спявачцы [[Моніка Баніце|Моніцы Баніце]]. Кірыл Галанаў працягнуў працаваць гукарэжысёрам на розных мерапрыемствах<ref name="nn_five_years"/>. == Уплыў на культуру і стварэнне «Плошчы Перамен» == Фотаздымак двух дыджэяў з узнятымі ўгару рукамі абляцеў сусветныя СМІ і стаў адным з самых вядомых сімвалаў беларускага пратэсту. 12&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года стылізаваная чорна-белая выява дыджэяў з'явілася на трансфарматарнай будцы (вентыляцыйным памяшканні падземнага паркінга) на скрыжаванні вуліц [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]], [[Вуліца Кахоўская (Мінск)|Кахоўскай]] і [[Сморгаўскі тракт|Сморгаўскага тракту]] ў Мінску. Аўтарамі першага папяровага мурала стала група мясцовых жыхароў. Двор вакол гэтага мурала ператварыўся ў цэнтр самаарганізацыі мінчукоў, тут ладзіліся дваровыя канцэрты, чаяванні і сустрэчы. Пляцоўка атрымала народную назву «[[Плошча Перамен]]»<ref name="novychas_secrets">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/sakrety-muralu-z-dydzejami-na-ploszczy-peramen|title=Сакрэты муралу з дыджэямі на Плошчы перамен|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-10-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="square_djs"/>. Улады абвясцілі сапраўдную вайну малюнку: сілавікі і камунальныя службы зафарбоўвалі яго больш за 20 разоў, аднак мясцовыя жыхары штораз яго аднаўлялі з дапамогай аэразольных фарбаў і гідрафабізатараў<ref name="novychas_secrets"/>. У абарону мурала выступалі многія беларусы, што прывяло да рэпрэсій: 15&nbsp;верасня 2020&nbsp;года за абарону выявы быў жорстка затрыманы жыхар двара [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпан Латыпаў]], якога пазней асудзілі на 8,5 гадоў калоніі. 11&nbsp;лістапада 2020&nbsp;года падчас чарговага знішчэння мурала невядомымі лукашыстамі быў збіты і выкрадзены мастак і мясцовы жыхар [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], які на наступны дзень памёр у бальніцы<ref name="svaboda_geroi"/>. Выявы «Дыджэяў перамен» пачалі масава з'яўляцца і ў іншых дварах Мінска ў радыусе некалькіх кіламетраў ад арыгінальнага мурала<ref name="novychas_pamnazaetca">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/vyjava-dydzejau-peramen-pamnazaecca-va-usih-dvarah|title=Выява Дыджэяў Перамен памнажаецца ва ўсіх дварах побач з першым муралам|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-09-19|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Трафарэты з дыджэямі таксама выкарыстоўваліся беларусамі на антываенных акцыях пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|нападу Расіі на Украіну ў 2022&nbsp;годзе]]<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31779538.html|title=«Плошча Перамен і будучыня Беларусі»: вялікі артыкул пра Беларусь у New York Times|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2022-03-31|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. [[Файл:DJs of Change graffiti near the Belarusian House in Vilnia (2023) (cropped).jpg|thumb|Графіці з выявай «дыджэяў перамен» на сцяне каля будынка Беларускага дома ў Вільні ]] У памяць пра падзеі 2020&nbsp;года муралы з «Дыджэямі перамен» былі створаныя за мяжой. 16&nbsp;верасня 2022&nbsp;года беларускі дызайнер Сяргей Стальмакоў намаляваў вялікі мурал з дыджэямі ў [[Беласток]]у (Польшча)<ref name="most">{{cite web|url=https://mostmedia.io/2022/09/16/dydzhei-peramen-u-belastoku/|title=«Успомніць пачуццё салідарнасці і яднання». У Беластоку з’явіўся мурал з «Дыджэямі перамен»|publisher=MOST|date=2022-09-16|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Яшчэ адна выява з'явілася ля будынка [[Беларускі дом (Вільня)|Беларускага Дома]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. У маі 2022&nbsp;года віленскі мурал быў апаганены невядомымі вандаламі, якія намалявалі на ім расійскую літару «[[Z-сімволіка|Z]]», аднак мясцовая [[Беларусы Літвы|беларуская дыяспара]] аднавіла малюнак ужо праз паўтары гадзіны<ref name="nn_z">{{cite web|url=https://nashaniva.com/289863|title=У Вільні вандалы распісалі мурал «Дыджэі перамен» новай свастыкай|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-05-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Асобы, якія эмігравалі з Беларусі пасля 2020 года]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:2020 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] 5vc9u8t4fbqukrdj0i3yc6cl95b53kk 5176922 5176919 2026-08-07T08:06:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Уплыў на культуру і стварэнне «Плошчы Перамен» */ 5176922 wikitext text/x-wiki [[Файл:DJs of Change Uladzislau Sakalouski and Kiryl Halanau in Minsk (2020).jpg|thumb|Гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў («дыджэі перамен») у Кіеўскім скверы ў Мінску, 6 жніўня 2020 года.]] '''«Дыджэ́і пераме́н»''' — беларускія гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў, якія 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года падчас афіцыйнага дзяржаўнага мерапрыемства ў мінскім [[Кіеўскі сквер|Кіеўскім скверы]] ўключылі песню [[Віктар Цой|Віктара Цоя]] «[[Хочу перемен!|Перемен]]» напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]. Іхны ўчынак і фотаздымак з узнятымі рукамі сталі адным з галоўных сімвалаў [[Пратэсты 2020 года|беларускіх пратэстаў 2020&nbsp;года]], а прысвечаны ім мурал даў назву грамадскаму цэнтру пратэснай актыўнасці — «[[Плошча Перамен]]»<ref name="svaboda_geroi">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31558926.html|title=Героі і ахвяры «плошчы Перамен»|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2021-11-15|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Падзеі 6 жніўня 2020 года == Гукарэжысёры 30-гадовы Уладзіслаў Сакалоўскі і 27-гадовы Кірыл Галанаў афіцыйна працавалі ў мінскім [[Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі|Палацы дзяцей і моладзі]]. На 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года ў [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] быў запланаваны апошні перадвыбарчы агітацыйны мітынг кандыдаткі ў прэзідэнты [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Аднак за некалькі дзён да акцыі сталічныя ўлады заявілі, што на гэтай пляцоўцы будзе праводзіцца свята чыгуначных войскаў, і забаранілі пікет. Аб’яднаны штаб Ціханоўскай прыняў рашэнне адмяніць мітынг, каб пазбегнуць правакацый, і заклікаў прыхільнікаў прыйсці ў Кіеўскі сквер, дзе ўлады арганізавалі яшчэ адно дзяржаўнае мерапрыемства — «Дзень адчыненых дзвярэй устаноў дадатковай адукацыі»<ref name="square_djs">{{cite web|url=https://by.squareofchanges.net/djs_beginning/|title=Як з'явіліся «дыджэі перамен»|publisher=Square of Changes|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/98786|title=Па 10 "сутак". Асудзілі гукарэжысёраў, якія ўключылі ў Кіеўскім скверы песню "Перамен"|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Абслугоўваць апаратуру на праўладным свяце ў Кіеўскім скверы прымусілі Уладзіслава Сакалоўскага і Кірыла Галанава. Хлопцы разумелі палітычны падтэкст сітуацыі і спрабавалі адмовіцца ад працы, матывуючы гэта тым, што не жадаюць удзельнічаць у зрыве мітынгу Ціханоўскай. Яны прапаноўвалі кіраўніцтву ўзяць адгулы за свой кошт альбо нават звольніцца, аднак дырэкцыя Палаца моладзі не задаволіла іх просьбу<ref name="svaboda_hooligan">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30771174.html|title=«Хуліганства — гэта ўдзел у арганізацыі афіцыйнага мерапрыемства». Судзяць гукарэжысэра Кірыла Галанава|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Каля 19-й гадзіны ў скверы сабралася некалькі тысяч прыхільнікаў перамен. На сцэне ў гэты час выступаў праўладны баяніст [[Віталь Варанко]]. Як толькі ён скончыў спяваць, Кірыл Галанаў вывеў яго са сцэны, а Уладзіслаў Сакалоўскі нечакана ўключыў праз калонкі гімн перабудовы і свабоды — песню гурта «[[Кіно (гурт)|Кіно]]» «[[Хочу перемен!|Перемен]]». Дыджэі ўзнялі ўгару рукі, на якіх былі павязаныя белыя стужкі — сімвал прыхільнікаў сумленных выбараў. Шматтысячны натоўп пачаў апладзіраваць, радавацца і выкрыкваць словы падтрымкі<ref name="novychas_shanc">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/u-koznaha-josc-szanec-usjo-zmjanic-dydzej|title=«У кожнага ёсць шанц усё змяніць». Дыджэй перамен падрабязна расказаў, што адбывалася летась 6 жніўня ў Кіеўскім скверы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-08-21|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="nn_video">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256676|title=На праўладным мерапрыемстве дыджэі ўрубілі «Перамен!» Цоя ВІДЭА|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кіраўнік адміністрацыі Цэнтральнага раёна Мінска [[Дзмітрый Пятруша]] пачаў нервова крычаць<ref name="nn_video"/><ref name="novychas_shanc"/>: {{цытата|Вы сарвалі мерапрыемства! Міліцыю сюды!{{арыгінальны тэкст|ru|Вы сорвали мероприятие! Милицию сюда!}}}} Невядомыя людзі ў пінжаках пачалі вырываць правады з мікшэрнага пульта і калонак, каб спыніць трансляцыю. Песня прагучала каля дзвюх хвілін<ref name="nn_video"/><ref name="novychas_shanc"/>. == Пераслед і арышт == Хутка пасля здарэння, калі гукарэжысёры ішлі ў бок метро, іх затрымалі супрацоўнікі міліцыі ў цывільным адзенні (сярод якіх быў і былы баец украінскага «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркута]]», які атрымаў беларускае грамадзянства). Затрыманых даставілі ў Цэнтральны РУУС Мінска, дзе іх моцна збілі<ref name="novychas_bypol">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/bypol-jak-zatrymlivali-dydzejau-peramen-videa-a|title=BYPOL: Як затрымлівалі Дыджэяў Перамен – відэа ад першай асобы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-02-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96"/>. Суд над Сакалоўскім і Галанавым адбыўся 7&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года праз [[Skype]]. Працэсы праходзілі адначасова, справы разглядалі суддзі [[Вікторыя Шабуня]] (справа Галанава) і [[Юлія Густыр]] (справа Сакалоўскага). Абодвух абвінавацілі ў дробным хуліганстве (арт. 17.1 КаАП) і непадпарадкаванні патрабаванням службовай асобы (арт. 23.4 КаАП). Падставай для справы стала заява начальніка ідэалагічнага аддзела [[Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|адміністрацыі Цэнтральнага раёна]]. Абодва дыджэі не прызналі віну ў непадпарадкаванні, а Галанаў на судзе іранічна адзначыў, што прызнае хуліганства, бо яно заключалася ва ўдзеле ў арганізацыі бруднага афіцыйнага мерапрыемства. У выніку абодвум прысудзілі па 10 сутак адміністрацыйнага арышту<ref name="spring96"/><ref name="svaboda_hooligan"/><ref name="nn_sutki">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256733|title=Кірылу Галанаву і Уладзю Сакалоўскаму, што ўчора ўключылі «Перамен» у Кіеўскім скверы, далі па 10 сутак|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Арышт яны адбывалі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў на [[Акрэсціна]]. Па словах Уладзіслава Сакалоўскага, пяць дзён з дзесяці ён правёў у карцары ва ўмовах антысанітарыі і холаду, спаць на ложку яму дазволілі толькі дзве ночы, астатні час ён драмаў на зэдліку. 9&nbsp;жніўня ў карцар да Сакалоўскага прыйшоў невядомы чыноўнік (як пазней апазнаў Сакалоўскі, гэта мог быць намеснік міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандр Барсукоў]]), які двойчы ўдарыў яго па спіне і пагражаў 10 гадамі турмы за ўключэнне песні. Пасля гэтага візіту ўмовы ўтрымання значна пагоршыліся, праз вентыляцыю наўмысна пускалі халоднае паветра. Сакалоўскі таксама сведчыў пра катаванні іншых затрыманых, якіх збівалі да крыві, утрымлівалі распранутымі па 40 чалавек у шасцімесных камерах і пагражалі зрабіць інвалідамі<ref name="novychas_emigration">{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/dydzei-peramenau-ulad-sakalouski-i-kiryla-halana|title=«Дыджэі пераменаў» Улад Сакалоўскі і Кірыла Галанаў з'ехалі ў Літву|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-08-26|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кірыл Галанаў таксама правёў двое сутак у карцары, пасля чаго быў пераведзены ў камеру да замежнікаў, якія чакалі дэпартацыі. Ён успамінаў, што ўсе тры ночы чуў жудасныя крыкі людзей, якіх жорстка збівалі<ref name="nn_halanau">{{cite web|url=https://nashaniva.com/257271|title=Кірыл Галанаў, другі дыджэй «Перамен», падзяліўся ўражаннямі пасля выхаду з Акрэсціна|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-17|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Эміграцыя == Пасля вызвалення з Акрэсціна дыджэі расказалі пра катаванні журналістам. 21&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Сакалоўскага выклікалі на допыт у Міністэрства ўнутраных спраў, дзе з ім размаўляў намеснік міністра, які патрабаваў абвергнуць заяву пра збіццё ў камеры і пагражаў крымінальнай справай за паклёп. Сакалоўскага таксама спрабавалі прымусіць публічна прызнацца, што за ўключэнне песні ім заплацілі. Не вытрымаўшы ціску і баючыся доўгатэрміновага турэмнага зняволення, 22&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў пакінулі Беларусь і з'ехалі ў [[Літва|Літву]]. Візавую дапамогу ім аказала літоўскае пасольства ў Мінску<ref name="novychas_emigration"/><ref name="nn_five_years">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373964|title=Пяць гадоў таму «дыджэі перамен» уключылі Цоя на дзяржаўным мерапрыемстве. Што з імі цяпер?|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У эміграцыі абодва працягнулі працаваць па прафесіі. Уладзіслаў Сакалоўскі займаецца музыкай, у 2024&nbsp;годзе ён выступаў на літоўскім шоу «Голас», здымаў відэа вулічных канцэртаў віленскага гурта «[[Цімохі]]» і дапамагаў з апрацоўкай гуку літоўскай спявачцы [[Моніка Баніце|Моніцы Баніце]]. Кірыл Галанаў працягнуў працаваць гукарэжысёрам на розных мерапрыемствах<ref name="nn_five_years"/>. == Уплыў на культуру і стварэнне «Плошчы Перамен» == [[Файл:Restored DJs of Change graffiti at the Square of Changes in Minsk (2021).jpg|thumb|Адноўленае графіці з выявай «дыджэяў перамен» на «Плошчы Перамен» у Мінску. Май 2021 года.]] Фотаздымак двух дыджэяў з узнятымі ўгару рукамі абляцеў сусветныя СМІ і стаў адным з самых вядомых сімвалаў беларускага пратэсту. 12&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года стылізаваная чорна-белая выява дыджэяў з'явілася на трансфарматарнай будцы (вентыляцыйным памяшканні падземнага паркінга) на скрыжаванні вуліц [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]], [[Вуліца Кахоўская (Мінск)|Кахоўскай]] і [[Сморгаўскі тракт|Сморгаўскага тракту]] ў Мінску. Аўтарамі першага папяровага мурала стала група мясцовых жыхароў. Двор вакол гэтага мурала ператварыўся ў цэнтр самаарганізацыі мінчукоў, тут ладзіліся дваровыя канцэрты, чаяванні і сустрэчы. Пляцоўка атрымала народную назву «[[Плошча Перамен]]»<ref name="novychas_secrets">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/sakrety-muralu-z-dydzejami-na-ploszczy-peramen|title=Сакрэты муралу з дыджэямі на Плошчы перамен|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-10-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="square_djs"/>. Улады абвясцілі сапраўдную вайну малюнку: сілавікі і камунальныя службы зафарбоўвалі яго больш за 20 разоў, аднак мясцовыя жыхары штораз яго аднаўлялі з дапамогай аэразольных фарбаў і гідрафабізатараў<ref name="novychas_secrets"/>. У абарону мурала выступалі многія беларусы, што прывяло да рэпрэсій: 15&nbsp;верасня 2020&nbsp;года за абарону выявы быў жорстка затрыманы жыхар двара [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпан Латыпаў]], якога пазней асудзілі на 8,5 гадоў калоніі. 11&nbsp;лістапада 2020&nbsp;года падчас чарговага знішчэння мурала невядомымі лукашыстамі быў збіты і выкрадзены мастак і мясцовы жыхар [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], які на наступны дзень памёр у бальніцы<ref name="svaboda_geroi"/>. Выявы «Дыджэяў перамен» пачалі масава з'яўляцца і ў іншых дварах Мінска ў радыусе некалькіх кіламетраў ад арыгінальнага мурала<ref name="novychas_pamnazaetca">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/vyjava-dydzejau-peramen-pamnazaecca-va-usih-dvarah|title=Выява Дыджэяў Перамен памнажаецца ва ўсіх дварах побач з першым муралам|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-09-19|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Трафарэты з дыджэямі таксама выкарыстоўваліся беларусамі на антываенных акцыях пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|нападу Расіі на Украіну ў 2022&nbsp;годзе]]<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31779538.html|title=«Плошча Перамен і будучыня Беларусі»: вялікі артыкул пра Беларусь у New York Times|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2022-03-31|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. [[Файл:DJs of Change graffiti near the Belarusian House in Vilnia (2023) (cropped).jpg|thumb|Графіці з выявай «дыджэяў перамен» на сцяне каля будынка Беларускага дома ў Вільні ]] У памяць пра падзеі 2020&nbsp;года муралы з «Дыджэямі перамен» былі створаныя за мяжой. 16&nbsp;верасня 2022&nbsp;года беларускі дызайнер Сяргей Стальмакоў намаляваў вялікі мурал з дыджэямі ў [[Беласток]]у (Польшча)<ref name="most">{{cite web|url=https://mostmedia.io/2022/09/16/dydzhei-peramen-u-belastoku/|title=«Успомніць пачуццё салідарнасці і яднання». У Беластоку з’явіўся мурал з «Дыджэямі перамен»|publisher=MOST|date=2022-09-16|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Яшчэ адна выява з'явілася ля будынка [[Беларускі дом (Вільня)|Беларускага Дома]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. У маі 2022&nbsp;года віленскі мурал быў апаганены невядомымі вандаламі, якія намалявалі на ім расійскую літару «[[Z-сімволіка|Z]]», аднак мясцовая [[Беларусы Літвы|беларуская дыяспара]] аднавіла малюнак ужо праз паўтары гадзіны<ref name="nn_z">{{cite web|url=https://nashaniva.com/289863|title=У Вільні вандалы распісалі мурал «Дыджэі перамен» новай свастыкай|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-05-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Асобы, якія эмігравалі з Беларусі пасля 2020 года]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:2020 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] hxzvh4g07yx5tmzm90gsqx10qay5wgh 5176975 5176922 2026-08-07T10:19:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Падзеі 6 жніўня 2020 года */ 5176975 wikitext text/x-wiki [[Файл:DJs of Change Uladzislau Sakalouski and Kiryl Halanau in Minsk (2020).jpg|thumb|Гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў («дыджэі перамен») у Кіеўскім скверы ў Мінску, 6 жніўня 2020 года.]] '''«Дыджэ́і пераме́н»''' — беларускія гукарэжысёры Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў, якія 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года падчас афіцыйнага дзяржаўнага мерапрыемства ў мінскім [[Кіеўскі сквер|Кіеўскім скверы]] ўключылі песню [[Віктар Цой|Віктара Цоя]] «[[Хочу перемен!|Перемен]]» напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]. Іхны ўчынак і фотаздымак з узнятымі рукамі сталі адным з галоўных сімвалаў [[Пратэсты 2020 года|беларускіх пратэстаў 2020&nbsp;года]], а прысвечаны ім мурал даў назву грамадскаму цэнтру пратэснай актыўнасці — «[[Плошча Перамен]]»<ref name="svaboda_geroi">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31558926.html|title=Героі і ахвяры «плошчы Перамен»|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2021-11-15|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Падзеі 6 жніўня 2020 года == Гукарэжысёры 30-гадовы Уладзіслаў Сакалоўскі і 27-гадовы Кірыл Галанаў афіцыйна працавалі ў мінскім [[Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі|Палацы дзяцей і моладзі]]. На 6&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года ў [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] быў запланаваны апошні перадвыбарчы агітацыйны мітынг кандыдаткі ў прэзідэнты [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Аднак за некалькі дзён да акцыі сталічныя ўлады заявілі, што на гэтай пляцоўцы будзе праводзіцца свята чыгуначных войскаў, і забаранілі пікет. Аб’яднаны штаб Ціханоўскай прыняў рашэнне адмяніць мітынг, каб пазбегнуць правакацый, і заклікаў прыхільнікаў прыйсці ў Кіеўскі сквер, дзе ўлады арганізавалі яшчэ адно дзяржаўнае мерапрыемства — «Дзень адчыненых дзвярэй устаноў дадатковай адукацыі»<ref name="square_djs">{{cite web|url=https://by.squareofchanges.net/djs_beginning/|title=Як з'явіліся «дыджэі перамен»|publisher=Square of Changes|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/98786|title=Па 10 "сутак". Асудзілі гукарэжысёраў, якія ўключылі ў Кіеўскім скверы песню "Перамен"|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Абслугоўваць апаратуру на праўладным свяце ў Кіеўскім скверы прымусілі Уладзіслава Сакалоўскага і Кірыла Галанава. Хлопцы разумелі палітычны падтэкст сітуацыі і спрабавалі адмовіцца ад працы, матывуючы гэта тым, што не жадаюць удзельнічаць у зрыве мітынгу Ціханоўскай. Яны прапаноўвалі кіраўніцтву ўзяць адгулы за свой кошт альбо нават звольніцца, аднак дырэкцыя Палаца моладзі не задаволіла іх просьбу<ref name="svaboda_hooligan">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30771174.html|title=«Хуліганства — гэта ўдзел у арганізацыі афіцыйнага мерапрыемства». Судзяць гукарэжысэра Кірыла Галанава|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Каля 19-й гадзіны ў скверы сабралася некалькі тысяч прыхільнікаў перамен. На сцэне ў гэты час выступаў праўладны баяніст [[Віталь Варанко]]. Як толькі ён скончыў спяваць, Кірыл Галанаў вывеў яго са сцэны, а Уладзіслаў Сакалоўскі нечакана ўключыў праз калонкі гімн перабудовы і свабоды — песню гурта «[[Кіно (гурт)|Кіно]]» «[[Хочу перемен!|Перемен]]». Дыджэі ўзнялі ўгару рукі, на якіх былі павязаныя белыя стужкі — сімвал прыхільнікаў сумленных выбараў. Шматтысячны натоўп пачаў апладзіраваць, радавацца і выкрыкваць словы падтрымкі<ref name="novychas_shanc">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/u-koznaha-josc-szanec-usjo-zmjanic-dydzej|title=«У кожнага ёсць шанц усё змяніць». Дыджэй перамен падрабязна расказаў, што адбывалася летась 6 жніўня ў Кіеўскім скверы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-08-21|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="nn_video">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256676|title=На праўладным мерапрыемстве дыджэі ўрубілі «Перамен!» Цоя ВІДЭА|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кіраўнік адміністрацыі Цэнтральнага раёна Мінска [[Дзмітрый Пятруша]] пачаў нервова крычаць: «Вы сарвалі мерапрыемства! Міліцыю сюды!» Невядомыя людзі ў пінжаках пачалі вырываць правады з мікшэрнага пульта і калонак, каб спыніць трансляцыю. Песня прагучала каля дзвюх хвілін<ref name="nn_video"/><ref name="novychas_shanc"/>. == Пераслед і арышт == Хутка пасля здарэння, калі гукарэжысёры ішлі ў бок метро, іх затрымалі супрацоўнікі міліцыі ў цывільным адзенні (сярод якіх быў і былы баец украінскага «[[Беркут (спецпадраздзяленне)|Беркута]]», які атрымаў беларускае грамадзянства). Затрыманых даставілі ў Цэнтральны РУУС Мінска, дзе іх моцна збілі<ref name="novychas_bypol">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/bypol-jak-zatrymlivali-dydzejau-peramen-videa-a|title=BYPOL: Як затрымлівалі Дыджэяў Перамен – відэа ад першай асобы|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-02-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="spring96"/>. Суд над Сакалоўскім і Галанавым адбыўся 7&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года праз [[Skype]]. Працэсы праходзілі адначасова, справы разглядалі суддзі [[Вікторыя Шабуня]] (справа Галанава) і [[Юлія Густыр]] (справа Сакалоўскага). Абодвух абвінавацілі ў дробным хуліганстве (арт. 17.1 КаАП) і непадпарадкаванні патрабаванням службовай асобы (арт. 23.4 КаАП). Падставай для справы стала заява начальніка ідэалагічнага аддзела [[Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|адміністрацыі Цэнтральнага раёна]]. Абодва дыджэі не прызналі віну ў непадпарадкаванні, а Галанаў на судзе іранічна адзначыў, што прызнае хуліганства, бо яно заключалася ва ўдзеле ў арганізацыі бруднага афіцыйнага мерапрыемства. У выніку абодвум прысудзілі па 10 сутак адміністрацыйнага арышту<ref name="spring96"/><ref name="svaboda_hooligan"/><ref name="nn_sutki">{{cite web|url=https://nashaniva.com/256733|title=Кірылу Галанаву і Уладзю Сакалоўскаму, што ўчора ўключылі «Перамен» у Кіеўскім скверы, далі па 10 сутак|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Арышт яны адбывалі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў на [[Акрэсціна]]. Па словах Уладзіслава Сакалоўскага, пяць дзён з дзесяці ён правёў у карцары ва ўмовах антысанітарыі і холаду, спаць на ложку яму дазволілі толькі дзве ночы, астатні час ён драмаў на зэдліку. 9&nbsp;жніўня ў карцар да Сакалоўскага прыйшоў невядомы чыноўнік (як пазней апазнаў Сакалоўскі, гэта мог быць намеснік міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандр Барсукоў]]), які двойчы ўдарыў яго па спіне і пагражаў 10 гадамі турмы за ўключэнне песні. Пасля гэтага візіту ўмовы ўтрымання значна пагоршыліся, праз вентыляцыю наўмысна пускалі халоднае паветра. Сакалоўскі таксама сведчыў пра катаванні іншых затрыманых, якіх збівалі да крыві, утрымлівалі распранутымі па 40 чалавек у шасцімесных камерах і пагражалі зрабіць інвалідамі<ref name="novychas_emigration">{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/dydzei-peramenau-ulad-sakalouski-i-kiryla-halana|title=«Дыджэі пераменаў» Улад Сакалоўскі і Кірыла Галанаў з'ехалі ў Літву|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-08-26|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Кірыл Галанаў таксама правёў двое сутак у карцары, пасля чаго быў пераведзены ў камеру да замежнікаў, якія чакалі дэпартацыі. Ён успамінаў, што ўсе тры ночы чуў жудасныя крыкі людзей, якіх жорстка збівалі<ref name="nn_halanau">{{cite web|url=https://nashaniva.com/257271|title=Кірыл Галанаў, другі дыджэй «Перамен», падзяліўся ўражаннямі пасля выхаду з Акрэсціна|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-17|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Эміграцыя == Пасля вызвалення з Акрэсціна дыджэі расказалі пра катаванні журналістам. 21&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Сакалоўскага выклікалі на допыт у Міністэрства ўнутраных спраў, дзе з ім размаўляў намеснік міністра, які патрабаваў абвергнуць заяву пра збіццё ў камеры і пагражаў крымінальнай справай за паклёп. Сакалоўскага таксама спрабавалі прымусіць публічна прызнацца, што за ўключэнне песні ім заплацілі. Не вытрымаўшы ціску і баючыся доўгатэрміновага турэмнага зняволення, 22&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года Уладзіслаў Сакалоўскі і Кірыл Галанаў пакінулі Беларусь і з'ехалі ў [[Літва|Літву]]. Візавую дапамогу ім аказала літоўскае пасольства ў Мінску<ref name="novychas_emigration"/><ref name="nn_five_years">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373964|title=Пяць гадоў таму «дыджэі перамен» уключылі Цоя на дзяржаўным мерапрыемстве. Што з імі цяпер?|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-06|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У эміграцыі абодва працягнулі працаваць па прафесіі. Уладзіслаў Сакалоўскі займаецца музыкай, у 2024&nbsp;годзе ён выступаў на літоўскім шоу «Голас», здымаў відэа вулічных канцэртаў віленскага гурта «[[Цімохі]]» і дапамагаў з апрацоўкай гуку літоўскай спявачцы [[Моніка Баніце|Моніцы Баніце]]. Кірыл Галанаў працягнуў працаваць гукарэжысёрам на розных мерапрыемствах<ref name="nn_five_years"/>. == Уплыў на культуру і стварэнне «Плошчы Перамен» == [[Файл:Restored DJs of Change graffiti at the Square of Changes in Minsk (2021).jpg|thumb|Адноўленае графіці з выявай «дыджэяў перамен» на «Плошчы Перамен» у Мінску. Май 2021 года.]] Фотаздымак двух дыджэяў з узнятымі ўгару рукамі абляцеў сусветныя СМІ і стаў адным з самых вядомых сімвалаў беларускага пратэсту. 12&nbsp;жніўня 2020&nbsp;года стылізаваная чорна-белая выява дыджэяў з'явілася на трансфарматарнай будцы (вентыляцыйным памяшканні падземнага паркінга) на скрыжаванні вуліц [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]], [[Вуліца Кахоўская (Мінск)|Кахоўскай]] і [[Сморгаўскі тракт|Сморгаўскага тракту]] ў Мінску. Аўтарамі першага папяровага мурала стала група мясцовых жыхароў. Двор вакол гэтага мурала ператварыўся ў цэнтр самаарганізацыі мінчукоў, тут ладзіліся дваровыя канцэрты, чаяванні і сустрэчы. Пляцоўка атрымала народную назву «[[Плошча Перамен]]»<ref name="novychas_secrets">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/sakrety-muralu-z-dydzejami-na-ploszczy-peramen|title=Сакрэты муралу з дыджэямі на Плошчы перамен|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-10-07|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref name="square_djs"/>. Улады абвясцілі сапраўдную вайну малюнку: сілавікі і камунальныя службы зафарбоўвалі яго больш за 20 разоў, аднак мясцовыя жыхары штораз яго аднаўлялі з дапамогай аэразольных фарбаў і гідрафабізатараў<ref name="novychas_secrets"/>. У абарону мурала выступалі многія беларусы, што прывяло да рэпрэсій: 15&nbsp;верасня 2020&nbsp;года за абарону выявы быў жорстка затрыманы жыхар двара [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпан Латыпаў]], якога пазней асудзілі на 8,5 гадоў калоніі. 11&nbsp;лістапада 2020&nbsp;года падчас чарговага знішчэння мурала невядомымі лукашыстамі быў збіты і выкрадзены мастак і мясцовы жыхар [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], які на наступны дзень памёр у бальніцы<ref name="svaboda_geroi"/>. Выявы «Дыджэяў перамен» пачалі масава з'яўляцца і ў іншых дварах Мінска ў радыусе некалькіх кіламетраў ад арыгінальнага мурала<ref name="novychas_pamnazaetca">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/vyjava-dydzejau-peramen-pamnazaecca-va-usih-dvarah|title=Выява Дыджэяў Перамен памнажаецца ва ўсіх дварах побач з першым муралам|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-09-19|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Трафарэты з дыджэямі таксама выкарыстоўваліся беларусамі на антываенных акцыях пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|нападу Расіі на Украіну ў 2022&nbsp;годзе]]<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31779538.html|title=«Плошча Перамен і будучыня Беларусі»: вялікі артыкул пра Беларусь у New York Times|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2022-03-31|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. [[Файл:DJs of Change graffiti near the Belarusian House in Vilnia (2023) (cropped).jpg|thumb|Графіці з выявай «дыджэяў перамен» на сцяне каля будынка Беларускага дома ў Вільні ]] У памяць пра падзеі 2020&nbsp;года муралы з «Дыджэямі перамен» былі створаныя за мяжой. 16&nbsp;верасня 2022&nbsp;года беларускі дызайнер Сяргей Стальмакоў намаляваў вялікі мурал з дыджэямі ў [[Беласток]]у (Польшча)<ref name="most">{{cite web|url=https://mostmedia.io/2022/09/16/dydzhei-peramen-u-belastoku/|title=«Успомніць пачуццё салідарнасці і яднання». У Беластоку з’явіўся мурал з «Дыджэямі перамен»|publisher=MOST|date=2022-09-16|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Яшчэ адна выява з'явілася ля будынка [[Беларускі дом (Вільня)|Беларускага Дома]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. У маі 2022&nbsp;года віленскі мурал быў апаганены невядомымі вандаламі, якія намалявалі на ім расійскую літару «[[Z-сімволіка|Z]]», аднак мясцовая [[Беларусы Літвы|беларуская дыяспара]] аднавіла малюнак ужо праз паўтары гадзіны<ref name="nn_z">{{cite web|url=https://nashaniva.com/289863|title=У Вільні вандалы распісалі мурал «Дыджэі перамен» новай свастыкай|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-05-13|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Асобы, якія эмігравалі з Беларусі пасля 2020 года]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:2020 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] 2q38kxy1nlbuc7haeac2uarrn132kzh 0 811558 5176608 5171329 2026-08-06T14:04:44Z Monarchist1636 103323 /* Галерэя */ Дадаў фотаздымкі з кафлянымі печамі 5176608 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' — сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]] ([[Воранаўскі раён]]). == Гісторыя == [[Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|thumb|left|Сядзіба на малюнку Напалеона Орды]] У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі [[класіцызм]]у з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынцам Путкамерам]], за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся «Камень Міцкевіча», на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Парк == [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. Плошча каля 10 га. Парк пейзажнага тыпу. Яго кампазіцыю фарміруюць асобныя групы дрэў і кустоў, адкрытая прастора паляны, суцэльныя пасадкі. Заходні схіл ад дома да паляны, выцягнутай уздоўж даліны, аформлены дзвюма штучнымі тэрасамі. Вялікае значэнне ў фарміраванні ландшафту курцін маюць экзоты, якіх у парку больш за 60 відаў і форм. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня 01215_Bolteniki_05_05.JPG|Бальценіцкі парк Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча Сядзіба Путкамераў. Кафляная печ 1..jpg|Кафляная печ Сядзіба Путкамераў. Кафляная печ 2.jpg|Кафляная печ </gallery> == Спасылкі == * {{radzima|1841}} * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] [[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]] s1ba50evadzsaqw1j4l6z9o9rhwn63k 0 811579 5176814 5170542 2026-08-07T01:24:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176814 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба|эмблема=[[файл:Emblem of the GRU.svg|200px]]<br>Большая эмблема ГУ ГШ<br>[[файл:Flag of the Main Intelligence Directorate.svg|250px|border]]<br>Флаг ГУ ГШ|сайт=|арыгінал=Главное управление Генерального штаба Вооружённых сил Российской Федерации}}'''Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі''' ('''ГУ''' '''ГШ''' '''ВС РФ''') — орган [[Разведка|знешняй разведкі]] [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] і цэнтральны орган [[Ваенная разведка|ваеннай разведкі]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]], больш вядомы пад сваёй ранейшай назвай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2018/10/15/gru-eto-voobsche-chto-kogo-berut-v-shpiony-i-pochemu-ih-tak-chasto-raskryvayut|title=ГРУ — это вообще что? Кого берут в шпионы? И почему их так часто раскрывают?|author=Даниил Туровский|website=meduza.io|date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209170725/https://meduza.io/feature/2018/10/15/gru-eto-voobsche-chto-kogo-berut-v-shpiony-i-pochemu-ih-tak-chasto-raskryvayut|archive-date=2021-12-09|access-date=2021-03-28|url-status=live}}</ref> — '''Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (ГРУ)'''. == Гісторыя == Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба было створана ў [[2010|2010 годзе]] ў выніку перайменавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/info/5752382|title=Как менялось название отечественной военной разведки|website=ТАСС|date=2018-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223171614/https://tass.ru/info/5752382|archive-date=2021-12-23|access-date=2021-12-23|url-status=live}}</ref> з Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Яно ўзнікла пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], калі 7 мая 1992 года быў падпісаны міжнародны дагавор аб канчатковым падзеле рэшткаў [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных сіл СССР]] і ўказ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі аб стварэнні Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Ёсць звесткі, што яшчэ ў 1990-х гадах Галоўнае разведвальнае ўпраўленне называлася Галоўным упраўленнем<ref>Красная звезда. — 1997. — Генерал-майор В. Шипилов (некролог)</ref>. Галоўнаму разведвальнаму ўпраўленню Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі дасталіся ўсе ўстановы і фарміраванні спецыяльнага прызначэння на тэрыторыі Расіі, якія раней уваходзілі ў структуру [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба УС СССР]]. 2 лістапада 2018 года прэзідэнт Уладзімір Пуцін у гонар 100-годдзя ўтварэння ГРУ прапанаваў аднавіць назву «Галоўнае разведвальнае ўпраўленне». Аднак гэтага не было зроблена<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/info/5752382|title=Как менялось название отечественной военной разведки|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223171614/https://tass.ru/info/5752382|archive-date=2021-12-23|access-date=2021-12-23|url-status=live}}</ref>. Хоць цяперашняя назва кіравання не скарачаецца як ГРУ, гэтая абрэвіятура па-ранейшаму выкарыстоўваецца для абазначэння расійскай ваеннай разведкі, у тым ліку за мяжой. Прафесійнае свята — Дзень ваеннага разведчыка ([[5 лістапада]]). == Структура Галоўнага ўпраўлення == [[Файл:The_Russian_Federation_General_staff_GRU_big_emblem.jpg|міні|205x205пкс| Юбілейны знак]] На працягу свайго існавання структура ГУ перажыла некалькі перафарміраванняў. Па наяўных у адкрытых крыніцах дадзеных, структура Галоўнага ўпраўлення ўяўляе сабой 13 асноўных упраўленняў і 8 дапаможных аддзелаў і ўпраўленняў. [[Файл:Russia_stamp_2018_№_2401.jpg|міні| Паштовая марка 2018 год. 100 гадоў Галоўнаму ўпраўленню Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі.]] === Упраўлення === * Першае Упраўленне — краіны [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|Еўрапейскага саюза]] * Другое Упраўленне — краіны [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўночнай Амерыкі|Паўночнай]] і [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўднёвай Амерыкі|Паўднёвай]] Амерыкі, [[Вялікабрытанія]], [[Аўстралія]], [[Новая Зеландыя]] * Трэцяе Упраўленне — [[Спіс краін Азіі|краіны Азіі]] * Чацвёртае Кіраванне — [[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Афрыкі|краіны Афрыкі.]] * Пятае Упраўленне — кіраванне аператыўнай разведкі * Шостае Упраўленне — кіраванне радыётэхнічнай разведкі * Сёмае Упраўленне — [[НАТА]] * Восьмае Упраўленне — упраўленне спецыяльнага прызначэння * Дзевятае Упраўленне — кіраванне ваенных тэхналогій * Дзесятае Упраўленне — кіраванне [[Ваенная эканоміка|ваеннай эканомікі]] * Адзінаццатае Упраўленне — кіраванне стратэгічных дактрын і ўзбраення * Упраўленне Дванаццаць-біс — [[інфармацыйная вайна]] * Упраўленне [[Касмічная разведка|касмічнай разведкі]] * Упраўленне кадраў * Аператыўна-тэхнічнае ўпраўленне * Адміністрацыйна-тэхнічнае ўпраўленне * Упраўленне знешніх адносін * Архіўны аддзел * Інфармацыйная служба == Кіраўнікі Галоўнага ўпраўлення == [[Файл:Igor_Kostykov_(official_portrait).jpg|міні|255x255пкс| Начальнік ГУ ГШ ВС РФ Герой Расійскай Федэрацыі адмірал <br /> Ігар Касцюкоў]] [[Файл:Igor_Korobov_(2017).jpg|міні| Начальнік ГУ ГШ ВС РФ (2016-2018) Герой Расійскай Федэрацыі генерал-палкоўнік Ігар Корабаў]] * генерал-палкоўнік Цімохін Яўген Леанідавіч (лістапад 1991 — жнівень 1992) * генерал-палкоўнік Ладыгін Фёдар Іванавіч (19 жніўня 1992<ref>Указ Президента РФ от 19.08.1992 № 913</ref> — травень 1997) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал арміі Карабельнікаў Валянцін Уладзіміравіч (май 1997 — красавік 2009) * генерал-палкоўнік Шляхтураў Аляксандр Васільевіч (14 красавіка 2009 — 26 снежня 2011) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал-палкоўнік Сергун Ігар Дзмітрыевіч (26 снежня 2011 — 3 студзеня 2016) * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} генерал-палкоўнік Корабаў Ігар Валянцінавіч (студзень 2016 — 21 лістапада 2018) <ref>{{Cite web|url=http://structure.mil.ru/management/info.htm?id=12076428@SD_Employee|title=Коробов Игорь Валентинович : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306143909/http://structure.mil.ru/management/info.htm?id=12076428@SD_Employee|archive-date=2016-03-06|access-date=2016-03-02|url-status=dead}}</ref> * {{Зорка Героя Расіі для спісу}} адмірал Касцюкоў Ігар Алегавіч (снежань 2018 — цяперашні час) == Гл. таксама == * [[Стратэгічная разведка]] * [[Тайная канцылярыя]] == Зноскі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * ''Бойко В.'' «Разведка Генерального штаба и Наркомата обороны накануне и в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 годов». — 2013 г. * Величие Родины в ваших славных делах: Главному разведывательному управлению Генерального штаба ВС РФ 100 лет. Военно-исторический очерк. / Под общ. ред. И. В. Коробова. — М.: Синтерия, 2018. — 463 с. * {{ВРЭ|том=7|год=2007|ref=Горбачёв}} * Слава и гордость военной разведки России. / Под общ. ред. И. В. Коробова. — М., 2018. — 152 с. * ''Густерин&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Г.'' Советская разведка на Ближнем и Среднем Востоке в 1920—30-х годах. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-51691-7. * ''Кокарев К. А.'' [https://statehistory.ru/5780/Retsenziya-na-knigu-P--Gusterina-Sovetskaya-razvedka-na-Blizhnem-i-Srednem-Vostoke-v-1920-30-kh-godakh/ Советские спецслужбы и Восток] // Азия и Африка сегодня. — 2014, № 5, с. 77. * ''Колпакиди&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;И., Прохоров Д. П.'' Империя ГРУ. Очерки истории российской военной разведки. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1999. * ''Максимов А. Б.'' Главная тайна ГРУ. — М.: Яуза, Эксмо, 2010. — 416 с. — (ГРУ) — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-40703-3 * ''Пушкарёв Н. Ф.'' ГРУ: вымыслы и реальность. — 2004. ISBN 5-699-06455-9 ((недоступная ссылка)pdf) * [http://rusrazvedka.narod.ru/ «Разведка и контрразведка в лицах»] // Энциклопедический словарь российских спецслужб. Автор-сост. ''А. Диенко'', предисл. ''В. Величко''. — М.: Русскій міръ, 2002. — 608 с.: ил. + Прил. * ''[[Кім Філбі|Филби К.]]'' Моя тайная война. — М.: [[Воениздат]], 1980. == Спасылкі == {{Навігацыя}}   * {{Афіцыйны сайт}} * [https://1071g.ru Учебные подразделения ГРУ ГШ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220323173036/https://1071g.ru/ |date=23 сакавіка 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20150826024319/http://www.agentura.ru/dossier/russia/gru Структура ГРУ, история, документы] * ''Евгений Рожков''. [https://web.archive.org/web/20160306122317/http://vesti7.ru/archive/news?id=9346 «Новое ГРУ: Современный комплекс для российской разведки»] // Вести Недели. 12.11.2006 * [http://sledstvie-veli.net/gru-tajny-voennoy-razvedki Цикл передач ГРУ. Очерки тайны военной разведки…] * [http://militera.lib.ru/docs/da/nko_1941-1942/08.html Сайт Милитера, «Военная Литература», Первоисточники.] * ''Болтунов М.'' [https://web.archive.org/web/20131103133712/http://www.algoritm-kniga.ru/index.php/anonsy/2271-boltunov-m-kroty-gru-v-nato.html Кроты ГРУ в НАТО] * [https://lenta.ru/articles/2016/01/14/gru/ Хозяева Хорошевки. Кто и как руководил военной разведкой России] * ''Сергей Серов''. [http://www.stoletie.ru/rossiya_i_mir/gru_vozvrashhajetsa_613.htm «ГРУ возвращается: Главному разведывательному управлению Генерального штаба Вооружённых сил России — 100 лет»] // Stoletie.RU. 05.11.2018 * [https://rg.ru/2011/11/02/shlyahturov.html Александр Шляхтуров: Для российского спецназа нет ничего невозможного на поле боя] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Расіі]] [[Катэгорыя:Спецслужбы Расіі]] [[Катэгорыя:Ваеннае кіраванне]] [[Катэгорыя:Генштаб Узброеных Сіл РФ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з вікі-разметкай у малюнку карткі]] [[Катэгорыя:Разведвальныя арганізацыі Расіі]] e7oehq10mt2cd5q82smxtnmwj0hfc6g 0 811902 5176675 5173447 2026-08-06T16:08:29Z Monarchist1636 103323 Дадаў катэгорыю 5176675 wikitext text/x-wiki '''Гран-пры Бухарэста''' – гонка на аўтамабілях, што праводзілася ў даваенны перыяд. Была часткай спаборніцтваў [[Гран-Пры (аўтагонкі)|Гран-пры]]. Траса была пракладзена па вуліцах Бухарэста.<ref>{{Cite web|title=East European Circuits|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|access-date=2022-11-02|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514081405/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|url-status=dead}}</ref> == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |- ! Сезон ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! [[:en:1936 Grand Prix season|1936]] | {{flagicon|Румынія}} [[Ёргу Гіка]] | [[:en:Maserati|Maserati]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1937 Grand Prix season|1937]] | {{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] | [[Alfa Romeo]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1938 Grand Prix season|1938]] | | | | |- ! [[:en:1939 Grand Prix season|1939]] | {{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hans Stuck|Ганс фон Штук]] | [[:en:Auto Union|Auto Union]] | [[Бухарэст]] | |} {{зноскі}} {{няма катэгорый|date=2026-07-31}}{{DEFAULTSORT:Бухарэста}} [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры]] kxum7el6l13zo1qkowuiyr2wg24typ3 5176745 5176675 2026-08-06T20:00:21Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-07-31}} 5176745 wikitext text/x-wiki '''Гран-пры Бухарэста''' – гонка на аўтамабілях, што праводзілася ў даваенны перыяд. Была часткай спаборніцтваў [[Гран-Пры (аўтагонкі)|Гран-пры]]. Траса была пракладзена па вуліцах Бухарэста.<ref>{{Cite web|title=East European Circuits|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|access-date=2022-11-02|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514081405/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|url-status=dead}}</ref> == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |- ! Сезон ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! [[:en:1936 Grand Prix season|1936]] | {{flagicon|Румынія}} [[Ёргу Гіка]] | [[:en:Maserati|Maserati]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1937 Grand Prix season|1937]] | {{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] | [[Alfa Romeo]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1938 Grand Prix season|1938]] | | | | |- ! [[:en:1939 Grand Prix season|1939]] | {{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hans Stuck|Ганс фон Штук]] | [[:en:Auto Union|Auto Union]] | [[Бухарэст]] | |} {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Бухарэста}} [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры]] eqlyykgr5088clwfgelxtrej3htja5q 10 812000 5176465 5176401 2026-08-06T12:13:30Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5176465 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Горан||uk|Горно}} * {{нп3|Зубіла||ru|Зубило}} * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> ez97yfvelbdyt4vpojrwau166tr1c4z 0 812006 5176463 5176436 2026-08-06T12:12:31Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5176463 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] elvmo5dmko4el4rky6fq28zl9wv7x7d 5176477 5176463 2026-08-06T12:29:50Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ ілюстрацыя 5176477 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] pkno3ootbw88oe1bci7hedahou2iyao 5176518 5176477 2026-08-06T13:00:55Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя вырабы */ дапаўненне 5176518 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 39yudnqzvo75sg3v1p4wooutwzj2c7m 5176519 5176518 2026-08-06T13:01:16Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ афармленне 5176519 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 87o2bxtc0k0hzqfzhvqugrc3cgv1ri3 5176534 5176519 2026-08-06T13:10:37Z Ciepiersia 162280 /* Замкі і ключы */ дапаўненне 5176534 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] jyv6zyxby7yb4x4iovavsn1hxoekt9b 5176535 5176534 2026-08-06T13:11:57Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5176535 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 8juxrakfbv8wwjc2ku58afrh61u38to 5176540 5176535 2026-08-06T13:13:04Z Ciepiersia 162280 /* Крыжы */ дапаўненне 5176540 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] s2l4bgi1jbyo9ucl16v12qvvvkpzxwg 5176563 5176540 2026-08-06T13:24:36Z Ciepiersia 162280 /* Крыжы */ вікіфікацыя 5176563 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] kxjooa7mipsfr7fbvauc41vjcbugk7w 5176614 5176563 2026-08-06T14:16:42Z Ciepiersia 162280 /* Крыжы */ вікіфікацыя 5176614 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 26g3id9qzxyu1slyyv9545kcw5cpj6h 5176642 5176614 2026-08-06T14:47:04Z Ciepiersia 162280 /* Крыжы */ вікіфікацыя 5176642 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] lqucwktkcakb8whxuejcv8jccwijxm9 5176688 5176642 2026-08-06T16:57:01Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ ілюстрацыя 5176688 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg932 × 1412; 232 КБ|250px|міні|Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух вадзяным колам, якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] splp6setak5q9lprf7xgla53mxgkdmg 5176689 5176688 2026-08-06T16:57:28Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ афармленне 5176689 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух вадзяным колам, якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] lpzf6s2e95ofxko7c8yq7vsrjnjojz0 5176691 5176689 2026-08-06T16:58:37Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ вікіфікацыя 5176691 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] hsz6spmilehg8mqktf6lsbtnu59wyp8 5176698 5176691 2026-08-06T17:25:25Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ вікіфікацыя 5176698 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] st7kjfepqfsq5ls3icwx79bknaore9y 5176699 5176698 2026-08-06T17:34:47Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5176699 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]}}, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У [[XV стагоддзе|XV]] - [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ajwpc86kybq8qc8f9ud4bz89dx4vbg0 5176700 5176699 2026-08-06T17:43:12Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ дапаўненне 5176700 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]}}, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У [[XV стагоддзе|XV]] - [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] shuvgeaemupkfab8z18linpqnb2okrx 5176701 5176700 2026-08-06T17:45:17Z Ciepiersia 162280 /* Уладкаванне кузні */ афармленне 5176701 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]}}, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У [[XV стагоддзе|XV]] - [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|Злева|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 9f06pkwlpdbkyd3g2giyc58iqd7shyt 5176702 5176701 2026-08-06T17:45:53Z Ciepiersia 162280 /* Уладкаванне кузні */ афармленне 5176702 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]}}, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У [[XV стагоддзе|XV]] - [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] samjexl5l2ugec88glv5t0w3rm91al9 5176703 5176702 2026-08-06T17:49:32Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя, ілюстрацыя 5176703 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]}}, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] sf2mdjwmyzyds09myieyady16mzj72l 5176704 5176703 2026-08-06T17:52:16Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя, ілюстрацыя 5176704 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]}}, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 7nxz6p4fgihgzr3nztougyty1ys01ow 5176706 5176704 2026-08-06T17:56:32Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ афармленне 5176706 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ibwy0erit0l82x7vd1a65mycvxr85lq 0 812049 5176794 5176135 2026-08-06T22:12:31Z JerzyKundrat 174 не факт 5176794 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кузьма Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Малодшы сын князя Івана Юр’евіча Заслаўскага і Алены Фёдараўны. Дзяржаўца свіслацкі (1540—1543). Быў жанаты з княгіняй [[Настасся Юр’еўна Гальшанская-Дубровіцкая|Настассяй Юр’еўнай Гальшанскай-Дубровіцкай]]. Іх дзеці ў 1556 годзе пры падзеле спадчыны згаслага роду князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] атрымалі палову [[Глуск]]а ў [[Новагародскі павет|Новагародскім]] і [[Рычаў]] у [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133556}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Кузьма Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Кузьма Іванавіч]] 1lsrojlqm8z0mjh9mbs2itqb2sh23rg 0 812132 5176643 5175691 2026-08-06T14:49:55Z DzBar 156353 5176643 wikitext text/x-wiki {{Картка:Тэатр|Лагатып=LNOBT_logo.svg}} '''Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета''' ({{lang-lt|Lietuvos nacionalinis operos ir baleto teatras}}) — тэатр у [[Вільня|Вільні]], нацыянальная ўстанова, якая арганізуе стварэнне музычнай творчасці на сцэне і яе грамадскі паказ. Заснавальнік тэатра — [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]]. Размяшчаецца па адрасе вул. Венуоле 1 (A. Vienuolio g. 1). Генеральны дырэктар (з 2018 года) — саліст Ёнас Сакалаўскас, оперны мастацкі кіраўнік (з 2018 года) — дырыжор Сеста Кватрыні, мастацкі кіраўнік балета — танцор балета і балетмайстар Кшыштаф Пастар (з 2011 года). == Архітэктура == Тэатр размяшчаецца ў будынку, пабудаваным па праекце архітэктара Эляны Бучутэ (1974) на ўзвышаным месцы. Агульны аб’ём будынка — 120500 м³; найбуйнейшы будынак культурнага прызначэння ў Вільні з залай на 1149 месцаў і прасторным фае. Перад тэатрам з боку вуліцы Віленскай у 1974 годзе быў усталяваны помнік аднаму з заснавальнікаў прафесійнай оперы ў Літве, спеваку Кіпрасу Пятраўскасу (скульптар Гядымінас Ёкубоніс, архітэктар Аляксандрас Лукшас) — бронзавая статуя спевака (вышыня 3 м) на прамавугольным гранітным пастаменце 7 м. Галоўны паўночны фасад будынка, звернуты да ракі [[Вілія]], упрыгожаны створанымі ў 1987—1989 гадах дзесяццю скульптурамі Антанаса Жукаўскаса і Ёнаса Нараса-Нарушавічуса, якія паказваюць герояў папулярных балетных і оперных спектакляў. Сярод іх Адэта з балета «Лебядзінае возера» П. І. Чайкоўскага, Яўген Анегін з оперы «Яўген Анегін» Чайкоўскага, Барыса Гадунова з оперы «Барыс Гадуноў» М. П. Мусаргскага, Віялета з оперы «Травіята» Д. Вердзі. «Аіда» Вердзі, Мефістофель з оперы «Фаўст» Ш. Гуно, Эгле з балета «Эгле — каралева вужоў» Э. Бальсіса. == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] ar0v1vyoyscdscupt8w4geelr01zl22 0 812171 5176739 5176112 2026-08-06T19:46:20Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, удакладненне, пунктуацыя, стыль, дапаўненне, арфаграфія 5176739 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} rvkksl6rkaxshsanba083qdvpc8gttn 5176743 5176739 2026-08-06T19:58:42Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5176743 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=sb.by|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first=|last=|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=СБ. Беларусь сегодня|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 38mz92bt9gf5wxp6yt96fybu03bseg1 0 812185 5176795 5176128 2026-08-06T22:16:00Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5176795 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча Заслаўскага]]. Быў буйным землеўладальнікам на Валыні. Ваявода валынскі (1604—1629), ваявода падляшскі (1591—1604), староста жытомірскі (1595—1606), староста пераяслаўскі (1620—1629). Удзельнічаў у выправах на Малдавію, змагаўся супраць татараў і казацкіх паўстанняў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]]. Падтрымліваў караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазу]] падчас рокашу Зебржыдоўскага. Паходзіў з праваслаўнай сям’і, аднак пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а пад канец жыцця прыняў [[каталіцтва]]. Жонка — [[Аляксандра Заслаўская|Аляксандра Раманаўна]] з Сангушкаў. Сын [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандр]] заняў пасаду ваяводы брацлаўскага і кіеўскага. Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Януш Янушавіч]] ktq5k86pqeygo2thp0004iffdk1fih7 0 812225 5176692 5176293 2026-08-06T16:59:28Z JerzyKundrat 174 Артыкулу нестае спасылак на крыніцы. 5176692 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Алакнанда''' — рака ў [[Гімалаі|Гімалаях]]. Знаходзіцца ў індыйскім штаце [[Утаракханд]], меншая з дзвюх рэк (з [[Бхагіратхі]]), якія пры зліцці фарміруюць раку [[Ганг]]. Даўжыня ракі — 229 або 240 км. Плошча рачнога басейна — 10237 км². Выток знаходзіцца ў гарах на вышыні 3800 м над узроўнем мора. Вярхоўе ракі працякае праз вузкія і глыбокія цясніны. Левымі прытокамі з’яўляюцца рэкі Сарасваці, Дхауліганга, Гарунганга, Паталганга, Бірэхіганга, Нандакіні і Піндар, а правым — Мандакіні. Жыўленне ракі пераважна за кошт раставання снегу і лёду двух ледавікоў Сатапантх і Бхагіратх-Карак, а таксама мусонных дажджоў. [[Ападкі]] выпадаюць з ліпеня па верасні, іх колькасць ад 1000 да 1600 мм. {{НК}} [[Катэгорыя:Прытокі Ганга]] [[Катэгорыя:Рэкі Індыі]] qn20pzefulcm5nhsy86wd45rrqtvvg5 0 812226 5176831 5176437 2026-08-07T02:20:28Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5176831 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|без крыніц і афармлення}} '''Мустафа Ахматовіч''' (?-11 снежня 1812, [[Вільня]]) - вядомы ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]] падпалкоўнікам, верагодна ўдзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] - у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[Маёр|маёрам]]. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны абароны Вільні 11 снежня 1812 года. Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі татарскі кавалерыйскі полк. {{няма катэгорый|date=2026-08-07}} jytyezuo89ilqk2o0mgplqnfqzchps5 0 812229 5176664 5176383 2026-08-06T15:46:27Z Aliaksei Lastouski 75892 5176664 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Выява = [[File:Tadeusz Szeligowski.jpg|thumb]] }} '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-szeligowski|title=Tadeusz Szeligowski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1896-09-13|access-date=2026-08-06}}</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  У 1931 годзе выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі, кіраваў хорам імя Станіслава Манюшкі. У 1932 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе выкладаў тэорыю музыкі ў Кансерваторыі, а з 1935 па 1939 год займаў пасаду намесніка дырэктара прыватнай Кансерваторыі імя Мечыслава Карловіча. Таксама чытаў лекцыі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1932 годзе ён заснаваў вакальны ансамбль «Pro Arte» і ініцыяваў стварэнне Віленскай рады мастацкіх аб'яднанняў. З пачаткам Другой сусветнай вайны працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод твораў: опера «''Бунт жакаў''»(паст. 1951), балеты «''Паўлін і дзяўчына''» (паст. 1949), «''Мазепа''» (паст.1959), сімфанічная сюіта «''Казюкі''» (1927), пабудаваная на інтанацыях беларускага і літоўскага фальклору, харавыя апрацоўкі беларускіх народных песень «''Перапёлка''», «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы, заржы''» і інш.  Сярод вучняў [[Вітальд Рудзінскі]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». З 1951 па 1954 год з'яўляўся старшынёй Саюза польскіх кампазітараў. Шматразовы лаўрэат польскіх і міжнародных прэмій. Двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Польшчы (1950, 1951). Узнагароджаны Ордэнам Адраджэння Польшчы і Крыжом Заслугі. У 1931 г. у Вільні ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] <references /> [[Катэгорыя:Беларускія народныя песні]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Познані]] m1agczf7bkdgnqzuk8na0wcocybvbn0 0 812230 5176690 5176337 2026-08-06T16:58:05Z JerzyKundrat 174 5176690 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | rang = Падвід | parent = Panthera tigris | latin = Panthera tigris tigris }} '''Бенгальскі тыгр''' — папуляцыя падвіда тыгра ''Panthera tigris tigris'', арэал ахоплівае [[Індыя|Індыю]], [[Непал]], [[Бутан]], [[Бангладэш]] (у вусці ракі [[Ганг]]). У 2011 годзе папуляцыя бенгальскага тыгра была менш 2500 асобін, з перспектывай памяншэння. Аднак цягам 2010-х гадоў азначыўся рост папуляцыі тыгра ў дзікай прыродзе. Папуляцыя бенгальскага тыгра з’яўляецца самай шматлікай з папуляцый тыграў — з колькасцю 1706 асобін у Індыі, 440 у Бангладэш, 155 у Непале, 67 у Бутане, паводле звестак на 2010 год. Агульная колькасць тыграў на 2019 у Індыі ацэньваецца ў 2967 асобін. Бенгальскі тыгр — нацыянальная жывёла дзяржавы Бангладэш — гістарычнай Бенгаліі. Panthera tigris таксама лічыцца нацыянальнай жывёлай у суседняй Індыі і Кітаі. == Апісанне == Афарбоўка — ад жоўтага да светла-аранжавага меха, а палосы ад цёмна-карычневага да чорнага, жывот белы, а хвост пераважна белы з чорнымі кольцамі. Рэцэсіўная мутацыя — белы тыгр — мае цёмна-карычневыя або чырванавата-карычневыя палосы на белай поўсці, радзей сустракаюцца абсалютна белыя тыгры, без палос. Агульная даўжыня цела, у тым ліку хвост, сярод [[самец|самцоў]] звычайна — ад 270 да 310 см, але можа дасягаць 330 см, паведамлялася пра звяроў, што дасягалі 370 см, у той час як [[самка|самкі]] ад 240 да 265 см, але можа дасягаць 310 см. Даўжыня хваста — ад 85 да 110 см і адпаведна можа дасягаць 115 см. У бенгальскага тыгра самыя вялікія іклы з сямейства каціных, якія могуць перавышаць 8 см. Сярэдняя маса самцоў — 221,2 кг, у паўночнай Індыі, Непале — у сярэднім 235 кг, і максімальна — 250 кг, у асобных выпадках 300 кг. Сярэдняя маса самак складае 139,7 кг і максімальна можа дасягаць 257 кг. Рэкордная маса самца, забітага ў паўночнай Індыі ў 1967 годзе, была 327,7 кг. Гэта афіцыйна самы высокі паказчык у прыродзе сярод бенгальскіх тыграў. Рык бенгальскага тыгра можна пачуць на адлегласці да 3 км. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нетаксанамічныя групы]] [[Катэгорыя:Сысуны Азіі]] 8l66r85euupeujv85fcob37mxpz7idd 0 812231 5176830 5176344 2026-08-07T02:20:18Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176830 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Індыкі''' (''Meleagrididae'') — птушкі сямейства індычых атрада [[курападобныя]]. 2 роды: ''Meleagris'' і ''Agriocharis'', у кожным 1 від. Пашыраны ў паўднёвай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], пераважна ў лесастэпавай зоне. Даўжыня цела Індыка звычайнага (''M. gallopavo'') да 110 см, маса [[самец|самца]] да 10 кг, [[самка|самкі]] да 4 кг. Апярэнне медна-бронзавае, з металічным адлівам. Галава і верхняя частка шыі не апераныя. З верхняй часткі [[дзюба|дзюбы]] звісае скурны прыдатак, на горле складка скуры. Развіты шпоры. [[палігамія|Палігамы]]. Гняздо на зямлі, пад кустамі. Нясуць да 15 яец. Добра бегаюць, лётаюць марудна. Корм раслінны і жывёльны. Аб’екты [[паляванне|палявання]]. Ад Індыкоў звычайнага паходзяць [[індыкі свойскія]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Індыкі||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-07}} [[Катэгорыя:Роды птушак]] b5puqdp4aea0djdl4r2q633el94idf7 0 812232 5176693 5176367 2026-08-06T17:00:17Z JerzyKundrat 174 Артыкулу нестае спасылак на крыніцы. 5176693 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Замкавая гара}} {{Славутасць}} '''Замкавая гара''' ({{lang-la|Pilies kalnas}}) або ''Гара Гедзіміна'' — узгорак у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), каля зліцця рэк [[Вілія]] і [[Вільня (рака)|Вільня]] на левым беразе Вільні. На Замкавай гары знаходзіцца [[вежа Гедзіміна]], рэшткі ўмацаванага Верхняга замка, які датуецца Сярэднявеччам. Частка культурнага запаведніка «Віленскія замкі». == Апісанне == Узгорак першапачаткова ўтварыўся ў выніку эрозіі, але быў перафарміраваны чалавекам. Вышыня ўзгорка — 142 м над узроўнем мора, 48 м над навакольнай зямлёй, схілы нахілены пад вуглом ад 35 да 40 градусаў. Раней тут амаль не было дрэў, але прыкладна з пачатку 20 стагоддзя на яго схілах раслі дрэвы. Яны былі высечаны ў 2011—2013 гадах падчас рэкультывацыі схілаў, калі ўзгорак набыў сваю цяперашнюю форму. Узгорак мае авальную плоскую вяршыню даўжынёй 110—120 м і шырынёй 50-60 м, на месцы якой быў пабудаваны Верхні замак. У 21 стагоддзі эрозія схілаў узмацнілася, і адбылася серыя апоўзняў. Сярод меркаваных прычын — будаўніцтва пад’ёмніка на гару Гедзіміна, маштабныя будаўнічыя работы, звязаныя з рэстаўрацыяй Палаца вялікіх князёў літоўскіх каля падножжа ўзгорка, і эканамічная дзейнасць у гэтым раёне, а таксама агульнае занядбанне ўтрымання. Пагодныя ўмовы таксама спрыялі пагаршэнню стану схілаў. Работы па стабілізацыі схілаў праводзіліся ў 2017—2022 гадах. {{НК}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] 8htf3qcqkcjc2tunjk4j313vwlsrwr4 5176737 5176693 2026-08-06T19:29:47Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, пунктуацыя 5176737 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Замкавая гара}} {{Славутасць}} '''Замкавая гара''' ({{lang-la|Pilies kalnas}}) або ''Гара Гедзіміна'' — узгорак у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), каля зліцця рэк [[Вілія]] і [[Вільня (рака)|Вільня]] на левым беразе Вільні. На Замкавай гары знаходзіцца [[вежа Гедзіміна]], рэшткі ўмацаванага Верхняга замка, які датуецца [[Сярэднявечча]]м. Частка культурнага запаведніка «Віленскія замкі». == Апісанне == Узгорак першапачаткова ўтварыўся ў выніку эрозіі, але быў перафарміраваны чалавекам. Вышыня ўзгорка — 142 м над узроўнем мора, 48 м над навакольнай зямлёй, схілы нахілены пад вуглом ад 35 да 40 градусаў. Раней тут амаль не было дрэў, але прыкладна з пачатку 20 стагоддзя на яго схілах раслі дрэвы. Яны былі высечаны ў 2011—2013 гадах падчас рэкультывацыі схілаў, калі ўзгорак набыў сваю цяперашнюю форму. Узгорак мае авальную плоскую вяршыню даўжынёй 110—120 м і шырынёй 50-60 м, на месцы якой быў пабудаваны Верхні замак. У 21 стагоддзі эрозія схілаў узмацнілася і адбылася серыя апоўзняў. Сярод меркаваных прычын — будаўніцтва пад’ёмніка на гару Гедзіміна, маштабныя будаўнічыя работы, звязаныя з рэстаўрацыяй Палаца вялікіх князёў літоўскіх каля падножжа ўзгорка, і эканамічная дзейнасць у гэтым раёне, а таксама агульнае занядбанне ўтрымання. Пагодныя ўмовы таксама спрыялі пагаршэнню стану схілаў. Работы па стабілізацыі схілаў праводзіліся ў 2017—2022 гадах. {{НК}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] scb55pmy3o7xbgd0l4lgb29as78wnax 0 812233 5176734 5176389 2026-08-06T19:21:35Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, афармленне 5176734 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёны мост}} {{Славутасць}} '''Зялёны мост''' ({{lang-lt|Žaliasis tiltas}}) — аўтадарожны металічны кансольна-рамны мост цераз раку [[Вілія|Вілію]] ў [[Вільня|Вільні]]. Злучае размешчаныя на левым беразе раёны [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] і [[Новы горад (Вільня)|Новы]] з раёнам [[Сніпішкі]], размешчаным на правым беразе. Збудаваны ў гэтым месцы мост неаднаразова разбураўся і зноўку адбудоўваўся. Сённяшні мост быў пабудаваны пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і стаў адным з першых і найважнейшых мастоў горада, адноўленых пасля вайны. Мост уключаны ў Рэестр культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі, ахоўваецца дзяржавай (код 8048). Размешчаны ў створы вуліцы Кальварыйскай, злучаючы яе з [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцай Віленскай]]. На правым беразе да моста падыходзяць вуліцы Жвяю і Упес, на левым — вуліцы А. Гаштаўта і [[Вуліца Жыгіманту|Жыгіманту]]. Побач з мостам размешчаны [[Палац Радушкевіча]], [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|Касцёл Святога Рафаіла]], [[Мастацкі музей Вітаўтаса Касюліса]], [[Літоўскі тэатр оперы і балета]]. Вышэй па цячэнні знаходзіцца [[Мост Караля Міндоўга]], ніжэй — [[Белы мост (Вільня)|Белы мост]]. == Назва == Назва вядома з 1759 года (1766), калі мост быў пафарбаваны ў зялёны колер. Мост, пабудаваны ў 1948—1952 гадах, быў перайменаваны ў мост Чарняхоўскага, у гонар генерала [[І. Д. Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскага]], які ўдзельнічаў у [[Віленская франтавая наступальная аперацыя (1944)|вызваленні Вільні]] ў 1944 годзе. У пачатку 1990-х гадоў вернута першапачатковая назва. [[Катэгорыя:Масты Вільні]] 2qtk58cx7o75vydvw0h5qdsqaawfgpc 5176829 5176734 2026-08-07T02:20:13Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5176829 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёны мост}} {{Славутасць}} '''Зялёны мост''' ({{lang-lt|Žaliasis tiltas}}) — аўтадарожны металічны кансольна-рамны мост цераз раку [[Вілія|Вілію]] ў [[Вільня|Вільні]]. Злучае размешчаныя на левым беразе раёны [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] і [[Новы горад (Вільня)|Новы]] з раёнам [[Сніпішкі]], размешчаным на правым беразе. Збудаваны ў гэтым месцы мост неаднаразова разбураўся і зноўку адбудоўваўся. Сённяшні мост быў пабудаваны пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і стаў адным з першых і найважнейшых мастоў горада, адноўленых пасля вайны. Мост уключаны ў Рэестр культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі, ахоўваецца дзяржавай (код 8048). Размешчаны ў створы вуліцы Кальварыйскай, злучаючы яе з [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцай Віленскай]]. На правым беразе да моста падыходзяць вуліцы Жвяю і Упес, на левым — вуліцы А. Гаштаўта і [[Вуліца Жыгіманту|Жыгіманту]]. Побач з мостам размешчаны [[Палац Радушкевіча]], [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|Касцёл Святога Рафаіла]], [[Мастацкі музей Вітаўтаса Касюліса]], [[Літоўскі тэатр оперы і балета]]. Вышэй па цячэнні знаходзіцца [[Мост Караля Міндоўга]], ніжэй — [[Белы мост (Вільня)|Белы мост]]. == Назва == Назва вядома з 1759 года (1766), калі мост быў пафарбаваны ў зялёны колер. Мост, пабудаваны ў 1948—1952 гадах, быў перайменаваны ў мост Чарняхоўскага, у гонар генерала [[І. Д. Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскага]], які ўдзельнічаў у [[Віленская франтавая наступальная аперацыя (1944)|вызваленні Вільні]] ў 1944 годзе. У пачатку 1990-х гадоў вернута першапачатковая назва. {{няма катэгорый|date=2026-08-07}} [[Катэгорыя:Масты Вільні]] dfc7inbya6rwm966aowxlcj9am8whwm 0 812242 5176696 5176432 2026-08-06T17:07:23Z JerzyKundrat 174 5176696 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беларускі клуб}} '''Беларускі клуб у Маскве''' існаваў з лютага [[1922]] года да восені 1938 (?) года. Напачатку насіў імя [[Сцяпан Герасімавіч Булат|Сцяпана ​Булата]]. Адкрыты па ініцыятыве студэнтаў-беларусаў, пераважна членаў Беларускай культурна-навуковай асацыяцыі пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі, Галоўпалітасветы Наркамата асветы БССР і паўнамоцнага прадстаўніка [[БССР]] у [[РСФСР]] М.​ Марозава. З восені 1923 работай клуба кіравала Цэнтральнае бюро Беларускага пралетарскага студэнцкага зямляцтва. Меў беларускую бібліятэку (1200 кніг). Пры клубе дзейнічалі маскоўскі філіял літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», гурткі [[беларусазнаўства]]. Працаваў таксама літаратурны гурток (кіраўнік паэт М.​ Дуброўскі). У 1920-я гады клуб наведвалі [[Г. Гарэцкі]], [[Ю. Гаўрук]], [[У. Дубоўка]], М.​ Міцкевіч; на пачатку 1930-х г. — літаратары [[З. Астапенка]], [[А. Звонак]], [[М. Лужанін]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2| Беларускі клуб у Маскве||}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] [[Катэгорыя:Беларускія клубы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] 0ms55d2xrmrvlb2s8fdzpsiqxnmarqe 5176828 5176696 2026-08-07T02:19:55Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176828 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беларускі клуб}} '''Беларускі клуб у Маскве''' існаваў з лютага [[1922]] года да восені 1938 (?) года. Напачатку насіў імя [[Сцяпан Герасімавіч Булат|Сцяпана ​Булата]]. Адкрыты па ініцыятыве студэнтаў-беларусаў, пераважна членаў Беларускай культурна-навуковай асацыяцыі пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі, Галоўпалітасветы Наркамата асветы БССР і паўнамоцнага прадстаўніка [[БССР]] у [[РСФСР]] М.​ Марозава. З восені 1923 работай клуба кіравала Цэнтральнае бюро Беларускага пралетарскага студэнцкага зямляцтва. Меў беларускую бібліятэку (1200 кніг). Пры клубе дзейнічалі маскоўскі філіял літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», гурткі [[беларусазнаўства]]. Працаваў таксама літаратурны гурток (кіраўнік паэт М.​ Дуброўскі). У 1920-я гады клуб наведвалі [[Г. Гарэцкі]], [[Ю. Гаўрук]], [[У. Дубоўка]], М.​ Міцкевіч; на пачатку 1930-х г. — літаратары [[З. Астапенка]], [[А. Звонак]], [[М. Лужанін]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2| Беларускі клуб у Маскве||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-07}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] [[Катэгорыя:Беларускія клубы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] 6rry2i7khmtym6nms5h3yon1y0kdz1i 0 812244 5176444 2026-08-06T11:59:40Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Новы Карабаур]] у [[Карабауыр]]: памылка 5176444 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Карабауыр]] bl23fkp4hsidlqafdzretyicqamz9pc 5176445 5176444 2026-08-06T11:59:56Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Карабауыр]] 5176445 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Карабауыр]] giy9y6p86cjj8rl1pxaqpdkir94dw0z 0 812245 5176448 2026-08-06T12:02:20Z ~2026-43234-10 172233 створана 5176448 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Серакоўскі | дата нараджэння = 1765 | месца нараджэння = Аполе, Прусія | дата смерці = 28 траўня 1831 | месца смерці = Варшава | выява = Jozef Sierakowski (99607560).jpg | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]], [[Царства Польскае]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава}} {{!}}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = POL COA Dołęga.svg }} '''Юзаф Серакоўскі''' (1765 - 28 траўня 1831) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] і [[Польская Карона|польскі]] [[дыпламат]], дзяржаўны дзеяч, палітык ды гісторык. З роду Сераўскіх герба [[Даленга (герб)|Даленга]]. Нарадзіўся ў 1765 годзе ў [[Аполе]] (на той час[[Каралеўства Прусія]]). У 1789-92 гг. быў сакратаром польскага пасольства ў [[Стакгольм|Стакгольме]]. З'яўляўся рэспубліканцам і супраціўнікам [[Расійская імперыя|Расіі]], пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] жыў у [[Еўропа|Еўропе]]. З часоў стварэння [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] (1807) быў асабіста знаемы [[Напалеон I Банапарт|французскаму імператару]]. Падчас другой польскай кампаніі Серакоўскі 18 ліпеня 1812 года быў прызначаны Напалеонам першым главой Камісіі часовага ўраду [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. 24 жніўня быў паніжаны да аднаго з чальцоў урада, саступіўшы пасаду старшыні [[Станіслаў Солтан|Станіславу Солтану]]. Пасля паражэння Напалеона пакінуў Расію, аднак быў амніставаны царом [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]], разам з іншымі членамі ўрада. У далейшым пражываў у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], дзе стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] I ступені (1821) і членам Дзяржаўнай рады (1830). Да таго часу ўжо з'яўляўся [[Мальтыйскі Ордэн|мальтыйскім рыцарам]] і афіцэрам [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]]. Цікавіўся [[Гісторыя|гісторыяй]] і [[Міфалогія|міфалогіяй]]. Выпусціў працу "O mitologii Słowian" ("Аб міфалогіі славян"), займаўся выданнем гістарычных крыніц. Памёр у 1831 годзе. == Літаратура == * [https://www.gutenberg.czyz.org/index.php?word=71354 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Gutenberga (1934—1939)] * [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-sierakowski-h-dolega-1765-1831 Sierakowski Józef h. Dołęga. Polski Słownik Biograficzny t. XXXVII/1996-1997] * Stanisław Łoza, Kawalerowie orderu św. Stanisława (1. XII. 1815 – 29. XI. 1830), „Miesięcznik Heraldyczny”, nr 5, r. IX, Warszawa, sierpień 1930, s. 99. 9eam8d0p7c96rv4c2uv3ahkkzrrcemk 5176456 5176448 2026-08-06T12:07:28Z Kanstas 126220 абнаўленне звестак, вычытка, удакладненне 5176456 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Серакоўскі | дата нараджэння = 1765 | месца нараджэння = Аполе, Прусія | дата смерці = 28 траўня 1831 | месца смерці = Варшава | выява = Jozef Sierakowski (99607560).jpg | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]], [[Царства Польскае]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава}} {{!}}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = POL COA Dołęga.svg }} '''Юзаф Серакоўскі''' (1765 - 28 траўня 1831) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] і [[Польская Карона|польскі]] [[дыпламат]], дзяржаўны дзеяч, палітык ды гісторык. З роду Сераўскіх герба [[Даленга (герб)|Даленга]]. Нарадзіўся ў 1765 годзе ў [[Аполе]] (на той час[[Каралеўства Прусія]]). У 1789-92 гг. быў сакратаром польскага пасольства ў [[Стакгольм|Стакгольме]]. З'яўляўся рэспубліканцам і супраціўнікам [[Расійская імперыя|Расіі]], пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] жыў у [[Еўропа|Еўропе]]. Чалец літоўскай дэпутацыі да імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Падчас другой польскай кампаніі Серакоўскі 18 ліпеня 1812 года быў прызначаны Напалеонам першым главой Камісіі часовага ўраду [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. 24 жніўня быў паніжаны да аднаго з чальцоў урада, саступіўшы пасаду старшыні [[Станіслаў Солтан|Станіславу Солтану]]. Пасля паражэння Напалеона пакінуў Расію, аднак быў амніставаны царом [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]], разам з іншымі членамі ўрада. У далейшым пражываў у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], дзе стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] I ступені (1821) і членам Дзяржаўнай рады (1830). Да таго часу ўжо з'яўляўся [[Мальтыйскі Ордэн|мальтыйскім рыцарам]] і афіцэрам [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]]. Цікавіўся [[Гісторыя|гісторыяй]] і [[Міфалогія|міфалогіяй]]. Выпусціў працу "O mitologii Słowian" ("Аб міфалогіі славян"), займаўся выданнем гістарычных крыніц. Памёр у 1831 годзе. == Літаратура == * [https://www.gutenberg.czyz.org/index.php?word=71354 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Gutenberga (1934—1939)] * [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-sierakowski-h-dolega-1765-1831 Sierakowski Józef h. Dołęga. Polski Słownik Biograficzny t. XXXVII/1996-1997] * Stanisław Łoza, Kawalerowie orderu św. Stanisława (1. XII. 1815 – 29. XI. 1830), „Miesięcznik Heraldyczny”, nr 5, r. IX, Warszawa, sierpień 1930, s. 99. qhdm9hyood5jds7l435t1t0ky4pac2d 5176685 5176456 2026-08-06T16:51:05Z JerzyKundrat 174 5176685 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Юзаф Серакоўскі''' ({{lang-pl|Józef Sierakowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] і [[Польская Карона|польскі]] [[дыпламат]], дзяржаўны дзеяч, палітык, гісторык. == Біяграфія == З роду Сераўскіх герба [[Даленга (герб)|Даленга]]. Нарадзіўся ў 1765 годзе ў [[Аполе]] (на той час[[Каралеўства Прусія]]). У 1789-92 гг. быў сакратаром польскага пасольства ў [[Стакгольм]]е. З’яўляўся рэспубліканцам і супраціўнікам [[Расійская імперыя|Расіі]], пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] жыў у [[Еўропа|Еўропе]]. Чалец літоўскай дэпутацыі да імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Падчас другой польскай кампаніі Серакоўскі 18 ліпеня 1812 года быў прызначаны Напалеонам першым главой Камісіі часовага ўраду [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. 24 жніўня быў паніжаны да аднаго з чальцоў урада, саступіўшы пасаду старшыні [[Станіслаў Солтан|Станіславу Солтану]]. Пасля паражэння Напалеона пакінуў Расію, аднак быў амніставаны царом [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]], разам з іншымі членамі ўрада. У далейшым пражываў у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], дзе стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] I ступені (1821) і членам Дзяржаўнай рады (1830). Да таго часу ўжо з’яўляўся [[Мальтыйскі Ордэн|мальтыйскім рыцарам]] і афіцэрам [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]]. Цікавіўся [[гісторыя]]й і [[міфалогія]]й. Выпусціў працу «O mitologii Słowian» («Аб міфалогіі славян»), займаўся выданнем гістарычных крыніц. Памёр у 1831 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://www.gutenberg.czyz.org/index.php?word=71354 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Gutenberga (1934—1939)] * [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-sierakowski-h-dolega-1765-1831 Sierakowski Józef h. Dołęga. Polski Słownik Biograficzny t. XXXVII/1996-1997] * Stanisław Łoza, Kawalerowie orderu św. Stanisława (1. XII. 1815 — 29. XI. 1830), «Miesięcznik Heraldyczny», nr 5, r. IX, Warszawa, sierpień 1930, s. 99. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Серакоўскі Юзаф}} dz1ta5yjpdgnhy6h0ki6xm26j70s16o 0 812246 5176449 2026-08-06T12:02:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Шыелі (Акмолінская вобласць)]] * [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5176449 wikitext text/x-wiki * [[Шыелі (Акмолінская вобласць)]] * [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 6jx7kdua9xccq1neiqjykfjgu9o2erg 0 812247 5176451 2026-08-06T12:05:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло Ш. Кадаманава]] у [[Шэген Кадаманаў (аул)]]: як і інш.артыкулы пра аулы Казахстана 5176451 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шэген Кадаманаў (аул)]] c8hyag40dkfsx9abg1r2f66e0lrjz24 5176452 5176451 2026-08-06T12:05:22Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Шэген Кадаманаў (аул)]] 5176452 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Шэген Кадаманаў (аул)]] 1lpzgah7f7vjc1i6pcbkkk6xjdrycwj 0 812248 5176458 2026-08-06T12:08:33Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Н. Бекежанава]] у [[Нартай Бекежанаў (аул)]]: памылка 5176458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нартай Бекежанаў (аул)]] 5ej6xrvc9uv78wp1tuvfgua22z0os97 5176459 5176458 2026-08-06T12:08:49Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Нартай Бекежанаў (аул)]] 5176459 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Нартай Бекежанаў (аул)]] 8rn7adwzvlk1iwnfnpqerd3xlllfmpe 0 812249 5176467 2026-08-06T12:17:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:11 Аул близ Асхабада.jpg|thumb|Аул пад [[Ашгабат]]ам]] '''Аул''' — пасёлак у народаў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ([[казахі|казахаў]], [[туркмены|туркменаў]]), а таксама горны пасёлак на [[Каўказ]]е. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Аул||}} Катэгорыя:Адміністрац...» 5176467 wikitext text/x-wiki [[Файл:11 Аул близ Асхабада.jpg|thumb|Аул пад [[Ашгабат]]ам]] '''Аул''' — пасёлак у народаў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ([[казахі|казахаў]], [[туркмены|туркменаў]]), а таксама горны пасёлак на [[Каўказ]]е. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Аул||}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана]] bjvabhznq1n5gzl92lzynr02gl9st7z 0 812250 5176470 2026-08-06T12:22:11Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Ібрая Жахаева]] у [[Ыбырай Жакаеў (аул)]]: Такаеў, а не Тахаеў, Жакаеў, а не Жахаеў 5176470 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ыбырай Жакаеў (аул)]] lezuq600dbqbl2gq5kasx0fnntt0g5t 5176471 5176470 2026-08-06T12:22:42Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ыбырай Жакаеў (аул)]] 5176471 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Ыбырай Жакаеў (аул)]] l43ndfi7ba0lfrcr375qa9rn52px77m 0 812251 5176478 2026-08-06T12:30:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Ыбырай Жакаеў''' ({{lang-kk|Ыбырай Жақаев}}) — заслужаны казахскі рысавод, рацыяналізатар, Двойчы [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў маі 1891 года ў ауле № 8 Прырэчнай воласці Пяроўскага павета Сыр-Дар’інскай губерні (цяпер —...» 5176478 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ыбырай Жакаеў''' ({{lang-kk|Ыбырай Жақаев}}) — заслужаны казахскі рысавод, рацыяналізатар, Двойчы [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў маі 1891 года ў ауле № 8 Прырэчнай воласці Пяроўскага павета Сыр-Дар’інскай губерні (цяпер — Чыілійскі раён, Кызылардзінская вобласць, Казахстан). Паходзіць з роду таракты. З 1940 года — звеннявы калгаса «Кзыл-Ту» Чыілійскага раёна Кзыл-Ардзінскай вобласці КССР. На працягу 50 гадоў займаўся рысаводствам, быў час, калі ён атрымліваў з кожнага гектара 172 цэнтнеры. У гады Вялікай Айчыннай вайны яго звяно з кожнага гектара атрымлівала 80-90 цэнтнераў ураджаю. Сярэдні ўраджай рысу ў 1942—1967 гадах у звяне Жакаева быў 80—92 цэнтнеры з 1 гектара пры агульнай плошчы работ 20 гектараў. У 1949 годзе Жакаеў атрымаў па 171 цэнтнера рысу з 1 гектара. Вынаходнік асаблівага спосабу вырошчвання рысу. У 1950-я гады, нягледзячы на ​​свой старэчы ўзрост, ён адкрыў школу, дзе навучаў свайму досведу маладых рысаводаў. Памёр 19 верасня 1981 года. {{DEFAULTSORT:Жакаеў}} [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] 61ay7zrexrpnvohk70yp9t28yixcjmt 5176480 5176478 2026-08-06T12:32:30Z Autumndancer 168015 5176480 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ыбырай Жакаеў''' ({{lang-kk|Ыбырай Жақаев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — заслужаны казахскі рысавод, рацыяналізатар, Двойчы [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў маі 1891 года ў ауле № 8 Прырэчнай воласці Пяроўскага павета Сыр-Дар’інскай губерні (цяпер — Чыілійскі раён, Кызылардзінская вобласць, Казахстан). Паходзіць з роду таракты. З 1940 года — звеннявы калгаса «Кзыл-Ту» Чыілійскага раёна Кзыл-Ардзінскай вобласці КССР. На працягу 50 гадоў займаўся рысаводствам, быў час, калі ён атрымліваў з кожнага гектара 172 цэнтнеры. У гады Вялікай Айчыннай вайны яго звяно з кожнага гектара атрымлівала 80-90 цэнтнераў ураджаю. Сярэдні ўраджай рысу ў 1942—1967 гадах у звяне Жакаева быў 80—92 цэнтнеры з 1 гектара пры агульнай плошчы работ 20 гектараў. У 1949 годзе Жакаеў атрымаў па 171 цэнтнера рысу з 1 гектара. Вынаходнік асаблівага спосабу вырошчвання рысу. У 1950-я гады, нягледзячы на ​​свой старэчы ўзрост, ён адкрыў школу, дзе навучаў свайму досведу маладых рысаводаў. Памёр 19 верасня 1981 года. {{DEFAULTSORT:Жакаеў}} [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] qk8dwoq6ts10isjriffnqp7wpvbopn1 5176826 5176480 2026-08-07T02:19:43Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176826 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ыбырай Жакаеў''' ({{lang-kk|Ыбырай Жақаев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — заслужаны казахскі рысавод, рацыяналізатар, Двойчы [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў маі 1891 года ў ауле № 8 Прырэчнай воласці Пяроўскага павета Сыр-Дар’інскай губерні (цяпер — Чыілійскі раён, Кызылардзінская вобласць, Казахстан). Паходзіць з роду таракты. З 1940 года — звеннявы калгаса «Кзыл-Ту» Чыілійскага раёна Кзыл-Ардзінскай вобласці КССР. На працягу 50 гадоў займаўся рысаводствам, быў час, калі ён атрымліваў з кожнага гектара 172 цэнтнеры. У гады Вялікай Айчыннай вайны яго звяно з кожнага гектара атрымлівала 80-90 цэнтнераў ураджаю. Сярэдні ўраджай рысу ў 1942—1967 гадах у звяне Жакаева быў 80—92 цэнтнеры з 1 гектара пры агульнай плошчы работ 20 гектараў. У 1949 годзе Жакаеў атрымаў па 171 цэнтнера рысу з 1 гектара. Вынаходнік асаблівага спосабу вырошчвання рысу. У 1950-я гады, нягледзячы на ​​свой старэчы ўзрост, ён адкрыў школу, дзе навучаў свайму досведу маладых рысаводаў. Памёр 19 верасня 1981 года. {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-07}} {{DEFAULTSORT:Жакаеў}} [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] 29cgexxymyg1yw48vma7j7uzcscwmve 828 812252 5176479 2026-08-06T12:31:48Z Ueschar 151377 Новая старонка: «local p = {} -- [[Модуль:Хімічны элемент]] -- Аўтаматызаваная картка хімічнага элемента. -- -- Прынцыпы: -- * адназначныя ідэнтыфікацыйныя даныя (атамны нумар, сімвал) -- пры наяўнасці бяруцца з Вікіданых; -- * для астатніх аўтаматызаваных палёў ручное значэнне мае...» 5176479 Scribunto text/plain local p = {} -- [[Модуль:Хімічны элемент]] -- Аўтаматызаваная картка хімічнага элемента. -- -- Прынцыпы: -- * адназначныя ідэнтыфікацыйныя даныя (атамны нумар, сімвал) -- пры наяўнасці бяруцца з Вікіданых; -- * для астатніх аўтаматызаваных палёў ручное значэнне мае прыярытэт; -- * значэнне «-» у аўтаматызаваным полі забараняе падцягванне з Вікіданых; -- * складаныя фізічныя велічыні бяруцца толькі пры адным адназначным -- найлепшым сцвярджэнні; -- * параметры з няясным сэнсам кшталту «шчыльнасць2» не падтрымліваюцца. local WD = { atomicNumber = 'P1086', symbol = 'P246', image = 'P18', atomicMass = 'P2067', electronConfig = 'P8000', electronegativity = 'P1108', oxidationState = 'P1121', ionizationEnergy = 'P2260', seriesOrdinal = 'P1545', meltingPoint = 'P2101', boilingPoint = 'P2102', density = 'P2054', phasePoint = 'P873', temperature = 'P2076', pressure = 'P2077', phase = 'P515', determination = 'P459' } local Q = { standardAtomicWeight = 'Q28912964', triplePoint = 'Q106410', criticalPoint = 'Q111059' } -- Сучасныя назвы параметраў і гістарычныя сінонімы з тым самым сэнсам. local aliases = { ['выява'] = {'выява', 'малюнак', 'image', 'image file'}, ['подпіс выявы'] = {'подпіс выявы', 'подпіс', 'caption'}, ['вонкавы выгляд'] = {'вонкавы выгляд', 'вонкавы від'}, ['атамная маса'] = {'атамная маса', 'атамная вага'}, ['электронная канфігурацыя'] = {'электронная канфігурацыя', 'канфігурацыя'}, ['электроны па абалонках'] = {'электроны па абалонках', 'электронная абалонка'}, ['радыус атама'] = {'радыус атама', 'атамны радыус'}, ['кавалентны радыус'] = {'кавалентны радыус'}, ['радыус Ван-дэр-Ваальса'] = {'радыус Ван-дэр-Ваальса', 'радыус ван дэр Ваальса'}, ['іённы радыус'] = {'іённы радыус', 'радыус іона'}, ['электраадмоўнасць'] = {'электраадмоўнасць'}, ['электродны патэнцыял'] = {'электродны патэнцыял', 'электронны патэнцыял'}, ['ступені акіслення'] = {'ступені акіслення', 'ступень акіслення'}, ['энергія іанізацыі1'] = { 'энергія іанізацыі1', 'энергія іанізацыі 1', 'энэргія іанізацыі 1', 'энергія іанізацыі' }, ['энергія іанізацыі2'] = { 'энергія іанізацыі2', 'энергія іанізацыі 2', 'энэргія іанізацыі 2' }, ['энергія іанізацыі3'] = { 'энергія іанізацыі3', 'энергія іанізацыі 3', 'энэргія іанізацыі 3' }, ['фаза'] = {'фаза', 'агрэгатны стан'}, ['шчыльнасць'] = {'шчыльнасць'}, ['шчыльнасць пры плаўленні'] = {'шчыльнасць пры плаўленні', 'шчыльнасць тп'}, ['тэмпература плаўлення'] = {'тэмпература плаўлення'}, ['тэмпература кіпення'] = {'тэмпература кіпення'}, ['патройны пункт'] = {'патройны пункт'}, ['крытычны пункт'] = {'крытычны пункт'}, ['цеплыня плаўлення'] = {'цеплыня плаўлення', 'цеплата плаўлення'}, ['цеплыня выпарэння'] = {'цеплыня выпарэння', 'цеплата выпарвання'}, ['цеплаёмістасць'] = {'цеплаёмістасць', 'малярная цеплаёмістасць'}, ['малярны аб’ём'] = {'малярны аб’ём', "малярны аб'ём"}, ['структура рашоткі'] = {'структура рашоткі', 'крышталічная структура'}, ['параметры рашоткі'] = {'параметры рашоткі'}, ['суадносіны c/a'] = {'суадносіны c/a', 'Суадносіны c/a', 'стаўленне c/a'}, ['тэмпература Дэбая'] = {'тэмпература Дэбая'}, ['магнітная структура'] = {'магнітная структура'}, ['удзельнае супраціўленне'] = {'удзельнае супраціўленне'}, ['цеплаправоднасць'] = {'цеплаправоднасць'}, ['тэмператураправоднасць'] = {'тэмператураправоднасць'}, ['цеплавое пашырэнне'] = {'цеплавое пашырэнне'}, ['хуткасць гуку'] = {'хуткасць гуку'}, ['модуль Юнга'] = {'модуль Юнга'}, ['модуль зруху'] = {'модуль зруху'}, ['модуль аб’ёмнай пругкасці'] = { 'модуль аб’ёмнай пругкасці', "модуль аб'ёмнай пругкасці", 'модуль аб’ёмнай пруткасці', "модуль аб'ёмнай пруткасці" }, ['каэфіцыент Пуасона'] = {'каэфіцыент Пуасона'}, ['цвёрдасць Моаса'] = {'цвёрдасць Моаса', 'цвёрдасць Мооса'}, ['цвёрдасць Вікерса'] = {'цвёрдасць Вікерса'}, ['цвёрдасць Брынеля'] = {'цвёрдасць Брынеля'}, ['нумар CAS'] = { 'нумар CAS', 'CAS', 'рэгістрацыйны нумар CAS', 'регістрацыйны нумар CAS' }, ['забароненая зона'] = {'забароненая зона'}, ['ізатопы'] = {'ізатопы'}, ['ізатопы каментар'] = {'ізатопы каментар'}, -- тэхнічныя параметры ['імя'] = {'імя'}, ['нумар'] = {'нумар', 'атамны нумар'}, ['сімвал'] = {'сімвал'}, ['група'] = {'група'}, ['перыяд'] = {'перыяд'}, ['блок'] = {'блок'}, ['тып'] = {'тып'}, ['qid'] = {'qid'}, ['nocat'] = {'nocat'} } -- Толькі для гэтых палёў «-» азначае «не падцягваць аўтаматычна». local suppressible = { ['выява'] = true, ['атамная маса'] = true, ['электронная канфігурацыя'] = true, ['электроны па абалонках'] = true, ['электраадмоўнасць'] = true, ['ступені акіслення'] = true, ['энергія іанізацыі1'] = true, ['энергія іанізацыі2'] = true, ['энергія іанізацыі3'] = true, ['шчыльнасць'] = true, ['тэмпература плаўлення'] = true, ['тэмпература кіпення'] = true, ['патройны пункт'] = true, ['крытычны пункт'] = true } local function trim(value) if value == nil then return '' end return mw.text.trim(tostring(value)) end local function firstArg(raw, names) for _, name in ipairs(names) do local value = raw[name] if value ~= nil and trim(value) ~= '' then return value end end return nil end local function looksFormatted(value) local text = tostring(value or '') return text:find('[A-Za-zА-Яа-яЁёІіЎў]') ~= nil or text:find('%[%[') ~= nil or text:find('<') ~= nil end local function withUnit(value, unit) if value == nil or trim(value) == '' then return nil end if looksFormatted(value) then return tostring(value) end return tostring(value) .. '&nbsp;' .. unit end local function normalizeArgs(raw) local args = {} local suppressed = {} for canonical, names in pairs(aliases) do local value = firstArg(raw, names) if value ~= nil then if suppressible[canonical] and trim(value) == '-' then suppressed[canonical] = true args[canonical] = '' else args[canonical] = value end end end -- Старыя параметры з указанай тэмпературай. if trim(args['удзельнае супраціўленне']) == '' then local value20 = firstArg(raw, {'удзельнае супраціўленне 20'}) local value0 = firstArg(raw, {'удзельнае супраціўленне 0'}) if value20 then args['удзельнае супраціўленне'] = '(20 °C) ' .. withUnit(value20, 'Ом·м') elseif value0 then args['удзельнае супраціўленне'] = '(0 °C) ' .. withUnit(value0, 'Ом·м') end end if trim(args['цеплавое пашырэнне']) == '' then local value25 = firstArg(raw, {'цеплавое пашырэнне 25'}) if value25 then args['цеплавое пашырэнне'] = '(25 °C) ' .. tostring(value25) end end if trim(args['хуткасць гуку']) == '' then local value20 = firstArg(raw, {'хуткасць гуку 20'}) if value20 then args['хуткасць гуку'] = '(20 °C) ' .. withUnit(value20, 'м/с') end end -- Старыя раздзеленыя параметры фазавых пунктаў. if trim(args['патройны пункт']) == '' then local temperature = firstArg(raw, {'патройны пункт К', 'патройны пункт Да'}) local pressure = firstArg(raw, {'патройны пункт кПа'}) if temperature then local text = withUnit(temperature, 'K') if pressure then text = text .. '; ' .. withUnit(pressure, 'кПа') end args['патройны пункт'] = text end end if trim(args['крытычны пункт']) == '' then local temperature = firstArg(raw, {'крытычны пункт К', 'крытычны пункт Да'}) local pressure = firstArg(raw, {'крытычны пункт МПа'}) if temperature then local text = withUnit(temperature, 'K') if pressure then text = text .. '; ' .. withUnit(pressure, 'МПа') end args['крытычны пункт'] = text end end return args, suppressed end local function setIfMissing(args, suppressed, key, value) if suppressed[key] then return end if trim(args[key]) == '' and value ~= nil and trim(value) ~= '' then args[key] = value end end local function getEntity(args) local qid = trim(args.qid) local ok, entity if qid:match('^Q%d+$') then ok, entity = pcall(mw.wikibase.getEntity, qid) else ok, entity = pcall(mw.wikibase.getEntity) end if ok then return entity end return nil end local function validStatement(statement) return statement and statement.rank ~= 'deprecated' and statement.mainsnak and statement.mainsnak.snaktype == 'value' and statement.mainsnak.datavalue end local function bestStatements(entity, property) if not entity then return {} end local ok, statements = pcall(entity.getBestStatements, entity, property) if not ok or type(statements) ~= 'table' then return {} end local result = {} for _, statement in ipairs(statements) do if validStatement(statement) then result[#result + 1] = statement end end return result end local function allStatements(entity, property) if not entity then return {} end local ok, statements = pcall(entity.getAllStatements, entity, property) if not ok or type(statements) ~= 'table' then return {} end local result = {} for _, statement in ipairs(statements) do if validStatement(statement) then result[#result + 1] = statement end end return result end local function rawValue(snak) if not snak or snak.snaktype ~= 'value' or not snak.datavalue then return nil end return snak.datavalue.value end local function formatSnak(snak) if not snak or snak.snaktype ~= 'value' then return nil end local ok, value = pcall(mw.wikibase.formatValue, snak) if ok and value and value ~= '' then return value end -- Рэзервовы просты фарматар. local raw = rawValue(snak) if type(raw) == 'string' then return raw end if type(raw) == 'table' and raw.amount then return tostring(raw.amount) :gsub('^%+', '') :gsub('%.', ',') end return nil end local function uniqueBestFormatted(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end return formatSnak(statements[1].mainsnak) end local function uniqueBestRawString(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end local value = rawValue(statements[1].mainsnak) if type(value) == 'string' then return value end return nil end local function qualifierSnaks(statement, property) if not statement or not statement.qualifiers then return {} end return statement.qualifiers[property] or {} end local function qualifierHasItem(statement, property, qid) for _, snak in ipairs(qualifierSnaks(statement, property)) do local value = rawValue(snak) if type(value) == 'table' and value.id == qid then return true end end return false end local function qualifierFirstString(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end local value = rawValue(snaks[1]) if type(value) == 'string' then return value end return nil end local function qualifierFirstFormatted(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end return formatSnak(snaks[1]) end local function qualifierFirstItemLabel(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end local value = rawValue(snaks[1]) if type(value) ~= 'table' or not value.id then return nil end local ok, label = pcall(mw.wikibase.getLabel, value.id) if ok and label and label ~= '' then return label end return nil end local function atomicMass(entity) local best = bestStatements(entity, WD.atomicMass) local marked = {} for _, statement in ipairs(best) do if qualifierHasItem( statement, WD.determination, Q.standardAtomicWeight ) then marked[#marked + 1] = statement end end if #marked == 1 then return formatSnak(marked[1].mainsnak) end if #best == 1 then return formatSnak(best[1].mainsnak) end marked = {} for _, statement in ipairs( allStatements(entity, WD.atomicMass) ) do if qualifierHasItem( statement, WD.determination, Q.standardAtomicWeight ) then marked[#marked + 1] = statement end end if #marked == 1 then return formatSnak(marked[1].mainsnak) end return nil end local function electronConfiguration(entity) local statements = bestStatements(entity, WD.electronConfig) if #statements == 0 then return nil end local fallback for _, statement in ipairs(statements) do local value = rawValue(statement.mainsnak) if type(value) == 'string' then fallback = fallback or value if not value:find('%[') then return value end end end return fallback end local superscripts = { ['⁰'] = '0', ['¹'] = '1', ['²'] = '2', ['³'] = '3', ['⁴'] = '4', ['⁵'] = '5', ['⁶'] = '6', ['⁷'] = '7', ['⁸'] = '8', ['⁹'] = '9' } local function electronShells(configuration) if not configuration or configuration == '' or configuration:find('%[') then return nil end local plain = configuration for superscript, digit in pairs(superscripts) do plain = mw.ustring.gsub( plain, superscript, digit ) end plain = plain:gsub('^{', '') :gsub('}', '') local shells = {} local maxShell = 0 for shell, _, count in plain:gmatch('(%d)([spdfg])(%d+)') do local shellNumber = tonumber(shell) local electronCount = tonumber(count) if shellNumber and electronCount then shells[shellNumber] = (shells[shellNumber] or 0) + electronCount if shellNumber > maxShell then maxShell = shellNumber end end end if maxShell == 0 then return nil end local result = {} for shell = 1, maxShell do result[#result + 1] = tostring(shells[shell] or 0) end return table.concat(result, ', ') end local function oxidationStates(entity) local statements = bestStatements(entity, WD.oxidationState) if #statements == 0 then return nil end local values = {} local seen = {} for _, statement in ipairs(statements) do local raw = rawValue(statement.mainsnak) if type(raw) == 'table' and raw.amount then local number = tonumber(raw.amount) if number ~= nil and not seen[number] then seen[number] = true values[#values + 1] = number end end end if #values == 0 then return nil end table.sort(values) local result = {} for _, number in ipairs(values) do if number > 0 then result[#result + 1] = '+' .. tostring(number) elseif number < 0 then result[#result + 1] = '−' .. tostring(math.abs(number)) else result[#result + 1] = '0' end end return table.concat(result, ', ') end local function ionizationEnergy(entity, ordinal) local candidates = {} for _, statement in ipairs( bestStatements(entity, WD.ionizationEnergy) ) do local value = qualifierFirstString( statement, WD.seriesOrdinal ) if tonumber(value) == ordinal then candidates[#candidates + 1] = statement end end if #candidates ~= 1 then return nil end return formatSnak( candidates[1].mainsnak ) end local function formatMeasuredStatement(statement) local value = formatSnak(statement.mainsnak) if not value then return nil end local conditions = {} local phase = qualifierFirstItemLabel( statement, WD.phase ) local temperature = qualifierFirstFormatted( statement, WD.temperature ) local pressure = qualifierFirstFormatted( statement, WD.pressure ) if phase then conditions[#conditions + 1] = phase end if temperature then conditions[#conditions + 1] = temperature end if pressure then conditions[#conditions + 1] = pressure end if #conditions > 0 then return value .. ' (' .. table.concat(conditions, ', ') .. ')' end return value end local function uniqueMeasured(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end return formatMeasuredStatement( statements[1] ) end local function phasePoint(entity, qid) local found = {} for _, statement in ipairs( bestStatements(entity, WD.phasePoint) ) do local value = rawValue(statement.mainsnak) if type(value) == 'table' and value.id == qid then found[#found + 1] = statement end end if #found ~= 1 then return nil end local temperature = qualifierFirstFormatted( found[1], WD.temperature ) local pressure = qualifierFirstFormatted( found[1], WD.pressure ) if temperature and pressure then return temperature .. '; ' .. pressure end return temperature or pressure end local function period(number) if number >= 1 and number <= 2 then return 1 end if number <= 10 then return 2 end if number <= 18 then return 3 end if number <= 36 then return 4 end if number <= 54 then return 5 end if number <= 86 then return 6 end if number <= 118 then return 7 end return nil end local function group(number) if number == 1 then return 1 end if number == 2 then return 18 end if number == 3 then return 1 end if number == 4 then return 2 end if number >= 5 and number <= 10 then return number + 8 end if number == 11 then return 1 end if number == 12 then return 2 end if number >= 13 and number <= 18 then return number end if number >= 19 and number <= 36 then return number - 18 end if number >= 37 and number <= 54 then return number - 36 end if number == 55 then return 1 end if number == 56 then return 2 end if number >= 72 and number <= 86 then return number - 68 end if number == 87 then return 1 end if number == 88 then return 2 end if number >= 104 and number <= 118 then return number - 100 end return nil end local function block(number) if number == 2 then return 's' end if (number >= 57 and number <= 71) or (number >= 89 and number <= 103) then return 'f' end local groupNumber = group(number) if not groupNumber then return nil end if groupNumber <= 2 then return 's' end if groupNumber >= 13 then return 'p' end return 'd' end local function asSet(list) local result = {} for _, number in ipairs(list) do result[number] = true end return result end local alkali = asSet{3, 11, 19, 37, 55, 87} local alkalineEarth = asSet{4, 12, 20, 38, 56, 88} local noble = asSet{2, 10, 18, 36, 54, 86, 118} local halogen = asSet{9, 17, 35, 53, 85, 117} local nonmetal = asSet{1, 6, 7, 8, 15, 16, 34} local metalloid = asSet{5, 14, 32, 33, 51, 52} local postTransition = asSet{ 13, 31, 49, 50, 81, 82, 83, 84, 113, 114, 115, 116 } local function elementType(number) if alkali[number] then return 'Шчолачныя металы' end if alkalineEarth[number] then return 'Шчолачназямельныя металы' end if number >= 57 and number <= 71 then return 'Лантаноіды' end if number >= 89 and number <= 103 then return 'Актыноіды' end if noble[number] then return 'Інертныя газы' end if halogen[number] then return 'Галагены' end if nonmetal[number] then return 'Неметалы' end if metalloid[number] then return 'Паўметалы' end if postTransition[number] then return 'Постпераходныя металы' end if block(number) == 'd' then return 'Пераходныя металы' end return nil end local typeColours = { ['Шчолачныя металы'] = 'F66', ['Шчолачназямельныя металы'] = 'FFDEAD', ['Лантаноіды'] = 'FFBFFF', ['Актыноіды'] = 'F9C', ['Пераходныя металы'] = 'FFC0C0', ['Постпераходныя металы'] = 'CCC', ['Паўметалы'] = 'CC9', ['Неметалы'] = 'A0FFA0', ['Галагены'] = 'FF9', ['Інертныя газы'] = 'C0FFFF' } local positions = { [1] = { [1] = 1, [18] = 2 }, [2] = { [1] = 3, [2] = 4, [13] = 5, [14] = 6, [15] = 7, [16] = 8, [17] = 9, [18] = 10 }, [3] = { [1] = 11, [2] = 12, [13] = 13, [14] = 14, [15] = 15, [16] = 16, [17] = 17, [18] = 18 }, [4] = { [1] = 19, [2] = 20, [3] = 21, [4] = 22, [5] = 23, [6] = 24, [7] = 25, [8] = 26, [9] = 27, [10] = 28, [11] = 29, [12] = 30, [13] = 31, [14] = 32, [15] = 33, [16] = 34, [17] = 35, [18] = 36 }, [5] = { [1] = 37, [2] = 38, [3] = 39, [4] = 40, [5] = 41, [6] = 42, [7] = 43, [8] = 44, [9] = 45, [10] = 46, [11] = 47, [12] = 48, [13] = 49, [14] = 50, [15] = 51, [16] = 52, [17] = 53, [18] = 54 }, [6] = { [1] = 55, [2] = 56, [4] = 72, [5] = 73, [6] = 74, [7] = 75, [8] = 76, [9] = 77, [10] = 78, [11] = 79, [12] = 80, [13] = 81, [14] = 82, [15] = 83, [16] = 84, [17] = 85, [18] = 86 }, [7] = { [1] = 87, [2] = 88, [4] = 104, [5] = 105, [6] = 106, [7] = 107, [8] = 108, [9] = 109, [10] = 110, [11] = 111, [12] = 112, [13] = 113, [14] = 114, [15] = 115, [16] = 116, [17] = 117, [18] = 118 } } local function verticalNeighbour(number, direction) local periodNumber = period(number) local groupNumber = group(number) if not periodNumber or not groupNumber then return nil end local step = direction == 'up' and -1 or 1 local row = periodNumber + step while row >= 1 and row <= 7 do if positions[row] and positions[row][groupNumber] then return positions[row][groupNumber] end row = row + step end return nil end local function neighbourLink(frame, number) if not number or number < 1 or number > 118 then return nil end local ok, result = pcall( frame.expandTemplate, frame, { title = 'Хімічны элемент/нумар-спасылка', args = { tostring(number) } } ) if ok and trim(result) ~= '' then return result end return nil end local function miniPeriodicTable(frame, number, symbol) if not number or number < 1 or number > 118 then return nil end local ok, result = pcall( frame.expandTemplate, frame, { title = 'Хімічны элемент/табліца', args = { ['нумар'] = tostring(number), ['сімвал'] = symbol or '' } } ) if ok and trim(result) ~= '' then return result end return nil end local function section(card, index, title) card['загаловак' .. index] = title return index + 1 end local function row(card, index, label, value) if value ~= nil and trim(value) ~= '' then card['метка' .. index] = label card['тэкст' .. index] = value return index + 1 end return index end local function buildTop(frame, args, number) local colour = typeColours[args['тып']] or 'E8E8E8' local previous = number and neighbourLink( frame, number - 1 ) or nil local following = number and neighbourLink( frame, number + 1 ) or nil local above = number and neighbourLink( frame, verticalNeighbour( number, 'up' ) ) or nil local below = number and neighbourLink( frame, verticalNeighbour( number, 'down' ) ) or nil local periodicTable = number and miniPeriodicTable( frame, number, args['сімвал'] ) or nil local root = mw.html.create('div') :css('text-align', 'center') local navigation = root:tag('div') :css('font-size', '90%') :css('min-height', '1.4em') if previous and following then navigation:wikitext( '← ' .. previous .. ' &nbsp;·&nbsp; ' .. following .. ' →' ) elseif previous then navigation:wikitext( '← ' .. previous ) elseif following then navigation:wikitext( following .. ' →' ) end local topTable = root:tag('table') :css('width', '100%') :css( 'border-collapse', 'collapse' ) :css('margin', '2px 0 0') local topRow = topTable:tag('tr') local atomCell = topRow:tag('td') :css( 'vertical-align', 'middle' ) :css( 'width', periodicTable and '38%' or '100%' ) :css( 'text-align', 'center' ) if above then atomCell:tag('div') :css('font-size', '85%') :wikitext( above .. '<br>↑' ) end local atom = atomCell:tag('div') :css('margin', '4px auto') :css('width', '92px') :css('min-height', '92px') :css( 'box-sizing', 'border-box' ) :css('padding', '5px') :css( 'background', '#' .. colour ) :css( 'border', '1px solid #aaa' ) atom:tag('div') :css('text-align', 'left') :css('font-size', '90%') :wikitext(args['нумар'] or '') atom:tag('div') :css('font-size', '220%') :css('line-height', '1.15') :css('font-weight', 'bold') :wikitext(args['сімвал'] or '') atom:tag('div') :css('font-size', '90%') :wikitext(args['імя'] or '') if below then atomCell:tag('div') :css('font-size', '85%') :wikitext( '↓<br>' .. below ) end if periodicTable then topRow:tag('td') :css( 'vertical-align', 'middle' ) :css( 'text-align', 'center' ) :wikitext(periodicTable) end return tostring(root) end local function isotopeTable(args) if trim(args['ізатопы']) == '' then return nil end local result = { '{| class="wikitable" style="width:100%; margin:0; font-size:90%;"', '! [[Ізатоп]]', '! {{abbr|ІР|Ізатопная распаўсюджанасць|2}}', '! {{abbr|ПП|Перыяд паўраспаду|2}}', '! {{abbr|ФР|Форма распаду|2}}', '! {{abbr|ЭР|Энергія распаду|2}} <small>([[Электронвольт|МэВ]])</small>', '! {{abbr|ПР|Прадукт распаду|2}}', args['ізатопы'] } if trim(args['ізатопы каментар']) ~= '' then result[#result + 1] = '|-' result[#result + 1] = '| colspan="6" style="text-align:center;" | ' .. args['ізатопы каментар'] end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result, '\n') end local function buildCard(frame, args, number) local card = {} local colour = typeColours[args['тып']] or 'E8E8E8' card['стыль_цела'] = 'background-color:#FEFEFE; border-collapse:collapse; width:300px;' card['стыль_загалоўкаў'] = 'background:#' .. colour .. ';' card['стыль_метак'] = 'padding:5px; vertical-align:middle;' card['стыль_тэкста'] = 'padding:5px; vertical-align:middle;' card['стыль_уверсе2'] = 'font-style:normal;' card['уверсе2'] = buildTop( frame, args, number ) local index = 1 local image = args['выява'] local appearance = args['вонкавы выгляд'] if trim(image) ~= '' or trim(appearance) ~= '' then index = section( card, index, 'Вонкавы выгляд простага рэчыва' ) local parts = {} if trim(appearance) ~= '' then parts[#parts + 1] = appearance end if trim(image) ~= '' then local caption = trim(args['подпіс выявы']) ~= '' and ( '|' .. args['подпіс выявы'] ) or '' parts[#parts + 1] = '[[Файл:' .. image .. '|280пкс|цэнтр' .. caption .. ']]' end card['тэкст' .. index] = table.concat(parts, '<br>') index = index + 1 end index = section( card, index, 'Уласцівасці атама' ) index = row( card, index, '[[Атамны нумар]]', args['нумар'] ) index = row( card, index, '[[Сімвалы хімічных элементаў|Сімвал]]', args['сімвал'] ) if trim(args['група']) ~= '' or trim(args['перыяд']) ~= '' or trim(args['блок']) ~= '' then local position = { trim(args['група']) ~= '' and tostring(args['група']) or '—', trim(args['перыяд']) ~= '' and tostring(args['перыяд']) or '—', trim(args['блок']) ~= '' and tostring(args['блок']) or '—' } index = row( card, index, '[[Група перыядычнай сістэмы|Група]], [[Перыяд перыядычнай сістэмы|перыяд]], блок', table.concat( position, ', ' ) ) end index = row( card, index, 'Тып элемента', args['тып'] ) index = row( card, index, '[[Атамная маса]]', args['атамная маса'] ) index = row( card, index, '[[Электронная канфігурацыя]]', args['электронная канфігурацыя'] ) index = row( card, index, 'Электроны па [[электронная абалонка|абалонках]]', args['электроны па абалонках'] ) index = row( card, index, '[[Радыус атама]]', withUnit( args['радыус атама'], 'пм' ) ) index = row( card, index, '[[Кавалентны радыус]]', withUnit( args['кавалентны радыус'], 'пм' ) ) index = row( card, index, '[[Радыус Ван-дэр-Ваальса]]', withUnit( args['радыус Ван-дэр-Ваальса'], 'пм' ) ) index = row( card, index, '[[Іённы радыус]]', withUnit( args['іённы радыус'], 'пм' ) ) index = row( card, index, '[[Электраадмоўнасць]]', args['электраадмоўнасць'] ) index = row( card, index, '[[Электродны патэнцыял]]', args['электродны патэнцыял'] ) index = row( card, index, '[[Ступень акіслення|Ступені акіслення]]', args['ступені акіслення'] ) local ionization = {} for ordinal = 1, 3 do local value = args[ 'энергія іанізацыі' .. ordinal ] if trim(value) ~= '' then ionization[#ionization + 1] = ordinal .. '-я: ' .. value end end index = row( card, index, '[[Энергія іанізацыі]]', #ionization > 0 and table.concat( ionization, '<br>' ) or nil ) local physical = { args['фаза'], args['шчыльнасць'], args['шчыльнасць пры плаўленні'], args['тэмпература плаўлення'], args['тэмпература кіпення'], args['патройны пункт'], args['крытычны пункт'], args['цеплыня плаўлення'], args['цеплыня выпарэння'], args['цеплаёмістасць'], args['малярны аб’ём'] } local anyPhysical = false for _, value in ipairs(physical) do if trim(value) ~= '' then anyPhysical = true break end end if anyPhysical then index = section( card, index, 'Тэрмадынамічныя ўласцівасці простага рэчыва' ) index = row( card, index, '[[Тэрмадынамічная фаза|Агрэгатны стан]]', args['фаза'] ) index = row( card, index, '[[Шчыльнасць]]', args['шчыльнасць'] ) index = row( card, index, 'Шчыльнасць пры [[тэмпература плаўлення|тэмпературы плаўлення]]', withUnit( args['шчыльнасць пры плаўленні'], 'г/см³' ) ) index = row( card, index, '[[Тэмпература плаўлення]]', args['тэмпература плаўлення'] ) index = row( card, index, '[[Тэмпература кіпення]]', args['тэмпература кіпення'] ) index = row( card, index, '[[Патройны пункт]]', args['патройны пункт'] ) index = row( card, index, '[[Крытычны пункт, тэрмадынаміка|Крытычны пункт]]', args['крытычны пункт'] ) index = row( card, index, '[[Цеплыня плаўлення]]', withUnit( args['цеплыня плаўлення'], 'кДж/моль' ) ) index = row( card, index, '[[Цеплыня выпарэння]]', withUnit( args['цеплыня выпарэння'], 'кДж/моль' ) ) index = row( card, index, '[[Малярная цеплаёмістасць]]', withUnit( args['цеплаёмістасць'], 'Дж/(К·моль)' ) ) index = row( card, index, '[[Малярны аб’ём]]', withUnit( args['малярны аб’ём'], 'см³/моль' ) ) end local crystal = { args['структура рашоткі'], args['параметры рашоткі'], args['суадносіны c/a'], args['тэмпература Дэбая'] } local anyCrystal = false for _, value in ipairs(crystal) do if trim(value) ~= '' then anyCrystal = true break end end if anyCrystal then index = section( card, index, 'Крышталічная структура простага рэчыва' ) index = row( card, index, '[[Класіфікацыя крышталічных рашотак|Структура рашоткі]]', args['структура рашоткі'] ) index = row( card, index, '[[Перыяд крышталічнай рашоткі|Параметры рашоткі]]', withUnit( args['параметры рашоткі'], 'Å' ) ) index = row( card, index, "Суадносіны ''c/a''", args['суадносіны c/a'] ) index = row( card, index, '[[Тэмпература Дэбая]]', withUnit( args['тэмпература Дэбая'], 'K' ) ) end local other = { args['магнітная структура'], args['удзельнае супраціўленне'], args['цеплаправоднасць'], args['тэмператураправоднасць'], args['цеплавое пашырэнне'], args['хуткасць гуку'], args['модуль Юнга'], args['модуль зруху'], args['модуль аб’ёмнай пругкасці'], args['каэфіцыент Пуасона'], args['цвёрдасць Моаса'], args['цвёрдасць Вікерса'], args['цвёрдасць Брынеля'], args['нумар CAS'], args['забароненая зона'] } local anyOther = false for _, value in ipairs(other) do if trim(value) ~= '' then anyOther = true break end end if anyOther then index = section( card, index, 'Іншыя характарыстыкі' ) index = row( card, index, '[[Магнетызм|Магнітная структура]]', args['магнітная структура'] ) index = row( card, index, '[[Удзельнае электрычнае супраціўленне]]', withUnit( args['удзельнае супраціўленне'], 'Ом·м' ) ) index = row( card, index, '[[Цеплаправоднасць]]', withUnit( args['цеплаправоднасць'], 'Вт/(м·К)' ) ) index = row( card, index, '[[Тэмператураправоднасць]]', withUnit( args['тэмператураправоднасць'], 'мм²/с' ) ) index = row( card, index, '[[Каэфіцыент цеплавога пашырэння|Цеплавое пашырэнне]]', args['цеплавое пашырэнне'] ) index = row( card, index, '[[Хуткасць гуку]]', withUnit( args['хуткасць гуку'], 'м/с' ) ) index = row( card, index, '[[Модуль Юнга]]', withUnit( args['модуль Юнга'], 'ГПа' ) ) index = row( card, index, '[[Модуль зруху]]', withUnit( args['модуль зруху'], 'ГПа' ) ) index = row( card, index, 'Модуль аб’ёмнай пругкасці', withUnit( args['модуль аб’ёмнай пругкасці'], 'ГПа' ) ) index = row( card, index, '[[Каэфіцыент Пуасона]]', args['каэфіцыент Пуасона'] ) index = row( card, index, '[[Шкала Моаса|Цвёрдасць Моаса]]', args['цвёрдасць Моаса'] ) index = row( card, index, '[[Метад Вікерса|Цвёрдасць Вікерса]]', withUnit( args['цвёрдасць Вікерса'], 'МПа' ) ) index = row( card, index, '[[Метад Брынеля|Цвёрдасць Брынеля]]', withUnit( args['цвёрдасць Брынеля'], 'МПа' ) ) index = row( card, index, '[[Рэгістрацыйны нумар CAS|Нумар CAS]]', args['нумар CAS'] ) index = row( card, index, '[[Забароненая зона]]', withUnit( args['забароненая зона'], 'эВ' ) ) end local isotopes = isotopeTable(args) if isotopes then index = section( card, index, 'Найбольш даўгавечныя ізатопы' ) card['тэкст' .. index] = isotopes end return frame:expandTemplate{ title = 'Картка', args = card } end function p.main(frame) local parent = frame:getParent() local raw = parent and parent.args or frame.args local args, suppressed = normalizeArgs(raw) local entity = getEntity(args) -- Атамны нумар і сімвал адназначныя. local wikidataNumber = uniqueBestFormatted( entity, WD.atomicNumber ) local wikidataSymbol = uniqueBestRawString( entity, WD.symbol ) if wikidataNumber then args['нумар'] = wikidataNumber end if wikidataSymbol then args['сімвал'] = wikidataSymbol end -- Астатнія аўтаматызаваныя палі: -- ручное значэнне > Вікіданыя. setIfMissing( args, suppressed, 'выява', uniqueBestRawString( entity, WD.image ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'атамная маса', atomicMass(entity) ) local wikidataConfiguration = electronConfiguration(entity) setIfMissing( args, suppressed, 'электронная канфігурацыя', wikidataConfiguration ) setIfMissing( args, suppressed, 'электроны па абалонках', electronShells( args['электронная канфігурацыя'] ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'электраадмоўнасць', uniqueBestFormatted( entity, WD.electronegativity ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'ступені акіслення', oxidationStates(entity) ) setIfMissing( args, suppressed, 'энергія іанізацыі1', ionizationEnergy( entity, 1 ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'энергія іанізацыі2', ionizationEnergy( entity, 2 ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'энергія іанізацыі3', ionizationEnergy( entity, 3 ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'тэмпература плаўлення', uniqueMeasured( entity, WD.meltingPoint ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'тэмпература кіпення', uniqueMeasured( entity, WD.boilingPoint ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'шчыльнасць', uniqueMeasured( entity, WD.density ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'патройны пункт', phasePoint( entity, Q.triplePoint ) ) setIfMissing( args, suppressed, 'крытычны пункт', phasePoint( entity, Q.criticalPoint ) ) -- Назва старонкі. args['імя'] = mw.title.getCurrentTitle().text -- Разліковыя параметры перыядычнай сістэмы. local numberText = tostring( args['нумар'] or '' ):gsub(',', '.') local number = tonumber( numberText:match( '[-+]?%d+%.?%d*' ) ) if number then number = math.floor( number + 0.0000001 ) args['перыяд'] = period(number) args['блок'] = block(number) local calculatedGroup = group(number) if calculatedGroup then args['група'] = calculatedGroup elseif trim(args['група']) == '' then args['група'] = nil end -- Для тыпу элемента ручное значэнне можа мець прыярытэт. setIfMissing( args, suppressed, 'тып', elementType(number) ) end local output = buildCard( frame, args, number ) if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 and trim(args.nocat) == '' then output = output .. '[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]' end return output end return p 02mn3bx88k1ermrmfb9fdax6qze44hg 5176549 5176479 2026-08-06T13:16:06Z Ueschar 151377 5176549 Scribunto text/plain local p = {} -- [[Модуль:Хімічны элемент]] -- Аўтаматызаваная картка хімічнага элемента. -- -- Прынцыпы: -- * адназначныя ідэнтыфікацыйныя даныя (атамны нумар, сімвал) -- пры наяўнасці бяруцца з Вікіданых; -- * для астатніх аўтаматызаваных палёў ручное значэнне мае прыярытэт; -- * значэнне «-» у аўтаматызаваным полі забараняе падцягванне з Вікіданых; -- * складаныя фізічныя велічыні бяруцца толькі пры адным адназначным -- найлепшым сцвярджэнні; -- * параметры з няясным сэнсам кшталту «шчыльнасць2» не падтрымліваюцца. local WD = { atomicNumber = 'P1086', symbol = 'P246', image = 'P18', atomicMass = 'P2067', electronConfig = 'P8000', electronegativity = 'P1108', oxidationState = 'P1121', ionizationEnergy = 'P2260', seriesOrdinal = 'P1545', meltingPoint = 'P2101', boilingPoint = 'P2102', density = 'P2054', phasePoint = 'P873', temperature = 'P2076', pressure = 'P2077', phase = 'P515', determination = 'P459' } local Q = { standardAtomicWeight = 'Q28912964', triplePoint = 'Q106410', criticalPoint = 'Q111059' } -- Сучасныя назвы параметраў і гістарычныя сінонімы з тым самым сэнсам. local aliases = { ['выява'] = {'выява', 'малюнак', 'image', 'image file'}, ['подпіс выявы'] = {'подпіс выявы', 'подпіс', 'caption'}, ['вонкавы выгляд'] = {'вонкавы выгляд', 'вонкавы від'}, ['атамная маса'] = {'атамная маса', 'атамная вага'}, ['электронная канфігурацыя'] = {'электронная канфігурацыя', 'канфігурацыя'}, ['электроны па абалонках'] = {'электроны па абалонках', 'электронная абалонка'}, ['радыус атама'] = {'радыус атама', 'атамны радыус'}, ['кавалентны радыус'] = {'кавалентны радыус'}, ['радыус Ван-дэр-Ваальса'] = {'радыус Ван-дэр-Ваальса', 'радыус ван дэр Ваальса'}, ['іонны радыус'] = {'іонны радыус', 'іённы радыус', 'радыус іона'}, ['электраадмоўнасць'] = {'электраадмоўнасць'}, ['электродны патэнцыял'] = {'электродны патэнцыял', 'электронны патэнцыял'}, ['ступені акіслення'] = {'ступені акіслення', 'ступень акіслення'}, ['энергія іанізацыі1'] = {'энергія іанізацыі1', 'энергія іанізацыі 1', 'энэргія іанізацыі 1', 'энергія іанізацыі'}, ['энергія іанізацыі2'] = {'энергія іанізацыі2', 'энергія іанізацыі 2', 'энэргія іанізацыі 2'}, ['энергія іанізацыі3'] = {'энергія іанізацыі3', 'энергія іанізацыі 3', 'энэргія іанізацыі 3'}, ['фаза'] = {'фаза', 'агрэгатны стан'}, ['шчыльнасць'] = {'шчыльнасць'}, ['шчыльнасць пры плаўленні'] = {'шчыльнасць пры плаўленні', 'шчыльнасць тп'}, ['тэмпература плаўлення'] = {'тэмпература плаўлення'}, ['тэмпература кіпення'] = {'тэмпература кіпення'}, ['патройны пункт'] = {'патройны пункт'}, ['крытычны пункт'] = {'крытычны пункт'}, ['цеплыня плаўлення'] = {'цеплыня плаўлення', 'цеплата плаўлення'}, ['цеплыня выпарэння'] = {'цеплыня выпарэння', 'цеплата выпарвання'}, ['цеплаёмістасць'] = {'цеплаёмістасць', 'малярная цеплаёмістасць'}, ['малярны аб’ём'] = {'малярны аб’ём', "малярны аб'ём"}, ['структура рашоткі'] = {'структура рашоткі', 'крышталічная структура'}, ['параметры рашоткі'] = {'параметры рашоткі'}, ['суадносіны c/a'] = {'суадносіны c/a', 'Суадносіны c/a', 'стаўленне c/a'}, ['тэмпература Дэбая'] = {'тэмпература Дэбая'}, ['магнітная структура'] = {'магнітная структура'}, ['удзельнае супраціўленне'] = {'удзельнае супраціўленне'}, ['цеплаправоднасць'] = {'цеплаправоднасць'}, ['тэмператураправоднасць'] = {'тэмператураправоднасць'}, ['цеплавое пашырэнне'] = {'цеплавое пашырэнне'}, ['хуткасць гуку'] = {'хуткасць гуку'}, ['модуль Юнга'] = {'модуль Юнга'}, ['модуль зруху'] = {'модуль зруху'}, ['модуль аб’ёмнай пругкасці'] = { 'модуль аб’ёмнай пругкасці', "модуль аб'ёмнай пругкасці", 'модуль аб’ёмнай пруткасці', "модуль аб'ёмнай пруткасці" }, ['каэфіцыент Пуасона'] = {'каэфіцыент Пуасона'}, ['цвёрдасць Моаса'] = {'цвёрдасць Моаса', 'цвёрдасць Мооса'}, ['цвёрдасць Вікерса'] = {'цвёрдасць Вікерса'}, ['цвёрдасць Брынеля'] = {'цвёрдасць Брынеля'}, ['нумар CAS'] = {'нумар CAS', 'CAS', 'рэгістрацыйны нумар CAS', 'регістрацыйны нумар CAS'}, ['забароненая зона'] = {'забароненая зона'}, ['ізатопы'] = {'ізатопы'}, ['ізатопы каментар'] = {'ізатопы каментар'}, -- тэхнічныя параметры ['імя'] = {'імя'}, ['нумар'] = {'нумар', 'атамны нумар'}, ['сімвал'] = {'сімвал'}, ['група'] = {'група'}, ['перыяд'] = {'перыяд'}, ['блок'] = {'блок'}, ['тып'] = {'тып'}, ['qid'] = {'qid'}, ['nocat'] = {'nocat'} } -- Толькі для гэтых палёў «-» азначае «не падцягваць аўтаматычна». local suppressible = { ['выява'] = true, ['атамная маса'] = true, ['электронная канфігурацыя'] = true, ['электроны па абалонках'] = true, ['электраадмоўнасць'] = true, ['ступені акіслення'] = true, ['энергія іанізацыі1'] = true, ['энергія іанізацыі2'] = true, ['энергія іанізацыі3'] = true, ['шчыльнасць'] = true, ['тэмпература плаўлення'] = true, ['тэмпература кіпення'] = true, ['патройны пункт'] = true, ['крытычны пункт'] = true } local function trim(value) if value == nil then return '' end return mw.text.trim(tostring(value)) end local function firstArg(raw, names) for _, name in ipairs(names) do local value = raw[name] if value ~= nil and trim(value) ~= '' then return value end end return nil end local function containsAny(text, markers) text = mw.ustring.lower(tostring(text or '')) for _, marker in ipairs(markers or {}) do if mw.ustring.find(text, mw.ustring.lower(marker), 1, true) then return true end end return false end -- Дадае адзінку толькі тады, калі яна яшчэ не пазначана ў значэнні. -- Наяўнасць <ref> ці іншай вікіразметкі сама па сабе не перашкаджае -- аўтаматычнаму даданню адзінкі. local function withUnit(value, unit, markers) if value == nil or trim(value) == '' then return nil end local text = tostring(value) if containsAny(text, markers) then return text end return text .. '&nbsp;' .. unit end local function hasAny(args, keys) for _, key in ipairs(keys) do if trim(args[key]) ~= '' then return true end end return false end local function linkedPhase(value) if trim(value) == '' then return nil end local text = tostring(value) if text:find('%[%[') then return text end return '[[' .. text .. ']]' end local function normalizeArgs(raw) local args = {} local suppressed = {} for canonical, names in pairs(aliases) do local value = firstArg(raw, names) if value ~= nil then if suppressible[canonical] and trim(value) == '-' then suppressed[canonical] = true args[canonical] = '' else args[canonical] = value end end end -- Старыя параметры з указанай тэмпературай можна перанесці без -- страты сэнсу, калі сучаснае поле не зададзена. if trim(args['удзельнае супраціўленне']) == '' then local value20 = firstArg(raw, {'удзельнае супраціўленне 20'}) local value0 = firstArg(raw, {'удзельнае супраціўленне 0'}) if value20 then args['удзельнае супраціўленне'] = '(20 °C) ' .. withUnit(value20, '[[Ом|Ом]]·[[метр|м]]', {'ом·м', 'ω·m', 'ohm'}) elseif value0 then args['удзельнае супраціўленне'] = '(0 °C) ' .. withUnit(value0, '[[Ом|Ом]]·[[метр|м]]', {'ом·м', 'ω·m', 'ohm'}) end end if trim(args['цеплавое пашырэнне']) == '' then local value25 = firstArg(raw, {'цеплавое пашырэнне 25'}) if value25 then args['цеплавое пашырэнне'] = '(25 °C) ' .. tostring(value25) end end if trim(args['хуткасць гуку']) == '' then local value20 = firstArg(raw, {'хуткасць гуку 20'}) if value20 then args['хуткасць гуку'] = '(20 °C) ' .. withUnit(value20, '[[Метр у секунду|м/с]]', {'м/с', 'm/s'}) end end -- Старыя раздзеленыя параметры фазавых пунктаў. if trim(args['патройны пункт']) == '' then local temperature = firstArg(raw, {'патройны пункт К', 'патройны пункт Да'}) local pressure = firstArg(raw, {'патройны пункт кПа'}) if temperature then local text = withUnit(temperature, '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'}) if pressure then text = text .. '; ' .. withUnit(pressure, '[[Паскаль|кПа]]', {'кпа', 'kpa'}) end args['патройны пункт'] = text end end if trim(args['крытычны пункт']) == '' then local temperature = firstArg(raw, {'крытычны пункт К', 'крытычны пункт Да'}) local pressure = firstArg(raw, {'крытычны пункт МПа'}) if temperature then local text = withUnit(temperature, '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'}) if pressure then text = text .. '; ' .. withUnit(pressure, '[[Паскаль|МПа]]', {'мпа', 'mpa'}) end args['крытычны пункт'] = text end end return args, suppressed end local function setIfMissing(args, suppressed, key, value) if suppressed[key] then return end if trim(args[key]) == '' and value ~= nil and trim(value) ~= '' then args[key] = value end end local function getEntity(args) local qid = trim(args.qid) local ok, entity if qid:match('^Q%d+$') then ok, entity = pcall(mw.wikibase.getEntity, qid) else ok, entity = pcall(mw.wikibase.getEntity) end if ok then return entity end return nil end local function validStatement(statement) return statement and statement.rank ~= 'deprecated' and statement.mainsnak and statement.mainsnak.snaktype == 'value' and statement.mainsnak.datavalue end local function bestStatements(entity, property) if not entity then return {} end local ok, statements = pcall(entity.getBestStatements, entity, property) if not ok or type(statements) ~= 'table' then return {} end local result = {} for _, statement in ipairs(statements) do if validStatement(statement) then result[#result + 1] = statement end end return result end local function allStatements(entity, property) if not entity then return {} end local ok, statements = pcall(entity.getAllStatements, entity, property) if not ok or type(statements) ~= 'table' then return {} end local result = {} for _, statement in ipairs(statements) do if validStatement(statement) then result[#result + 1] = statement end end return result end local function rawValue(snak) if not snak or snak.snaktype ~= 'value' or not snak.datavalue then return nil end return snak.datavalue.value end local function formatSnak(snak) if not snak or snak.snaktype ~= 'value' then return nil end local ok, value = pcall(mw.wikibase.formatValue, snak) if ok and value and value ~= '' then return value end -- Рэзервовы просты фарматар. local raw = rawValue(snak) if type(raw) == 'string' then return raw end if type(raw) == 'table' and raw.amount then return tostring(raw.amount):gsub('^%+', ''):gsub('%.', ',') end return nil end local function uniqueBestFormatted(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end return formatSnak(statements[1].mainsnak) end local function uniqueBestRawString(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end local value = rawValue(statements[1].mainsnak) if type(value) == 'string' then return value end return nil end local function qualifierSnaks(statement, property) if not statement or not statement.qualifiers then return {} end return statement.qualifiers[property] or {} end local function qualifierHasItem(statement, property, qid) for _, snak in ipairs(qualifierSnaks(statement, property)) do local value = rawValue(snak) if type(value) == 'table' and value.id == qid then return true end end return false end local function qualifierFirstString(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end local value = rawValue(snaks[1]) if type(value) == 'string' then return value end return nil end local function qualifierFirstFormatted(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end return formatSnak(snaks[1]) end local function qualifierFirstItemLabel(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end local value = rawValue(snaks[1]) if type(value) ~= 'table' or not value.id then return nil end local ok, label = pcall(mw.wikibase.getLabel, value.id) if ok and label and label ~= '' then return label end return nil end local function atomicMass(entity) -- Найперш разглядаем толькі найлепшыя сцвярджэнні. Калі сярод іх -- адно пазначана як standard atomic weight, выкарыстоўваем яго. local best = bestStatements(entity, WD.atomicMass) local marked = {} for _, statement in ipairs(best) do if qualifierHasItem(statement, WD.determination, Q.standardAtomicWeight) then marked[#marked + 1] = statement end end if #marked == 1 then return formatSnak(marked[1].mainsnak) end if #best == 1 then return formatSnak(best[1].mainsnak) end -- Калі найлепшых некалькі, але роўна адно сцвярджэнне ва ўсёй -- сутнасці мае патрэбны стандарт, таксама можам яго выкарыстаць. marked = {} for _, statement in ipairs(allStatements(entity, WD.atomicMass)) do if qualifierHasItem(statement, WD.determination, Q.standardAtomicWeight) then marked[#marked + 1] = statement end end if #marked == 1 then return formatSnak(marked[1].mainsnak) end return nil end local function electronConfiguration(entity) local statements = bestStatements(entity, WD.electronConfig) if #statements == 0 then return nil end local fallback for _, statement in ipairs(statements) do local value = rawValue(statement.mainsnak) if type(value) == 'string' then fallback = fallback or value -- Поўная канфігурацыя пераважнейшая за скарочаную [Xe] ... if not value:find('%[') then return value end end end return fallback end local superscripts = { ['⁰'] = '0', ['¹'] = '1', ['²'] = '2', ['³'] = '3', ['⁴'] = '4', ['⁵'] = '5', ['⁶'] = '6', ['⁷'] = '7', ['⁸'] = '8', ['⁹'] = '9' } local function electronShells(configuration) if not configuration or configuration == '' or configuration:find('%[') then return nil end local plain = configuration for superscript, digit in pairs(superscripts) do plain = mw.ustring.gsub(plain, superscript, digit) end plain = plain:gsub('^{', ''):gsub('}', '') local shells = {} local maxShell = 0 for shell, _, count in plain:gmatch('(%d)([spdfg])(%d+)') do local shellNumber = tonumber(shell) local electronCount = tonumber(count) if shellNumber and electronCount then shells[shellNumber] = (shells[shellNumber] or 0) + electronCount if shellNumber > maxShell then maxShell = shellNumber end end end if maxShell == 0 then return nil end local result = {} for shell = 1, maxShell do result[#result + 1] = tostring(shells[shell] or 0) end return table.concat(result, ', ') end local function oxidationStates(entity) local statements = bestStatements(entity, WD.oxidationState) if #statements == 0 then return nil end local values = {} local seen = {} for _, statement in ipairs(statements) do local raw = rawValue(statement.mainsnak) if type(raw) == 'table' and raw.amount then local number = tonumber(raw.amount) if number ~= nil and not seen[number] then seen[number] = true values[#values + 1] = number end end end if #values == 0 then return nil end table.sort(values) local result = {} for _, number in ipairs(values) do if number > 0 then result[#result + 1] = '+' .. tostring(number) elseif number < 0 then result[#result + 1] = '−' .. tostring(math.abs(number)) else result[#result + 1] = '0' end end return table.concat(result, ', ') end local function ionizationEnergy(entity, ordinal) local candidates = {} for _, statement in ipairs(bestStatements(entity, WD.ionizationEnergy)) do local value = qualifierFirstString(statement, WD.seriesOrdinal) if tonumber(value) == ordinal then candidates[#candidates + 1] = statement end end if #candidates ~= 1 then return nil end return formatSnak(candidates[1].mainsnak) end local function formatMeasuredStatement(statement) local value = formatSnak(statement.mainsnak) if not value then return nil end local conditions = {} local phase = qualifierFirstItemLabel(statement, WD.phase) local temperature = qualifierFirstFormatted(statement, WD.temperature) local pressure = qualifierFirstFormatted(statement, WD.pressure) if phase then conditions[#conditions + 1] = phase end if temperature then conditions[#conditions + 1] = temperature end if pressure then conditions[#conditions + 1] = pressure end if #conditions > 0 then return value .. ' (' .. table.concat(conditions, ', ') .. ')' end return value end local function uniqueMeasured(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end return formatMeasuredStatement(statements[1]) end local function phasePoint(entity, qid) local found = {} for _, statement in ipairs(bestStatements(entity, WD.phasePoint)) do local value = rawValue(statement.mainsnak) if type(value) == 'table' and value.id == qid then found[#found + 1] = statement end end if #found ~= 1 then return nil end local temperature = qualifierFirstFormatted(found[1], WD.temperature) local pressure = qualifierFirstFormatted(found[1], WD.pressure) if temperature and pressure then return temperature .. '; ' .. pressure end return temperature or pressure end local function period(number) if number >= 1 and number <= 2 then return 1 end if number <= 10 then return 2 end if number <= 18 then return 3 end if number <= 36 then return 4 end if number <= 54 then return 5 end if number <= 86 then return 6 end if number <= 118 then return 7 end return nil end local function group(number) if number == 1 then return 1 end if number == 2 then return 18 end if number == 3 then return 1 end if number == 4 then return 2 end if number >= 5 and number <= 10 then return number + 8 end if number == 11 then return 1 end if number == 12 then return 2 end if number >= 13 and number <= 18 then return number end if number >= 19 and number <= 36 then return number - 18 end if number >= 37 and number <= 54 then return number - 36 end if number == 55 then return 1 end if number == 56 then return 2 end if number >= 72 and number <= 86 then return number - 68 end if number == 87 then return 1 end if number == 88 then return 2 end if number >= 104 and number <= 118 then return number - 100 end -- Для f-блока група аўтаматычна не прызначаецца. return nil end local function block(number) if number == 2 then return 's' end if (number >= 57 and number <= 71) or (number >= 89 and number <= 103) then return 'f' end local groupNumber = group(number) if not groupNumber then return nil end if groupNumber <= 2 then return 's' end if groupNumber >= 13 then return 'p' end return 'd' end local function asSet(list) local result = {} for _, number in ipairs(list) do result[number] = true end return result end local alkali = asSet{3, 11, 19, 37, 55, 87} local alkalineEarth = asSet{4, 12, 20, 38, 56, 88} local noble = asSet{2, 10, 18, 36, 54, 86, 118} local halogen = asSet{9, 17, 35, 53, 85, 117} local nonmetal = asSet{1, 6, 7, 8, 15, 16, 34} local metalloid = asSet{5, 14, 32, 33, 51, 52} local postTransition = asSet{13, 31, 49, 50, 81, 82, 83, 84, 113, 114, 115, 116} local function elementType(number) if alkali[number] then return 'Шчолачныя металы' end if alkalineEarth[number] then return 'Шчолачназямельныя металы' end if number >= 57 and number <= 71 then return 'Лантаноіды' end if number >= 89 and number <= 103 then return 'Актыноіды' end if noble[number] then return 'Інертныя газы' end if halogen[number] then return 'Галагены' end if nonmetal[number] then return 'Неметалы' end if metalloid[number] then return 'Паўметалы' end if postTransition[number] then return 'Постпераходныя металы' end if block(number) == 'd' then return 'Пераходныя металы' end return nil end local typeColours = { ['Шчолачныя металы'] = 'F66', ['Шчолачназямельныя металы'] = 'FFDEAD', ['Лантаноіды'] = 'FFBFFF', ['Актыноіды'] = 'F9C', ['Пераходныя металы'] = 'FFC0C0', ['Постпераходныя металы'] = 'CCC', ['Паўметалы'] = 'CC9', ['Неметалы'] = 'A0FFA0', ['Галагены'] = 'FF9', ['Інертныя газы'] = 'C0FFFF' } -- Пазіцыі элементаў у кароткай форме перыядычнай сістэмы. local positions = { [1] = {[1]=1, [18]=2}, [2] = {[1]=3, [2]=4, [13]=5, [14]=6, [15]=7, [16]=8, [17]=9, [18]=10}, [3] = {[1]=11, [2]=12, [13]=13, [14]=14, [15]=15, [16]=16, [17]=17, [18]=18}, [4] = {[1]=19, [2]=20, [3]=21, [4]=22, [5]=23, [6]=24, [7]=25, [8]=26, [9]=27, [10]=28, [11]=29, [12]=30, [13]=31, [14]=32, [15]=33, [16]=34, [17]=35, [18]=36}, [5] = {[1]=37, [2]=38, [3]=39, [4]=40, [5]=41, [6]=42, [7]=43, [8]=44, [9]=45, [10]=46, [11]=47, [12]=48, [13]=49, [14]=50, [15]=51, [16]=52, [17]=53, [18]=54}, [6] = {[1]=55, [2]=56, [4]=72, [5]=73, [6]=74, [7]=75, [8]=76, [9]=77, [10]=78, [11]=79, [12]=80, [13]=81, [14]=82, [15]=83, [16]=84, [17]=85, [18]=86}, [7] = {[1]=87, [2]=88, [4]=104, [5]=105, [6]=106, [7]=107, [8]=108, [9]=109, [10]=110, [11]=111, [12]=112, [13]=113, [14]=114, [15]=115, [16]=116, [17]=117, [18]=118} } local function verticalNeighbour(number, direction) local periodNumber = period(number) local groupNumber = group(number) if not periodNumber or not groupNumber then return nil end local step = direction == 'up' and -1 or 1 local row = periodNumber + step while row >= 1 and row <= 7 do if positions[row] and positions[row][groupNumber] then return positions[row][groupNumber] end row = row + step end return nil end local function neighbourLink(frame, number) if not number or number < 1 or number > 118 then return nil end local ok, result = pcall(frame.expandTemplate, frame, { title = 'Хімічны элемент/нумар-спасылка', args = {tostring(number)} }) if ok and trim(result) ~= '' then return result end return nil end local function miniPeriodicTable(frame, number, symbol) if not number or number < 1 or number > 118 then return nil end local ok, result = pcall(frame.expandTemplate, frame, { title = 'Хімічны элемент/табліца', args = { ['нумар'] = tostring(number), ['сімвал'] = symbol or '' } }) if ok and trim(result) ~= '' then return result end return nil end local function section(card, index, title) card['загаловак' .. index] = title return index + 1 end local function row(card, index, label, value) if value ~= nil and trim(value) ~= '' then card['метка' .. index] = label card['тэкст' .. index] = value return index + 1 end return index end local function buildTop(frame, args, number) local colour = typeColours[args['тып']] or 'E8E8E8' local previous = number and neighbourLink(frame, number - 1) or nil local following = number and neighbourLink(frame, number + 1) or nil local above = number and neighbourLink(frame, verticalNeighbour(number, 'up')) or nil local below = number and neighbourLink(frame, verticalNeighbour(number, 'down')) or nil local periodicTable = number and miniPeriodicTable(frame, number, args['сімвал']) or nil local root = mw.html.create('div'):css('text-align', 'center') local navigation = root:tag('div') :css('font-size', '90%') :css('min-height', '1.4em') if previous and following then navigation:wikitext('← ' .. previous .. ' &nbsp;·&nbsp; ' .. following .. ' →') elseif previous then navigation:wikitext('← ' .. previous) elseif following then navigation:wikitext(following .. ' →') end local topTable = root:tag('table') :css('width', '100%') :css('border-collapse', 'collapse') :css('margin', '2px 0 0') local topRow = topTable:tag('tr') local atomCell = topRow:tag('td') :css('vertical-align', 'middle') :css('width', periodicTable and '38%' or '100%') :css('text-align', 'center') if above then atomCell:tag('div'):css('font-size', '85%'):wikitext(above .. '<br>↑') end local atom = atomCell:tag('div') :css('margin', '4px auto') :css('width', '92px') :css('min-height', '92px') :css('box-sizing', 'border-box') :css('padding', '5px') :css('background', '#' .. colour) :css('border', '1px solid #aaa') atom:tag('div') :css('text-align', 'left') :css('font-size', '90%') :wikitext(args['нумар'] or '') atom:tag('div') :css('font-size', '220%') :css('line-height', '1.15') :css('font-weight', 'bold') :wikitext(args['сімвал'] or '') atom:tag('div') :css('font-size', '90%') :wikitext(args['імя'] or '') if below then atomCell:tag('div'):css('font-size', '85%'):wikitext('↓<br>' .. below) end if periodicTable then topRow:tag('td') :css('vertical-align', 'middle') :css('text-align', 'center') :wikitext(periodicTable) end return tostring(root) end local function isotopeTable(args) if trim(args['ізатопы']) == '' then return nil end local result = { '{| class="wikitable" style="width:100%; margin:0; font-size:90%;"', '! [[Ізатоп]]', '! {{abbr|ІР|Ізатопная распаўсюджанасць|2}}', '! {{abbr|ПП|Перыяд паўраспаду|2}}', '! {{abbr|ФР|Форма распаду|2}}', '! {{abbr|ЭР|Энергія распаду|2}} <small>([[Электронвольт|МэВ]])</small>', '! {{abbr|ПР|Прадукт распаду|2}}', args['ізатопы'] } if trim(args['ізатопы каментар']) ~= '' then result[#result + 1] = '|-' result[#result + 1] = '| colspan="6" style="text-align:center;" | ' .. args['ізатопы каментар'] end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result, '\n') end local function buildCard(frame, args, number) local card = {} local colour = typeColours[args['тып']] or 'E8E8E8' card['стыль_цела'] = 'background-color:#FEFEFE; border-collapse:collapse; width:300px; border:1px solid #a2a9b1;' card['стыль_загалоўкаў'] = 'background:#' .. colour .. '; border:1px solid #a2a9b1; padding:5px;' card['стыль_метак'] = 'padding:5px; vertical-align:middle; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa;' card['стыль_тэкста'] = 'padding:5px; vertical-align:middle; border:1px solid #a2a9b1;' card['стыль_уверсе2'] = 'font-style:normal;' card['уверсе2'] = buildTop(frame, args, number) local index = 1 local image = args['выява'] local appearance = args['вонкавы выгляд'] if trim(image) ~= '' or trim(appearance) ~= '' then index = section(card, index, 'Вонкавы выгляд простага рэчыва') local parts = {} if trim(appearance) ~= '' then parts[#parts + 1] = appearance end if trim(image) ~= '' then local caption = trim(args['подпіс выявы']) ~= '' and ('|' .. args['подпіс выявы']) or '' parts[#parts + 1] = '[[Файл:' .. image .. '|280пкс|цэнтр' .. caption .. ']]' end card['тэкст' .. index] = table.concat(parts, '<br>') index = index + 1 end index = section(card, index, 'Уласцівасці атама') index = row(card, index, '[[Атамны нумар]]', args['нумар']) index = row(card, index, '[[Сімвалы хімічных элементаў|Сімвал]]', args['сімвал']) if trim(args['група']) ~= '' or trim(args['перыяд']) ~= '' or trim(args['блок']) ~= '' then local position = { trim(args['група']) ~= '' and tostring(args['група']) or '—', trim(args['перыяд']) ~= '' and tostring(args['перыяд']) or '—', trim(args['блок']) ~= '' and tostring(args['блок']) or '—' } index = row( card, index, '[[Група перыядычнай сістэмы|Група]], [[Перыяд перыядычнай сістэмы|перыяд]], блок', table.concat(position, ', ') ) end index = row(card, index, 'Тып элемента', args['тып']) index = row(card, index, '[[Атамная маса]]', withUnit(args['атамная маса'], '[[Атамная адзінка масы|а.&nbsp;а.&nbsp;м.]] ([[грам|г]]/[[моль]])', {'а. а. м.', 'а.&nbsp;а.&nbsp;м.', ' u', '&nbsp;u', ' dalton', ' дальтон', 'г/моль', 'g/mol'})) index = row(card, index, '[[Электронная канфігурацыя]]', args['электронная канфігурацыя']) index = row(card, index, 'Электроны па [[электронная абалонка|абалонках]]', args['электроны па абалонках']) index = row(card, index, '[[Радыус атама]]', withUnit(args['радыус атама'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm'})) index = row(card, index, '[[Кавалентны радыус]]', withUnit(args['кавалентны радыус'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm'})) index = row(card, index, '[[Радыус Ван-дэр-Ваальса]]', withUnit(args['радыус Ван-дэр-Ваальса'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm'})) index = row(card, index, '[[Іонны радыус]]', withUnit(args['іонны радыус'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm', 'å', 'ангстр'})) index = row(card, index, '[[Электраадмоўнасць]]', args['электраадмоўнасць']) index = row(card, index, '[[Электродны патэнцыял]]', args['электродны патэнцыял']) index = row(card, index, '[[Ступень акіслення|Ступені акіслення]]', args['ступені акіслення']) local ionization = {} for ordinal = 1, 3 do local value = args['энергія іанізацыі' .. ordinal] if trim(value) ~= '' then ionization[#ionization + 1] = ordinal .. '-я: ' .. withUnit(value, '[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]', {'кдж/моль', 'kj/mol', 'эв', 'ev'}) end end index = row(card, index, '[[Энергія іанізацыі]]', #ionization > 0 and table.concat(ionization, '<br>') or nil) local anyPhysical = hasAny(args, { 'фаза', 'шчыльнасць', 'шчыльнасць пры плаўленні', 'тэмпература плаўлення', 'тэмпература кіпення', 'патройны пункт', 'крытычны пункт', 'цеплыня плаўлення', 'цеплыня выпарэння', 'цеплаёмістасць', 'малярны аб’ём' }) if anyPhysical then index = section(card, index, 'Тэрмадынамічныя ўласцівасці простага рэчыва') index = row(card, index, '[[Тэрмадынамічная фаза|Агрэгатны стан]]', linkedPhase(args['фаза'])) index = row(card, index, '[[Шчыльнасць]]', withUnit(args['шчыльнасць'], '[[грам|г]]/[[сантыметр|см]]³', {'г/см', 'kg/m', 'кг/м', 'g/cm'})) index = row(card, index, 'Шчыльнасць пры [[тэмпература плаўлення|тэмпературы плаўлення]]', withUnit(args['шчыльнасць пры плаўленні'], '[[грам|г]]/[[сантыметр|см]]³', {'г/см', 'kg/m', 'кг/м', 'g/cm'})) index = row(card, index, '[[Тэмпература плаўлення]]', withUnit(args['тэмпература плаўлення'], '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'})) index = row(card, index, '[[Тэмпература кіпення]]', withUnit(args['тэмпература кіпення'], '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'})) index = row(card, index, '[[Патройны пункт]]', args['патройны пункт']) index = row(card, index, '[[Крытычны пункт, тэрмадынаміка|Крытычны пункт]]', args['крытычны пункт']) index = row(card, index, '[[Цеплыня плаўлення]]', withUnit(args['цеплыня плаўлення'], '[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]', {'кдж/моль', 'kj/mol'})) index = row(card, index, '[[Цеплыня выпарэння]]', withUnit(args['цеплыня выпарэння'], '[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]', {'кдж/моль', 'kj/mol'})) index = row(card, index, '[[Малярная цеплаёмістасць]]', withUnit(args['цеплаёмістасць'], '[[Джоўль|Дж]]/([[Кельвін|K]]·[[моль]])', {'дж/(', 'j/(', 'дж/(к', 'j/(k'})) index = row(card, index, '[[Малярны аб’ём]]', withUnit(args['малярны аб’ём'], '[[Сантыметр|см]]³/[[моль]]', {'см³/моль', 'cm³/mol', 'см3/моль'})) end local anyCrystal = hasAny(args, { 'структура рашоткі', 'параметры рашоткі', 'суадносіны c/a', 'тэмпература Дэбая' }) if anyCrystal then index = section(card, index, 'Крышталічная структура простага рэчыва') index = row(card, index, '[[Класіфікацыя крышталічных рашотак|Структура рашоткі]]', args['структура рашоткі']) index = row(card, index, '[[Перыяд крышталічнай рашоткі|Параметры рашоткі]]', withUnit(args['параметры рашоткі'], '[[Ангстрэм|Å]]', {'å', 'ангстр'})) index = row(card, index, "Суадносіны ''c/a''", args['суадносіны c/a']) index = row(card, index, '[[Тэмпература Дэбая]]', withUnit(args['тэмпература Дэбая'], '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'})) end local anyOther = hasAny(args, { 'магнітная структура', 'удзельнае супраціўленне', 'цеплаправоднасць', 'тэмператураправоднасць', 'цеплавое пашырэнне', 'хуткасць гуку', 'модуль Юнга', 'модуль зруху', 'модуль аб’ёмнай пругкасці', 'каэфіцыент Пуасона', 'цвёрдасць Моаса', 'цвёрдасць Вікерса', 'цвёрдасць Брынеля', 'нумар CAS', 'забароненая зона' }) if anyOther then index = section(card, index, 'Іншыя характарыстыкі') index = row(card, index, '[[Магнетызм|Магнітная структура]]', args['магнітная структура']) index = row(card, index, '[[Удзельнае электрычнае супраціўленне]]', withUnit(args['удзельнае супраціўленне'], '[[Ом|Ом]]·[[метр|м]]', {'ом·м', 'ω·m', 'ohm'})) index = row(card, index, '[[Цеплаправоднасць]]', withUnit(args['цеплаправоднасць'], '[[Ват|Вт]]/([[метр|м]]·[[Кельвін|К]])', {'вт/(', 'w/(', 'вт/(м', 'w/(m'})) index = row(card, index, '[[Тэмператураправоднасць]]', withUnit(args['тэмператураправоднасць'], '[[міліметр|мм]]²/[[секунда|с]]', {'мм²/с', 'mm²/s', 'мм2/с'})) index = row(card, index, '[[Каэфіцыент цеплавога пашырэння|Цеплавое пашырэнне]]', args['цеплавое пашырэнне']) index = row(card, index, '[[Хуткасць гуку]]', withUnit(args['хуткасць гуку'], '[[Метр у секунду|м/с]]', {'м/с', 'm/s'})) index = row(card, index, '[[Модуль Юнга]]', withUnit(args['модуль Юнга'], '[[Паскаль|ГПа]]', {'гпа', 'gpa'})) index = row(card, index, '[[Модуль зруху]]', withUnit(args['модуль зруху'], '[[Паскаль|ГПа]]', {'гпа', 'gpa'})) index = row(card, index, 'Модуль аб’ёмнай пругкасці', withUnit(args['модуль аб’ёмнай пругкасці'], '[[Паскаль|ГПа]]', {'гпа', 'gpa'})) index = row(card, index, '[[Каэфіцыент Пуасона]]', args['каэфіцыент Пуасона']) index = row(card, index, '[[Шкала Моаса|Цвёрдасць Моаса]]', args['цвёрдасць Моаса']) index = row(card, index, '[[Метад Вікерса|Цвёрдасць Вікерса]]', withUnit(args['цвёрдасць Вікерса'], '[[Паскаль|МПа]]', {'мпа', 'mpa'})) index = row(card, index, '[[Метад Брынеля|Цвёрдасць Брынеля]]', withUnit(args['цвёрдасць Брынеля'], '[[Паскаль|МПа]]', {'мпа', 'mpa'})) index = row(card, index, '[[Рэгістрацыйны нумар CAS|Нумар CAS]]', args['нумар CAS']) index = row(card, index, '[[Забароненая зона]]', withUnit(args['забароненая зона'], '[[Электронвольт|эВ]]', {'эв', 'ev'})) end local isotopes = isotopeTable(args) if isotopes then index = section(card, index, 'Найбольш даўгавечныя ізатопы') card['тэкст' .. index] = isotopes end return frame:expandTemplate{ title = 'Картка', args = card } end function p.main(frame) local parent = frame:getParent() local raw = parent and parent.args or frame.args local args, suppressed = normalizeArgs(raw) local entity = getEntity(args) -- Атамны нумар і сімвал адназначныя. Пры наяўнасці Вікіданых яны -- выпраўляюць старыя памылковыя ручныя значэнні. local wikidataNumber = uniqueBestFormatted(entity, WD.atomicNumber) local wikidataSymbol = uniqueBestRawString(entity, WD.symbol) if wikidataNumber then args['нумар'] = wikidataNumber end if wikidataSymbol then args['сімвал'] = wikidataSymbol end -- Астатнія аўтаматызаваныя палі: ручное значэнне > Вікіданыя. setIfMissing(args, suppressed, 'выява', uniqueBestRawString(entity, WD.image)) setIfMissing(args, suppressed, 'атамная маса', atomicMass(entity)) local wikidataConfiguration = electronConfiguration(entity) setIfMissing(args, suppressed, 'электронная канфігурацыя', wikidataConfiguration) setIfMissing(args, suppressed, 'электроны па абалонках', electronShells(args['электронная канфігурацыя'])) setIfMissing(args, suppressed, 'электраадмоўнасць', uniqueBestFormatted(entity, WD.electronegativity)) setIfMissing(args, suppressed, 'ступені акіслення', oxidationStates(entity)) setIfMissing(args, suppressed, 'энергія іанізацыі1', ionizationEnergy(entity, 1)) setIfMissing(args, suppressed, 'энергія іанізацыі2', ionizationEnergy(entity, 2)) setIfMissing(args, suppressed, 'энергія іанізацыі3', ionizationEnergy(entity, 3)) setIfMissing(args, suppressed, 'тэмпература плаўлення', uniqueMeasured(entity, WD.meltingPoint)) setIfMissing(args, suppressed, 'тэмпература кіпення', uniqueMeasured(entity, WD.boilingPoint)) setIfMissing(args, suppressed, 'шчыльнасць', uniqueMeasured(entity, WD.density)) setIfMissing(args, suppressed, 'патройны пункт', phasePoint(entity, Q.triplePoint)) setIfMissing(args, suppressed, 'крытычны пункт', phasePoint(entity, Q.criticalPoint)) -- Назва старонкі ў картцы адназначная. args['імя'] = mw.title.getCurrentTitle().text -- Разліковыя параметры перыядычнай сістэмы. local numberText = tostring(args['нумар'] or ''):gsub(',', '.') local number = tonumber(numberText:match('[-+]?%d+%.?%d*')) if number then number = math.floor(number + 0.0000001) args['перыяд'] = period(number) args['блок'] = block(number) local calculatedGroup = group(number) if calculatedGroup then args['група'] = calculatedGroup elseif trim(args['група']) == '' then args['група'] = nil end -- Межы некаторых тыпаў элементаў могуць быць спрэчнымі, таму -- асэнсаванае ручное значэнне «тып» мае прыярытэт. setIfMissing(args, suppressed, 'тып', elementType(number)) end local output = buildCard(frame, args, number) if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 and trim(args.nocat) == '' then output = output .. '[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]' end return output end return p sxuifieax3kdcceau16dyhuwmu9eeca 5176910 5176549 2026-08-07T07:48:55Z Ueschar 151377 Тып элемкнту цяпер будзк спасылкай, папраўлена дублявання адзінак вымярэння, паказваюцца адначамова і градусы Цэльія, і Кельвіна 5176910 Scribunto text/plain local p = {} -- [[Модуль:Хімічны элемент]] -- Аўтаматызаваная картка хімічнага элемента. -- -- Прынцыпы: -- * адназначныя ідэнтыфікацыйныя даныя (атамны нумар, сімвал) -- пры наяўнасці бяруцца з Вікіданых; -- * для астатніх аўтаматызаваных палёў ручное значэнне мае прыярытэт; -- * значэнне «-» у аўтаматызаваным полі забараняе падцягванне з Вікіданых; -- * складаныя фізічныя велічыні бяруцца толькі пры адным адназначным -- найлепшым сцвярджэнні; -- * параметры з няясным сэнсам кшталту «шчыльнасць2» не падтрымліваюцца. local WD = { atomicNumber = 'P1086', symbol = 'P246', image = 'P18', atomicMass = 'P2067', electronConfig = 'P8000', electronegativity = 'P1108', oxidationState = 'P1121', ionizationEnergy = 'P2260', seriesOrdinal = 'P1545', meltingPoint = 'P2101', boilingPoint = 'P2102', density = 'P2054', phasePoint = 'P873', temperature = 'P2076', pressure = 'P2077', phase = 'P515', determination = 'P459' } local Q = { standardAtomicWeight = 'Q28912964', triplePoint = 'Q106410', criticalPoint = 'Q111059' } -- Адзінкі Вікіданых, якія модуль фарматуе самастойна. local UNIT = { kelvin = 'Q11579', celsius = 'Q25267', joulePerMole = 'Q13035094', kilojoulePerMole = 'Q752197', electronvolt = 'Q83327', dalton = 'Q483261', gramPerCubicCm = 'Q13147228', kilogramPerCubicM = 'Q844211', pascal = 'Q44395', kilopascal = 'Q21064807', megapascal = 'Q21062777' } -- Сучасныя назвы параметраў і гістарычныя сінонімы з тым самым сэнсам. local aliases = { ['выява'] = {'выява', 'малюнак', 'image', 'image file'}, ['подпіс выявы'] = {'подпіс выявы', 'подпіс', 'caption'}, ['вонкавы выгляд'] = {'вонкавы выгляд', 'вонкавы від'}, ['атамная маса'] = {'атамная маса', 'атамная вага'}, ['электронная канфігурацыя'] = {'электронная канфігурацыя', 'канфігурацыя'}, ['электроны па абалонках'] = {'электроны па абалонках', 'электронная абалонка'}, ['радыус атама'] = {'радыус атама', 'атамны радыус'}, ['кавалентны радыус'] = {'кавалентны радыус'}, ['радыус Ван-дэр-Ваальса'] = {'радыус Ван-дэр-Ваальса', 'радыус ван дэр Ваальса'}, ['іонны радыус'] = {'іонны радыус', 'іённы радыус', 'радыус іона'}, ['электраадмоўнасць'] = {'электраадмоўнасць'}, ['электродны патэнцыял'] = {'электродны патэнцыял', 'электронны патэнцыял'}, ['ступені акіслення'] = {'ступені акіслення', 'ступень акіслення'}, ['энергія іанізацыі1'] = {'энергія іанізацыі1', 'энергія іанізацыі 1', 'энэргія іанізацыі 1', 'энергія іанізацыі'}, ['энергія іанізацыі2'] = {'энергія іанізацыі2', 'энергія іанізацыі 2', 'энэргія іанізацыі 2'}, ['энергія іанізацыі3'] = {'энергія іанізацыі3', 'энергія іанізацыі 3', 'энэргія іанізацыі 3'}, ['фаза'] = {'фаза', 'агрэгатны стан'}, ['шчыльнасць'] = {'шчыльнасць'}, ['шчыльнасць пры плаўленні'] = {'шчыльнасць пры плаўленні', 'шчыльнасць тп'}, ['тэмпература плаўлення'] = {'тэмпература плаўлення'}, ['тэмпература кіпення'] = {'тэмпература кіпення'}, ['патройны пункт'] = {'патройны пункт'}, ['крытычны пункт'] = {'крытычны пункт'}, ['цеплыня плаўлення'] = {'цеплыня плаўлення', 'цеплата плаўлення'}, ['цеплыня выпарэння'] = {'цеплыня выпарэння', 'цеплата выпарвання'}, ['цеплаёмістасць'] = {'цеплаёмістасць', 'малярная цеплаёмістасць'}, ['малярны аб’ём'] = {'малярны аб’ём', "малярны аб'ём"}, ['структура рашоткі'] = {'структура рашоткі', 'крышталічная структура'}, ['параметры рашоткі'] = {'параметры рашоткі'}, ['суадносіны c/a'] = {'суадносіны c/a', 'Суадносіны c/a', 'стаўленне c/a'}, ['тэмпература Дэбая'] = {'тэмпература Дэбая'}, ['магнітная структура'] = {'магнітная структура'}, ['удзельнае супраціўленне'] = {'удзельнае супраціўленне'}, ['цеплаправоднасць'] = {'цеплаправоднасць'}, ['тэмператураправоднасць'] = {'тэмператураправоднасць'}, ['цеплавое пашырэнне'] = {'цеплавое пашырэнне'}, ['хуткасць гуку'] = {'хуткасць гуку'}, ['модуль Юнга'] = {'модуль Юнга'}, ['модуль зруху'] = {'модуль зруху'}, ['модуль аб’ёмнай пругкасці'] = { 'модуль аб’ёмнай пругкасці', "модуль аб'ёмнай пругкасці", 'модуль аб’ёмнай пруткасці', "модуль аб'ёмнай пруткасці" }, ['каэфіцыент Пуасона'] = {'каэфіцыент Пуасона'}, ['цвёрдасць Моаса'] = {'цвёрдасць Моаса', 'цвёрдасць Мооса'}, ['цвёрдасць Вікерса'] = {'цвёрдасць Вікерса'}, ['цвёрдасць Брынеля'] = {'цвёрдасць Брынеля'}, ['нумар CAS'] = {'нумар CAS', 'CAS', 'рэгістрацыйны нумар CAS', 'регістрацыйны нумар CAS'}, ['забароненая зона'] = {'забароненая зона'}, ['ізатопы'] = {'ізатопы'}, ['ізатопы каментар'] = {'ізатопы каментар'}, -- тэхнічныя параметры ['імя'] = {'імя'}, ['нумар'] = {'нумар', 'атамны нумар'}, ['сімвал'] = {'сімвал'}, ['група'] = {'група'}, ['перыяд'] = {'перыяд'}, ['блок'] = {'блок'}, ['тып'] = {'тып'}, ['qid'] = {'qid'}, ['nocat'] = {'nocat'} } -- Толькі для гэтых палёў «-» азначае «не падцягваць аўтаматычна». local suppressible = { ['выява'] = true, ['атамная маса'] = true, ['электронная канфігурацыя'] = true, ['электроны па абалонках'] = true, ['электраадмоўнасць'] = true, ['ступені акіслення'] = true, ['энергія іанізацыі1'] = true, ['энергія іанізацыі2'] = true, ['энергія іанізацыі3'] = true, ['шчыльнасць'] = true, ['тэмпература плаўлення'] = true, ['тэмпература кіпення'] = true, ['патройны пункт'] = true, ['крытычны пункт'] = true } local function trim(value) if value == nil then return '' end return mw.text.trim(tostring(value)) end local function firstArg(raw, names) for _, name in ipairs(names) do local value = raw[name] if value ~= nil and trim(value) ~= '' then return value end end return nil end local function containsAny(text, markers) text = mw.ustring.lower(tostring(text or '')) for _, marker in ipairs(markers or {}) do if mw.ustring.find(text, mw.ustring.lower(marker), 1, true) then return true end end return false end -- Дадае адзінку толькі тады, калі яна яшчэ не пазначана ў значэнні. -- Наяўнасць <ref> ці іншай вікіразметкі сама па сабе не перашкаджае -- аўтаматычнаму даданню адзінкі. local function withUnit(value, unit, markers) if value == nil or trim(value) == '' then return nil end local text = tostring(value) if containsAny(text, markers) then return text end return text .. '&nbsp;' .. unit end local function hasAny(args, keys) for _, key in ipairs(keys) do if trim(args[key]) ~= '' then return true end end return false end local function fieldWithUnit(args, automated, key, unit, markers) local value = args[key] if value == nil or trim(value) == '' then return nil end if automated and automated[key] then return value end return withUnit(value, unit, markers) end local function linkedPhase(value) if trim(value) == '' then return nil end local text = tostring(value) if text:find('%[%[') then return text end return '[[' .. text .. ']]' end local function normalizeArgs(raw) local args = {} local suppressed = {} for canonical, names in pairs(aliases) do local value = firstArg(raw, names) if value ~= nil then if suppressible[canonical] and trim(value) == '-' then suppressed[canonical] = true args[canonical] = '' else args[canonical] = value end end end -- Старыя параметры з указанай тэмпературай можна перанесці без -- страты сэнсу, калі сучаснае поле не зададзена. if trim(args['удзельнае супраціўленне']) == '' then local value20 = firstArg(raw, {'удзельнае супраціўленне 20'}) local value0 = firstArg(raw, {'удзельнае супраціўленне 0'}) if value20 then args['удзельнае супраціўленне'] = '(20 °C) ' .. withUnit(value20, '[[Ом|Ом]]·[[метр|м]]', {'ом·м', 'ω·m', 'ohm'}) elseif value0 then args['удзельнае супраціўленне'] = '(0 °C) ' .. withUnit(value0, '[[Ом|Ом]]·[[метр|м]]', {'ом·м', 'ω·m', 'ohm'}) end end if trim(args['цеплавое пашырэнне']) == '' then local value25 = firstArg(raw, {'цеплавое пашырэнне 25'}) if value25 then args['цеплавое пашырэнне'] = '(25 °C) ' .. tostring(value25) end end if trim(args['хуткасць гуку']) == '' then local value20 = firstArg(raw, {'хуткасць гуку 20'}) if value20 then args['хуткасць гуку'] = '(20 °C) ' .. withUnit(value20, '[[Метр у секунду|м/с]]', {'м/с', 'm/s'}) end end -- Старыя раздзеленыя параметры фазавых пунктаў. if trim(args['патройны пункт']) == '' then local temperature = firstArg(raw, {'патройны пункт К', 'патройны пункт Да'}) local pressure = firstArg(raw, {'патройны пункт кПа'}) if temperature then local text = withUnit(temperature, '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'}) if pressure then text = text .. '; ' .. withUnit(pressure, '[[Паскаль|кПа]]', {'кпа', 'kpa'}) end args['патройны пункт'] = text end end if trim(args['крытычны пункт']) == '' then local temperature = firstArg(raw, {'крытычны пункт К', 'крытычны пункт Да'}) local pressure = firstArg(raw, {'крытычны пункт МПа'}) if temperature then local text = withUnit(temperature, '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'}) if pressure then text = text .. '; ' .. withUnit(pressure, '[[Паскаль|МПа]]', {'мпа', 'mpa'}) end args['крытычны пункт'] = text end end return args, suppressed end local function setIfMissing(args, suppressed, key, value, automated) if suppressed[key] then return end if trim(args[key]) == '' and value ~= nil and trim(value) ~= '' then args[key] = value if automated then automated[key] = true end end end local function getEntity(args) local qid = trim(args.qid) local ok, entity if qid:match('^Q%d+$') then ok, entity = pcall(mw.wikibase.getEntity, qid) else ok, entity = pcall(mw.wikibase.getEntity) end if ok then return entity end return nil end local function validStatement(statement) return statement and statement.rank ~= 'deprecated' and statement.mainsnak and statement.mainsnak.snaktype == 'value' and statement.mainsnak.datavalue end local function bestStatements(entity, property) if not entity then return {} end local ok, statements = pcall(entity.getBestStatements, entity, property) if not ok or type(statements) ~= 'table' then return {} end local result = {} for _, statement in ipairs(statements) do if validStatement(statement) then result[#result + 1] = statement end end return result end local function allStatements(entity, property) if not entity then return {} end local ok, statements = pcall(entity.getAllStatements, entity, property) if not ok or type(statements) ~= 'table' then return {} end local result = {} for _, statement in ipairs(statements) do if validStatement(statement) then result[#result + 1] = statement end end return result end local function rawValue(snak) if not snak or snak.snaktype ~= 'value' or not snak.datavalue then return nil end return snak.datavalue.value end local function formatSnak(snak) if not snak or snak.snaktype ~= 'value' then return nil end local ok, value = pcall(mw.wikibase.formatValue, snak) if ok and value and value ~= '' then return value end local raw = rawValue(snak) if type(raw) == 'string' then return raw end if type(raw) == 'table' and raw.amount then return tostring(raw.amount):gsub('^%+', ''):gsub('%.', ',') end return nil end local function unitQid(raw) if type(raw) ~= 'table' or type(raw.unit) ~= 'string' then return nil end return raw.unit:match('/(Q%d+)$') end local function formatNumber(number, decimals) if number == nil then return nil end local text if decimals then text = string.format('%.' .. decimals .. 'f', number) text = text:gsub('0+$', ''):gsub('%.$', '') else text = tostring(number) end text = text:gsub('^-', '−') text = text:gsub('%.', ',') return text end local function quantityAmount(snak) local raw = rawValue(snak) if type(raw) ~= 'table' or not raw.amount then return nil end local number = tonumber(raw.amount) if not number then return nil end return number, raw end local function formatPlainQuantity(snak) local number = quantityAmount(snak) if number == nil then return formatSnak(snak) end return formatNumber(number, 12) end local function formatAtomicMassSnak(snak) -- Адзінку не дадаём тут: картка стандартна паказвае а. а. м. (г/моль). local number, raw = quantityAmount(snak) if number == nil then return formatSnak(snak) end local main = formatNumber(number, 12) local lower = raw.lowerBound and tonumber(raw.lowerBound) or nil local upper = raw.upperBound and tonumber(raw.upperBound) or nil if lower and upper and lower ~= upper then local minus = number - lower local plus = upper - number if math.abs(minus - plus) < 1e-10 then main = main .. ' ± ' .. formatNumber(plus, 12) end end return main .. '&nbsp;[[Атамная адзінка масы|а.&nbsp;а.&nbsp;м.]]' .. ' ([[грам|г]]/[[моль]])' end local function formatIonizationSnak(snak) local number, raw = quantityAmount(snak) if number == nil then return formatSnak(snak) end local unit = unitQid(raw) if unit == UNIT.joulePerMole then return formatNumber(number / 1000, 9) .. '&nbsp;[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]' elseif unit == UNIT.kilojoulePerMole then return formatNumber(number, 9) .. '&nbsp;[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]' elseif unit == UNIT.electronvolt then return formatNumber(number, 9) .. '&nbsp;[[Электронвольт|эВ]]' end -- Невядомую адзінку не інтэрпрэтуем самастойна. return formatSnak(snak) end local function formatTemperatureSnak(snak) local number, raw = quantityAmount(snak) if number == nil then return formatSnak(snak) end local unit = unitQid(raw) local kelvin, celsius if unit == UNIT.kelvin then kelvin = number celsius = number - 273.15 elseif unit == UNIT.celsius then celsius = number kelvin = number + 273.15 else return formatSnak(snak) end return formatNumber(kelvin, 6) .. '&nbsp;[[Кельвін|K]] (' .. formatNumber(celsius, 6) .. '&nbsp;°[[Градус Цэльсія|C]])' end local function formatPressureSnak(snak) local number, raw = quantityAmount(snak) if number == nil then return formatSnak(snak) end local unit = unitQid(raw) if unit == UNIT.pascal then return formatNumber(number, 9) .. '&nbsp;[[Паскаль|Па]]' elseif unit == UNIT.kilopascal then return formatNumber(number, 9) .. '&nbsp;[[Паскаль|кПа]]' elseif unit == UNIT.megapascal then return formatNumber(number, 9) .. '&nbsp;[[Паскаль|МПа]]' end return formatSnak(snak) end local function formatDensitySnak(snak) local number, raw = quantityAmount(snak) if number == nil then return formatSnak(snak) end local unit = unitQid(raw) if unit == UNIT.gramPerCubicCm then return formatNumber(number, 9) .. '&nbsp;[[грам|г]]/[[сантыметр|см]]³' elseif unit == UNIT.kilogramPerCubicM then return formatNumber(number, 9) .. '&nbsp;[[кілаграм|кг]]/[[метр|м]]³' end return formatSnak(snak) end local function uniqueBestRawString(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end local value = rawValue(statements[1].mainsnak) if type(value) == 'string' then return value end return nil end local function qualifierSnaks(statement, property) if not statement or not statement.qualifiers then return {} end return statement.qualifiers[property] or {} end local function qualifierHasItem(statement, property, qid) for _, snak in ipairs(qualifierSnaks(statement, property)) do local value = rawValue(snak) if type(value) == 'table' and value.id == qid then return true end end return false end local function qualifierFirstString(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end local value = rawValue(snaks[1]) if type(value) == 'string' then return value end return nil end local function qualifierFirstTemperature(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end return formatTemperatureSnak(snaks[1]) end local function qualifierFirstPressure(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end return formatPressureSnak(snaks[1]) end local function qualifierFirstItemLabel(statement, property) local snaks = qualifierSnaks(statement, property) if #snaks ~= 1 then return nil end local value = rawValue(snaks[1]) if type(value) ~= 'table' or not value.id then return nil end local ok, label = pcall(mw.wikibase.getLabel, value.id) if ok and label and label ~= '' then return label end return nil end local function atomicMass(entity) -- Найперш разглядаем толькі найлепшыя сцвярджэнні. Калі сярод іх -- адно пазначана як standard atomic weight, выкарыстоўваем яго. local best = bestStatements(entity, WD.atomicMass) local marked = {} for _, statement in ipairs(best) do if qualifierHasItem(statement, WD.determination, Q.standardAtomicWeight) then marked[#marked + 1] = statement end end if #marked == 1 then return formatAtomicMassSnak(marked[1].mainsnak) end if #best == 1 then return formatAtomicMassSnak(best[1].mainsnak) end -- Калі найлепшых некалькі, але роўна адно сцвярджэнне ва ўсёй -- сутнасці мае патрэбны стандарт, таксама можам яго выкарыстаць. marked = {} for _, statement in ipairs(allStatements(entity, WD.atomicMass)) do if qualifierHasItem(statement, WD.determination, Q.standardAtomicWeight) then marked[#marked + 1] = statement end end if #marked == 1 then return formatAtomicMassSnak(marked[1].mainsnak) end return nil end local function electronConfiguration(entity) local statements = bestStatements(entity, WD.electronConfig) if #statements == 0 then return nil end local fallback for _, statement in ipairs(statements) do local value = rawValue(statement.mainsnak) if type(value) == 'string' then fallback = fallback or value -- Поўная канфігурацыя пераважнейшая за скарочаную [Xe] ... if not value:find('%[') then return value end end end return fallback end local superscripts = { ['⁰'] = '0', ['¹'] = '1', ['²'] = '2', ['³'] = '3', ['⁴'] = '4', ['⁵'] = '5', ['⁶'] = '6', ['⁷'] = '7', ['⁸'] = '8', ['⁹'] = '9' } local function electronShells(configuration) if not configuration or configuration == '' or configuration:find('%[') then return nil end local plain = configuration for superscript, digit in pairs(superscripts) do plain = mw.ustring.gsub(plain, superscript, digit) end plain = plain:gsub('^{', ''):gsub('}', '') local shells = {} local maxShell = 0 for shell, _, count in plain:gmatch('(%d)([spdfg])(%d+)') do local shellNumber = tonumber(shell) local electronCount = tonumber(count) if shellNumber and electronCount then shells[shellNumber] = (shells[shellNumber] or 0) + electronCount if shellNumber > maxShell then maxShell = shellNumber end end end if maxShell == 0 then return nil end local result = {} for shell = 1, maxShell do result[#result + 1] = tostring(shells[shell] or 0) end return table.concat(result, ', ') end local function oxidationStates(entity) local statements = bestStatements(entity, WD.oxidationState) if #statements == 0 then return nil end local values = {} local seen = {} for _, statement in ipairs(statements) do local raw = rawValue(statement.mainsnak) if type(raw) == 'table' and raw.amount then local number = tonumber(raw.amount) if number ~= nil and not seen[number] then seen[number] = true values[#values + 1] = number end end end if #values == 0 then return nil end table.sort(values) local result = {} for _, number in ipairs(values) do if number > 0 then result[#result + 1] = '+' .. tostring(number) elseif number < 0 then result[#result + 1] = '−' .. tostring(math.abs(number)) else result[#result + 1] = '0' end end return table.concat(result, ', ') end local function ionizationEnergy(entity, ordinal) local candidates = {} for _, statement in ipairs(bestStatements(entity, WD.ionizationEnergy)) do local value = qualifierFirstString(statement, WD.seriesOrdinal) if tonumber(value) == ordinal then candidates[#candidates + 1] = statement end end if #candidates ~= 1 then return nil end return formatIonizationSnak(candidates[1].mainsnak) end local function formatDensityStatement(statement) local value = formatDensitySnak(statement.mainsnak) if not value then return nil end local conditions = {} local phase = qualifierFirstItemLabel(statement, WD.phase) local temperature = qualifierFirstTemperature(statement, WD.temperature) local pressure = qualifierFirstPressure(statement, WD.pressure) if phase then conditions[#conditions + 1] = phase end if temperature then conditions[#conditions + 1] = temperature end if pressure then conditions[#conditions + 1] = pressure end if #conditions > 0 then return value .. ' (' .. table.concat(conditions, ', ') .. ')' end return value end local function uniqueDensity(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end return formatDensityStatement(statements[1]) end local function formatTemperatureStatement(statement) local value = formatTemperatureSnak(statement.mainsnak) if not value then return nil end local pressure = qualifierFirstPressure(statement, WD.pressure) if pressure then return value .. ' (' .. pressure .. ')' end return value end local function uniqueTemperature(entity, property) local statements = bestStatements(entity, property) if #statements ~= 1 then return nil end return formatTemperatureStatement(statements[1]) end local function phasePoint(entity, qid) local found = {} for _, statement in ipairs(bestStatements(entity, WD.phasePoint)) do local value = rawValue(statement.mainsnak) if type(value) == 'table' and value.id == qid then found[#found + 1] = statement end end if #found ~= 1 then return nil end local temperature = qualifierFirstTemperature(found[1], WD.temperature) local pressure = qualifierFirstPressure(found[1], WD.pressure) if temperature and pressure then return temperature .. '; ' .. pressure end return temperature or pressure end local function period(number) if number >= 1 and number <= 2 then return 1 end if number <= 10 then return 2 end if number <= 18 then return 3 end if number <= 36 then return 4 end if number <= 54 then return 5 end if number <= 86 then return 6 end if number <= 118 then return 7 end return nil end local function group(number) if number == 1 then return 1 end if number == 2 then return 18 end if number == 3 then return 1 end if number == 4 then return 2 end if number >= 5 and number <= 10 then return number + 8 end if number == 11 then return 1 end if number == 12 then return 2 end if number >= 13 and number <= 18 then return number end if number >= 19 and number <= 36 then return number - 18 end if number >= 37 and number <= 54 then return number - 36 end if number == 55 then return 1 end if number == 56 then return 2 end if number >= 72 and number <= 86 then return number - 68 end if number == 87 then return 1 end if number == 88 then return 2 end if number >= 104 and number <= 118 then return number - 100 end -- Для f-блока група аўтаматычна не прызначаецца. return nil end local function block(number) if number == 2 then return 's' end if (number >= 57 and number <= 71) or (number >= 89 and number <= 103) then return 'f' end local groupNumber = group(number) if not groupNumber then return nil end if groupNumber <= 2 then return 's' end if groupNumber >= 13 then return 'p' end return 'd' end local function asSet(list) local result = {} for _, number in ipairs(list) do result[number] = true end return result end local alkali = asSet{3, 11, 19, 37, 55, 87} local alkalineEarth = asSet{4, 12, 20, 38, 56, 88} local noble = asSet{2, 10, 18, 36, 54, 86, 118} local halogen = asSet{9, 17, 35, 53, 85, 117} local nonmetal = asSet{1, 6, 7, 8, 15, 16, 34} local metalloid = asSet{5, 14, 32, 33, 51, 52} local postTransition = asSet{13, 31, 49, 50, 81, 82, 83, 84, 113, 114, 115, 116} local function elementType(number) if alkali[number] then return 'Шчолачныя металы' end if alkalineEarth[number] then return 'Шчолачназямельныя металы' end if number >= 57 and number <= 71 then return 'Лантаноіды' end if number >= 89 and number <= 103 then return 'Актыноіды' end if noble[number] then return 'Інертныя газы' end if halogen[number] then return 'Галагены' end if nonmetal[number] then return 'Неметалы' end if metalloid[number] then return 'Паўметалы' end if postTransition[number] then return 'Постпераходныя металы' end if block(number) == 'd' then return 'Пераходныя металы' end return nil end local typeColours = { ['Шчолачныя металы'] = 'F66', ['Шчолачназямельныя металы'] = 'FFDEAD', ['Лантаноіды'] = 'FFBFFF', ['Актыноіды'] = 'F9C', ['Пераходныя металы'] = 'FFC0C0', ['Постпераходныя металы'] = 'CCC', ['Паўметалы'] = 'CC9', ['Неметалы'] = 'A0FFA0', ['Галагены'] = 'FF9', ['Інертныя газы'] = 'C0FFFF' } local typeLinks = { ['Шчолачныя металы'] = '[[Шчолачныя металы]]', ['Шчолачназямельныя металы'] = '[[Шчолачназямельныя металы]]', ['Лантаноіды'] = '[[Лантаноіды]]', ['Актыноіды'] = '[[Актыноіды]]', ['Пераходныя металы'] = '[[Пераходныя металы]]', ['Постпераходныя металы'] = '[[Постпераходныя металы]]', ['Паўметалы'] = '[[Паўметалы]]', ['Неметалы'] = '[[Неметалы]]', ['Галагены'] = '[[Галагены]]', ['Інертныя газы'] = '[[Інертныя газы]]' } local function linkedElementType(value) if trim(value) == '' then return nil end local text = tostring(value) if text:find('%[%[') then return text end return typeLinks[text] or text end -- Пазіцыі элементаў у кароткай форме перыядычнай сістэмы. local positions = { [1] = {[1]=1, [18]=2}, [2] = {[1]=3, [2]=4, [13]=5, [14]=6, [15]=7, [16]=8, [17]=9, [18]=10}, [3] = {[1]=11, [2]=12, [13]=13, [14]=14, [15]=15, [16]=16, [17]=17, [18]=18}, [4] = {[1]=19, [2]=20, [3]=21, [4]=22, [5]=23, [6]=24, [7]=25, [8]=26, [9]=27, [10]=28, [11]=29, [12]=30, [13]=31, [14]=32, [15]=33, [16]=34, [17]=35, [18]=36}, [5] = {[1]=37, [2]=38, [3]=39, [4]=40, [5]=41, [6]=42, [7]=43, [8]=44, [9]=45, [10]=46, [11]=47, [12]=48, [13]=49, [14]=50, [15]=51, [16]=52, [17]=53, [18]=54}, [6] = {[1]=55, [2]=56, [4]=72, [5]=73, [6]=74, [7]=75, [8]=76, [9]=77, [10]=78, [11]=79, [12]=80, [13]=81, [14]=82, [15]=83, [16]=84, [17]=85, [18]=86}, [7] = {[1]=87, [2]=88, [4]=104, [5]=105, [6]=106, [7]=107, [8]=108, [9]=109, [10]=110, [11]=111, [12]=112, [13]=113, [14]=114, [15]=115, [16]=116, [17]=117, [18]=118} } local function verticalNeighbour(number, direction) local periodNumber = period(number) local groupNumber = group(number) if not periodNumber or not groupNumber then return nil end local step = direction == 'up' and -1 or 1 local row = periodNumber + step while row >= 1 and row <= 7 do if positions[row] and positions[row][groupNumber] then return positions[row][groupNumber] end row = row + step end return nil end local function neighbourLink(frame, number) if not number or number < 1 or number > 118 then return nil end local ok, result = pcall(frame.expandTemplate, frame, { title = 'Хімічны элемент/нумар-спасылка', args = {tostring(number)} }) if ok and trim(result) ~= '' then return result end return nil end local function miniPeriodicTable(frame, number, symbol) if not number or number < 1 or number > 118 then return nil end local ok, result = pcall(frame.expandTemplate, frame, { title = 'Хімічны элемент/табліца', args = { ['нумар'] = tostring(number), ['сімвал'] = symbol or '' } }) if ok and trim(result) ~= '' then return result end return nil end local function section(card, index, title) card['загаловак' .. index] = title return index + 1 end local function row(card, index, label, value) if value ~= nil and trim(value) ~= '' then card['метка' .. index] = label card['тэкст' .. index] = value return index + 1 end return index end local function buildTop(frame, args, number) local colour = typeColours[args['тып']] or 'E8E8E8' local previous = number and neighbourLink(frame, number - 1) or nil local following = number and neighbourLink(frame, number + 1) or nil local above = number and neighbourLink(frame, verticalNeighbour(number, 'up')) or nil local below = number and neighbourLink(frame, verticalNeighbour(number, 'down')) or nil local periodicTable = number and miniPeriodicTable(frame, number, args['сімвал']) or nil local root = mw.html.create('div'):css('text-align', 'center') local navigation = root:tag('div') :css('font-size', '90%') :css('min-height', '1.4em') if previous and following then navigation:wikitext('← ' .. previous .. ' &nbsp;·&nbsp; ' .. following .. ' →') elseif previous then navigation:wikitext('← ' .. previous) elseif following then navigation:wikitext(following .. ' →') end local topTable = root:tag('table') :css('width', '100%') :css('border-collapse', 'collapse') :css('margin', '2px 0 0') local topRow = topTable:tag('tr') local atomCell = topRow:tag('td') :css('vertical-align', 'middle') :css('width', periodicTable and '38%' or '100%') :css('text-align', 'center') if above then atomCell:tag('div'):css('font-size', '85%'):wikitext(above .. '<br>↑') end local atom = atomCell:tag('div') :css('margin', '4px auto') :css('width', '92px') :css('min-height', '92px') :css('box-sizing', 'border-box') :css('padding', '5px') :css('background', '#' .. colour) :css('border', '1px solid #aaa') atom:tag('div') :css('text-align', 'left') :css('font-size', '90%') :wikitext(args['нумар'] or '') atom:tag('div') :css('font-size', '220%') :css('line-height', '1.15') :css('font-weight', 'bold') :wikitext(args['сімвал'] or '') atom:tag('div') :css('font-size', '90%') :wikitext(args['імя'] or '') if below then atomCell:tag('div'):css('font-size', '85%'):wikitext('↓<br>' .. below) end if periodicTable then topRow:tag('td') :css('vertical-align', 'middle') :css('text-align', 'center') :wikitext(periodicTable) end return tostring(root) end local function isotopeTable(args) if trim(args['ізатопы']) == '' then return nil end local result = { '{| class="wikitable" style="width:100%; margin:0; font-size:90%;"', '! [[Ізатоп]]', '! {{abbr|ІР|Ізатопная распаўсюджанасць|2}}', '! {{abbr|ПП|Перыяд паўраспаду|2}}', '! {{abbr|ФР|Форма распаду|2}}', '! {{abbr|ЭР|Энергія распаду|2}} <small>([[Электронвольт|МэВ]])</small>', '! {{abbr|ПР|Прадукт распаду|2}}', args['ізатопы'] } if trim(args['ізатопы каментар']) ~= '' then result[#result + 1] = '|-' result[#result + 1] = '| colspan="6" style="text-align:center;" | ' .. args['ізатопы каментар'] end result[#result + 1] = '|}' return table.concat(result, '\n') end local function buildCard(frame, args, number, automated) local card = {} local colour = typeColours[args['тып']] or 'E8E8E8' card['стыль_цела'] = 'background-color:#FEFEFE; border-collapse:collapse; width:300px; border:1px solid #a2a9b1;' card['стыль_загалоўкаў'] = 'background:#' .. colour .. '; border:1px solid #a2a9b1; padding:5px;' card['стыль_метак'] = 'padding:5px; vertical-align:middle; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa;' card['стыль_тэкста'] = 'padding:5px; vertical-align:middle; border:1px solid #a2a9b1;' card['стыль_уверсе2'] = 'font-style:normal;' card['уверсе2'] = buildTop(frame, args, number) local index = 1 local image = args['выява'] local appearance = args['вонкавы выгляд'] if trim(image) ~= '' or trim(appearance) ~= '' then index = section(card, index, 'Вонкавы выгляд простага рэчыва') local parts = {} if trim(appearance) ~= '' then parts[#parts + 1] = appearance end if trim(image) ~= '' then local caption = trim(args['подпіс выявы']) ~= '' and ('|' .. args['подпіс выявы']) or '' parts[#parts + 1] = '[[Файл:' .. image .. '|280пкс|цэнтр' .. caption .. ']]' end card['тэкст' .. index] = table.concat(parts, '<br>') index = index + 1 end index = section(card, index, 'Уласцівасці атама') index = row(card, index, '[[Атамны нумар]]', args['нумар']) index = row(card, index, '[[Сімвалы хімічных элементаў|Сімвал]]', args['сімвал']) if trim(args['група']) ~= '' or trim(args['перыяд']) ~= '' or trim(args['блок']) ~= '' then local position = { trim(args['група']) ~= '' and tostring(args['група']) or '—', trim(args['перыяд']) ~= '' and tostring(args['перыяд']) or '—', trim(args['блок']) ~= '' and tostring(args['блок']) or '—' } index = row( card, index, '[[Група перыядычнай сістэмы|Група]], [[Перыяд перыядычнай сістэмы|перыяд]], блок', table.concat(position, ', ') ) end index = row(card, index, 'Тып элемента', linkedElementType(args['тып'])) index = row(card, index, '[[Атамная маса]]', fieldWithUnit(args, automated, 'атамная маса', '[[Атамная адзінка масы|а.&nbsp;а.&nbsp;м.]] ([[грам|г]]/[[моль]])', {'а. а. м.', 'а.&nbsp;а.&nbsp;м.', ' u', '&nbsp;u', ' dalton', ' дальтон', 'г/моль', 'g/mol'})) index = row(card, index, '[[Электронная канфігурацыя]]', args['электронная канфігурацыя']) index = row(card, index, 'Электроны па [[электронная абалонка|абалонках]]', args['электроны па абалонках']) index = row(card, index, '[[Радыус атама]]', withUnit(args['радыус атама'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm'})) index = row(card, index, '[[Кавалентны радыус]]', withUnit(args['кавалентны радыус'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm'})) index = row(card, index, '[[Радыус Ван-дэр-Ваальса]]', withUnit(args['радыус Ван-дэр-Ваальса'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm'})) index = row(card, index, '[[Іонны радыус]]', withUnit(args['іонны радыус'], '[[Пікаметр|пм]]', {'пм', 'pm', 'å', 'ангстр'})) index = row(card, index, '[[Электраадмоўнасць]]', args['электраадмоўнасць']) index = row(card, index, '[[Электродны патэнцыял]]', args['электродны патэнцыял']) index = row(card, index, '[[Ступень акіслення|Ступені акіслення]]', args['ступені акіслення']) local ionization = {} for ordinal = 1, 3 do local value = args['энергія іанізацыі' .. ordinal] if trim(value) ~= '' then ionization[#ionization + 1] = ordinal .. '-я: ' .. fieldWithUnit(args, automated, 'энергія іанізацыі' .. ordinal, '[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]', {'кдж/моль', 'kj/mol', 'эв', 'ev', '[[джоўль|кдж]]', '[[электронвольт|эв]]'}) end end index = row(card, index, '[[Энергія іанізацыі]]', #ionization > 0 and table.concat(ionization, '<br>') or nil) local anyPhysical = hasAny(args, { 'фаза', 'шчыльнасць', 'шчыльнасць пры плаўленні', 'тэмпература плаўлення', 'тэмпература кіпення', 'патройны пункт', 'крытычны пункт', 'цеплыня плаўлення', 'цеплыня выпарэння', 'цеплаёмістасць', 'малярны аб’ём' }) if anyPhysical then index = section(card, index, 'Тэрмадынамічныя ўласцівасці простага рэчыва') index = row(card, index, '[[Тэрмадынамічная фаза|Агрэгатны стан]]', linkedPhase(args['фаза'])) index = row(card, index, '[[Шчыльнасць]]', fieldWithUnit(args, automated, 'шчыльнасць', '[[грам|г]]/[[сантыметр|см]]³', {'г/см', 'kg/m', 'кг/м', 'g/cm', '[[грам|г]]/[[сантыметр|см]]', '[[кілаграм|кг]]/[[метр|м]]'})) index = row(card, index, 'Шчыльнасць пры [[тэмпература плаўлення|тэмпературы плаўлення]]', withUnit(args['шчыльнасць пры плаўленні'], '[[грам|г]]/[[сантыметр|см]]³', {'г/см', 'kg/m', 'кг/м', 'g/cm', '[[грам|г]]/[[сантыметр|см]]', '[[кілаграм|кг]]/[[метр|м]]'})) index = row(card, index, '[[Тэмпература плаўлення]]', fieldWithUnit(args, automated, 'тэмпература плаўлення', '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'})) index = row(card, index, '[[Тэмпература кіпення]]', fieldWithUnit(args, automated, 'тэмпература кіпення', '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'})) index = row(card, index, '[[Патройны пункт]]', args['патройны пункт']) index = row(card, index, '[[Крытычны пункт, тэрмадынаміка|Крытычны пункт]]', args['крытычны пункт']) index = row(card, index, '[[Цеплыня плаўлення]]', withUnit(args['цеплыня плаўлення'], '[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]', {'кдж/моль', 'kj/mol'})) index = row(card, index, '[[Цеплыня выпарэння]]', withUnit(args['цеплыня выпарэння'], '[[Джоўль|кДж]]/[[моль]]', {'кдж/моль', 'kj/mol'})) index = row(card, index, '[[Малярная цеплаёмістасць]]', withUnit(args['цеплаёмістасць'], '[[Джоўль|Дж]]/([[Кельвін|K]]·[[моль]])', {'дж/(', 'j/(', 'дж/(к', 'j/(k'})) index = row(card, index, '[[Малярны аб’ём]]', withUnit(args['малярны аб’ём'], '[[Сантыметр|см]]³/[[моль]]', {'см³/моль', 'cm³/mol', 'см3/моль'})) end local anyCrystal = hasAny(args, { 'структура рашоткі', 'параметры рашоткі', 'суадносіны c/a', 'тэмпература Дэбая' }) if anyCrystal then index = section(card, index, 'Крышталічная структура простага рэчыва') index = row(card, index, '[[Класіфікацыя крышталічных рашотак|Структура рашоткі]]', args['структура рашоткі']) index = row(card, index, '[[Перыяд крышталічнай рашоткі|Параметры рашоткі]]', withUnit(args['параметры рашоткі'], '[[Ангстрэм|Å]]', {'å', 'ангстр'})) index = row(card, index, "Суадносіны ''c/a''", args['суадносіны c/a']) index = row(card, index, '[[Тэмпература Дэбая]]', withUnit(args['тэмпература Дэбая'], '[[Кельвін|K]]', {'°c', '°с', '[[кельвін', 'кельвін', '&nbsp;k', ' k', '&nbsp;к', ' к'})) end local anyOther = hasAny(args, { 'магнітная структура', 'удзельнае супраціўленне', 'цеплаправоднасць', 'тэмператураправоднасць', 'цеплавое пашырэнне', 'хуткасць гуку', 'модуль Юнга', 'модуль зруху', 'модуль аб’ёмнай пругкасці', 'каэфіцыент Пуасона', 'цвёрдасць Моаса', 'цвёрдасць Вікерса', 'цвёрдасць Брынеля', 'нумар CAS', 'забароненая зона' }) if anyOther then index = section(card, index, 'Іншыя характарыстыкі') index = row(card, index, '[[Магнетызм|Магнітная структура]]', args['магнітная структура']) index = row(card, index, '[[Удзельнае электрычнае супраціўленне]]', withUnit(args['удзельнае супраціўленне'], '[[Ом|Ом]]·[[метр|м]]', {'ом·м', 'ω·m', 'ohm'})) index = row(card, index, '[[Цеплаправоднасць]]', withUnit(args['цеплаправоднасць'], '[[Ват|Вт]]/([[метр|м]]·[[Кельвін|К]])', {'вт/(', 'w/(', 'вт/(м', 'w/(m'})) index = row(card, index, '[[Тэмператураправоднасць]]', withUnit(args['тэмператураправоднасць'], '[[міліметр|мм]]²/[[секунда|с]]', {'мм²/с', 'mm²/s', 'мм2/с'})) index = row(card, index, '[[Каэфіцыент цеплавога пашырэння|Цеплавое пашырэнне]]', args['цеплавое пашырэнне']) index = row(card, index, '[[Хуткасць гуку]]', withUnit(args['хуткасць гуку'], '[[Метр у секунду|м/с]]', {'м/с', 'm/s'})) index = row(card, index, '[[Модуль Юнга]]', withUnit(args['модуль Юнга'], '[[Паскаль|ГПа]]', {'гпа', 'gpa'})) index = row(card, index, '[[Модуль зруху]]', withUnit(args['модуль зруху'], '[[Паскаль|ГПа]]', {'гпа', 'gpa'})) index = row(card, index, 'Модуль аб’ёмнай пругкасці', withUnit(args['модуль аб’ёмнай пругкасці'], '[[Паскаль|ГПа]]', {'гпа', 'gpa'})) index = row(card, index, '[[Каэфіцыент Пуасона]]', args['каэфіцыент Пуасона']) index = row(card, index, '[[Шкала Моаса|Цвёрдасць Моаса]]', args['цвёрдасць Моаса']) index = row(card, index, '[[Метад Вікерса|Цвёрдасць Вікерса]]', withUnit(args['цвёрдасць Вікерса'], '[[Паскаль|МПа]]', {'мпа', 'mpa'})) index = row(card, index, '[[Метад Брынеля|Цвёрдасць Брынеля]]', withUnit(args['цвёрдасць Брынеля'], '[[Паскаль|МПа]]', {'мпа', 'mpa'})) index = row(card, index, '[[Рэгістрацыйны нумар CAS|Нумар CAS]]', args['нумар CAS']) index = row(card, index, '[[Забароненая зона]]', withUnit(args['забароненая зона'], '[[Электронвольт|эВ]]', {'эв', 'ev'})) end local isotopes = isotopeTable(args) if isotopes then index = section(card, index, 'Найбольш даўгавечныя ізатопы') card['тэкст' .. index] = isotopes end return frame:expandTemplate{ title = 'Картка', args = card } end function p.main(frame) local parent = frame:getParent() local raw = parent and parent.args or frame.args local args, suppressed = normalizeArgs(raw) local automated = {} local entity = getEntity(args) -- Атамны нумар і сімвал адназначныя. Пры наяўнасці Вікіданых яны -- выпраўляюць старыя памылковыя ручныя значэнні. local numberStatements = bestStatements(entity, WD.atomicNumber) local wikidataNumber = (#numberStatements == 1) and formatPlainQuantity(numberStatements[1].mainsnak) or nil local wikidataSymbol = uniqueBestRawString(entity, WD.symbol) if wikidataNumber then args['нумар'] = wikidataNumber end if wikidataSymbol then args['сімвал'] = wikidataSymbol end -- Астатнія аўтаматызаваныя палі: ручное значэнне > Вікіданыя. setIfMissing(args, suppressed, 'выява', uniqueBestRawString(entity, WD.image), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'атамная маса', atomicMass(entity), automated) local wikidataConfiguration = electronConfiguration(entity) setIfMissing(args, suppressed, 'электронная канфігурацыя', wikidataConfiguration, automated) setIfMissing(args, suppressed, 'электроны па абалонках', electronShells(args['электронная канфігурацыя']), automated) do local statements = bestStatements(entity, WD.electronegativity) local value = (#statements == 1) and formatPlainQuantity(statements[1].mainsnak) or nil setIfMissing(args, suppressed, 'электраадмоўнасць', value, automated) end setIfMissing(args, suppressed, 'ступені акіслення', oxidationStates(entity), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'энергія іанізацыі1', ionizationEnergy(entity, 1), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'энергія іанізацыі2', ionizationEnergy(entity, 2), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'энергія іанізацыі3', ionizationEnergy(entity, 3), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'тэмпература плаўлення', uniqueTemperature(entity, WD.meltingPoint), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'тэмпература кіпення', uniqueTemperature(entity, WD.boilingPoint), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'шчыльнасць', uniqueDensity(entity, WD.density), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'патройны пункт', phasePoint(entity, Q.triplePoint), automated) setIfMissing(args, suppressed, 'крытычны пункт', phasePoint(entity, Q.criticalPoint), automated) -- Назва старонкі ў картцы адназначная. args['імя'] = mw.title.getCurrentTitle().text -- Разліковыя параметры перыядычнай сістэмы. local numberText = tostring(args['нумар'] or ''):gsub(',', '.') local number = tonumber(numberText:match('[-+]?%d+%.?%d*')) if number then number = math.floor(number + 0.0000001) args['перыяд'] = period(number) args['блок'] = block(number) local calculatedGroup = group(number) if calculatedGroup then args['група'] = calculatedGroup elseif trim(args['група']) == '' then args['група'] = nil end -- Межы некаторых тыпаў элементаў могуць быць спрэчнымі, таму -- асэнсаванае ручное значэнне «тып» мае прыярытэт. setIfMissing(args, suppressed, 'тып', elementType(number), automated) end local output = buildCard(frame, args, number, automated) if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 and trim(args.nocat) == '' then output = output .. '[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]' end return output end return p inkl2k9qfmlnuec4pi7g5t6vhzqxkos 10 812253 5176482 2026-08-06T12:34:08Z Ueschar 151377 Новая старонка: «<includeonly>{{#invoke:Хімічны элемент/пясочніца|main}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Хімія]] </noinclude>» 5176482 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Хімічны элемент/пясочніца|main}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Хімія]] </noinclude> 9no5yoa6l50k3fyjeoqttcfr17spzie 5176487 5176482 2026-08-06T12:37:23Z Ueschar 151377 5176487 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Хімічны элемент|main}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Хімія]] </noinclude> 8jv31fj79qdpjy9o57gm6o5l9elezrx 0 812254 5176484 2026-08-06T12:35:58Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/77701768|Józef Ignacy Kossakowski]]» 5176484 wikitext text/x-wiki {{Szlachcic infobox|imię=Józef Ignacy Kossakowski|wszystkie imiona=|imię oryginalne=|grafika=|opis grafiki=|herb=Herb Slepowron.jpg|opis herbu=[[Ślepowron (herb szlachecki)|Ślepowron]]|tytuł=|dynastia=|rodzina=[[Kossakowscy herbu Ślepowron]]|data urodzenia=[[1757]]|miejsce urodzenia=|data śmierci=[[3 lipca]] [[1829]]|miejsce śmierci=[[Warszawa]]|ojciec=Antoni Kossakowski|matka=Konstancja z Krosnowskich|mąż=|żona=Tekla Grozmaniowa<br />Maria Terebeszanka|dzieci=|rodzeństwo=|faksymile=|opis faksymile=|odznaczenia=|commons=}}'''Юзаф Ігнацы Корвін-Касакоўскі''' гербу [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]], крыпта. ''Дж.'' ''К.'' , (нар. [[1757|1757 г.]] у Кракаўскім ваяводстве, памёр [[3 ліпеня]] [[1829|1829 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — генеральны сакратар Часовага ўрада Літвы ў 1812 г., [[Падчашы|чашнік]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1794 г., чашнік [[Коўна|Ковенскі]] ў 1787-1794 гг., [[камергер]] у 1782 г., дзеючы дзяржаўны саветнік, член Літоўскай [[Адукацыйная камісія|адукацыйнай камісіі]], польскі палітычны і адукацыйны дзеяч, пісьменнік. == Біяграфія == Ён быў сынам Антонія (памёр у 1773 г.), кіраўніка [[Навагрудак|Навагрудка]] (якога не варта блытаць з яго цёзкамі — [[Антоні Касакоўскі|Антоніем Касакоўскім]] — [[Кашталян|кашталянам]], памёр у 1798 г., і Антоніем Касакоўскім — паэтам, памёр у 1786 г.), і Канстанцыі, народжанай Красноўскай. Яго братам быў біскуп Лівоніі [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] (пам. 1808). Другі брат, Леанард Касакоўскі, камергер караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], быў членам сейма ад [[Кракаў|Кракава]] ў 1793 годзе. Першую адукацыю атрымаў у Кракаве (1763 г.). Некалькі месяцаў (1775–1776) ён служыў у Літоўскім пяхотным гвардзейскім палку. У чэрвені 1776 года ён паехаў у [[Вена|Вену]], ''каб'' удасканаліць свае навыкі, але ў сярэдзіне 1777 года вярнуўся ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. З кастрычніка 1777 года жыў у святароў-місіянераў з Варшавы. Улетку 1779 года ён спыняўся ў Кракаве. Пасля вяртання ў Варшаву ён пачаў працаваць у юрыдычнай фірме Яна Енджэя Борха ([[Вялікі канцлер літоўскі|вялікага канцлера]] [[Карона Польскага каралеўства|Кароны]]). Ён быў камергерам (верагодна, з 1780 года) пры двары свайго сваяка, біскупа Лівоніі [[Юзаф Казімір Касакоўскі|Юзафа Казіміра Касакоўскага]], а затым займаў пасаду чашніка Ковенскага (1787-1794). Камісар [[Камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя|Камісіі па грамадзянска-ваенным парадку]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Ковенскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ковенскага павета]] ў 1790 г. У сакавіку 1793 года, як дарадца генеральнага [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкага гарадскога савета]] Вялікага Княства Літоўскага, ён быў прызначаны ў Скарбніцкую камісію Вялікага Княства Літоўскага. У 1793 годзе ён удзельнічаў у літоўскай змове, будучы ў той час цесна звязаным з сям'ёй Грозман ў Вільні (ён меў пачуцці да Тэклы Грозман). 17 ліпеня 1794 года [[Паўстанне 1794 года|паўстанцкая]] [[Найвышэйшая нацыянальная рада]] прызначыла яго сакратаром Дэпартамента бяспекі. Адначасова ён быў і [[Падчашы вялікі літоўскі|вялікім чашнікам Літвы]] . Пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] вярнуўся ў Вільню. Там, у сакавіку 1796 года, ён ажаніўся з нядаўна разведзенай (з [[Якуб Ясінскі|Якубам Ясінскім]]) Тэклай Грозман), якая памерла праз некалькі месяцаў (3 студзеня 1797 года). Другой жонкай Касакоўскага была Марыя Церабяшанка. Пасля паўстання ён засяродзіўся на адукацыйнай дзейнасці. У 1795 годзе ён стаў членам Літоўскай адукацыйнай камісіі (якая кіравала, сярод іншага, [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэтам]]). Ён быў дырэктарам школ у [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]], а з 1803 года займаў падобную пасаду ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Ён арганізаваў сярэднюю школу ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], а таксама перадаў школам Свіслачы кніжную калекцыю з каля 1000 тамоў і два глобусы. 15 студзеня 1806 года ён стаў ганаровым членам Віленскага ўніверсітэта, а 12 снежня 1807 года — дырэктарам школ [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Пасля ўступлення [[Вялікая армія|войскаў Напалеона]] ў Літву, 1 ліпеня 1812 года, ён стаў генеральным сакратаром Камісіі часовага ўрада [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага княства Літоўскага]]. У доме Касакоўскага праходзілі ўрадавыя пасяджэнні. У 1815 годзе разам з урадавай камісіяй ён на кароткі час эміграваў у [[Лейпцыг]]; пасля вяртання ў Варшаву ён аднавіў сваю працу ў сферы адукацыі. 13 верасня 1815 года ён стаў ганаровым членам Дэпартамента асветы Часовага ўрада [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]], а 7 студзеня 1817 года — генеральным інспектарам радавай камісіі па рэлігійных канфесіях і народнай асветы. Ён дасягнуў годнасці сапраўднага дзяржаўнага саветніка. Ён быў суарганізатарам Варшаўскага дабрачыннага таварыства і актыўна ўдзельнічаў у [[Масонства|масонстве]] . З 6 лютага 1820 года ён быў членам Таварыства сяброў навукі. == Творчасць == У эпоху [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сейма]] ён быў аўтарам вядомых сатырычных твораў. Ён пісаў вершы, перакладаў літаратуру і апублікаваў шматлікія гістарычныя працы. Ён таксама пакінуў дзённікавыя запісы. На працягу некалькіх гадоў (верагодна, 1805–1806) ён быў членам рэдакцыйнага калектыву «[[Dziennik Wileński|Дзённіка Віленскага]] », адным з заснавальнікаў якога ён быў. === Важнейшыя працы === # ''Rys życia i pism Dawida Pilchowskiego... Dnia 24 maja 1804 roku'', "Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 4 (1807), s. 31-44 # ''Pamiętniki 1781-1808'', rękopis w Bibliotece Krasińskich sygn. 5726 # ''Zbiór wierszy'', rękopis w Bibliotece Narodowej sygn. Pol. Q.XIV.62 (dawna sygn. Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu); zawartość: Dobrodziejstwa. Hymny religijne; Śpiewy litewskie na wzór Niemcewicza polskich (powst. przed rokiem 1815); Bajki i przypowieści; wiersze różne z wieku XVIII i początku XIX # ''Przeczucie, czyli hrabia Zahorowski (Saurau) i Jasio z krzywą główką (Krummköpfchen). Powieść listowna'', "Pamiętnik Warszawski" t. 8 (1817), s. 129-176 i odb. Warszawa 1817 # ''Pamiętniki 1815-1819'', urywki w rękopisie Biblioteki Narodowej sygn. Pol. 9.XVIII.8 (dawna sygn. Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu) # ''Rys prywatnego i publicznego życia Franciszka Ksawerego Bohusza... czytany na posiedzeniu publicznym Towarzystwa d. 24 stycznia 1824...'', "Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 17 (1824), s. 136-147. Акрамя таго, паэзія і трактаты Касакоўскага публікаваліся ў наступных перыядычных выданнях: «Dziennik Wileński» (1805–1806; tu: Ogólne wyobrażenie rolnictwa, 1805 nr 1-2; Wieśniak. Poemat, 1805 nr 2; rec. ''Teorii jestestw organicznych'' Jędrzeja Śniadeckiego, 1805 nr 3; rec. ''Dziejów systemów filozoficznych'' J. M. de Gérando, 1806 nr 6; O przyczynach różnicy gospodarstwa angielskiego od framcuskiego, 1806 nr 6), «Nowy Pamiętnik Warszawski» (''Czas''. Wiersz, t. 8, r. 1802, s. 251)., т ''.'' 8, 251). Лічылася, што Касакоўскі быў аўтарам паэмы ''«Да нацыі»'' (Калі б я калісьці быў каралём, я б не быў такім слабым...), напісанай у 1788 годзе, і сатырычнай літоўскай кнігі ''«Ацэс»,'' якая распаўсюджвалася ў асобніках у перыяд Таргавіцкай канфедэрацыі. Рукапісы (копіі) некаторых яго твораў захаваліся ў Ягелонскай бібліятэцы, рэферэнсны нумар: 7220 I, к. 43 і рэгістрацыйны нумар Нацыянальнай бібліятэкі 6716, к. 67-8. === Пераклады === # J. Delille: ''Cztery pory roku'', "Nowy Pamiętnik Warszawski" t. 8 (1802), s. 359-361; fragmenty przedr. F. K. Dmochowski w: I. Krasicki: ''O rymotwórstwie i rymotwórcach'' w: ''Dzieła'' t. 3, Warszawa 1803 – Wdzięczność wzajemna; Marmur. (wyjątki z ''L'Homme de champs''), "Dziennik Wileński" 1805 nr 2; fragm. ''Czterech pór'' w rękopisie Ossolineum sygn. 1286/I # G. Legouvé: ''Zalety kobiet. Poema przekładania...'', Warszawa 1803 (2 wydania), wyd. następne: Kraków 1813; Kraków 1814; Kraków 1823, (tytuł oryginału: ''Le Mérite des femmes''), od wyd. 3 (z roku 1813) do druku dołączano przekł. wiersza St. Vincent: ''Do kobiet'' (pierwodruk w "Dzienniku Wileńskim") # J. N. Bouilly, M. J. Pain: ''Nienawiść kobiet. Komedia w 1 akcie'', wyst. (prawdopodobnie 1. raz?) Lwów 3 sierpnia 1818; o tym wyst. (bez podania tłumacza) inform. B. Lasocka: ''Teatr lwowski w l. 1800-1842'', Warszawa 1967. === Спісы і матэрыялы === # Да Дж. Альбертрандзі як прэзідэнт Таварыства сяброў навукі, рукапіс: Бібліятэка PAN, Кракаў, архіў № 1 # Да Тэадора Джордана, 2 лісты (без даты), рукапіс: Ossolineum, рэферэнсны нумар 6770/І # Да К. Козмяны 2 лісты (без даты), рукапіс: Biblioteka PAN Kraków, рэферэнсны нумар 2031, т. 1-2 # Ад Э. Славацкага ад 14 жніўня 1812 г., з рукапісу Ягелонскай бібліятэкі, апублікаванага С. Макоўскі, З. Судольскі: ''У коле блізкіх паэта.'' ''Лісты сям'і Юліуша Славацкага'', Варшава 1960. «Бібліятэка Таварыства імя Адама Міцкевіча», № 1, с. 23-24 # ''Наведванне пачатковай школы ў г.'' ''1807 год.'' ''Справаздача аб наведванні'' , рукапіс: Бібліятэка Чартарыйскіх (Архіў Віленскага куратарскага бюро, рэф. № 330) # Апісанні службаў 1809–1810 гг., рукапісы: Бібліятэка Чартарыйскіх (Архіў Віленскай папячыцельскай рады, рэф. № 273-274). == Абраныя даследаванні == # J. N. Kossakowski: ''Pamiętnik (z 1781-1782)'', wyd. J. Weyssenhoff, "Biblioteka Warszawska" 1895 t. 2 # ''Akty powstania Kościuszki'': t. 1-2, wyd. Sz. Askenazy, W. Dzwonkowski, Kraków 1918 # (Некралогі): "Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego" 1829 nr 151, 153; "Gazeta Warszawska" z 4 VII 1829; "Kurier Warszawski" 1829 nr 175 # S. B. Jundziłł: ''Pamiętniki życia'' (powst. w latach 1835–1840), wyd. A. M. Kurpiel, Kraków 1905 (s. 147) jako odb. z "Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce" t. 13 (1914) # F. S. Dmochowski: ''Wspomnienia od 1806 do 1830 r.'', Warszawa 1858; wyd. następne oprac. Z. Libera (Warszawa) 1959 "Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych" # M. Baliński: ''Pamiętniki o Janie Śniadeckim'' t. 1, Wilno 1864–1865, s. 671, 688 # F. M. Sobieszczański: "Encyklopedia powszechna" Orgelbranda, t. 15 (1864) # S. Kossakowski: ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich'' t. 1-2, Warszawa 1876 # K. W. Wójcicki: ''Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia (1800-1830)'', Warszawa 1877, s. 35, 64 # "Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce" t. 1 (1878), s. 215-216. == Przypisy == # == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Edmund Rabowicz, ''Józef Kossakowski'', w: ''[[:pl:Polski_Słownik_Biograficzny|Polski Słownik Biograficzny]]'', tom XIV, 1968–1969 * T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskej - Nowy Korbut. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 604-606. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1829 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1757 годзе]] [[Катэгорыя:Масоны Польшчы]] [[Катэгорыя:Педагогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Падчашыі ковенскія]] [[Катэгорыя:Касакоўскія]] 96jxc5ic65yb1f6a89zkpwf74fm3r9r 5176493 5176484 2026-08-06T12:40:11Z Kanstas 126220 абнаўленне звестак, вычытка, удакладненне 5176493 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Ігнацы Касакоўскі | дата нараджэння = 1757 | месца нараджэння = Кракаўскае ваяводства | дата смерці = 3 ліпеня 1829 | месца смерці = Варшава | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]], [[Царства Польскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Herb Slepowron.jpg }} '''Юзаф Ігнацы Корвін-Касакоўскі''' гербу [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]], крыпта. ''Дж.'' ''К.'' , (нар. [[1757|1757 г.]] у Кракаўскім ваяводстве, памёр [[3 ліпеня]] [[1829|1829 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — генеральны сакратар Часовага ўрада Літвы ў 1812 г., [[Падчашы|чашнік]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1794 г., чашнік [[Коўна|Ковенскі]] ў 1787-1794 гг., [[камергер]] у 1782 г., дзеючы дзяржаўны саветнік, член Літоўскай [[Адукацыйная камісія|адукацыйнай камісіі]], польскі палітычны і адукацыйны дзеяч, пісьменнік. == Біяграфія == Ён быў сынам Антонія (памёр у 1773 г.), кіраўніка [[Навагрудак|Навагрудка]] (якога не варта блытаць з яго цёзкамі — [[Антоні Касакоўскі|Антоніем Касакоўскім]] — [[Кашталян|кашталянам]], памёр у 1798 г., і Антоніем Касакоўскім — паэтам, памёр у 1786 г.), і Канстанцыі, народжанай Красноўскай. Яго братам быў біскуп Лівоніі [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] (пам. 1808). Другі брат, Леанард Касакоўскі, камергер караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], быў членам сейма ад [[Кракаў|Кракава]] ў 1793 годзе. Першую адукацыю атрымаў у Кракаве (1763 г.). Некалькі месяцаў (1775–1776) ён служыў у Літоўскім пяхотным гвардзейскім палку. У чэрвені 1776 года ён паехаў у [[Вена|Вену]], ''каб'' удасканаліць свае навыкі, але ў сярэдзіне 1777 года вярнуўся ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. З кастрычніка 1777 года жыў у святароў-місіянераў з Варшавы. Улетку 1779 года ён спыняўся ў Кракаве. Пасля вяртання ў Варшаву ён пачаў працаваць у юрыдычнай фірме Яна Енджэя Борха ([[Вялікі канцлер літоўскі|вялікага канцлера]] [[Карона Польскага каралеўства|Кароны]]). Ён быў камергерам (верагодна, з 1780 года) пры двары свайго сваяка, біскупа Лівоніі [[Юзаф Казімір Касакоўскі|Юзафа Казіміра Касакоўскага]], а затым займаў пасаду чашніка Ковенскага (1787-1794). Камісар [[Камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя|Камісіі па грамадзянска-ваенным парадку]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Ковенскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ковенскага павета]] ў 1790 г. У сакавіку 1793 года, як дарадца генеральнага [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкага гарадскога савета]] Вялікага Княства Літоўскага, ён быў прызначаны ў Скарбніцкую камісію Вялікага Княства Літоўскага. У 1793 годзе ён удзельнічаў у літоўскай змове, будучы ў той час цесна звязаным з сям'ёй Грозман ў Вільні (ён меў пачуцці да Тэклы Грозман). 17 ліпеня 1794 года [[Паўстанне 1794 года|паўстанцкая]] [[Найвышэйшая нацыянальная рада]] прызначыла яго сакратаром Дэпартамента бяспекі. Адначасова ён быў і [[Падчашы вялікі літоўскі|вялікім чашнікам Літвы]] . Пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] вярнуўся ў Вільню. Там, у сакавіку 1796 года, ён ажаніўся з нядаўна разведзенай (з [[Якуб Ясінскі|Якубам Ясінскім]]) Тэклай Грозман), якая памерла праз некалькі месяцаў (3 студзеня 1797 года). Другой жонкай Касакоўскага была Марыя Церабяшанка. Пасля паўстання ён засяродзіўся на адукацыйнай дзейнасці. У 1795 годзе ён стаў членам Літоўскай адукацыйнай камісіі (якая кіравала, сярод іншага, [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэтам]]). Ён быў дырэктарам школ у [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]], а з 1803 года займаў падобную пасаду ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Ён арганізаваў сярэднюю школу ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], а таксама перадаў школам Свіслачы кніжную калекцыю з каля 1000 тамоў і два глобусы. 15 студзеня 1806 года ён стаў ганаровым членам Віленскага ўніверсітэта, а 12 снежня 1807 года — дырэктарам школ [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Пасля ўступлення [[Вялікая армія|войскаў Напалеона]] ў Літву, 1 ліпеня 1812 года, ён стаў генеральным сакратаром Камісіі часовага ўрада [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага княства Літоўскага]]. У доме Касакоўскага праходзілі ўрадавыя пасяджэнні. У 1815 годзе разам з урадавай камісіяй ён на кароткі час эміграваў у [[Лейпцыг]]; пасля вяртання ў Варшаву ён аднавіў сваю працу ў сферы адукацыі. 13 верасня 1815 года ён стаў ганаровым членам Дэпартамента асветы Часовага ўрада [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]], а 7 студзеня 1817 года — генеральным інспектарам радавай камісіі па рэлігійных канфесіях і народнай асветы. Ён дасягнуў годнасці сапраўднага дзяржаўнага саветніка. Ён быў суарганізатарам Варшаўскага дабрачыннага таварыства і актыўна ўдзельнічаў у [[Масонства|масонстве]] . З 6 лютага 1820 года ён быў членам Таварыства сяброў навукі. == Творчасць == У эпоху [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сейма]] ён быў аўтарам вядомых сатырычных твораў. Ён пісаў вершы, перакладаў літаратуру і апублікаваў шматлікія гістарычныя працы. Ён таксама пакінуў дзённікавыя запісы. На працягу некалькіх гадоў (верагодна, 1805–1806) ён быў членам рэдакцыйнага калектыву «[[Dziennik Wileński|Дзённіка Віленскага]] », адным з заснавальнікаў якога ён быў. === Важнейшыя працы === # ''Rys życia i pism Dawida Pilchowskiego... Dnia 24 maja 1804 roku'', "Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 4 (1807), s. 31-44 # ''Pamiętniki 1781-1808'', rękopis w Bibliotece Krasińskich sygn. 5726 # ''Zbiór wierszy'', rękopis w Bibliotece Narodowej sygn. Pol. Q.XIV.62 (dawna sygn. Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu); zawartość: Dobrodziejstwa. Hymny religijne; Śpiewy litewskie na wzór Niemcewicza polskich (powst. przed rokiem 1815); Bajki i przypowieści; wiersze różne z wieku XVIII i początku XIX # ''Przeczucie, czyli hrabia Zahorowski (Saurau) i Jasio z krzywą główką (Krummköpfchen). Powieść listowna'', "Pamiętnik Warszawski" t. 8 (1817), s. 129-176 i odb. Warszawa 1817 # ''Pamiętniki 1815-1819'', urywki w rękopisie Biblioteki Narodowej sygn. Pol. 9.XVIII.8 (dawna sygn. Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu) # ''Rys prywatnego i publicznego życia Franciszka Ksawerego Bohusza... czytany na posiedzeniu publicznym Towarzystwa d. 24 stycznia 1824...'', "Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 17 (1824), s. 136-147. Акрамя таго, паэзія і трактаты Касакоўскага публікаваліся ў наступных перыядычных выданнях: «Dziennik Wileński» (1805–1806; tu: Ogólne wyobrażenie rolnictwa, 1805 nr 1-2; Wieśniak. Poemat, 1805 nr 2; rec. ''Teorii jestestw organicznych'' Jędrzeja Śniadeckiego, 1805 nr 3; rec. ''Dziejów systemów filozoficznych'' J. M. de Gérando, 1806 nr 6; O przyczynach różnicy gospodarstwa angielskiego od framcuskiego, 1806 nr 6), «Nowy Pamiętnik Warszawski» (''Czas''. Wiersz, t. 8, r. 1802, s. 251)., т ''.'' 8, 251). Лічылася, што Касакоўскі быў аўтарам паэмы ''«Да нацыі»'' (Калі б я калісьці быў каралём, я б не быў такім слабым...), напісанай у 1788 годзе, і сатырычнай літоўскай кнігі ''«Ацэс»,'' якая распаўсюджвалася ў асобніках у перыяд Таргавіцкай канфедэрацыі. Рукапісы (копіі) некаторых яго твораў захаваліся ў Ягелонскай бібліятэцы, рэферэнсны нумар: 7220 I, к. 43 і рэгістрацыйны нумар Нацыянальнай бібліятэкі 6716, к. 67-8. === Пераклады === # J. Delille: ''Cztery pory roku'', "Nowy Pamiętnik Warszawski" t. 8 (1802), s. 359-361; fragmenty przedr. F. K. Dmochowski w: I. Krasicki: ''O rymotwórstwie i rymotwórcach'' w: ''Dzieła'' t. 3, Warszawa 1803 – Wdzięczność wzajemna; Marmur. (wyjątki z ''L'Homme de champs''), "Dziennik Wileński" 1805 nr 2; fragm. ''Czterech pór'' w rękopisie Ossolineum sygn. 1286/I # G. Legouvé: ''Zalety kobiet. Poema przekładania...'', Warszawa 1803 (2 wydania), wyd. następne: Kraków 1813; Kraków 1814; Kraków 1823, (tytuł oryginału: ''Le Mérite des femmes''), od wyd. 3 (z roku 1813) do druku dołączano przekł. wiersza St. Vincent: ''Do kobiet'' (pierwodruk w "Dzienniku Wileńskim") # J. N. Bouilly, M. J. Pain: ''Nienawiść kobiet. Komedia w 1 akcie'', wyst. (prawdopodobnie 1. raz?) Lwów 3 sierpnia 1818; o tym wyst. (bez podania tłumacza) inform. B. Lasocka: ''Teatr lwowski w l. 1800-1842'', Warszawa 1967. === Спісы і матэрыялы === # Да Дж. Альбертрандзі як прэзідэнт Таварыства сяброў навукі, рукапіс: Бібліятэка PAN, Кракаў, архіў № 1 # Да Тэадора Джордана, 2 лісты (без даты), рукапіс: Ossolineum, рэферэнсны нумар 6770/І # Да К. Козмяны 2 лісты (без даты), рукапіс: Biblioteka PAN Kraków, рэферэнсны нумар 2031, т. 1-2 # Ад Э. Славацкага ад 14 жніўня 1812 г., з рукапісу Ягелонскай бібліятэкі, апублікаванага С. Макоўскі, З. Судольскі: ''У коле блізкіх паэта.'' ''Лісты сям'і Юліуша Славацкага'', Варшава 1960. «Бібліятэка Таварыства імя Адама Міцкевіча», № 1, с. 23-24 # ''Наведванне пачатковай школы ў г.'' ''1807 год.'' ''Справаздача аб наведванні'' , рукапіс: Бібліятэка Чартарыйскіх (Архіў Віленскага куратарскага бюро, рэф. № 330) # Апісанні службаў 1809–1810 гг., рукапісы: Бібліятэка Чартарыйскіх (Архіў Віленскай папячыцельскай рады, рэф. № 273-274). == Абраныя даследаванні == # J. N. Kossakowski: ''Pamiętnik (z 1781-1782)'', wyd. J. Weyssenhoff, "Biblioteka Warszawska" 1895 t. 2 # ''Akty powstania Kościuszki'': t. 1-2, wyd. Sz. Askenazy, W. Dzwonkowski, Kraków 1918 # (Некралогі): "Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego" 1829 nr 151, 153; "Gazeta Warszawska" z 4 VII 1829; "Kurier Warszawski" 1829 nr 175 # S. B. Jundziłł: ''Pamiętniki życia'' (powst. w latach 1835–1840), wyd. A. M. Kurpiel, Kraków 1905 (s. 147) jako odb. z "Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce" t. 13 (1914) # F. S. Dmochowski: ''Wspomnienia od 1806 do 1830 r.'', Warszawa 1858; wyd. następne oprac. Z. Libera (Warszawa) 1959 "Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych" # M. Baliński: ''Pamiętniki o Janie Śniadeckim'' t. 1, Wilno 1864–1865, s. 671, 688 # F. M. Sobieszczański: "Encyklopedia powszechna" Orgelbranda, t. 15 (1864) # S. Kossakowski: ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich'' t. 1-2, Warszawa 1876 # K. W. Wójcicki: ''Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia (1800-1830)'', Warszawa 1877, s. 35, 64 # "Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce" t. 1 (1878), s. 215-216. == Бібліяграфія == * Edmund Rabowicz, ''Józef Kossakowski'', w: ''[[:pl:Polski_Słownik_Biograficzny|Polski Słownik Biograficzny]]'', tom XIV, 1968–1969 * T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskej - Nowy Korbut. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 604-606. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1829 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1757 годзе]] [[Катэгорыя:Масоны Польшчы]] [[Катэгорыя:Педагогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Падчашыі ковенскія]] [[Катэгорыя:Касакоўскія]] sm5bs54ramyo4wc5y4xzpwxdbktapwg 0 812255 5176489 2026-08-06T12:38:27Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кабанбай батыра]] у [[Кабанбай батыр]]: памылка 5176489 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кабанбай батыр]] t6c212wzeve39n5rjhb00lbgjubpvoz 5176490 5176489 2026-08-06T12:38:42Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Кабанбай батыр]] 5176490 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Кабанбай батыр]] m1ogdmonvijyjm8zdyzn8jwkfz78h4r 0 812256 5176497 2026-08-06T12:43:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Фарфоравае]] у [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)]]: памылка ў старой назве 5176497 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)]] azsf5rpd78a6lvahvdni5j08l3u1cyb 5176498 5176497 2026-08-06T12:44:08Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)]] 5176498 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)]] h7f2bq3ar287ylh4swlwaufzpxkr62b 0 812257 5176502 2026-08-06T12:47:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Акмячэць (Акмолінская вобласць)]] у [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)]]: памылка 5176502 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)]] gozbo1fjdn4box8ct4g1l9w20sm3mn7 5176503 5176502 2026-08-06T12:47:54Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)]] 5176503 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)]] nalrvkk7m38utkldid9l7erk5c9ao3f 0 812258 5176506 2026-08-06T12:50:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)]] * [[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5176506 wikitext text/x-wiki * [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)]] * [[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} fuun1vqe0x7e26re4efcrszl6u97o8a 0 812259 5176507 2026-08-06T12:52:02Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Актубек''': * [[Актубек (Аягозскі раён)]] * [[Актубек (Жанааркінскі раён)]] * [[Актубек (Нурынскі раён)]] {{неадназначнасць}}» 5176507 wikitext text/x-wiki '''Актубек''': * [[Актубек (Аягозскі раён)]] * [[Актубек (Жанааркінскі раён)]] * [[Актубек (Нурынскі раён)]] {{неадназначнасць}} hl5xyrfkp5qz7ywjt4pnctwiuyv2n10 0 812260 5176516 2026-08-06T13:00:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ераліева]] у [[Ераліеў]]: памылка 5176516 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ераліеў]] qpvkn3hgmuagc9wxof5pawzfaaes695 5176517 5176516 2026-08-06T13:00:29Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ераліеў]] 5176517 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Ераліеў]] i6piie8xlm8skfzotj6qj3os4n50tp8 0 812261 5176526 2026-08-06T13:04:03Z Ілля Касакоў 21245 [[ru:Пинес, Мейер Яковлевич]] 5176526 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}{{цёзкі2|Пінес}} '''Меер Пінес''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Літаратуразнаўства|гісторык яўрэйскай літаратуры]] (на [[ідыш]]ы), [[журналіст]], [[грамадскі дзеяч]], [[Купецтва|купец]] 1-й гільдыі. Адзін з заснавальнікаў партыі сіяністаў-сацыялістаў. Бацька філосафа Шлома Пінеса. == Біяграфія == Меер-Ісар нарадзіўся ў Магілёве, бацькам быў Янкеў-Шмуіл сын Меер-Ізроіла, а маці Цыпа-Міна дачка Хаім-Шымана<ref>Запіс пра нараджэнне на сайце familysearch.org</ref>. Сям’я пераехала ў [[Ружаны]], тут вучыўся ў [[Хедар|талмуд-торы]], [[Ешыбот|ешыбоце]]. У 1900—1902 гадах вывучаў у [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскім універсітэце]] юрыдычныя навукі і філасофію. У 1902—1905 вучыўся ў [[Універсітэт Сарбона|Сарбоне]]. У 1905 годзе вярнуўся з-за мяжы, актывіст Яўрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі (СЯРП), Удзельнік 7-га [[Сіянісцкія кангрэсы|сіянісцкага кангрэса]] (1905). Быў кандыдатам у дэпутаты ад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] на выбарах у [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|2-ю Дзяржаўную Думу]]. Працягнуў вучобу ў Сарбоне ([[Доктар навук|доктар літатуры]], 1910). З 1909 года жыў з сям’ёй у [[Рыга|Рызе]], заснаваў [[Газета|газету]] «Дзі ідышэ штымэ» (Яўрэйскі голас). Эміграваў, жыў у [[Лондан]]е, а з 1921 года — у [[Берлін]]е, дзе ўдзельнічаў у працы Таварыства [[ORT]] і Яўрэйскага эміграцыйнага таварыства. У 1941 годзе быў праведзен абмен насельніцтвам між Германіяй і СССР праз Турцыю — адразу пасля прыбыцця Пінес з жонкай аказаліся ў [[Рэпрэсіі ў СССР|савецкім зняволенні]]. Загінулі ў лагерах. == Кнігі == * Dr. Meyer Isser Pines. Histoire de la littérature Judéo-Allemande. Парыж: Jouve et Cis, 1911. — 578 ст. * די געשיכטע פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור (пераклад на ідыш). У 2 тамах. Друкарня Б. Шыміна, 1912.<ref>[https://books.google.com/books?id=7nIQzLna_HwC&pg=PA150&lpg=PA150&dq=pines+yiddish&source=bl&ots=4dxYvYdIPo&sig=H467X9_eElNfCC0ppal4Ydbwbzs&hl=en&sa=X&ei=3t4XUa_XNfKy0AHH_4HYAg&ved=0CGwQ6AEwCA#v=onepage&q=pines%20yiddish&f=false Meyer Pines in Revolutionary Roots of Modern Yiddish (ст. 150)]</ref> * Die geschichte der jüdischdeutschen literatur. Лейпцыг: G. Engel, 1913. * Пинес М. Я. [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы (на еврейско-немецком диалекте)]. Авторизованный пер. с немецк. [[Саламон Вермель|С. С. Вермеля]]. М.: Универсальное книготоварищество Л. А. Столяр, типография Торгового дома «Мысль», 1913. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/ПИНЕС_Меир-Иссар Пинес Меир Иссар] * {{ЭЕЭ|13217|Пинес Шломо}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пінес Меер}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]][[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]][[Катэгорыя:Дактары навук]][[Катэгорыя:Ідыш]] fh15dhjn9qkcl85l6xd02gqykyhwbdb 5177015 5176526 2026-08-07T11:16:54Z Ілля Касакоў 21245 5177015 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}{{цёзкі2|Пінес}} '''Меер Пінес''' (псеўданім: ''Брыксман''; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Літаратуразнаўства|гісторык яўрэйскай літаратуры]] (на [[ідыш]]ы), [[журналіст]], [[грамадскі дзеяч]], [[Купецтва|купец]] 1-й гільдыі. Адзін з заснавальнікаў партыі сіяністаў-сацыялістаў. Бацька філосафа Шлома Пінеса. == Біяграфія == Меер-Ісар нарадзіўся ў Магілёве, бацькам быў Янкеў-Шмуіл сын Меер-Ізроіла, а маці Цыпа-Міна дачка Хаім-Шымана<ref>Запіс пра нараджэнне на сайце familysearch.org</ref>. Сям’я пераехала ў 1890 годзе ў [[Ружаны]], тут вучыўся ў [[Хедар|талмуд-торы]], [[Ешыбот|ешыбоце]], з хатнімі настаўнікамі. У 1900—1902 гадах вывучаў у [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскім універсітэце]] юрыдычныя навукі і філасофію. У 1902—1905 вучыўся ў [[Універсітэт Сарбона|Сарбоне]]. У 1905 годзе з пачаткам рэвалюцыі вярнуўся з-за мяжы, актывіст Яўрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі ([[СЯРП]]), удзельнік 7-га [[Сіянісцкія кангрэсы|сіянісцкага кангрэса]] (1905). Супрацоўнічаў з доктарам Зангвілем і браў удзел у стварэнні яго партыі — [[Тэрытарыялізм|тэрытарыялістаў]]. Быў кандыдатам у дэпутаты ад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] на выбарах у [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|2-ю Дзяржаўную Думу]], паводле прыналежнасці тэрытарыяліст. Друкавваўся ў газетах ([[Фрайнд]], [[Дэр наер вэг]], [[Дос ворт]]). З 1909 года жыў з сям’ёй у [[Рыга|Рызе]], заснаваў [[Газета|газету]] «Дзі ідышэ штымэ» (Яўрэйскі голас), рэдактарам якой стаў крытык [[Бал-Махшовес]]. Працягнуў вучобу ў Сарбоне ([[Доктар навук|доктар літатуры]], 1910). Вёў гандлёвыя справы. У 1915 годзе жыў у [[Архангельск]]у. Эміграваў, жыў з 1920 у [[Лондан]]е, а з 1921 — у [[Берлін]]е, дзе ўдзельнічаў у працы Таварыства [[ORT]] і Яўрэйскага эміграцыйнага таварыства. Далучыўся да аб’яднання тэрытарыялістаў Фрайланд-ліга. Сябраваў з [[Сямён Дубноў|Дубновым]], [[Якаў Ляшчынскі|Ляшчынскім]] і іншымі. У 1941 годзе быў праведзен абмен насельніцтвам між Германіяй і СССР праз Турцыю — адразу пасля прыбыцця Пінес з жонкай аказаліся ў [[Рэпрэсіі ў СССР|савецкім зняволенні]]. Загінулі ў лагерах, жонка ў 1942, ён пазней. == Навуковая дзейнасць == Яго праца «Гісторыя яўрэйскай літаратуры» выйшла спачатку па-французску, затым у яўрэйскім перакладзе пад рэдакцыяй Бал-Махшовеса, па-нямецку, па-руску з дадатковымі раздзеламі. Яна абудзіла вялікую цікавасць. У яе абмеркаванні ўдзельнічалі [[Нохум Штыф|Штыф]], [[Шмуэль Нігер|Нігер]], доктар [[Мукдоні]], [[Янкеў Мілх|Мілх]], доктар [[Ізроіл Цынберг|Цынберг]], [[Бэр Борахаў|Борахаў]] і іншыя. Пінес не мінуў памылак, але каштоўнасць яго кнігі несумненная. Яна лічыцца першай у сваім родзе (калі не браць пад увагу працу Вінера, якая выйшла раней — у 1899, — але толькі па-англійску). == Кнігі == * Dr. Meyer Isser Pines. Histoire de la littérature Judéo-Allemande. Парыж: Jouve et Cis, 1911. — 578 ст. * די געשיכטע פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור (пераклад на ідыш). У 2 тамах. Друкарня Б. Шыміна, 1912.<ref>[https://books.google.com/books?id=7nIQzLna_HwC&pg=PA150&lpg=PA150&dq=pines+yiddish&source=bl&ots=4dxYvYdIPo&sig=H467X9_eElNfCC0ppal4Ydbwbzs&hl=en&sa=X&ei=3t4XUa_XNfKy0AHH_4HYAg&ved=0CGwQ6AEwCA#v=onepage&q=pines%20yiddish&f=false Meyer Pines in Revolutionary Roots of Modern Yiddish (ст. 150)]</ref> * Die geschichte der jüdischdeutschen literatur. Лейпцыг: G. Engel, 1913. * Пинес М. Я. [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы (на еврейско-немецком диалекте)]. Авторизованный пер. с немецк. [[Саламон Вермель|С. С. Вермеля]]. М.: Универсальное книготоварищество Л. А. Столяр, типография Торгового дома «Мысль», 1913. * пераклад 1981 года на іўрыт == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/2089/Pines-Meyer_1881-1942 Pines Meyer] * [http://www.rujen.ru/index.php/ПИНЕС_Меир-Иссар Пинес Меир Иссар] * {{ЭЕЭ|13217|Пинес Шломо}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пінес Меер}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]][[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]][[Катэгорыя:Дактары навук]][[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]][[Катэгорыя:Памерлі ў ГУЛАГу]][[Катэгорыя:Ідыш]] chhbubtknuomfpjta58vkso6cd3pqoj 0 812262 5176529 2026-08-06T13:08:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аддзяленне Парамонаўка]] у [[Парамонаўка (Аксу)]] 5176529 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Парамонаўка (Аксу)]] eow283tsugxyryy2hsuahig3oeikab2 5176530 5176529 2026-08-06T13:08:32Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Парамонаўка (Аксу)]] 5176530 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|аддзяленне чаго?}} #REDIRECT [[Парамонаўка (Аксу)]] t0d8w0yaibtgh3sfwcsf2ks7jfke3jv 0 812263 5176537 2026-08-06T13:12:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пуць Ільіча (Паўладарская вобласць)]] у [[Енбек (Аксу)]]: з 2019 года 5176537 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Енбек (Аксу)]] sh618f9nr1ynxnuworsczw0h09fqu13 5176538 5176537 2026-08-06T13:12:21Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Енбек (Аксу)]] 5176538 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Енбек (Аксу)]] p14wdv6x8s8qb4u83ruvu769j75rv0v 0 812264 5176542 2026-08-06T13:13:30Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78394483|Pułk Desperatów]]» 5176542 wikitext text/x-wiki [[Файл:Józef_Zieńkowicz.PNG|міні| Камандзір палка [[Юзаф Зянковіч]]]] '''Легіён Адчайных''' — добраахвотніцкае фармаванне перыяду [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1831 г.]], ініцыятарам і заснавальнікам якога быў [[Юзаф Зянковіч]]. Ідэя стварэння, яго назва і адметная форма былі прапанаваны маладым камандзірам Зянковіча. Ён тлумачыў гэта тым, што паўстанне ў [[Ашмяны|Ашмянах]] праходзіла ў сапраўды адчайнай манеры, што іх барацьба з нашмат праўзыходным супернікам была адчайнай, і што ўсе дзеянні паўстанцаў таксама павінны быць адчайнымі. Ваяры насілі адметную [[Ваенная форма|форму]] і асабліва вылучаліся сваімі пунсовымі плашчамі. Іхняя форма была пакрытая [[Чэрап|чэрапамі]] і [[Шкілет чалавека|косткамі]] . Праціўнік зваў іх «веючым жахам». Форма была адной з самых незвычайных падчас сярод паўстанцкіх аддзелаў. 4 красавіка 1831 г. у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] атрад з некалькіх дзесяткаў паўстанцаў пад камандаваннем Юзэфа Зянковіча выступіў у Ашмяны супраць рускага атрада Вялікалуцкага палка. Рускія склалі зброю без бою. Паўстанцам дастаўся некалькі сотняў карабінаў, шмат рыштунку, бочкі з кулямі і порахам, шмат лядунак і іншага ваеннага рыштунку. Так пачалося паўстанне ў гэтым раёне. Неўзабаве была ўзятая [[Смаргонь]] і сталі арганізоўвацца мясцовыя атрады паўстанцаў. Легіён адчайных разам з іншымі паўстанцкімі атрадамі Ашмянскага раёна ўвесь час перамяшчаўся, вёў няўдалыя сутычкі пад [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневам]] і [[Рум (Валожынскі раён)|Румам]], захапіў яшчэ адзін ваенны склад у [[Свянцяны|Свянцянах]], а ў пачатку траўня ў літоўскіх паўстанцаў узнікла сувязь з корпусам, які ўвайшоў на тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] пад кіраўніцтвам [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда]]. Пасля расфарміравання легіёна адчайных яго байцы былі ўключаны ў склад розных палкоў польскай паўстанчай арміі, якія дзейнічалі ў Літве. Камандзір адчайных Зянковіч далучыўся ў якасці [[Лейтэнант|лейтэнанта]] да пазнанскага кавалерыйскага палка, у яго складзе дайшоў да [[Варшава|Варшавы]], дзе атрымаў званне капітана і крыж "[[Virtuti Militari]]". Пасля падаўлення паўстання Зянковіч аддаў перавагу [[Эміграцыя|эміграцыі]] замест [[Палон|палону]]. Ён памёр у [[Францыя|Францыі]] ў 1833 г. ва ўзросце ўсяго 26 гадоў. Падраздзяленне «адчайных» цалкам складалася з добраахвотнікаў (прыдворных, рамеснікаў, навукоўцаў і грамадзянскай моладзі). Граф [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі]], на чый кошт быў сфармаваны цэлы паўстанцкі "корпус", падзяліў сваё фарміраванне на падраздзяленні: * 1. пешыя стральцы, * 2. пяхотны полк, * 3. полк конных стральцоў названы "палком Важынскага", * 4. полк уланаў Пшаздзецкага, * 5. кавалерыйскі лёгіён Адчайных. У легіёне ніколі не было больш за 50 добраахвотнікаў. У складзе групы была і адна жанчына – Марыяна Карпінска, народжаная Ружанская. Коней адчайныя забралі ў супраціўніка і з маёнтка іх камандзіра Юзафа Зянковіча. Па задуме камандзіра легіёна Юзафа Зянковіча, традыцыйныя колеры ахвярнасці і смерці - чорны і чырвоны - адлюстроўваюць дух легіёна, а "адамава галава" вянчае вобраз "адчайнага", да таго ж грудзі ваяра ўпрыгожвае не серабрысты галун, а белыя нашыўкі ў выглядзе костак. Збруя кавалерыстаў Легіёна адчайных была выканана з чорнай скуры, вальтрап - цёмна-сіні з чырвонай выпушкай і белым галуном, седлавы чамадан - з шэрага сукна. Найважнейшым патрыятычным пасылам была гатоўнасць памерці за Айчыну, ахвярнасць воіна-паўстанца, адлюстраваныя ў сімволіцы і каляровай гаме мундзіраў і атрыбутыкі. Уніформа Легіёна адчайных наводзіла жах на рускіх, і польскі генерал Антоні Гелгуд быў зачараваны ёю, пра што ён пісаў у дакладзе галоўнакамандуючаму генералу Яну Скрыжанецкаму. Паводле слоў Зянковіча, такая ўніформа павінна была ўказваць, "што толькі вера ў тое, што ты або памрэш, або пераможаш, магла зрабіць з іх пераможцаў". Форма Легіёна адчайных была пашыта з трафейнага сукна, захопленага ў Ашмянах. Нягледзячы на ​​тое, што першапачаткова генералу Гелгуду спадабалася такая незвычайная ўніформа Легіёна Адчайных, калі Легіён далучыўся да рэгулярнага польскага войска, генерал адмяніў гэтую рамантычную ўніформу, каб легіянеры не вылучаліся на фоне астатніх паўстанцаў. == Бібліяграфія == * Jacek Jaworski: ''Żołnierze spod znaku trupiej główki'', Wydawnictwo Dragon, Bielsko-Biała, s. 16-18. * Feliks Wrotnowski: ''Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831'', Paryż, s. 236. n7ztqjs1f7gny54yrxyz9usnwl2tgn0 5176550 5176542 2026-08-06T13:17:14Z Kanstas 126220 афармленне 5176550 wikitext text/x-wiki [[Файл:Афіцэр лёгіена адчайных.jpg|міні|Афіцэр легіёна адчайных, малюнак Казіміра Бахматовіча]] '''Легіён Адчайных''' — добраахвотніцкае фармаванне перыяду [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1831 г.]], ініцыятарам і заснавальнікам якога быў [[Юзаф Зянковіч]]. Ідэя стварэння, яго назва і адметная форма былі прапанаваны маладым камандзірам Зянковіча. Ён тлумачыў гэта тым, што паўстанне ў [[Ашмяны|Ашмянах]] праходзіла ў сапраўды адчайнай манеры, што іх барацьба з нашмат праўзыходным супернікам была адчайнай, і што ўсе дзеянні паўстанцаў таксама павінны быць адчайнымі. Ваяры насілі адметную [[Ваенная форма|форму]] і асабліва вылучаліся сваімі пунсовымі плашчамі. Іхняя форма была пакрытая [[Чэрап|чэрапамі]] і [[Шкілет чалавека|косткамі]] . Праціўнік зваў іх «веючым жахам». Форма была адной з самых незвычайных падчас сярод паўстанцкіх аддзелаў. 4 красавіка 1831 г. у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] атрад з некалькіх дзесяткаў паўстанцаў пад камандаваннем Юзэфа Зянковіча выступіў у Ашмяны супраць рускага атрада Вялікалуцкага палка. Рускія склалі зброю без бою. Паўстанцам дастаўся некалькі сотняў карабінаў, шмат рыштунку, бочкі з кулямі і порахам, шмат лядунак і іншага ваеннага рыштунку. Так пачалося паўстанне ў гэтым раёне. Неўзабаве была ўзятая [[Смаргонь]] і сталі арганізоўвацца мясцовыя атрады паўстанцаў. Легіён адчайных разам з іншымі паўстанцкімі атрадамі Ашмянскага раёна ўвесь час перамяшчаўся, вёў няўдалыя сутычкі пад [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневам]] і [[Рум (Валожынскі раён)|Румам]], захапіў яшчэ адзін ваенны склад у [[Свянцяны|Свянцянах]], а ў пачатку траўня ў літоўскіх паўстанцаў узнікла сувязь з корпусам, які ўвайшоў на тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] пад кіраўніцтвам [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда]]. Пасля расфарміравання легіёна адчайных яго байцы былі ўключаны ў склад розных палкоў польскай паўстанчай арміі, якія дзейнічалі ў Літве. Камандзір адчайных Зянковіч далучыўся ў якасці [[Лейтэнант|лейтэнанта]] да пазнанскага кавалерыйскага палка, у яго складзе дайшоў да [[Варшава|Варшавы]], дзе атрымаў званне капітана і крыж "[[Virtuti Militari]]". Пасля падаўлення паўстання Зянковіч аддаў перавагу [[Эміграцыя|эміграцыі]] замест [[Палон|палону]]. Ён памёр у [[Францыя|Францыі]] ў 1833 г. ва ўзросце ўсяго 26 гадоў. Падраздзяленне «адчайных» цалкам складалася з добраахвотнікаў (прыдворных, рамеснікаў, навукоўцаў і грамадзянскай моладзі). Граф [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі]], на чый кошт быў сфармаваны цэлы паўстанцкі "корпус", падзяліў сваё фарміраванне на падраздзяленні: * 1. пешыя стральцы, * 2. пяхотны полк, * 3. полк конных стральцоў названы "палком Важынскага", * 4. полк уланаў Пшаздзецкага, * 5. кавалерыйскі лёгіён Адчайных. У легіёне ніколі не было больш за 50 добраахвотнікаў. У складзе групы была і адна жанчына – Марыяна Карпінска, народжаная Ружанская. Коней адчайныя забралі ў супраціўніка і з маёнтка іх камандзіра Юзафа Зянковіча. Па задуме камандзіра легіёна Юзафа Зянковіча, традыцыйныя колеры ахвярнасці і смерці - чорны і чырвоны - адлюстроўваюць дух легіёна, а "адамава галава" вянчае вобраз "адчайнага", да таго ж грудзі ваяра ўпрыгожвае не серабрысты галун, а белыя нашыўкі ў выглядзе костак. Збруя кавалерыстаў Легіёна адчайных была выканана з чорнай скуры, вальтрап - цёмна-сіні з чырвонай выпушкай і белым галуном, седлавы чамадан - з шэрага сукна. Найважнейшым патрыятычным пасылам была гатоўнасць памерці за Айчыну, ахвярнасць воіна-паўстанца, адлюстраваныя ў сімволіцы і каляровай гаме мундзіраў і атрыбутыкі. Уніформа Легіёна адчайных наводзіла жах на рускіх, і польскі генерал Антоні Гелгуд быў зачараваны ёю, пра што ён пісаў у дакладзе галоўнакамандуючаму генералу Яну Скрыжанецкаму. Паводле слоў Зянковіча, такая ўніформа павінна была ўказваць, "што толькі вера ў тое, што ты або памрэш, або пераможаш, магла зрабіць з іх пераможцаў". Форма Легіёна адчайных была пашыта з трафейнага сукна, захопленага ў Ашмянах. Нягледзячы на ​​тое, што першапачаткова генералу Гелгуду спадабалася такая незвычайная ўніформа Легіёна Адчайных, калі Легіён далучыўся да рэгулярнага польскага войска, генерал адмяніў гэтую рамантычную ўніформу, каб легіянеры не вылучаліся на фоне астатніх паўстанцаў. == Бібліяграфія == * Jacek Jaworski: ''Żołnierze spod znaku trupiej główki'', Wydawnictwo Dragon, Bielsko-Biała, s. 16-18. * Feliks Wrotnowski: ''Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831'', Paryż, s. 236. 6imkphtlc0ggj5r0bkyrq95hcejfy3i 5176825 5176550 2026-08-07T02:19:32Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5176825 wikitext text/x-wiki [[Файл:Афіцэр лёгіена адчайных.jpg|міні|Афіцэр легіёна адчайных, малюнак Казіміра Бахматовіча]] '''Легіён Адчайных''' — добраахвотніцкае фармаванне перыяду [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1831 г.]], ініцыятарам і заснавальнікам якога быў [[Юзаф Зянковіч]]. Ідэя стварэння, яго назва і адметная форма былі прапанаваны маладым камандзірам Зянковіча. Ён тлумачыў гэта тым, што паўстанне ў [[Ашмяны|Ашмянах]] праходзіла ў сапраўды адчайнай манеры, што іх барацьба з нашмат праўзыходным супернікам была адчайнай, і што ўсе дзеянні паўстанцаў таксама павінны быць адчайнымі. Ваяры насілі адметную [[Ваенная форма|форму]] і асабліва вылучаліся сваімі пунсовымі плашчамі. Іхняя форма была пакрытая [[Чэрап|чэрапамі]] і [[Шкілет чалавека|косткамі]] . Праціўнік зваў іх «веючым жахам». Форма была адной з самых незвычайных падчас сярод паўстанцкіх аддзелаў. 4 красавіка 1831 г. у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] атрад з некалькіх дзесяткаў паўстанцаў пад камандаваннем Юзэфа Зянковіча выступіў у Ашмяны супраць рускага атрада Вялікалуцкага палка. Рускія склалі зброю без бою. Паўстанцам дастаўся некалькі сотняў карабінаў, шмат рыштунку, бочкі з кулямі і порахам, шмат лядунак і іншага ваеннага рыштунку. Так пачалося паўстанне ў гэтым раёне. Неўзабаве была ўзятая [[Смаргонь]] і сталі арганізоўвацца мясцовыя атрады паўстанцаў. Легіён адчайных разам з іншымі паўстанцкімі атрадамі Ашмянскага раёна ўвесь час перамяшчаўся, вёў няўдалыя сутычкі пад [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневам]] і [[Рум (Валожынскі раён)|Румам]], захапіў яшчэ адзін ваенны склад у [[Свянцяны|Свянцянах]], а ў пачатку траўня ў літоўскіх паўстанцаў узнікла сувязь з корпусам, які ўвайшоў на тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] пад кіраўніцтвам [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда]]. Пасля расфарміравання легіёна адчайных яго байцы былі ўключаны ў склад розных палкоў польскай паўстанчай арміі, якія дзейнічалі ў Літве. Камандзір адчайных Зянковіч далучыўся ў якасці [[Лейтэнант|лейтэнанта]] да пазнанскага кавалерыйскага палка, у яго складзе дайшоў да [[Варшава|Варшавы]], дзе атрымаў званне капітана і крыж "[[Virtuti Militari]]". Пасля падаўлення паўстання Зянковіч аддаў перавагу [[Эміграцыя|эміграцыі]] замест [[Палон|палону]]. Ён памёр у [[Францыя|Францыі]] ў 1833 г. ва ўзросце ўсяго 26 гадоў. Падраздзяленне «адчайных» цалкам складалася з добраахвотнікаў (прыдворных, рамеснікаў, навукоўцаў і грамадзянскай моладзі). Граф [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі]], на чый кошт быў сфармаваны цэлы паўстанцкі "корпус", падзяліў сваё фарміраванне на падраздзяленні: * 1. пешыя стральцы, * 2. пяхотны полк, * 3. полк конных стральцоў названы "палком Важынскага", * 4. полк уланаў Пшаздзецкага, * 5. кавалерыйскі лёгіён Адчайных. У легіёне ніколі не было больш за 50 добраахвотнікаў. У складзе групы была і адна жанчына – Марыяна Карпінска, народжаная Ружанская. Коней адчайныя забралі ў супраціўніка і з маёнтка іх камандзіра Юзафа Зянковіча. Па задуме камандзіра легіёна Юзафа Зянковіча, традыцыйныя колеры ахвярнасці і смерці - чорны і чырвоны - адлюстроўваюць дух легіёна, а "адамава галава" вянчае вобраз "адчайнага", да таго ж грудзі ваяра ўпрыгожвае не серабрысты галун, а белыя нашыўкі ў выглядзе костак. Збруя кавалерыстаў Легіёна адчайных была выканана з чорнай скуры, вальтрап - цёмна-сіні з чырвонай выпушкай і белым галуном, седлавы чамадан - з шэрага сукна. Найважнейшым патрыятычным пасылам была гатоўнасць памерці за Айчыну, ахвярнасць воіна-паўстанца, адлюстраваныя ў сімволіцы і каляровай гаме мундзіраў і атрыбутыкі. Уніформа Легіёна адчайных наводзіла жах на рускіх, і польскі генерал Антоні Гелгуд быў зачараваны ёю, пра што ён пісаў у дакладзе галоўнакамандуючаму генералу Яну Скрыжанецкаму. Паводле слоў Зянковіча, такая ўніформа павінна была ўказваць, "што толькі вера ў тое, што ты або памрэш, або пераможаш, магла зрабіць з іх пераможцаў". Форма Легіёна адчайных была пашыта з трафейнага сукна, захопленага ў Ашмянах. Нягледзячы на ​​тое, што першапачаткова генералу Гелгуду спадабалася такая незвычайная ўніформа Легіёна Адчайных, калі Легіён далучыўся да рэгулярнага польскага войска, генерал адмяніў гэтую рамантычную ўніформу, каб легіянеры не вылучаліся на фоне астатніх паўстанцаў. == Бібліяграфія == * Jacek Jaworski: ''Żołnierze spod znaku trupiej główki'', Wydawnictwo Dragon, Bielsko-Biała, s. 16-18. * Feliks Wrotnowski: ''Zbiór pamiętników o powstaniu Litwy w r. 1831'', Paryż, s. 236. {{няма катэгорый|date=2026-08-07}} dlsxld98yem7kpyy98xxh97q795y1tu 0 812265 5176548 2026-08-06T13:16:04Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{асоба}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' (грэч.: Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄, у свеце Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; 27 верасня 12 снежня 2007, Нікасія) — прадстаяцель Кіпрскай Праваслаўнай Царквы ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}}» 5176548 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' (грэч.: Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄, у свеце Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; 27 верасня 12 снежня 2007, Нікасія) — прадстаяцель Кіпрскай Праваслаўнай Царквы ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}} 5x2gqge46b63dlv67i1xf1xlfe0amou 5176553 5176548 2026-08-06T13:18:00Z StarDeg 16311 5176553 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄}}, у свеце Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; 12 снежня 2007, Нікасія) — прадстаяцель Кіпрскай Праваслаўнай Царквы ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}} bjkiuy9cuh46epie9jhhdptynq7e61c 5176556 5176553 2026-08-06T13:18:57Z StarDeg 16311 5176556 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄}}, у свеце Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; [[27 верасня]] [[1927]] — [[12 снежня]] [[2007]], Нікасія) — прадстаяцель Кіпрскай Праваслаўнай Царквы ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}} 3pp5r2ydk1vndl03wn7kf6gmzoz74az 5176558 5176556 2026-08-06T13:20:03Z StarDeg 16311 5176558 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄}}, у свеце Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; [[27 верасня]] [[1927]] — [[12 снежня]] [[2007]], Нікасія) — прадстаяцель Кіпрскай Праваслаўнай Царквы ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}} lux0lthwc0nig705vfws3ehojvi7v6o 5176559 5176558 2026-08-06T13:22:05Z Autumndancer 168015 5176559 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄}}, свецкае імя: Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; {{ВД-Прэамбула}}) —) — прадстаяцель Кіпрскай Праваслаўнай Царквы ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}} 5jdfr3rouiuae1rwi81l9yucbuf1pmc 5176560 5176559 2026-08-06T13:22:21Z Autumndancer 168015 5176560 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄}}, свецкае імя: Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаяцель Кіпрскай Праваслаўнай Царквы ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}} ezq5e21cs0e676gteo2ywulugw1bqgu 5176562 5176560 2026-08-06T13:24:25Z Autumndancer 168015 5176562 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Арцыбіскуп Хрызастом I''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Α΄}}, свецкае імя: Хрыстафорас Арыстодзіму, грэч. Χριστόφορος Αριστοδήμου; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаяцель [[Кіпрская Праваслаўная Царква|Кіпрскай Праваслаўнай Царквы]] ў 1977—2006. {{Бібліяінфармацыя}} 0y31tz6qrxuzr7tilxx2mwgl1xva391 0 812266 5176565 2026-08-06T13:30:21Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Данентаеў (сяло)]] у [[Данентаеў (аул)]] 5176565 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Данентаеў (аул)]] 4y2jzj0ezennjdxnisghazcqx8jsxg1 5176566 5176565 2026-08-06T13:30:47Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Данентаеў (аул)]] 5176566 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|аул, а не сяло}} #REDIRECT [[Данентаеў (аул)]] s3efd9zev81rap5wi2die6qqx97oz7z 0 812267 5176572 2026-08-06T13:35:11Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Мамаіта Амарава]] у [[Мамаіт Амараў (аул)]] 5176572 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мамаіт Амараў (аул)]] i3xxdulfrfkhjk5658235sez9rtwhs0 5176573 5176572 2026-08-06T13:35:25Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Мамаіт Амараў (аул)]] 5176573 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Мамаіт Амараў (аул)]] bt7ylb2wu87qmkjtr079gkzmou39i5o 0 812268 5176581 2026-08-06T13:41:08Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Кактас (Карагандзінская вобласць)]] * [[Кактас (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5176581 wikitext text/x-wiki * [[Кактас (Карагандзінская вобласць)]] * [[Кактас (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 8obp0twti41z6b57j2y44om6m6utn1a 0 812269 5176583 2026-08-06T13:43:36Z ZolaSukhar 169411 Новая старонка: ««Слова на Антыпасху» — пропаведзь святога епіскапа Кірылы Тураўскага, напісаная на царкоўнаславянскай мове. Твор уваходзіць у цыкл велікодных слоў і прысвечаны святу Антыпасхі (Фомінай нядзелі)<ref>{{Кніга|загаловак=Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураў...» 5176583 wikitext text/x-wiki «Слова на Антыпасху» — пропаведзь святога епіскапа Кірылы Тураўскага, напісаная на царкоўнаславянскай мове. Твор уваходзіць у цыкл велікодных слоў і прысвечаны святу Антыпасхі (Фомінай нядзелі)<ref>{{Кніга|загаловак=Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с}}</ref>. == Наратыў == Цэнтрам твора становіцца біблейскі сюжэт, падрабязна раскрыты ў Евангеллі паводле Іаана (Іаан 20:19—31). Вучням з’явіўся ўваскрэслы Хрыстос, але сярод іх не было апостала Фамы. Калі іншыя вучні пераказалі яму пра гэтую падзею, Фама выказаў скептыцызм, заявіўшы, што не паверыць у словы апосталаў, пакуль сам не дакранецца да ран Хрыста. Свята Антыпасхі якраз і прысвечана дню, калі Ісус другі раз з’явіўся апосталам (ужо разам з Фамой), пасля чаго Фама нарэшце паверыў. Кірыла Тураўскі ў «Слове на Антыпасху» пераказвае гэтую падзею, падрабязна спыняючыся на дыялогу Фамы і Хрыста<ref>{{Кніга|загаловак=Еремин, И. П. Ораторское искусство Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1962. – Т. 18. – С. 50–58}}</ref>. == Кампазіцыя == Пропаведзь лёгка падзяляецца на некалькі частак. Спачатку епіскап распавядае пра Пасху ў старазапаветным разуменні гэтага свята — як пра выхад ізраільцян з Егіпта. Прапаведнік выводзіць сімвалічны змест і параўноўвае фараона з д’яблам: адзін трымаў Божы народ у фізічным зняволенні, другі — сэрцы людзей у духоўным. Аднак Пасха вызваляе з рабства і тых, і другіх<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Бельскі, А. І. Біблейская парадыгма ў «Слове на Антыпасху» Кірыла Тураўскага / А. І. Бельскі, Я. Д. Касіловіч // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы XIV Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю філал. фак. Беларус. дзярж. ун-та, Рэсп. Беларусь, Мінск, 26 вер. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: С. А. Важнік (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2024. – С. 103–109}}</ref>. Далей Кірыла Тураўскі пераходзіць да красамоўнага апісання абуджэння прыроды пасля зімы. Гэтаму фрагменту раней памылкова прыпісвалі язычніцкі ўплыў, але пры дэталёвым разглядзе бачна, што стыль выкарыстання вобразаў пораў года і нябесных свяцілаў пазычаны з пропаведзяў Іаана Залатавуста і Грыгорыя Багаслова, на што паказваюць даследчыкі<ref>{{Кніга|загаловак=Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2021/05/05_SHumilo.pdf|загаловак=Шумило, С. М. Литературные источники Слова на Фомину неделю Кирилла Туровского / С. М. Шумило // Рус. лит. – 2021. – № 2}}</ref>. Зіма ў творы — сімвал нявер’я, якое замяняецца вясной — «краснай верай Хрыстовай». Сонца сімвалізуе Новы Запавет, які заняў месца ветаху — Старога Запавету і юдэйскага закону<ref>{{Артыкул|загаловак=Касіловіч, Я. Д. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага / Я. Д. Касіловіч // Полымя. – 2026. – № 2. – С. 83–89|выданне=}}</ref>. == Адметнасці стылю == Кірыла Тураўскі выкарыстоўвае рытарычныя прыёмы ўслед за візантыйскімі красамоўцамі<ref>{{Кніга|загаловак=Левшун, Л. В. Введение в теоретическую поэтику средневековой восточнославянской книжности / Л. В. Левшун. – Минск: Беларус. навука, 2009. – 451 с.}}</ref>. Анафарычныя тырады (паўтор сінтаксічных канструкцый у пачатку сказаў) ствараюць ва ўзнёслы настрой і ўздзейнічаюць на чытача ці слухача<ref>{{Кніга|загаловак=Колесов, В. В. К характеристике поэтического стиля Кирилла Туровского / В. В. Колесов // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); отв. ред. Д. С. Лихачев. – Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1981. – Т. 36. – С. 37–49.}}</ref>. Яшчэ адна адметнасць — шырокае цытаванне Бібліі і шматлікія спасылкі на старазапаветных прарокаў. Нярэдка гэтыя цытаты Кірыла Тураўскі ўкладае ў вусны біблейскіх герояў<ref name=":0" />. == Спасылкі == == Літаратура == 1j4ddzhcb2d5qu7hgirt0tut38bwbn0 5176587 5176583 2026-08-06T13:46:53Z ZolaSukhar 169411 дапаўненне 5176587 wikitext text/x-wiki «Слова на Антыпасху» — пропаведзь святога епіскапа Кірылы Тураўскага, напісаная на царкоўнаславянскай мове. Твор уваходзіць у цыкл велікодных слоў і прысвечаны святу Антыпасхі (Фомінай нядзелі)<ref>{{Кніга|загаловак=Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с}}</ref>. == Наратыў == Цэнтрам твора становіцца біблейскі сюжэт, падрабязна раскрыты ў Евангеллі паводле Іаана (Іаан 20:19—31). Вучням з’явіўся ўваскрэслы Хрыстос, але сярод іх не было апостала Фамы. Калі іншыя вучні пераказалі яму пра гэтую падзею, Фама выказаў скептыцызм, заявіўшы, што не паверыць у словы апосталаў, пакуль сам не дакранецца да ран Хрыста. Свята Антыпасхі якраз і прысвечана дню, калі Ісус другі раз з’явіўся апосталам (ужо разам з Фамой), пасля чаго Фама нарэшце паверыў. Кірыла Тураўскі ў «Слове на Антыпасху» пераказвае гэтую падзею, падрабязна спыняючыся на дыялогу Фамы і Хрыста<ref>{{Кніга|загаловак=Еремин, И. П. Ораторское искусство Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1962. – Т. 18. – С. 50–58}}</ref>. == Кампазіцыя == Пропаведзь лёгка падзяляецца на некалькі частак. Спачатку епіскап распавядае пра Пасху ў старазапаветным разуменні гэтага свята — як пра выхад ізраільцян з Егіпта. Прапаведнік выводзіць сімвалічны змест і параўноўвае фараона з д’яблам: адзін трымаў Божы народ у фізічным зняволенні, другі — сэрцы людзей у духоўным. Аднак Пасха вызваляе з рабства і тых, і другіх<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Бельскі, А. І. Біблейская парадыгма ў «Слове на Антыпасху» Кірыла Тураўскага / А. І. Бельскі, Я. Д. Касіловіч // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы XIV Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю філал. фак. Беларус. дзярж. ун-та, Рэсп. Беларусь, Мінск, 26 вер. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: С. А. Важнік (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2024. – С. 103–109}}</ref>. Далей Кірыла Тураўскі пераходзіць да красамоўнага апісання абуджэння прыроды пасля зімы. Гэтаму фрагменту раней памылкова прыпісвалі язычніцкі ўплыў, але пры дэталёвым разглядзе бачна, што стыль выкарыстання вобразаў пораў года і нябесных свяцілаў пазычаны з пропаведзяў Іаана Залатавуста і Грыгорыя Багаслова, на што паказваюць даследчыкі<ref>{{Кніга|загаловак=Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2021/05/05_SHumilo.pdf|загаловак=Шумило, С. М. Литературные источники Слова на Фомину неделю Кирилла Туровского / С. М. Шумило // Рус. лит. – 2021. – № 2}}</ref>. Зіма ў творы — сімвал нявер’я, якое замяняецца вясной — «краснай верай Хрыстовай». Сонца сімвалізуе Новы Запавет, які заняў месца ветаху — Старога Запавету і юдэйскага закону<ref>{{Артыкул|загаловак=Касіловіч, Я. Д. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага / Я. Д. Касіловіч // Полымя. – 2026. – № 2. – С. 83–89|выданне=}}</ref>. == Адметнасці стылю == Кірыла Тураўскі выкарыстоўвае рытарычныя прыёмы ўслед за візантыйскімі красамоўцамі<ref>{{Кніга|загаловак=Левшун, Л. В. Введение в теоретическую поэтику средневековой восточнославянской книжности / Л. В. Левшун. – Минск: Беларус. навука, 2009. – 451 с.}}</ref>. Анафарычныя тырады (паўтор сінтаксічных канструкцый у пачатку сказаў) ствараюць ва ўзнёслы настрой і ўздзейнічаюць на чытача ці слухача<ref>{{Кніга|загаловак=Колесов, В. В. К характеристике поэтического стиля Кирилла Туровского / В. В. Колесов // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); отв. ред. Д. С. Лихачев. – Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1981. – Т. 36. – С. 37–49.}}</ref>. Яшчэ адна адметнасць — шырокае цытаванне Бібліі і шматлікія спасылкі на старазапаветных прарокаў. Нярэдка гэтыя цытаты Кірыла Тураўскі ўкладае ў вусны біблейскіх герояў<ref name=":0" />. == Літаратура == # Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с. # Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с. # Еремин, И. П. Литературное наследие Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР. – 1955. – Т. 11. – С. 342–367; Т. 12. – 1956. – С. 340–361; Т. 13. – 1957. – С. 409–426; Т. 15. – 1998. – С. 332–348. # Рэлігійнае пісьменства кірылічнай традыцыі XI–XV стст. / Нац. акад. навук Беларусі. Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., філ. “Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы”; уклад., прадм., камент., указ.-давед. імён Л. В. Ляўшун. – Мінск: Беларус. навука, 2013. – 719 с. – (Помнікі даўняга пісьменства Беларусі). == Спасылкі == q8vbadrh6r8xoj3hprqn34q9ydsqmuy 5176601 5176587 2026-08-06T14:00:23Z ZolaSukhar 169411 5176601 wikitext text/x-wiki «Слова на Антыпасху» — пропаведзь святога епіскапа Кірылы Тураўскага, напісаная на царкоўнаславянскай мове. Твор уваходзіць у цыкл велікодных слоў і прысвечаны святу Антыпасхі (Фомінай нядзелі)<ref>{{Кніга|загаловак=Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с}}</ref>. == Сувязь з Бібліяй == Цэнтрам твора становіцца біблейскі сюжэт, падрабязна раскрыты ў Евангеллі паводле Іаана (Іаан 20:19—31). Вучням з’явіўся ўваскрэслы Хрыстос, але сярод іх не было апостала Фамы. Калі іншыя вучні пераказалі яму пра гэтую падзею, Фама выказаў скептыцызм, заявіўшы, што не паверыць у словы апосталаў, пакуль сам не дакранецца да ран Хрыста. Свята Антыпасхі якраз і прысвечана дню, калі Ісус другі раз з’явіўся апосталам (ужо разам з Фамой), пасля чаго Фама нарэшце паверыў. Кірыла Тураўскі ў «Слове на Антыпасху» пераказвае гэтую падзею, падрабязна спыняючыся на дыялогу Фамы і Хрыста<ref>{{Кніга|загаловак=Еремин, И. П. Ораторское искусство Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1962. – Т. 18. – С. 50–58}}</ref>. == Кампазіцыя == Пропаведзь лёгка падзяляецца на некалькі частак. Спачатку епіскап распавядае пра Пасху ў старазапаветным разуменні гэтага свята — як пра выхад ізраільцян з Егіпта. Прапаведнік выводзіць сімвалічны змест і параўноўвае фараона з д’яблам: адзін трымаў Божы народ у фізічным зняволенні, другі — сэрцы людзей у духоўным. Аднак Пасха вызваляе з рабства і тых, і другіх<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Бельскі, А. І. Біблейская парадыгма ў «Слове на Антыпасху» Кірыла Тураўскага / А. І. Бельскі, Я. Д. Касіловіч // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы XIV Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю філал. фак. Беларус. дзярж. ун-та, Рэсп. Беларусь, Мінск, 26 вер. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: С. А. Важнік (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2024. – С. 103–109}}</ref>. Далей Кірыла Тураўскі пераходзіць да красамоўнага апісання абуджэння прыроды пасля зімы. Гэтаму фрагменту раней памылкова прыпісвалі язычніцкі ўплыў, але пры дэталёвым разглядзе бачна, што стыль выкарыстання вобразаў пораў года і нябесных свяцілаў пазычаны з пропаведзяў Іаана Залатавуста і Грыгорыя Багаслова, на што паказваюць даследчыкі<ref>{{Кніга|загаловак=Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2021/05/05_SHumilo.pdf|загаловак=Шумило, С. М. Литературные источники Слова на Фомину неделю Кирилла Туровского / С. М. Шумило // Рус. лит. – 2021. – № 2}}</ref>. Зіма ў творы — сімвал нявер’я, якое замяняецца вясной — «краснай верай Хрыстовай». Сонца сімвалізуе Новы Запавет, які заняў месца ветаху — Старога Запавету і юдэйскага закону<ref>{{Артыкул|загаловак=Касіловіч, Я. Д. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага / Я. Д. Касіловіч // Полымя. – 2026. – № 2. – С. 83–89|выданне=}}</ref>. == Адметнасці стылю == Кірыла Тураўскі выкарыстоўвае рытарычныя прыёмы ўслед за візантыйскімі красамоўцамі<ref>{{Кніга|загаловак=Левшун, Л. В. Введение в теоретическую поэтику средневековой восточнославянской книжности / Л. В. Левшун. – Минск: Беларус. навука, 2009. – 451 с.}}</ref>. Анафарычныя тырады (паўтор сінтаксічных канструкцый у пачатку сказаў) ствараюць ва ўзнёслы настрой і ўздзейнічаюць на чытача ці слухача<ref>{{Кніга|загаловак=Колесов, В. В. К характеристике поэтического стиля Кирилла Туровского / В. В. Колесов // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); отв. ред. Д. С. Лихачев. – Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1981. – Т. 36. – С. 37–49.}}</ref>. Яшчэ адна адметнасць — шырокае цытаванне Бібліі і шматлікія спасылкі на старазапаветных прарокаў. Нярэдка гэтыя цытаты Кірыла Тураўскі ўкладае ў вусны біблейскіх герояў<ref name=":0" />. == Літаратура == # Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с. # Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с. # Еремин, И. П. Литературное наследие Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР. – 1955. – Т. 11. – С. 342–367; Т. 12. – 1956. – С. 340–361; Т. 13. – 1957. – С. 409–426; Т. 15. – 1998. – С. 332–348. # Рэлігійнае пісьменства кірылічнай традыцыі XI–XV стст. / Нац. акад. навук Беларусі. Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., філ. “Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы”; уклад., прадм., камент., указ.-давед. імён Л. В. Ляўшун. – Мінск: Беларус. навука, 2013. – 719 с. – (Помнікі даўняга пісьменства Беларусі). == Спасылкі == aduni9nlaucj23lf8glnep1jfcod6xp 5176627 5176601 2026-08-06T14:30:38Z ZolaSukhar 169411 вікіфікацыя 5176627 wikitext text/x-wiki «Слова на Антыпасху» — [[пропаведзь]] [[Святы|святога]] [[Епіскап|епіскапа]] [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], напісаная на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]. Твор уваходзіць у цыкл [[Вялікдзень|велікодных]] слоў і прысвечаны [[:ru:Антипасха|святу Антыпасхі (Фомінай нядзелі)]]<ref>{{Кніга|загаловак=Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с}}</ref>. == Сувязь з Бібліяй == Цэнтрам твора становіцца [[Біблія|біблейскі]] сюжэт, падрабязна раскрыты ў [[Евангелле|Евангеллі]] паводле [[Ян (апостал)|Іаана]] 20:19—31. Вучням з’явіўся ўваскрэслы [[Хрыстос]], але сярод іх не было [[Фама (апостал)|апостала Фамы]]. Калі іншыя вучні пераказалі яму пра гэтую падзею, Фама выказаў скептыцызм, заявіўшы, што не паверыць у словы [[Апосталы|апосталаў]], пакуль сам не дакранецца да ран Хрыста. Свята Антыпасхі якраз і прысвечана дню, калі Ісус другі раз з’явіўся апосталам (ужо разам з Фамой), пасля чаго Фама нарэшце паверыў. Кірыла Тураўскі ў «Слове на Антыпасху» пераказвае гэтую падзею, падрабязна спыняючыся на дыялогу Фамы і Хрыста<ref>{{Кніга|загаловак=Еремин, И. П. Ораторское искусство Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1962. – Т. 18. – С. 50–58}}</ref>. == Кампазіцыя == Пропаведзь лёгка падзяляецца на некалькі частак. Спачатку епіскап распавядае пра [[Песах|Пасху]] ў [[Стары Запавет|старазапаветным]] разуменні гэтага свята — як пра выхад [[Ізраіль|ізраільцян]] з [[Егіпет|Егіпта]]. Прапаведнік выводзіць [[Сімвал|сімвалічны]] змест і параўноўвае [[Фараон|фараона]] з [[Д’ябал|д’яблам]]: адзін трымаў [[Бог|Божы]] народ у фізічным зняволенні, другі — сэрцы людзей у духоўным. Аднак Пасха вызваляе з [[рабства]] і тых, і другіх<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Бельскі, А. І. Біблейская парадыгма ў «Слове на Антыпасху» Кірыла Тураўскага / А. І. Бельскі, Я. Д. Касіловіч // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы XIV Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю філал. фак. Беларус. дзярж. ун-та, Рэсп. Беларусь, Мінск, 26 вер. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: С. А. Важнік (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2024. – С. 103–109}}</ref>. Далей Кірыла Тураўскі пераходзіць да красамоўнага апісання абуджэння прыроды пасля зімы. Гэтаму фрагменту раней памылкова прыпісвалі [[Язычніцтва|язычніцкі]] ўплыў, але пры дэталёвым разглядзе бачна, што стыль выкарыстання вобразаў пораў года і нябесных свяцілаў пазычаны з пропаведзяў [[Іаан Залатавуст|Іаана Залатавуста]] і [[Грыгорый Багаслоў|Грыгорыя Багаслова]], на што паказваюць даследчыкі<ref>{{Кніга|загаловак=Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2021/05/05_SHumilo.pdf|загаловак=Шумило, С. М. Литературные источники Слова на Фомину неделю Кирилла Туровского / С. М. Шумило // Рус. лит. – 2021. – № 2}}</ref>. Зіма ў творы — [[сімвал]] нявер’я, якое замяняецца вясной — «краснай верай Хрыстовай». Сонца сімвалізуе [[Новы Запавет]], які заняў месца ветаху — [[Стары Запавет|Старога Запавету]] і [[Іўдаізм|юдэйскага закону]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Касіловіч, Я. Д. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага / Я. Д. Касіловіч // Полымя. – 2026. – № 2. – С. 83–89|выданне=}}</ref>. == Адметнасці стылю == Кірыла Тураўскі выкарыстоўвае [[Рыторыка|рытарычныя прыёмы]] ўслед за візантыйскімі красамоўцамі<ref>{{Кніга|загаловак=Левшун, Л. В. Введение в теоретическую поэтику средневековой восточнославянской книжности / Л. В. Левшун. – Минск: Беларус. навука, 2009. – 451 с.}}</ref>. [[Тырада|Анафарычныя тырады]] (паўтор сінтаксічных канструкцый у пачатку сказаў) ствараюць узнёслы настрой і ўздзейнічаюць на чытача ці слухача<ref>{{Кніга|загаловак=Колесов, В. В. К характеристике поэтического стиля Кирилла Туровского / В. В. Колесов // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); отв. ред. Д. С. Лихачев. – Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1981. – Т. 36. – С. 37–49.}}</ref>. Яшчэ адна адметнасць — шырокае [[Цытата|цытаванне]] Бібліі і шматлікія спасылкі на старазапаветных [[Прарок|прарокаў]]. Нярэдка гэтыя цытаты Кірыла Тураўскі ўкладае ў вусны біблейскіх герояў<ref name=":0" />. == Літаратура == # Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с. # Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с. # Еремин, И. П. Литературное наследие Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР. – 1955. – Т. 11. – С. 342–367; Т. 12. – 1956. – С. 340–361; Т. 13. – 1957. – С. 409–426; Т. 15. – 1998. – С. 332–348. # Рэлігійнае пісьменства кірылічнай традыцыі XI–XV стст. / Нац. акад. навук Беларусі. Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., філ. “Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы”; уклад., прадм., камент., указ.-давед. імён Л. В. Ляўшун. – Мінск: Беларус. навука, 2013. – 719 с. – (Помнікі даўняга пісьменства Беларусі). == Спасылкі == 6u3xh6h854oauqw4fvgtf8n4jopwin0 5176683 5176627 2026-08-06T16:43:07Z JerzyKundrat 174 катэгорыі 5176683 wikitext text/x-wiki «Слова на Антыпасху» — [[пропаведзь]] [[Святы|святога]] [[Епіскап|епіскапа]] [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], напісаная на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]. Твор уваходзіць у цыкл [[Вялікдзень|велікодных]] слоў і прысвечаны [[:ru:Антипасха|святу Антыпасхі (Фомінай нядзелі)]]<ref>{{Кніга|загаловак=Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с}}</ref>. == Сувязь з Бібліяй == Цэнтрам твора становіцца [[Біблія|біблейскі]] сюжэт, падрабязна раскрыты ў [[Евангелле|Евангеллі]] паводле [[Ян (апостал)|Іаана]] 20:19—31. Вучням з’явіўся ўваскрэслы [[Хрыстос]], але сярод іх не было [[Фама (апостал)|апостала Фамы]]. Калі іншыя вучні пераказалі яму пра гэтую падзею, Фама выказаў скептыцызм, заявіўшы, што не паверыць у словы [[Апосталы|апосталаў]], пакуль сам не дакранецца да ран Хрыста. Свята Антыпасхі якраз і прысвечана дню, калі Ісус другі раз з’явіўся апосталам (ужо разам з Фамой), пасля чаго Фама нарэшце паверыў. Кірыла Тураўскі ў «Слове на Антыпасху» пераказвае гэтую падзею, падрабязна спыняючыся на дыялогу Фамы і Хрыста<ref>{{Кніга|загаловак=Еремин, И. П. Ораторское искусство Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1962. – Т. 18. – С. 50–58}}</ref>. == Кампазіцыя == Пропаведзь лёгка падзяляецца на некалькі частак. Спачатку епіскап распавядае пра [[Песах|Пасху]] ў [[Стары Запавет|старазапаветным]] разуменні гэтага свята — як пра выхад [[Ізраіль|ізраільцян]] з [[Егіпет|Егіпта]]. Прапаведнік выводзіць [[Сімвал|сімвалічны]] змест і параўноўвае [[Фараон|фараона]] з [[Д’ябал|д’яблам]]: адзін трымаў [[Бог|Божы]] народ у фізічным зняволенні, другі — сэрцы людзей у духоўным. Аднак Пасха вызваляе з [[рабства]] і тых, і другіх<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Бельскі, А. І. Біблейская парадыгма ў «Слове на Антыпасху» Кірыла Тураўскага / А. І. Бельскі, Я. Д. Касіловіч // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы XIV Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю філал. фак. Беларус. дзярж. ун-та, Рэсп. Беларусь, Мінск, 26 вер. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: С. А. Важнік (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2024. – С. 103–109}}</ref>. Далей Кірыла Тураўскі пераходзіць да красамоўнага апісання абуджэння прыроды пасля зімы. Гэтаму фрагменту раней памылкова прыпісвалі [[Язычніцтва|язычніцкі]] ўплыў, але пры дэталёвым разглядзе бачна, што стыль выкарыстання вобразаў пораў года і нябесных свяцілаў пазычаны з пропаведзяў [[Іаан Залатавуст|Іаана Залатавуста]] і [[Грыгорый Багаслоў|Грыгорыя Багаслова]], на што паказваюць даследчыкі<ref>{{Кніга|загаловак=Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2021/05/05_SHumilo.pdf|загаловак=Шумило, С. М. Литературные источники Слова на Фомину неделю Кирилла Туровского / С. М. Шумило // Рус. лит. – 2021. – № 2}}</ref>. Зіма ў творы — [[сімвал]] нявер’я, якое замяняецца вясной — «краснай верай Хрыстовай». Сонца сімвалізуе [[Новы Запавет]], які заняў месца ветаху — [[Стары Запавет|Старога Запавету]] і [[Іўдаізм|юдэйскага закону]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Касіловіч, Я. Д. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага / Я. Д. Касіловіч // Полымя. – 2026. – № 2. – С. 83–89|выданне=}}</ref>. == Адметнасці стылю == Кірыла Тураўскі выкарыстоўвае [[Рыторыка|рытарычныя прыёмы]] ўслед за візантыйскімі красамоўцамі<ref>{{Кніга|загаловак=Левшун, Л. В. Введение в теоретическую поэтику средневековой восточнославянской книжности / Л. В. Левшун. – Минск: Беларус. навука, 2009. – 451 с.}}</ref>. [[Тырада|Анафарычныя тырады]] (паўтор сінтаксічных канструкцый у пачатку сказаў) ствараюць узнёслы настрой і ўздзейнічаюць на чытача ці слухача<ref>{{Кніга|загаловак=Колесов, В. В. К характеристике поэтического стиля Кирилла Туровского / В. В. Колесов // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); отв. ред. Д. С. Лихачев. – Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1981. – Т. 36. – С. 37–49.}}</ref>. Яшчэ адна адметнасць — шырокае [[Цытата|цытаванне]] Бібліі і шматлікія спасылкі на старазапаветных [[Прарок|прарокаў]]. Нярэдка гэтыя цытаты Кірыла Тураўскі ўкладае ў вусны біблейскіх герояў<ref name=":0" />. == Літаратура == # Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с. # Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с. # Еремин, И. П. Литературное наследие Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР. – 1955. – Т. 11. – С. 342–367; Т. 12. – 1956. – С. 340–361; Т. 13. – 1957. – С. 409–426; Т. 15. – 1998. – С. 332–348. # Рэлігійнае пісьменства кірылічнай традыцыі XI–XV стст. / Нац. акад. навук Беларусі. Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., філ. “Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы”; уклад., прадм., камент., указ.-давед. імён Л. В. Ляўшун. – Мінск: Беларус. навука, 2013. – 719 с. – (Помнікі даўняга пісьменства Беларусі). == Спасылкі == [[Катэгорыя:Кірыла Тураўскі]] l91xn51ni4o4v9rffzoouzqug66p0l5 5176793 5176683 2026-08-06T22:07:46Z JerzyKundrat 174 5176793 wikitext text/x-wiki '''«Слова на Антыпасху»''' — [[пропаведзь]] [[Святы|святога]] [[епіскап]]а [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], напісаная на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]. Твор уваходзіць у цыкл [[Вялікдзень|велікодных]] слоў і прысвечаны [[:ru:Антипасха|святу Антыпасхі (Фомінай нядзелі)]]<ref>{{Кніга|загаловак=Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. – 2-е выд. – Мінск: Беларус. навука, 2000. – 462 с}}</ref>. == Сувязь з Бібліяй == Цэнтрам твора становіцца [[Біблія|біблейскі]] сюжэт, падрабязна раскрыты ў [[Евангелле|Евангеллі]] паводле [[Ян (апостал)|Іаана]] 20:19—31. Вучням з’явіўся ўваскрэслы [[Хрыстос]], але сярод іх не было [[Фама (апостал)|апостала Фамы]]. Калі іншыя вучні пераказалі яму пра гэтую падзею, Фама выказаў скептыцызм, заявіўшы, што не паверыць у словы [[Апосталы|апосталаў]], пакуль сам не дакранецца да ран Хрыста. Свята Антыпасхі якраз і прысвечана дню, калі Ісус другі раз з’явіўся апосталам (ужо разам з Фамой), пасля чаго Фама нарэшце паверыў. Кірыла Тураўскі ў «Слове на Антыпасху» пераказвае гэтую падзею, падрабязна спыняючыся на дыялогу Фамы і Хрыста<ref>{{Кніга|загаловак=Еремин, И. П. Ораторское искусство Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). – М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1962. – Т. 18. – С. 50–58}}</ref>. == Кампазіцыя == Пропаведзь лёгка падзяляецца на некалькі частак. Спачатку епіскап распавядае пра [[Песах|Пасху]] ў [[Стары Запавет|старазапаветным]] разуменні гэтага свята — як пра выхад [[ізраіль]]цян з [[Егіпет|Егіпта]]. Прапаведнік выводзіць [[Сімвал|сімвалічны]] змест і параўноўвае [[фараон]]а з [[Д’ябал|д’яблам]]: адзін трымаў [[Бог|Божы]] народ у фізічным зняволенні, другі — сэрцы людзей у духоўным. Аднак Пасха вызваляе з [[рабства]] і тых, і другіх<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Бельскі, А. І. Біблейская парадыгма ў «Слове на Антыпасху» Кірыла Тураўскага / А. І. Бельскі, Я. Д. Касіловіч // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы XIV Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 85-годдзю філал. фак. Беларус. дзярж. ун-та, Рэсп. Беларусь, Мінск, 26 вер. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: С. А. Важнік (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2024. – С. 103–109}}</ref>. Далей Кірыла Тураўскі пераходзіць да красамоўнага апісання абуджэння прыроды пасля зімы. Гэтаму фрагменту раней памылкова прыпісвалі [[Язычніцтва|язычніцкі]] ўплыў, але пры дэталёвым разглядзе бачна, што стыль выкарыстання вобразаў пораў года і нябесных свяцілаў пазычаны з пропаведзяў [[Іаан Залатавуст|Іаана Залатавуста]] і [[Грыгорый Багаслоў|Грыгорыя Багаслова]], на што паказваюць даследчыкі<ref>{{Кніга|загаловак=Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. – М.: Книга по требованию, 2023. – Т. 2. – 232 с.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2021/05/05_SHumilo.pdf|загаловак=Шумило, С. М. Литературные источники Слова на Фомину неделю Кирилла Туровского / С. М. Шумило // Рус. лит. – 2021. – № 2}}</ref>. Зіма ў творы — [[сімвал]] нявер’я, якое замяняецца вясной — «краснай верай Хрыстовай». Сонца сімвалізуе [[Новы Запавет]], які заняў месца ветаху — [[Стары Запавет|Старога Запавету]] і [[Іўдаізм|юдэйскага закону]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Касіловіч, Я. Д. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага / Я. Д. Касіловіч // Полымя. – 2026. – № 2. – С. 83–89|выданне=}}</ref>. == Адметнасці стылю == Кірыла Тураўскі выкарыстоўвае [[Рыторыка|рытарычныя прыёмы]] ўслед за візантыйскімі красамоўцамі<ref>{{Кніга|загаловак=Левшун, Л. В. Введение в теоретическую поэтику средневековой восточнославянской книжности / Л. В. Левшун. – Минск: Беларус. навука, 2009. – 451 с.}}</ref>. [[Тырада|Анафарычныя тырады]] (паўтор сінтаксічных канструкцый у пачатку сказаў) ствараюць узнёслы настрой і ўздзейнічаюць на чытача ці слухача<ref>{{Кніга|загаловак=Колесов, В. В. К характеристике поэтического стиля Кирилла Туровского / В. В. Колесов // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); отв. ред. Д. С. Лихачев. – Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1981. – Т. 36. – С. 37–49.}}</ref>. Яшчэ адна адметнасць — шырокае [[Цытата|цытаванне]] Бібліі і шматлікія спасылкі на старазапаветных [[Прарок|прарокаў]]. Нярэдка гэтыя цытаты Кірыла Тураўскі ўкладае ў вусны біблейскіх герояў<ref name=":0" />. == Літаратура == # Кирилл Туровский // Рукописи графа А. С. Уварова. — М.: Книга по требованию, 2023. — Т. 2. — 232 с. # Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі: Жыццё. Спадчына, Светапогляд / А. А. Мельнікаў. — 2-е выд. — Мінск: Беларус. навука, 2000. — 462 с. # Еремин, И. П. Литературное наследие Кирилла Туровского / И. П. Еремин // Труды Отдела древнерусской литературы / Акад. наук СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом). — М.; Л.: Изд-во Академии наук СССР. — 1955. — Т. 11. — С. 342—367; Т. 12. — 1956. — С. 340—361; Т. 13. — 1957. — С. 409—426; Т. 15. — 1998. — С. 332—348. # Рэлігійнае пісьменства кірылічнай традыцыі XI—XV стст. / Нац. акад. навук Беларусі. Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., філ. «Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы»; уклад., прадм., камент., указ.-давед. імён Л. В. Ляўшун. — Мінск: Беларус. навука, 2013. — 719 с. — (Помнікі даўняга пісьменства Беларусі). == Спасылкі == [[Катэгорыя:Кірыла Тураўскі]] hoq8flabi3kqhjtxmoetitbeyxd2p2q 0 812270 5176585 2026-08-06T13:46:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пагранічнік''' - ваеннаслужачы пагранічнай аховы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022)</ref>, таксама тапонім. == Беларусь == * [[Пагранічнік (пасёлак)]] == Казахстан == * [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)]] == Крыніцы == {{крыніцы...» 5176585 wikitext text/x-wiki '''Пагранічнік''' - ваеннаслужачы пагранічнай аховы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022)</ref>, таксама тапонім. == Беларусь == * [[Пагранічнік (пасёлак)]] == Казахстан == * [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} qnib9720qqou1m1lga1snc7uu3fj3l5 5176586 5176585 2026-08-06T13:46:24Z Autumndancer 168015 5176586 wikitext text/x-wiki '''Пагранічнік''' — ваеннаслужачы пагранічнай аховы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022)</ref>, таксама тапонім. == Беларусь == * [[Пагранічнік (пасёлак)]] == Казахстан == * [[Пагранічнік (Паўладарская вобласць)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} gyeo5vtfwap1yht3jeitbzgjyei4qul 0 812271 5176590 2026-08-06T13:53:12Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79599216|Ambroży Mikołaj Skarżyński]]» 5176590 wikitext text/x-wiki   [[Файл:Beaucé_1.jpg|міні| Бітва пры Арсі-сюр-Об]] '''Амброжы Мікалай Скажынскі''' герба [[Бонча (герб)|Бонча]] (нар. [[7 снежня]] [[1787|1787 г.]], памёр [[6 чэрвеня]] [[1868|1868 г.]] у Арлове ) — [[Каралеўства Прусія|прускі]] кадэт у 1804–1808 гадах, [[барон]], [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскі афіцэр]] у 1808–1815 гадах, а затым генерал Войска Польскага падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830–1831 гадоў]], двойчы кавалер [[Virtuti Militari|Ордэна Віртуці Мілітары]] . == Рэзюмэ == Сын Ежы Скажынскага герба Бонча, [[Камергер|камергера]] Сохачэва, а ў пазнейшыя гады прэзідэнта Апеляцыйнага суда [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскага герцагства]] і кашталяна [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]], і Бібіянны з дзявоцтва Ланцкаронскай герба [[Задора (герб)|Задора]] . Амброжы разам са сваімі братамі Казімірам і Феліксам вучыўся ў пансіянаце эмігранта Борнэ, а затым у прускай ваеннай школе. Кадэт 13-га драгунскага палка. Ён удзельнічаў у бітвах пад Квідзынам, Новымі Алендрамі, [[Эльблёнг|Эльблёнгам]] і ў абароне [[Гданьск|Гданьска]] . Звальненне ў адстаўку ў званні [[Лейтэнант|лейтэнанта]]. 12 сакавіка 1808 года ён далучыўся да 1-га. "польскага" шэвалежэр-лансьерскага палка гвардыі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]], дзе ён быў прызначаны ў 5-й роты 1-га эскадрона пад камандаваннем Томаша Лубенскага . Ён удзельнічаў у Іспанскай кампаніі 1808 года, Аўстрыйскай кампаніі 1809 года (бітвы пад Эберсбергам, Эслінгам, Ваграмам, Цнаймам, узнагароджаны Рыцарскім крыжам [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ганаровага легіёна]] . 17 лютага 1811 года атрымаў званне [[Капітан|капітана]]. У жніўні 1812 года, падчас расійскай кампаніі, ён перайшоў у [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі|3-ці "літоўскі" полк]] у чыне камандзіра эскадрона. Падчас справы пад [[Слонім|Слонімам]], полк няпэўнага складу (2 эскадроны) трапілі пад моцны ўдар праўзыходных сіл [[Руская імператарская армія|рускай арміі]], з-пад якога вырваўся толькі эскадрон Амброжыя Скажынскага. Удзельнічаў у кампаніі 1813 года (бітвы пад [[Веймар|Веймарам]], Ханаў, [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], [[Лейпцыг|Лейпцыгам]] ). 28 лістапада 1813 года ён атрымаў Афіцэрскі крыж Ганаровага легіёна, а ў 1814 годзе — Імператарскі ордэн Аб'яднання . У кампаніі 1814 года ўдзельнічаў у бітвах пры Манмірай, Шато-Цьеры, Шампабер, Мантэро, Рэймс, Беры-о-Бак, Арсі-сюр-Об, Сэн-Дызье . У бітве пры Беры-о-Баку (5 сакавіка 1814 г.) і Арсі-сюр-Обе (21 сакавіка 1814 г.) эскадрон пад камандаваннем Скажынскага захапіла мост, прымусіўшы прускія войскі ўцячы, што адкрыла шлях французскай арміі. У бітве пры Арсі-сюр-Об эскадрон Скажынскага абараніў Напалеона ад атакі варожай кавалерыі. За заслугі ў бітве пры Ваграме ён быў узнагароджаны тытулам шэвалье Імперыі і спадчыннай пенсіяй у памеры 500 франкаў у год, а за мужнасць пры Беры-о-Баку і Арсі-сюр-Обе атрымаў ад Напалеона I ў 1814 годзе тытул барона Імперыі (гэты тытул быў пацверджаны ў 1820 годзе дэпутацыяй Сената Каралеўства Польскага ). Пасля другога адрачэння не пайшоў на рускую службу і пасяліўся ў маёнтку сваёй жонкі ў Арлове. Браў удзел у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830-31 гадоў]] . Спачатку ён быў камандзірам пляца ў [[Варшава|Варшаве]] (прызначаны 2 снежня 1830 г.), затым камандзірам 6-га палка ўланаў (з 20 снежня 1830 г.), і, нарэшце, [[Брыгадны генерал|брыгадным генералам]] (9 сакавіка 1831 г. ). Ён быў узнагароджаны Залатым крыжам (19 ліпеня 1831 г.) і Рыцарскім крыжам (20 верасня 1831 г.) [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]] . Пасля задушэння паўстання Амброжы эміграваў са сваім старэйшым сынам Ежы ў Вялікую Польшчу ([[Каралеўства Прусія|Прусія]] ), дзе пасяліўся каля Вжэсні. Ён быў членам гастынскага казіно, а ў 1846 годзе — членам паўстанцкага камітэта ў Косцянскім павеце. Пасля амністыі 1856 года ён вярнуўся ў [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства]] і пасяліўся ў Арлове. У 1818 годзе Скажынскі ажаніўся з Юзэфай Сакалоўскай гербу [[Помян (герб)|Помян]] . У якасці пасагу ён атрымаў маёнтак Арлова каля Кутна, а ад бацькі — Сусеж. Дзеці Амброжа і Юліі, народжанай Сакалоўскай: 1. Ежы, 2. Магдалена, 3. Казімір, 4. Элеанора, 5. Бібіяна, 6. Канстанцін, 7. Францішак, 8. Станіслаў, 9. Максіміліян Юзаф. Пахаваны ў сямейнай магіле ў Арлове. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * ''Polskie rody szlacheckie. Kto jest kim dziś?, Warszawa 1993, s. 220.'' * ''Marek Drabik : [https://web.archive.org/web/20151125090203/http://zychlin-historia.com.pl/wp-content/uploads/2013/03/1863.VI_.05-Ambro%C5%BCy-Skarzy%C5%84ski.pdf Ambroży Skarzyński generał i ziemianin]'' * ''Aleksander Rembowski: Źródła do historii Pułku Polskiego Lekkokonnego Gwardii Napoleona I, Warszawa 1899.'' * ''Dokumenty Ambrożego Skarżyńskiego w Bibliotece Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.'' * ''Zbiory prywatne.'' [[Катэгорыя:Памерлі ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1787 годзе]] pgvb5nxq8i1eutbdp1cfygds0x4fwm5 5176603 5176590 2026-08-06T14:01:14Z Kanstas 126220 выпраўлена 5176603 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Амброжы Мікалай Скажынскі | дата нараджэння = 7 снежня 1787 | дата смерці = 6 чэрвеня 1868 | месца смерці = Арлова | выява = Ambrozy Skarzynski.jpg | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]], [[Царства Польскае]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} {{Ордэн Virtuti Militari 3 ступені}} | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = POL COA Bończa.svg }}  [[Файл:Beaucé_1.jpg|міні| Бітва пры Арсі-сюр-Об]] '''Амброжы Мікалай Скажынскі''' герба [[Бонча (герб)|Бонча]] (нар. [[7 снежня]] [[1787|1787 г.]], памёр [[6 чэрвеня]] [[1868|1868 г.]] у Арлове ) — [[Каралеўства Прусія|прускі]] кадэт у 1804–1808 гадах, [[барон]], [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскі афіцэр]] у 1808–1815 гадах, а затым генерал Войска Польскага падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830–1831 гадоў]], двойчы кавалер [[Virtuti Militari|Ордэна Віртуці Мілітары]] . == Рэзюмэ == Сын Ежы Скажынскага герба Бонча, [[Камергер|камергера]] Сохачэва, а ў пазнейшыя гады прэзідэнта Апеляцыйнага суда [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскага герцагства]] і кашталяна [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]], і Бібіянны з дзявоцтва Ланцкаронскай герба [[Задора (герб)|Задора]] . Амброжы разам са сваімі братамі Казімірам і Феліксам вучыўся ў пансіянаце эмігранта Борнэ, а затым у прускай ваеннай школе. Кадэт 13-га драгунскага палка. Ён удзельнічаў у бітвах пад Квідзынам, Новымі Алендрамі, [[Эльблёнг|Эльблёнгам]] і ў абароне [[Гданьск|Гданьска]] . Звальненне ў адстаўку ў званні [[Лейтэнант|лейтэнанта]]. 12 сакавіка 1808 года ён далучыўся да 1-га. "польскага" шэвалежэр-лансьерскага палка гвардыі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]], дзе ён быў прызначаны ў 5-й роты 1-га эскадрона пад камандаваннем Томаша Лубенскага . Ён удзельнічаў у Іспанскай кампаніі 1808 года, Аўстрыйскай кампаніі 1809 года (бітвы пад Эберсбергам, Эслінгам, Ваграмам, Цнаймам, узнагароджаны Рыцарскім крыжам [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ганаровага легіёна]] . 17 лютага 1811 года атрымаў званне [[Капітан|капітана]]. У жніўні 1812 года, падчас расійскай кампаніі, ён перайшоў у [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі|3-ці "літоўскі" полк]] у чыне камандзіра эскадрона. Падчас справы пад [[Слонім|Слонімам]], полк няпэўнага складу (2 эскадроны) трапілі пад моцны ўдар праўзыходных сіл [[Руская імператарская армія|рускай арміі]], з-пад якога вырваўся толькі эскадрон Амброжыя Скажынскага. Удзельнічаў у кампаніі 1813 года (бітвы пад [[Веймар|Веймарам]], Ханаў, [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], [[Лейпцыг|Лейпцыгам]] ). 28 лістапада 1813 года ён атрымаў Афіцэрскі крыж Ганаровага легіёна, а ў 1814 годзе — Імператарскі ордэн Аб'яднання . У кампаніі 1814 года ўдзельнічаў у бітвах пры Манмірай, Шато-Цьеры, Шампабер, Мантэро, Рэймс, Беры-о-Бак, Арсі-сюр-Об, Сэн-Дызье . У бітве пры Беры-о-Баку (5 сакавіка 1814 г.) і Арсі-сюр-Обе (21 сакавіка 1814 г.) эскадрон пад камандаваннем Скажынскага захапіла мост, прымусіўшы прускія войскі ўцячы, што адкрыла шлях французскай арміі. У бітве пры Арсі-сюр-Об эскадрон Скажынскага абараніў Напалеона ад атакі варожай кавалерыі. За заслугі ў бітве пры Ваграме ён быў узнагароджаны тытулам шэвалье Імперыі і спадчыннай пенсіяй у памеры 500 франкаў у год, а за мужнасць пры Беры-о-Баку і Арсі-сюр-Обе атрымаў ад Напалеона I ў 1814 годзе тытул барона Імперыі (гэты тытул быў пацверджаны ў 1820 годзе дэпутацыяй Сената Каралеўства Польскага ). Пасля другога адрачэння не пайшоў на рускую службу і пасяліўся ў маёнтку сваёй жонкі ў Арлове. Браў удзел у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830-31 гадоў]] . Спачатку ён быў камандзірам пляца ў [[Варшава|Варшаве]] (прызначаны 2 снежня 1830 г.), затым камандзірам 6-га палка ўланаў (з 20 снежня 1830 г.), і, нарэшце, [[Брыгадны генерал|брыгадным генералам]] (9 сакавіка 1831 г. ). Ён быў узнагароджаны Залатым крыжам (19 ліпеня 1831 г.) і Рыцарскім крыжам (20 верасня 1831 г.) [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]] . Пасля задушэння паўстання Амброжы эміграваў са сваім старэйшым сынам Ежы ў Вялікую Польшчу ([[Каралеўства Прусія|Прусія]] ), дзе пасяліўся каля Вжэсні. Ён быў членам гастынскага казіно, а ў 1846 годзе — членам паўстанцкага камітэта ў Косцянскім павеце. Пасля амністыі 1856 года ён вярнуўся ў [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства]] і пасяліўся ў Арлове. У 1818 годзе Скажынскі ажаніўся з Юзэфай Сакалоўскай гербу [[Помян (герб)|Помян]] . У якасці пасагу ён атрымаў маёнтак Арлова каля Кутна, а ад бацькі — Сусеж. Дзеці Амброжа і Юліі, народжанай Сакалоўскай: 1. Ежы, 2. Магдалена, 3. Казімір, 4. Элеанора, 5. Бібіяна, 6. Канстанцін, 7. Францішак, 8. Станіслаў, 9. Максіміліян Юзаф. Пахаваны ў сямейнай магіле ў Арлове. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * ''Polskie rody szlacheckie. Kto jest kim dziś?, Warszawa 1993, s. 220.'' * ''Marek Drabik : [https://web.archive.org/web/20151125090203/http://zychlin-historia.com.pl/wp-content/uploads/2013/03/1863.VI_.05-Ambro%C5%BCy-Skarzy%C5%84ski.pdf Ambroży Skarzyński generał i ziemianin]'' * ''Aleksander Rembowski: Źródła do historii Pułku Polskiego Lekkokonnego Gwardii Napoleona I, Warszawa 1899.'' * ''Dokumenty Ambrożego Skarżyńskiego w Bibliotece Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.'' * ''Zbiory prywatne.'' [[Катэгорыя:Памерлі ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1787 годзе]] 8j6r6hjpashi34axzeqvnpz3mqnurv0 5176824 5176603 2026-08-07T02:19:20Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176824 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Амброжы Мікалай Скажынскі | дата нараджэння = 7 снежня 1787 | дата смерці = 6 чэрвеня 1868 | месца смерці = Арлова | выява = Ambrozy Skarzynski.jpg | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]], [[Царства Польскае]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} {{Ордэн Virtuti Militari 3 ступені}} | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = POL COA Bończa.svg }}  [[Файл:Beaucé_1.jpg|міні| Бітва пры Арсі-сюр-Об]] '''Амброжы Мікалай Скажынскі''' герба [[Бонча (герб)|Бонча]] (нар. [[7 снежня]] [[1787|1787 г.]], памёр [[6 чэрвеня]] [[1868|1868 г.]] у Арлове ) — [[Каралеўства Прусія|прускі]] кадэт у 1804–1808 гадах, [[барон]], [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскі афіцэр]] у 1808–1815 гадах, а затым генерал Войска Польскага падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830–1831 гадоў]], двойчы кавалер [[Virtuti Militari|Ордэна Віртуці Мілітары]] . == Рэзюмэ == Сын Ежы Скажынскага герба Бонча, [[Камергер|камергера]] Сохачэва, а ў пазнейшыя гады прэзідэнта Апеляцыйнага суда [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскага герцагства]] і кашталяна [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]], і Бібіянны з дзявоцтва Ланцкаронскай герба [[Задора (герб)|Задора]] . Амброжы разам са сваімі братамі Казімірам і Феліксам вучыўся ў пансіянаце эмігранта Борнэ, а затым у прускай ваеннай школе. Кадэт 13-га драгунскага палка. Ён удзельнічаў у бітвах пад Квідзынам, Новымі Алендрамі, [[Эльблёнг|Эльблёнгам]] і ў абароне [[Гданьск|Гданьска]] . Звальненне ў адстаўку ў званні [[Лейтэнант|лейтэнанта]]. 12 сакавіка 1808 года ён далучыўся да 1-га. "польскага" шэвалежэр-лансьерскага палка гвардыі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]], дзе ён быў прызначаны ў 5-й роты 1-га эскадрона пад камандаваннем Томаша Лубенскага . Ён удзельнічаў у Іспанскай кампаніі 1808 года, Аўстрыйскай кампаніі 1809 года (бітвы пад Эберсбергам, Эслінгам, Ваграмам, Цнаймам, узнагароджаны Рыцарскім крыжам [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ганаровага легіёна]] . 17 лютага 1811 года атрымаў званне [[Капітан|капітана]]. У жніўні 1812 года, падчас расійскай кампаніі, ён перайшоў у [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі|3-ці "літоўскі" полк]] у чыне камандзіра эскадрона. Падчас справы пад [[Слонім|Слонімам]], полк няпэўнага складу (2 эскадроны) трапілі пад моцны ўдар праўзыходных сіл [[Руская імператарская армія|рускай арміі]], з-пад якога вырваўся толькі эскадрон Амброжыя Скажынскага. Удзельнічаў у кампаніі 1813 года (бітвы пад [[Веймар|Веймарам]], Ханаў, [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], [[Лейпцыг|Лейпцыгам]] ). 28 лістапада 1813 года ён атрымаў Афіцэрскі крыж Ганаровага легіёна, а ў 1814 годзе — Імператарскі ордэн Аб'яднання . У кампаніі 1814 года ўдзельнічаў у бітвах пры Манмірай, Шато-Цьеры, Шампабер, Мантэро, Рэймс, Беры-о-Бак, Арсі-сюр-Об, Сэн-Дызье . У бітве пры Беры-о-Баку (5 сакавіка 1814 г.) і Арсі-сюр-Обе (21 сакавіка 1814 г.) эскадрон пад камандаваннем Скажынскага захапіла мост, прымусіўшы прускія войскі ўцячы, што адкрыла шлях французскай арміі. У бітве пры Арсі-сюр-Об эскадрон Скажынскага абараніў Напалеона ад атакі варожай кавалерыі. За заслугі ў бітве пры Ваграме ён быў узнагароджаны тытулам шэвалье Імперыі і спадчыннай пенсіяй у памеры 500 франкаў у год, а за мужнасць пры Беры-о-Баку і Арсі-сюр-Обе атрымаў ад Напалеона I ў 1814 годзе тытул барона Імперыі (гэты тытул быў пацверджаны ў 1820 годзе дэпутацыяй Сената Каралеўства Польскага ). Пасля другога адрачэння не пайшоў на рускую службу і пасяліўся ў маёнтку сваёй жонкі ў Арлове. Браў удзел у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830-31 гадоў]] . Спачатку ён быў камандзірам пляца ў [[Варшава|Варшаве]] (прызначаны 2 снежня 1830 г.), затым камандзірам 6-га палка ўланаў (з 20 снежня 1830 г.), і, нарэшце, [[Брыгадны генерал|брыгадным генералам]] (9 сакавіка 1831 г. ). Ён быў узнагароджаны Залатым крыжам (19 ліпеня 1831 г.) і Рыцарскім крыжам (20 верасня 1831 г.) [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]] . Пасля задушэння паўстання Амброжы эміграваў са сваім старэйшым сынам Ежы ў Вялікую Польшчу ([[Каралеўства Прусія|Прусія]] ), дзе пасяліўся каля Вжэсні. Ён быў членам гастынскага казіно, а ў 1846 годзе — членам паўстанцкага камітэта ў Косцянскім павеце. Пасля амністыі 1856 года ён вярнуўся ў [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства]] і пасяліўся ў Арлове. У 1818 годзе Скажынскі ажаніўся з Юзэфай Сакалоўскай гербу [[Помян (герб)|Помян]] . У якасці пасагу ён атрымаў маёнтак Арлова каля Кутна, а ад бацькі — Сусеж. Дзеці Амброжа і Юліі, народжанай Сакалоўскай: 1. Ежы, 2. Магдалена, 3. Казімір, 4. Элеанора, 5. Бібіяна, 6. Канстанцін, 7. Францішак, 8. Станіслаў, 9. Максіміліян Юзаф. Пахаваны ў сямейнай магіле ў Арлове. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * ''Polskie rody szlacheckie. Kto jest kim dziś?, Warszawa 1993, s. 220.'' * ''Marek Drabik : [https://web.archive.org/web/20151125090203/http://zychlin-historia.com.pl/wp-content/uploads/2013/03/1863.VI_.05-Ambro%C5%BCy-Skarzy%C5%84ski.pdf Ambroży Skarzyński generał i ziemianin]'' * ''Aleksander Rembowski: Źródła do historii Pułku Polskiego Lekkokonnego Gwardii Napoleona I, Warszawa 1899.'' * ''Dokumenty Ambrożego Skarżyńskiego w Bibliotece Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.'' * ''Zbiory prywatne.'' {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-07}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1787 годзе]] 49b1nfq35blu2fl5sndt1w8jdmqzt8u 14 812272 5176613 2026-08-06T14:15:58Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Тэхнічныя навукі]] [[Катэгорыя:Агонь]]» 5176613 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Тэхнічныя навукі]] [[Катэгорыя:Агонь]] eioxr885e8u7hozade5821iv23zjoij 0 812273 5176626 2026-08-06T14:29:37Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/75103451|Józef Niemirowicz Szczytt (zm. 1745)]]» 5176626 wikitext text/x-wiki '''Юзаф Неміровіч-Шчыт''' гербу [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (пам. [[4 сакавіка]] [[1745|1745 г.]] ) — [[кашталян]] [[Мсціслаў|мсціслаўскі]] ў 1740—1745 гг., [[чашнік]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1713 г., [[староста]] яшвойскі (з 1717 г.) і каранаўскі, член сойма. Сын кашталяна [[Смаленск|смаленскага]] Крыштафа Бенедыкта Неміровіч-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны, народжанай Кежгайла-Завіша. Ганна была дачкой Яна, старосты [[Браслаў|браслаўскага]], і Апалоніі, народжанай Крышпін-Кіршэнштейн, дачкі вялікага скарбніка літоўскага [[Геранім Крышпін-Кіршэнштэйн|Гераніма Крышпіна-Кіршэнштейна]] . У яго было два браты і сястра: * Ян Крыштаф, жанаты з Людвікай Пацоўнай, бацька Юзафа і Крыштафа. * Дамінік * Тэрэза за Юзафам Бенедыктам Тышкевічам і зводны брат Бенедыкт (ад другой жонкі бацькі, Кэтрын Бенет). == Палітычная дзейнасць == Літоўскі чэснік, смаленскі дэпутат [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Найвышэйшага трыбунала Вялікага княства Літоўскага]], член Духоўнага кола ў [[1716|1716 г.]]. Пасол Смаленскі на сейм 1718 г.. Пасланец ад [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]] на сейм у [[Варшава|Варшаве]] (1719/1720), дэпутат Браслава ў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскім трыбунале]] і маршалак Духоўнага кола ў [[Вільня|Вільні]] (1725). У 1730-я гады быў прыхільнікам [[Нясвіж|нясвіскіх]] [[Радзівілы|Радзівілаў]] і [[Маршалак надворны літоўскі|маршалка надворнага літоўскага]] [[Павел Караль Сангушка|Паўла Сангушкі]] . У 1733 годзе на абласным савеце ў [[Расейны|Росенях]] ён быў абраны першым пасланнікам Жамойцкага княства ў выбарны сойм. У 1734 годзе ён змяніў свае палітычныя погляды і падпісаў у Вільні акт аб агульнай Літоўскай канфедэрацыі, створанай пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] . У жніўні 1734 года ён прыняў камандаванне над літоўскімі войскамі, вернымі Станіславу Ляшчынскаму, калі яго папярэднік [[Аляксандр Пацей]], пачуўшы пра набліжэнне расійскай арміі пад камандаваннем генерала Ізмайлава і літоўскіх войск [[Канцлер вялікі літоўскі|вялікага канцлера літоўскага]] [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|Міхала Сервацы Вішнявецкага]] пакінуў войска. Пасля бітвы ён і яго войскі дасягнулі [[Падляшша]], дзе збіраліся кіраўнікі лагера [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў Літве на чале з [[Марцыян Міхал Агінскі|Марцыянам Агінскім]] і [[Антоні Пацей|Антоніем Пацеем]] . Восенню 1734 года ён пакінуў партыю. Быў членам сойма ад [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] на надзвычайным міратворчым сойме 1736 года, дзе падпісаў дыплом аб абранні [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста III]] . Партыя Радзівілаў тройчы разглядала пытанне аб яго абранні маршалкам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага трыбунала]]. У 1740 годзе ён стаў [[Мсціслаў|кашталянам Мсціслава]]. Юзаф Неміровіч-Шчыт памёр 4 сакавіка 1745 года ў сваім палацы ў [[Вільня|Вільні]] . Ён быў пахаваны ў касцёле босых кармелітаў у [[Коўна]], а яго віленскі палац згарэў 11 чэрвеня 1748 года падчас пажару ў горадзе. == Нерухомасць і падмуркі == Юзаф Неміровіч-Шчыт валодаў значнымі маёнткамі ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] (у т.л. Юхавічы, Віхавічы, [[Празарокі]], Шо, Саннікі, Руднікі, Бабынічы, Ажэхаўна, Паязёры), а таксама Каралёвым Мастам, Клепачамі, Датнавам і Войдатанамі, Як і яго бацька, ён быў сузаснавальнікам і дабрадзеем манастыра босых кармелітаў у [[Коўна|Коўне]], дзе і быў пахаваны. Ён таксама абавязаўся пабудаваць мураваны касцёл для [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]] у Датнове і выдзеліць на яго фінансаванне. Галоўнай рэзідэнцыяй Юзэфа і яго нашчадкаў былі Юхавічы. Яго палац знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]] да 1748 года. == Сям'я == Ажаніўся з Петранелай Схаластыкай Валадковіч (Валадкевіч) гербу [[Радван (герб)|Радван]] (1708–1779 г. Коўна), дачкой мінскага вайскоўца Францішка і [[Кашталян|кашталяні]] мінскай Зоф’і, народжанай [[Ваньковічы|Ваньковіч]], сястры Міхала, мужа Тэрэзы Пац (дачкі вялікага літоўскага пісьменніка [[Крыштоф Канстанцін Пац|Крыштафа Канстанціна]] ). З Петранелай у яго было два сыны і пяць дачок: * Антоні — памёр маладым і бяздзетным, пахаваны ў [[Празарокі|Празароках]] * Крыштаф (1726–1776) — палкоўнік французскіх войскі, генерал-маёр [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|войска літоўскага]], стараста яшвойскі, камергер [[Станіслаў Ляшчынскі|караля Станіслава Ляшчынскага.]] * Тэрэза – жонка Яўстафія Юзафа Храпавіцкага, літоўскага інстыгатара, маці Юзафа Храпавіцкага * Ганна – першы шлюб з ковенскім мечнікам Ігнацы Халхоўскім, другі - з [[Марцін Матушэвіч|Марцінам Матушэвічам]], маці [[Тадэвуш Матушэвіч|Тадэвуша Матушэвіча.]] * Феліцыяна (пам. 1766) — жонка [[Юзаф Прозар|Юзафа Празора]], маці [[Караль Прозар|Караля]] і [[Ігнацы Каятан Прозар|Ігнацыя Каятана Празораў]] * Зоф'я, жонка [[Антоні Забела|Антонія Забеллы]], маршалка ковенскага, [[Лоўчы|лоўчага]] літоўскага, маці [[Юзаф Забела|Юзафа]], [[Міхал Забела|Міхала]], [[Шыман Забела (сын Антонія)|Шымона]] і Ганны з Тэадорам Ласкарысам. * Марыяна (пам. 1797) — у ордэне Сясцёр Наведванняў у Вільні (манаскае імя Іаанна Францішка) Пасля смерці Юзэфа Неміровіча-Шчыта Петранела зноў выйшла замуж за [[Шыман Сіруць|Шымона Сіруча]]. == Юзэф Неміравіч Шчытт у творчасці Адама Нарамоўскага == Езуіцкі гістарычны пісьменнік Адам Ігнацы Нарамоўскі прысвяціў Юзафу Неміровічу Шчыту два творы: * панегірык з 1712 ''Penna Maiestas scientiarum...'' * пропаведзь з 1725 г. ''ВІТАЕМ НА ТАЕМНА АСВЯЧАНЫМ ТРЫБУНАЛЕ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ТРЭЦЮЮ НЯДЗЕЛЮ ПАСЛЯ ВЯЛІКАДНЯ І ПАД АСАБЛІВЫМ ІМЕНЕМ ЯГО НАЙВЯЛІКШАЙ ВЕЛЬМІЧНАСЦІ, ЯКІ ІМКНУЎСЯ НА ПАГОРКУ ПАДКУЎ ДА НЕСМЯРЭЧНАЙ СЛАВЫ, ПАНА ЮЗАФА НЕМІРОВІЧА, ЧЭСНІКА СВЕТУ.'' ''Х'' ''Л.'' ''Старосту Ясвонскі і г.д.'' ''FORI COMPOSITI DIRECTORA, публічная..'', прамоўлена ў [[Касцёл Святых Янаў|царкве св.]] [[Касцёл Святых Янаў|Янаў]] у [[Вільня|Вільні]], у якім ён узвялічвае свае асабістыя заслугі і цноты, атрыманыя ў спадчыну ад сем'яў Неміровіч-Шчыт па бацькавай лініі і [[Завішы|Завішаў]] — па матчынай. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * A. Haratym, ''Szczytt Niemirowicz Józef'' w: [[:pl:Polski_Słownik_Biograficzny|Polski Słownik Biograficzny]], Zeszyt 195, 2011, s. 560-561 * Pamiętniki [[:pl:Krzysztof_Stanisław_Zawisza|Krzysztofa Zawiszy]], wojewody mińskiego, (1666–1721), Warszawa 1862, s. 350. * Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII wieku spisy opracowali [[:pl:Henryk_Lulewicz|Henryk Lulewicz]] i [[:pl:Andrzej_Rachuba|Andrzej Rachuba]], Kórnik 1994, s. 243. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1745 годзе]] [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Каўнасе]] [[Катэгорыя:Кашталяны мсціслаўскія]] [[Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] eyhh6sodahunqz14yunhz5mzk1ggv8p 5176628 5176626 2026-08-06T14:31:48Z Kanstas 126220 вікіфікацыя, афармленне, дапаўненне 5176628 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Неміровіч-Шчыт | дата смерці = 28 траўня 1831 | месца смерці = Вільня | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Jastrzębiec herb.svg }} '''Юзаф Неміровіч-Шчыт''' гербу [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (пам. [[4 сакавіка]] [[1745|1745 г.]] ) — [[кашталян]] [[Мсціслаў|мсціслаўскі]] ў 1740—1745 гг., [[чашнік]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1713 г., [[староста]] яшвойскі (з 1717 г.) і каранаўскі, член сойма. Сын кашталяна [[Смаленск|смаленскага]] Крыштафа Бенедыкта Неміровіч-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны, народжанай Кежгайла-Завіша. Ганна была дачкой Яна, старосты [[Браслаў|браслаўскага]], і Апалоніі, народжанай Крышпін-Кіршэнштейн, дачкі вялікага скарбніка літоўскага [[Геранім Крышпін-Кіршэнштэйн|Гераніма Крышпіна-Кіршэнштейна]] . У яго было два браты і сястра: * Ян Крыштаф, жанаты з Людвікай Пацоўнай, бацька Юзафа і Крыштафа. * Дамінік * Тэрэза за Юзафам Бенедыктам Тышкевічам і зводны брат Бенедыкт (ад другой жонкі бацькі, Кэтрын Бенет). == Палітычная дзейнасць == Літоўскі чэснік, смаленскі дэпутат [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Найвышэйшага трыбунала Вялікага княства Літоўскага]], член Духоўнага кола ў [[1716|1716 г.]]. Пасол Смаленскі на сейм 1718 г.. Пасланец ад [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]] на сейм у [[Варшава|Варшаве]] (1719/1720), дэпутат Браслава ў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскім трыбунале]] і маршалак Духоўнага кола ў [[Вільня|Вільні]] (1725). У 1730-я гады быў прыхільнікам [[Нясвіж|нясвіскіх]] [[Радзівілы|Радзівілаў]] і [[Маршалак надворны літоўскі|маршалка надворнага літоўскага]] [[Павел Караль Сангушка|Паўла Сангушкі]] . У 1733 годзе на абласным савеце ў [[Расейны|Росенях]] ён быў абраны першым пасланнікам Жамойцкага княства ў выбарны сойм. У 1734 годзе ён змяніў свае палітычныя погляды і падпісаў у Вільні акт аб агульнай Літоўскай канфедэрацыі, створанай пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] . У жніўні 1734 года ён прыняў камандаванне над літоўскімі войскамі, вернымі Станіславу Ляшчынскаму, калі яго папярэднік [[Аляксандр Пацей]], пачуўшы пра набліжэнне расійскай арміі пад камандаваннем генерала Ізмайлава і літоўскіх войск [[Канцлер вялікі літоўскі|вялікага канцлера літоўскага]] [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|Міхала Сервацы Вішнявецкага]] пакінуў войска. Пасля бітвы ён і яго войскі дасягнулі [[Падляшша]], дзе збіраліся кіраўнікі лагера [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў Літве на чале з [[Марцыян Міхал Агінскі|Марцыянам Агінскім]] і [[Антоні Пацей|Антоніем Пацеем]] . Восенню 1734 года ён пакінуў партыю. Быў членам сойма ад [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] на надзвычайным міратворчым сойме 1736 года, дзе падпісаў дыплом аб абранні [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста III]] . Партыя Радзівілаў тройчы разглядала пытанне аб яго абранні маршалкам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага трыбунала]]. У 1740 годзе ён стаў [[Мсціслаў|кашталянам Мсціслава]]. Юзаф Неміровіч-Шчыт памёр 4 сакавіка 1745 года ў сваім палацы ў [[Вільня|Вільні]] . Ён быў пахаваны ў касцёле босых кармелітаў у [[Коўна]], а яго віленскі палац згарэў 11 чэрвеня 1748 года падчас пажару ў горадзе. == Нерухомасць і падмуркі == Юзаф Неміровіч-Шчыт валодаў значнымі маёнткамі ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] (у т.л. Юхавічы, Віхавічы, [[Празарокі]], Шо, Саннікі, Руднікі, Бабынічы, Ажэхаўна, Паязёры), а таксама Каралёвым Мастам, Клепачамі, Датнавам і Войдатанамі, Як і яго бацька, ён быў сузаснавальнікам і дабрадзеем манастыра босых кармелітаў у [[Коўна|Коўне]], дзе і быў пахаваны. Ён таксама абавязаўся пабудаваць мураваны касцёл для [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]] у Датнове і выдзеліць на яго фінансаванне. Галоўнай рэзідэнцыяй Юзэфа і яго нашчадкаў былі Юхавічы. Яго палац знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]] да 1748 года. == Сям'я == Ажаніўся з Петранелай Схаластыкай Валадковіч (Валадкевіч) гербу [[Радван (герб)|Радван]] (1708–1779 г. Коўна), дачкой мінскага вайскоўца Францішка і [[Кашталян|кашталяні]] мінскай Зоф’і, народжанай [[Ваньковічы|Ваньковіч]], сястры Міхала, мужа Тэрэзы Пац (дачкі вялікага літоўскага пісьменніка [[Крыштоф Канстанцін Пац|Крыштафа Канстанціна]] ). З Петранелай у яго было два сыны і пяць дачок: * Антоні — памёр маладым і бяздзетным, пахаваны ў [[Празарокі|Празароках]] * Крыштаф (1726–1776) — палкоўнік французскіх войскі, генерал-маёр [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|войска літоўскага]], стараста яшвойскі, камергер [[Станіслаў Ляшчынскі|караля Станіслава Ляшчынскага.]] * Тэрэза – жонка Яўстафія Юзафа Храпавіцкага, літоўскага інстыгатара, маці Юзафа Храпавіцкага * Ганна – першы шлюб з ковенскім мечнікам Ігнацы Халхоўскім, другі - з [[Марцін Матушэвіч|Марцінам Матушэвічам]], маці [[Тадэвуш Матушэвіч|Тадэвуша Матушэвіча.]] * Феліцыяна (пам. 1766) — жонка [[Юзаф Прозар|Юзафа Празора]], маці [[Караль Прозар|Караля]] і [[Ігнацы Каятан Прозар|Ігнацыя Каятана Празораў]] * Зоф'я, жонка [[Антоні Забела|Антонія Забеллы]], маршалка ковенскага, [[Лоўчы|лоўчага]] літоўскага, маці [[Юзаф Забела|Юзафа]], [[Міхал Забела|Міхала]], [[Шыман Забела (сын Антонія)|Шымона]] і Ганны з Тэадорам Ласкарысам. * Марыяна (пам. 1797) — у ордэне Сясцёр Наведванняў у Вільні (манаскае імя Іаанна Францішка) Пасля смерці Юзэфа Неміровіча-Шчыта Петранела зноў выйшла замуж за [[Шыман Сіруць|Шымона Сіруча]]. == Юзэф Неміравіч Шчытт у творчасці Адама Нарамоўскага == Езуіцкі гістарычны пісьменнік Адам Ігнацы Нарамоўскі прысвяціў Юзафу Неміровічу Шчыту два творы: * панегірык з 1712 ''Penna Maiestas scientiarum...'' * пропаведзь з 1725 г. ''ВІТАЕМ НА ТАЕМНА АСВЯЧАНЫМ ТРЫБУНАЛЕ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ТРЭЦЮЮ НЯДЗЕЛЮ ПАСЛЯ ВЯЛІКАДНЯ І ПАД АСАБЛІВЫМ ІМЕНЕМ ЯГО НАЙВЯЛІКШАЙ ВЕЛЬМІЧНАСЦІ, ЯКІ ІМКНУЎСЯ НА ПАГОРКУ ПАДКУЎ ДА НЕСМЯРЭЧНАЙ СЛАВЫ, ПАНА ЮЗАФА НЕМІРОВІЧА, ЧЭСНІКА СВЕТУ.'' ''Х'' ''Л.'' ''Старосту Ясвонскі і г.д.'' ''FORI COMPOSITI DIRECTORA, публічная..'', прамоўлена ў [[Касцёл Святых Янаў|царкве св.]] [[Касцёл Святых Янаў|Янаў]] у [[Вільня|Вільні]], у якім ён узвялічвае свае асабістыя заслугі і цноты, атрыманыя ў спадчыну ад сем'яў Неміровіч-Шчыт па бацькавай лініі і [[Завішы|Завішаў]] — па матчынай. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * A. Haratym, ''Szczytt Niemirowicz Józef'' w: [[:pl:Polski_Słownik_Biograficzny|Polski Słownik Biograficzny]], Zeszyt 195, 2011, s. 560-561 * Pamiętniki [[:pl:Krzysztof_Stanisław_Zawisza|Krzysztofa Zawiszy]], wojewody mińskiego, (1666–1721), Warszawa 1862, s. 350. * Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII wieku spisy opracowali [[:pl:Henryk_Lulewicz|Henryk Lulewicz]] i [[:pl:Andrzej_Rachuba|Andrzej Rachuba]], Kórnik 1994, s. 243. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1745 годзе]] [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Каўнасе]] [[Катэгорыя:Кашталяны мсціслаўскія]] [[Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rlq6ztb1eqcldkhrbmotoh65ijbtlmb 0 812274 5176730 2026-08-06T19:18:23Z Rotondus 11765 перасылка 5176730 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуска-літоўская граніца]] ct6eut7dskqoqtlnrz99qzy9o2pqpuh 0 812275 5176738 2026-08-06T19:45:10Z IshaBarnes 124956 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1365416516|Microsoft Teams]]» 5176738 wikitext text/x-wiki '''Microsoft Teams''' — гэта праграма для сумеснай працы, створаная [[Microsoft]] як частка пакета Microsoft 365. Яна мае функцыі [[Месэнджар|месэнджара]], відэаканферэнцый, перадачы файлаў і інтэграцыі з іншымі праграмамі ад Microsoft або іншых распрацоўшчыкаў. <ref name="slack2">{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20200220204255/https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features}}</ref> Teams паступова замяніла ранейшыя платформы Microsoft для абмену паведамленнямі і сумеснай працы, у тым ліку Skype for Business, [[Skype]], Flip і Microsoft Classroom. Значны рост папулярнасці праграмы адбыўся падчас [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]], аналагічна з такімі канкурэнтамі як [[Zoom]], [[Slack]] і [[Google Meet]], бо многія кампаніі перайшлі на дыстанцыйную працу і сустрэчы анлайн.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbctv18.com/smart-tech/covid-impact-on-meeting-apps-google-meet-zoom-microsoft-teams-never-had-it-better-9493981.htm|title=COVID impact on meeting apps: Google Meet, Zoom, Microsoft Teams never had it better|website=cnbctv18.com|date=2021-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901161940/https://www.cnbctv18.com/smart-tech/covid-impact-on-meeting-apps-google-meet-zoom-microsoft-teams-never-had-it-better-9493981.htm|archive-date=September 1, 2022|access-date=2022-09-01|url-status=live}}</ref> У студзені 2023 года Microsoft паведаміла, што Teams мае прыблізна 280{{Прабелы}}мільёнаў актыўных карыстальнікаў штомесяц.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20230327211208/https://www.cnbc.com/2023/03/27/microsoft-starts-public-preview-of-new-teams-for-commercial-clients.html|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == У сакавіку 2016 года Microsoft разглядала магчымасць набыцця [[Slack]] за 8 мільярдаў долараў. Паведамлялася, што супраць гэтай прапановы выступіў [[Біл Гейтс]] і прапанаваў засяродзіцца на ўдасканаленні існуючай праграмы Skype for Business.<ref name="techcrunch20160304">{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20200401035750/https://techcrunch.com/2016/03/04/source-microsoft-mulled-an-8-billion-bid-for-slack-will-focus-on-skype-instead/}}</ref> Microsoft абвясціла аб планах стварыць Microsoft Teams 2 лістапада 2016 года і пазіцыянавала новую праграму як прамога канкурэнта Slack.<ref name="slack2">{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20200220204255/https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWarren2016">Warren, Tom (November 2, 2016). </cite></ref><ref>{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20200313165649/https://www.zdnet.com/article/microsoft-launches-its-slack-competitor-microsoft-teams/}}</ref> Першы выпуск праграмы адбыўся 14 сакавіка 2017 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/microsoft-teams-7-things-you-need-to-know/|title=Microsoft Teams: 7 things you need to know|author=Falcone|first=John|website=CNET|date=2 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220180224/https://www.cnet.com/news/microsoft-teams-7-things-you-need-to-know/|archive-date=December 20, 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20180109034455/https://blogs.office.com/en-us/2017/03/14/microsoft-teams-rolls-out-to-office-365-customers-worldwide/}}</ref> Бясплатная версія Teams была выпушчана 12 ліпеня 2018 года і мела большасць асноўных функцый платнай праграмы з абмежаваннямі на колькасць карыстальнікаў і месца для захоўвання.<ref>{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20180716224312/https://venturebeat.com/2018/07/12/microsoft-launches-free-version-of-teams/}}</ref><ref>{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20221123164510/https://www.reuters.com/article/us-usa-microsoft-teams-idUSKBN1K22U0}}</ref> У верасні 2019 года Microsoft абвясціла, што спыніць падтрымку Skype for Business на карысць Teams; падтрымка Skype for Business была спынена 31 ліпеня 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-will-drop-skype-for-business-online-on-july-31-2021/|title=Microsoft will drop Skype for Business Online on July 31, 2021|author=Foley|first=Mary Jo|website=ZDNet|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906172008/https://www.zdnet.com/article/microsoft-will-drop-skype-for-business-online-on-july-31-2021/|archive-date=September 6, 2020|access-date=2020-02-09|url-status=live}}</ref><ref name="teams-replacement-announce">{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20170925231151/https://www.theverge.com/2017/9/25/16360072/microsoft-teams-replacing-skype-for-business}}</ref> 28 лютага 2025 года Microsoft абвясціла, што [[Skype]] перастане працаваць 5 мая 2025 года, карыстальнікам была прапанавана магчымасць экспартаваць свае даныя або перайсці на Microsoft Teams.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcmag.com/news/microsoft-is-shutting-down-skype-shifting-users-to-teams|title=Microsoft Is Shutting Down Skype, Shifting Users to Teams|author=Joseph|first=Jibin|website=PCMAG|date=2025-02-28|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://support.microsoft.com/en-us/office/moving-from-skype-to-microsoft-teams-free-3c0caa26-d9db-4179-bcb3-930ae2c87570|title=Moving from Skype to Microsoft Teams Free - Microsoft Support|website=support.microsoft.com|access-date=2025-04-04}}</ref> [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Прыкладное праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Microsoft Office]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Microsoft]] 1xwg0txzu9hxxlj5snpulct8p5zpp3a 5176741 5176738 2026-08-06T19:52:51Z IshaBarnes 124956 афармленне 5176741 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы}} '''Microsoft Teams''' — гэта [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|праграма]] для сумеснай працы, створаная [[Microsoft]] як частка пакета Microsoft 365. Яна мае функцыі [[месэнджар]]а, відэаканферэнцый, перадачы файлаў і інтэграцыі з іншымі праграмамі ад Microsoft або іншых распрацоўшчыкаў.<ref name="slack2">{{Cite news |last=Warren |first=Tom |date=2 November 2016 |title=Microsoft Teams launches to take on Slack in the workplace |url=https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220204255/https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features |archive-date=February 20, 2020 |work=The Verge}}</ref> Teams паступова замяніла ранейшыя платформы Microsoft для абмену паведамленнямі і сумеснай працы, у тым ліку Skype for Business, [[Skype]], Flip і Microsoft Classroom. Значны рост папулярнасці праграмы адбыўся падчас [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]], аналагічна з такімі канкурэнтамі як [[Zoom]], [[Slack]] і [[Google Meet]], бо многія кампаніі перайшлі на дыстанцыйную працу і сустрэчы анлайн.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbctv18.com/smart-tech/covid-impact-on-meeting-apps-google-meet-zoom-microsoft-teams-never-had-it-better-9493981.htm|title=COVID impact on meeting apps: Google Meet, Zoom, Microsoft Teams never had it better|website=cnbctv18.com|date=2021-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901161940/https://www.cnbctv18.com/smart-tech/covid-impact-on-meeting-apps-google-meet-zoom-microsoft-teams-never-had-it-better-9493981.htm|archive-date=September 1, 2022|access-date=2022-09-01|url-status=live}}</ref> У студзені 2023 года Microsoft паведаміла, што Teams мае прыблізна 280 мільёнаў актыўных карыстальнікаў штомесяц.<ref>{{cite news |last1=Novet |first1=Jordan |date=27 March 2023 |title=Microsoft says its new version of Teams is twice as fast |website=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2023/03/27/microsoft-starts-public-preview-of-new-teams-for-commercial-clients.html |access-date=27 March 2023 |archive-date=March 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327211208/https://www.cnbc.com/2023/03/27/microsoft-starts-public-preview-of-new-teams-for-commercial-clients.html |url-status=live }}</ref> == Гісторыя == У сакавіку 2016 года Microsoft разглядала магчымасць набыцця [[Slack]] за 8 мільярдаў долараў. Паведамлялася, што супраць гэтай прапановы выступіў [[Біл Гейтс]] і прапанаваў засяродзіцца на ўдасканаленні існуючай праграмы Skype for Business.<ref name="techcrunch20160304">{{Cite news |last1=Russell |first1=Jon |last2=Lunden |first2=Ingrid |date=4 March 2016 |title=Source: Microsoft mulled an $8 billion bid for Slack, will focus on Skype instead |url=https://techcrunch.com/2016/03/04/source-microsoft-mulled-an-8-billion-bid-for-slack-will-focus-on-skype-instead/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401035750/https://techcrunch.com/2016/03/04/source-microsoft-mulled-an-8-billion-bid-for-slack-will-focus-on-skype-instead/ |archive-date=April 1, 2020 |work=TechCrunch |language=en}}</ref> Microsoft абвясціла аб планах стварыць Microsoft Teams 2 лістапада 2016 года і пазіцыянавала новую праграму як прамога канкурэнта Slack.<ref name="slack2"/><ref>{{Cite news |last=Foley |first=Mary Jo |date=2 November 2016 |title=Microsoft launches its Slack competitor, Microsoft Teams |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-launches-its-slack-competitor-microsoft-teams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313165649/https://www.zdnet.com/article/microsoft-launches-its-slack-competitor-microsoft-teams/ |archive-date=March 13, 2020 |publisher=ZDNet}}</ref> Першы выпуск праграмы адбыўся 14 сакавіка 2017 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/microsoft-teams-7-things-you-need-to-know/|title=Microsoft Teams: 7 things you need to know|author=Falcone|first=John|website=CNET|date=2 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220180224/https://www.cnet.com/news/microsoft-teams-7-things-you-need-to-know/|archive-date=December 20, 2016|url-status=live}}</ref> Бясплатная версія Teams была выпушчана 12 ліпеня 2018 года і мела большасць асноўных функцый платнай праграмы з абмежаваннямі на колькасць карыстальнікаў і месца для захоўвання.<ref>{{Cite news |date=2018-07-12 |title=Microsoft debuts free tier in competitive workplace chat app market |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-microsoft-teams-idUSKBN1K22U0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123164510/https://www.reuters.com/article/us-usa-microsoft-teams-idUSKBN1K22U0 |archive-date=November 23, 2022 |access-date=2022-11-23 |work=Reuters |language=en}}</ref> У верасні 2019 года Microsoft абвясціла, што спыніць падтрымку Skype for Business на карысць Teams; падтрымка Skype for Business была спынена 31 ліпеня 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-will-drop-skype-for-business-online-on-july-31-2021/|title=Microsoft will drop Skype for Business Online on July 31, 2021|author=Foley|first=Mary Jo|website=ZDNet|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906172008/https://www.zdnet.com/article/microsoft-will-drop-skype-for-business-online-on-july-31-2021/|archive-date=September 6, 2020|access-date=2020-02-09|url-status=live}}</ref><ref name="teams-replacement-announce">{{Cite news |title=Microsoft Teams is replacing Skype for Business to put more pressure on Slack |url=https://www.theverge.com/2017/9/25/16360072/microsoft-teams-replacing-skype-for-business |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925231151/https://www.theverge.com/2017/9/25/16360072/microsoft-teams-replacing-skype-for-business |archive-date=September 25, 2017 |access-date=September 26, 2017 |work=The Verge}}</ref> 28 лютага 2025 года Microsoft абвясціла, што [[Skype]] перастане працаваць 5 мая 2025 года, карыстальнікам была прапанавана магчымасць экспартаваць свае даныя або перайсці на Microsoft Teams.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcmag.com/news/microsoft-is-shutting-down-skype-shifting-users-to-teams|title=Microsoft Is Shutting Down Skype, Shifting Users to Teams|author=Joseph|first=Jibin|website=PCMAG|date=2025-02-28|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://support.microsoft.com/en-us/office/moving-from-skype-to-microsoft-teams-free-3c0caa26-d9db-4179-bcb3-930ae2c87570|title=Moving from Skype to Microsoft Teams Free - Microsoft Support|website=support.microsoft.com|access-date=2025-04-04}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Прыкладное праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Microsoft Office]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Microsoft]] 3z4pp3cikk4gk1ngidb91oyc2g65crm 5176746 5176741 2026-08-06T20:00:22Z IshaBarnes 124956 шаблон 5176746 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы}} '''Microsoft Teams''' — гэта [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|праграма]] для сумеснай працы, створаная [[Microsoft]] як частка пакета Microsoft 365. Яна мае функцыі [[месэнджар]]а, відэаканферэнцый, перадачы файлаў і інтэграцыі з іншымі праграмамі ад Microsoft або іншых распрацоўшчыкаў.<ref name="slack2">{{Cite news |last=Warren |first=Tom |date=2 November 2016 |title=Microsoft Teams launches to take on Slack in the workplace |url=https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220204255/https://www.theverge.com/2016/11/2/13497992/microsoft-teams-slack-competitor-features |archive-date=February 20, 2020 |work=The Verge}}</ref> Teams паступова замяніла ранейшыя платформы Microsoft для абмену паведамленнямі і сумеснай працы, у тым ліку Skype for Business, [[Skype]], Flip і Microsoft Classroom. Значны рост папулярнасці праграмы адбыўся падчас [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]], аналагічна з такімі канкурэнтамі як [[Zoom]], [[Slack]] і [[Google Meet]], бо многія кампаніі перайшлі на дыстанцыйную працу і сустрэчы анлайн.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbctv18.com/smart-tech/covid-impact-on-meeting-apps-google-meet-zoom-microsoft-teams-never-had-it-better-9493981.htm|title=COVID impact on meeting apps: Google Meet, Zoom, Microsoft Teams never had it better|website=cnbctv18.com|date=2021-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901161940/https://www.cnbctv18.com/smart-tech/covid-impact-on-meeting-apps-google-meet-zoom-microsoft-teams-never-had-it-better-9493981.htm|archive-date=September 1, 2022|access-date=2022-09-01|url-status=live}}</ref> У студзені 2023 года Microsoft паведаміла, што Teams мае прыблізна 280 мільёнаў актыўных карыстальнікаў штомесяц.<ref>{{cite news |last1=Novet |first1=Jordan |date=27 March 2023 |title=Microsoft says its new version of Teams is twice as fast |website=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2023/03/27/microsoft-starts-public-preview-of-new-teams-for-commercial-clients.html |access-date=27 March 2023 |archive-date=March 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327211208/https://www.cnbc.com/2023/03/27/microsoft-starts-public-preview-of-new-teams-for-commercial-clients.html |url-status=live }}</ref> == Гісторыя == У сакавіку 2016 года Microsoft разглядала магчымасць набыцця [[Slack]] за 8 мільярдаў долараў. Паведамлялася, што супраць гэтай прапановы выступіў [[Біл Гейтс]] і прапанаваў засяродзіцца на ўдасканаленні існуючай праграмы Skype for Business.<ref name="techcrunch20160304">{{Cite news |last1=Russell |first1=Jon |last2=Lunden |first2=Ingrid |date=4 March 2016 |title=Source: Microsoft mulled an $8 billion bid for Slack, will focus on Skype instead |url=https://techcrunch.com/2016/03/04/source-microsoft-mulled-an-8-billion-bid-for-slack-will-focus-on-skype-instead/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401035750/https://techcrunch.com/2016/03/04/source-microsoft-mulled-an-8-billion-bid-for-slack-will-focus-on-skype-instead/ |archive-date=April 1, 2020 |work=TechCrunch |language=en}}</ref> Microsoft абвясціла аб планах стварыць Microsoft Teams 2 лістапада 2016 года і пазіцыянавала новую праграму як прамога канкурэнта Slack.<ref name="slack2"/><ref>{{Cite news |last=Foley |first=Mary Jo |date=2 November 2016 |title=Microsoft launches its Slack competitor, Microsoft Teams |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-launches-its-slack-competitor-microsoft-teams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313165649/https://www.zdnet.com/article/microsoft-launches-its-slack-competitor-microsoft-teams/ |archive-date=March 13, 2020 |publisher=ZDNet}}</ref> Першы выпуск праграмы адбыўся 14 сакавіка 2017 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/microsoft-teams-7-things-you-need-to-know/|title=Microsoft Teams: 7 things you need to know|author=Falcone|first=John|website=CNET|date=2 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220180224/https://www.cnet.com/news/microsoft-teams-7-things-you-need-to-know/|archive-date=December 20, 2016|url-status=live}}</ref> Бясплатная версія Teams была выпушчана 12 ліпеня 2018 года і мела большасць асноўных функцый платнай праграмы з абмежаваннямі на колькасць карыстальнікаў і месца для захоўвання.<ref>{{Cite news |date=2018-07-12 |title=Microsoft debuts free tier in competitive workplace chat app market |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-microsoft-teams-idUSKBN1K22U0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123164510/https://www.reuters.com/article/us-usa-microsoft-teams-idUSKBN1K22U0 |archive-date=November 23, 2022 |access-date=2022-11-23 |work=Reuters |language=en}}</ref> У верасні 2019 года Microsoft абвясціла, што спыніць падтрымку Skype for Business на карысць Teams; падтрымка Skype for Business была спынена 31 ліпеня 2021 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-will-drop-skype-for-business-online-on-july-31-2021/|title=Microsoft will drop Skype for Business Online on July 31, 2021|author=Foley|first=Mary Jo|website=ZDNet|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906172008/https://www.zdnet.com/article/microsoft-will-drop-skype-for-business-online-on-july-31-2021/|archive-date=September 6, 2020|access-date=2020-02-09|url-status=live}}</ref><ref name="teams-replacement-announce">{{Cite news |title=Microsoft Teams is replacing Skype for Business to put more pressure on Slack |url=https://www.theverge.com/2017/9/25/16360072/microsoft-teams-replacing-skype-for-business |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925231151/https://www.theverge.com/2017/9/25/16360072/microsoft-teams-replacing-skype-for-business |archive-date=September 25, 2017 |access-date=September 26, 2017 |work=The Verge}}</ref> 28 лютага 2025 года Microsoft абвясціла, што [[Skype]] перастане працаваць 5 мая 2025 года, карыстальнікам была прапанавана магчымасць экспартаваць свае даныя або перайсці на Microsoft Teams.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcmag.com/news/microsoft-is-shutting-down-skype-shifting-users-to-teams|title=Microsoft Is Shutting Down Skype, Shifting Users to Teams|author=Joseph|first=Jibin|website=PCMAG|date=2025-02-28|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://support.microsoft.com/en-us/office/moving-from-skype-to-microsoft-teams-free-3c0caa26-d9db-4179-bcb3-930ae2c87570|title=Moving from Skype to Microsoft Teams Free - Microsoft Support|website=support.microsoft.com|access-date=2025-04-04}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Microsoft}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Прыкладное праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Microsoft Office]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Microsoft]] cfj9hej35odfran202r56kbq59nsla4 0 812276 5176755 2026-08-06T20:46:21Z Dzejka 157132 крыніца — [[be-tarask:Сабіна Брыло]] 5176755 wikitext text/x-wiki {{літаратар}} '''Сабі́на Іосіфаўна Брыло''' ({{ДН|25|06|1974}}, [[Барысаў]], [[Мінская вобласць]]) — беларуская паэтка, журналістка, рэдактарка, перакладчыца і медыйная экспертrа. Аўтарка некалькіх паэтычных кніг, суаўтарка дапаможніка па бяспецы для беларускіх журналістаў, сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]. == Жыццяпіс == Нарадзілася 25 чэрвеня 1974 году ў Барысаве. Скончыла [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]], атрымаўшы журналісцкую адукацыю. Працавала карэспандэнткай і рэдактаркай у розных беларускіх сродках масавай інфармацыі, займалася публіцыстыкай, літаратурным рэдагаваннем і экспертнай дзейнасцю ў медыйнай сферы. З’яўляецца суаўтаркай дапаможніка па бяспецы для беларускіх журналістаў. Таксама ўваходзіць у Беларускую асацыяцыю журналістаў. У сярэдзіне 1990-х гадоў друкавала вершы ў перыядычных выданнях і ўваходзіла ў літаратурную суполку «Святлацень». Пазней была адной з арганізатарак і сябраў калегіі літаратурнага клубу «Графо», які аб’ядноўваў маладых літаратараў і стаў адной з прыкметных літаратурных ініцыятываў Мінску 2010-х гадоў. Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|падзей 2020—2021 гадоў]] вымушана пакінула Беларусь. З 2021 году жыве ў [[Вільня|Вільні]], дзе працягвае літаратурную, перакладніцкую і журналісцкую дзейнасць<ref>[https://www.zurnalasmetai.lt/sabina-brilo-o-as-rasau-vis-dar/ Poetę, vertėją Sabiną Brilo kalbina Antanas Šimkus ir Marius Burokas]</ref>. == Творчасць == Першыя вершы пісала яшчэ ў юнацтве. Пасля працяглага перапынку вярнулася да паэзіі ў 2012 годзе, пачаўшы публікаваць творы ў сацыяльных сетках. У 2016 годзе выйшаў яе дэбютны зборнік «Это буквы», які атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў і чытачоў. У 2019 годзе пабачыў свет другі зборнік — «Я и другие люди». У тым жа годзе ў Летуве быў выдадзены зборнік «Tiras Biblio» ў перакладзе Гінтараса Граяўскаса. Грошы на зборнік сабралі ў фэсбук за 38 хвілінаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/29813031.html На кнігу паэткі зь Беларусі грошы сабралі за 38 хвілін. Літоўцы]</ref>. У 2023 годзе ў берлінскім выдавецтве hohroth Minsk выйшла трэцяя кніга «У конца края». Паэзія Брыло спалучае лірычнасць, інтэлектуальную іронію і філасофскія развагі. Яе творы закранаюць тэмы чалавечых адносін, адзіноты, памяці, свабоды, эміграцыі і вайны. Значная частка вершаў была ўпершыню апублікаваная ў інтэрнэце. Акрамя паэзіі, Брыло піша эсэ, публіцыстыку і пераклады. Яе творы перакладзеныя на летувіскую і іншыя мовы<ref>[https://www.15min.lt/kultura/naujiena/literatura/rasytnamis-baltarusiai-vilniuje-literaturos-vertimai-padeda-pazinti-lietuviu-kultura-286-1636510 «Rašytnamis». Baltarusiai Vilniuje: literatūros vertimai padeda pažinti lietuvių kultūrą]</ref>. == Бібліяграфія == * 2016 — Это буквы. — Менск: Кнігазбор * 2019 — Я и другие люди. — Менск * 2019 — Tiras Biblio. — Вільня: Versus, (па-летувіску; пераклад [[Гінтарас Граяўскас|Гінтараса Граяўскаса]]). * 2023 — У конца края. — Бэрлін: hohroth Minsk, * 2026 — Тутэйшы дзэн. Кароткія вершы ў японскім стылі ад паэткі Сабіны Брыло і самога Артура Вакарава, Логвінаў<ref>[https://bellit.info/roznaje/artur-vakarau-i-sabina-brylo-stvaryli-kanceptualny-albom-z-vjershami.html Артур Вакараў і Сабіна Брыло стварылі канцэптуальны альбом з вершамі]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://podcasts.apple.com/lt/podcast/%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BE-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96/id1673098843?i=1000614434161 Сабіна Брыло / Адкуль бяруцца кнігі], падкаст * [https://taubinpoetry.com/authors-be/sabina-brylo/ Сабіна Брыло] на taubin * [https://www.svaboda.org/a/30464311.html «Другі раўнд» Сабіны Брыло, або Як вершы пераходзяць з «Фэйсбуку» на паперу], 3 сакавік 2020 {{DEFAULTSORT:Брыло, Сабіна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаве]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] 0ch5s1equimlxyt8qlmrsxnieyhkhwn 0 812277 5176862 2026-08-07T05:24:39Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пак''': * тое, што [[пакавы лёд]] * [[Пак (спадарожнік Урана)]] == Прозвішча == * [[Эстэр Пак]] — урач {{неадназначнасць}}» 5176862 wikitext text/x-wiki '''Пак''': * тое, што [[пакавы лёд]] * [[Пак (спадарожнік Урана)]] == Прозвішча == * [[Эстэр Пак]] — урач {{неадназначнасць}} fabb3pdv53dzla2ofp8laevewlx23l3 0 812278 5176868 2026-08-07T05:39:53Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пакаташкін}} '''Валянцін Пятровіч Пакаташкін''' (н. {{ДН|1|11|1940}}, г. {{МН|Гомель||}}) — беларускі [[мастак]], педагог. [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1980). == Біяграфія == Брат [[Яўген Пятровіч Паташкін|Я. П. Пакаташкіна]]. Скончыў [[Віцебскі педагагічны інстытут]]...» 5176868 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакаташкін}} '''Валянцін Пятровіч Пакаташкін''' (н. {{ДН|1|11|1940}}, г. {{МН|Гомель||}}) — беларускі [[мастак]], педагог. [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1980). == Біяграфія == Брат [[Яўген Пятровіч Паташкін|Я. П. Пакаташкіна]]. Скончыў [[Віцебскі педагагічны інстытут]] (1974). З 1968 года — выкладчык народнай студыі выяўленчага мастацтва Палаца піянераў г. Гомель, з 1997 намеснік дырэктара Гомельскага мастацкага вучылішча. Творы адметныя стрыманасцю каларыту, лірызмам: «На поўначы далёкай» (1974), «Паўночная бухта» (1978), «Пасля вучэнняў», «Лазенькі дымяць» (абодва 1980), «Нарач», «Браслаўшчына», «Зямля Палеская» (усе 1986), «Новае Палессе» (1993), «Жыццё прадаўжаецца» (1996), «Ранняя вясна» (1997), «Музыка мора», «Царква святога Міхаіла ў Мазыры» (абодва 2000). {{DEFAULTSORT:ПАкаташкін}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 742nazwtk5pvu3pdhufqz4ncaglm03n 5176869 5176868 2026-08-07T05:40:11Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5176869 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакаташкін}} '''Валянцін Пятровіч Пакаташкін''' (н. {{ДН|1|11|1940}}, г. {{МН|Гомель||}}) — беларускі [[мастак]], педагог. [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1980). == Біяграфія == Брат [[Яўген Пятровіч Пакаташкін|Я. П. Пакаташкіна]]. Скончыў [[Віцебскі педагагічны інстытут]] (1974). З 1968 года — выкладчык народнай студыі выяўленчага мастацтва Палаца піянераў г. Гомель, з 1997 намеснік дырэктара Гомельскага мастацкага вучылішча. Творы адметныя стрыманасцю каларыту, лірызмам: «На поўначы далёкай» (1974), «Паўночная бухта» (1978), «Пасля вучэнняў», «Лазенькі дымяць» (абодва 1980), «Нарач», «Браслаўшчына», «Зямля Палеская» (усе 1986), «Новае Палессе» (1993), «Жыццё прадаўжаецца» (1996), «Ранняя вясна» (1997), «Музыка мора», «Царква святога Міхаіла ў Мазыры» (абодва 2000). {{DEFAULTSORT:ПАкаташкін}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] flnlqov792w0jookf4k0i1rsrlef27l 5176871 5176869 2026-08-07T05:41:11Z Autumndancer 168015 5176871 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакаташкін}} '''Валянцін Пятровіч Пакаташкін''' (н. {{ДН|1|11|1940}}, г. {{МН|Гомель||}}) — беларускі [[мастак]], педагог. [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1980). == Біяграфія == Брат [[Яўген Пятровіч Пакаташкін|Я. П. Пакаташкіна]]. Скончыў [[Віцебскі педагагічны інстытут]] (1974). З 1968 года — выкладчык народнай студыі выяўленчага мастацтва Палаца піянераў г. Гомель, з 1997 намеснік дырэктара Гомельскага мастацкага вучылішча. Творы адметныя стрыманасцю каларыту, лірызмам: «На поўначы далёкай» (1974), «Паўночная бухта» (1978), «Пасля вучэнняў», «Лазенькі дымяць» (абодва 1980), «Нарач», «Браслаўшчына», «Зямля Палеская» (усе 1986), «Новае Палессе» (1993), «Жыццё прадаўжаецца» (1996), «Ранняя вясна» (1997), «Музыка мора», «Царква святога Міхаіла ў Мазыры» (абодва 2000). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакаташкін Валянцін Пятровіч||}} {{DEFAULTSORT:Пакаташкін}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] r5b6wp977fsod031t9usdrzhooeyle2 0 812279 5176872 2026-08-07T05:41:41Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Валянцін Пятровіч Пакаташкін]] 5176872 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валянцін Пятровіч Пакаташкін]] rjkji1zgqwpae6rzbfibcs9dv32x3qn 0 812280 5176890 2026-08-07T07:00:57Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Сустаў]] 5176890 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сустаў]] tumqu4ad6lb61b9z9ghj6tc89esj95q 0 812281 5176891 2026-08-07T07:01:16Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Сустаў]] 5176891 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сустаў]] tumqu4ad6lb61b9z9ghj6tc89esj95q 0 812282 5176892 2026-08-07T07:01:48Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Сустаў]] 5176892 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сустаў]] tumqu4ad6lb61b9z9ghj6tc89esj95q 0 812283 5176895 2026-08-07T07:30:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Güterboden Bahnhof Radebeul-Ost 03.jpg|thumb|Пакгауз]] '''Пакгауз''' (ад {{lang-de|Packhaus}}) — склад для захоўвання грузаў пры [[чыгуначная станцыя|чыгуначных станцыях]], партах і да т.п. [[Катэгорыя:Камерцыйная нерухомасць]] [[Катэгорыя:Пуцявая гаспадарка]]» 5176895 wikitext text/x-wiki [[Файл:Güterboden Bahnhof Radebeul-Ost 03.jpg|thumb|Пакгауз]] '''Пакгауз''' (ад {{lang-de|Packhaus}}) — склад для захоўвання грузаў пры [[чыгуначная станцыя|чыгуначных станцыях]], партах і да т.п. [[Катэгорыя:Камерцыйная нерухомасць]] [[Катэгорыя:Пуцявая гаспадарка]] hmiajd0gc3qncqqnr5fxzknx42srn0u 5176896 5176895 2026-08-07T07:32:10Z Autumndancer 168015 5176896 wikitext text/x-wiki [[Файл:Güterboden Bahnhof Radebeul-Ost 03.jpg|thumb|Пакгауз]] '''Пакгауз''' (ад {{lang-de|Packhaus}}) — склад для захоўвання грузаў пры [[чыгуначная станцыя|чыгуначных станцыях]], партах і да т.п. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакгауз||}} [[Катэгорыя:Камерцыйная нерухомасць]] [[Катэгорыя:Пуцявая гаспадарка]] hlnsd7fvinf5loklf56x68hopf2lv3j 5176898 5176896 2026-08-07T07:33:47Z Autumndancer 168015 5176898 wikitext text/x-wiki [[Файл:Güterboden Bahnhof Radebeul-Ost 03.jpg|thumb|Пакгауз]] '''Пакгауз''' (ад {{lang-de|Packhaus}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}</ref>) — склад для захоўвання грузаў пры [[чыгуначная станцыя|чыгуначных станцыях]], партах і да т.п. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакгауз||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Камерцыйная нерухомасць]] [[Катэгорыя:Пуцявая гаспадарка]] mvte6vwouiotu8clsogymy3de4v1h2n 0 812284 5176897 2026-08-07T07:32:10Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/80029574|Józef Niemirowicz Szczytt (zm. między 1808 a 1817)]]» 5176897 wikitext text/x-wiki '''Юзаф Неміровіч-Шчыт''' герба [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (памёр паміж 1808 і 1817 гг.) — [[Кашталяны берасцейскія|кашталян берасцейскі]] (1783–1790), дарадца [[Пастаянная Рада|пастаяннай рады]], дэпутат сейма, член сеймавага суда (1784–1786), [[камергер]] Яго Каралеўскай Вялікасці [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] (з 1773 г.), кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] . Сын Яна Крыштафа (Яна Антонія), уладара [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадка]], і Людвікі, народжанай Пац, дачкі кашталяна полацкага Міхала Казіміра Паца і Кацярыны, народжанай Карась. Унук Крыштафа Бенедыкта Неміровіча-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны Кежгайла-Завішанкі. Пляменнік [[Юзаф Неміровіч-Шчыт|Юзафа Неміровіча-Шчытта]], кашталяна [[Мсціслаўскае ваяводства|мсціслаўскага]], і брат Крыштафа, [[Староста|старосты]] вітагольскага. == Грамадская дзейнасць == Як акруговы саветнік [[Пінск|пінскі]] ў 1767 падпісаў у [[Вільня|Вільні]] акт [[Радамская канфедэрацыя|генеральнай (Радамскай) канфедэрацыі]]. У тым жа годзе на абласным савеце ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ён быў абраны другім пасланнікам ад [[Лівонія|Лівоніі]] і [[Літва (зямля)|Літвы]] (аднак пасля змен, уведзеных [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам,]] ён прадстаўляў толькі Лівонію). У 1767–1768 гадах дэлегацкі сойм прызначыў яго ў камісію па справе [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] і яго жонкі Караліны з Аўгусцінскім ордэнам і пераемнікамі Беліковічаў. У 1773 годзе ён стаў [[Камергер|камергерам]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|караля Станіслава Аўгуста]] . У 1782 годзе на правінцыйным сходзе плоцкага ваяводства у Рацёнжы быў абраны дэпутатам Варшаўскага сейма таго ж года, дзе быў абраны дарадцам ад Літоўскай правінцыі ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]] . У 1783 годзе ён стаў [[Кашталян|кашталянам]] Брэста. У 1784 годзе на Гродзенскім сейме Сенат прызначыў яго кіраўніком [[Адукацыйная камісія|Камісіі народнай адукацыі]] . Ён стаў парламенцкім суддзёй на другі тэрмін (1785). У 1786 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] даручыў яму кіраўніцтва каралеўскай партыяй у [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] Літвы. У 1786 годзе ён быў абраны ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]], у якой праслужыў два тэрміны (1786–1788). У 1787 годзе ён быў прызначаны ў камісію [[Пастаянная Рада|Пастаяннай рады]] па праверцы рахункаў [[Генерал|генерала]] [[Артылерыя|артылерыі]] Алаізы Фрыдрыха Бруля . У 80-х гадах стала жыў у Варшаве, карыстаючыся даверам прымаса Міхала Ежы Панятоўскага . У 1788 годзе ён падпісаў акт аб Усеагульнай Канфедэрацыі Двух Нацый. На [[Чатырохгадовы сойм|Вялікім Сейме]] ён прадстаўляў пазіцыю раялістаў і абараняў Пастаянную раду. У 1791 годзе ён быў вылучаны Сенатам у Канстытуцыйную дэпутацыю і абраны камісарам [[Камісія паліцыі абодвух народаў|Паліцэйскай камісіі Двух Нацый]] . Член Літоўскай шпітальнай дэпутацыі (1792). У 1793 годзе на Гродзенскім сейме (у якім ён не ўдзельнічаў) быў прызначаны Сенатам старшынёй камісіі па дэмаркацыя польска-расійскай мяжы. У 1784 годзе ён стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]], а ў 1788 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]] . == Нерухомасць і падмуркі == Ён валодаў значнымі зямельнымі ўладаннямі, у тым ліку: з боку маці Людвікі Пац - Вяльбутаў і Гедэйкі ([[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]]), разам з братам Крыштафам — вялікія ўладанні ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], дзе ў сярэдзіне 18-га стагоддзя быў пабудаваны палац Неміровічаў-Шчыт, [[Бастынь]], а таксама маёмасць яго жонкі Тэклі Матушэвіч: Кустынь, Яцкавічы і Матыкалы, а таксама ў плоцкім ваяводстве: ​​Цяхціна (уключаючы Цяхціна, Госьліцы і Гасьлічкі), Загробы (уключаючы Чудзіна, Дабруск і Мячэнскае Кмеце), Мячэніна, Бенбнаў. Таксама ў плоцкім ваяводзтве ў 1789 г. ён набыў Ляшчыну Ксенжэ і маёнтак Чорж. У Цяхціне разам са сваёй жонкай Тэкляй ён у 1775 годзе заснаваў драўляны касцёл,<ref>{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20071219064120/http://www.diecezja.plock.pl/index.php?show=parafia&dekanat=28&parafia=122|title=Ciachcin. Parafia pw. św. Stanisława BM|website=diecezja.plock.pl}}</ref> а ў Госліцах меў мураваны панскі дом. Ён жыў у [[Вялікія Матыкалы|Матыкалах]], потым у [[Варшава|Варшаве]], а на пачатку 19 стагоддзя пераехаў у [[Бастынь]] . Тэкла Неміровіч-Шчыт, народжаная Матушэвіч, жонка кашталяна з Брэста, была адной з самых шчодрых ахвярадаўцаў у гісторыі шпіталя св. Тройцы ў [[Плоцк|Плоцку]]. == Сям'я == Ажаніўся з Тэкляй Матушэвіч, дачкой Юзафа, [[Стольнік|стольніка]] берасцейскага, і Канстанцыі, народжанай Кучынскай, стольніка дрогіцкага. Тэкля рана засталася сіратой і атрымала ў спадчыну значны маёнтак. Яе законным апекуном стаў дзядзька [[Марцін Матушэвіч]] . З Тэкляй у яго быў адзіны сын — Нікадзім (каля 1777–каля 1797), які памёр маладым і бяздзетным. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Andrzej Haratym, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 47. Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności – Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, 2011, s. 561–563. ISBN 978-83-88909-93-1. * Aleksander Czaja, Aleksander Czaja, Między tronem, buławą i dworem petersburskim, Warszawa 1988 * Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008 [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)]] [[Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] pfjstrhz5ud5b2uu00ca0g1pmw77xsd 5176901 5176897 2026-08-07T07:36:05Z Kanstas 126220 5176901 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Неміровіч-Шчыт | месца смерці = Вільня | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Jastrzębiec herb.svg }} '''Юзаф Неміровіч-Шчыт''' герба [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (памёр паміж 1808 і 1817 гг.) — [[Кашталяны берасцейскія|кашталян берасцейскі]] (1783–1790), дарадца [[Пастаянная Рада|пастаяннай рады]], дэпутат сейма, член сеймавага суда (1784–1786), [[камергер]] Яго Каралеўскай Вялікасці [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] (з 1773 г.), кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] . Сын Яна Крыштафа (Яна Антонія), уладара [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадка]], і Людвікі, народжанай Пац, дачкі кашталяна полацкага Міхала Казіміра Паца і Кацярыны, народжанай Карась. Унук Крыштафа Бенедыкта Неміровіча-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны Кежгайла-Завішанкі. Пляменнік [[Юзаф Неміровіч-Шчыт|Юзафа Неміровіча-Шчытта]], кашталяна [[Мсціслаўскае ваяводства|мсціслаўскага]], і брат Крыштафа, [[Староста|старосты]] вітагольскага. == Грамадская дзейнасць == Як акруговы саветнік [[Пінск|пінскі]] ў 1767 падпісаў у [[Вільня|Вільні]] акт [[Радамская канфедэрацыя|генеральнай (Радамскай) канфедэрацыі]]. У тым жа годзе на абласным савеце ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ён быў абраны другім пасланнікам ад [[Лівонія|Лівоніі]] і [[Літва (зямля)|Літвы]] (аднак пасля змен, уведзеных [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам,]] ён прадстаўляў толькі Лівонію). У 1767–1768 гадах дэлегацкі сойм прызначыў яго ў камісію па справе [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] і яго жонкі Караліны з Аўгусцінскім ордэнам і пераемнікамі Беліковічаў. У 1773 годзе ён стаў [[Камергер|камергерам]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|караля Станіслава Аўгуста]] . У 1782 годзе на правінцыйным сходзе плоцкага ваяводства у Рацёнжы быў абраны дэпутатам Варшаўскага сейма таго ж года, дзе быў абраны дарадцам ад Літоўскай правінцыі ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]] . У 1783 годзе ён стаў [[Кашталян|кашталянам]] Брэста. У 1784 годзе на Гродзенскім сейме Сенат прызначыў яго кіраўніком [[Адукацыйная камісія|Камісіі народнай адукацыі]] . Ён стаў парламенцкім суддзёй на другі тэрмін (1785). У 1786 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] даручыў яму кіраўніцтва каралеўскай партыяй у [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] Літвы. У 1786 годзе ён быў абраны ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]], у якой праслужыў два тэрміны (1786–1788). У 1787 годзе ён быў прызначаны ў камісію [[Пастаянная Рада|Пастаяннай рады]] па праверцы рахункаў [[Генерал|генерала]] [[Артылерыя|артылерыі]] Алаізы Фрыдрыха Бруля . У 80-х гадах стала жыў у Варшаве, карыстаючыся даверам прымаса Міхала Ежы Панятоўскага . У 1788 годзе ён падпісаў акт аб Усеагульнай Канфедэрацыі Двух Нацый. На [[Чатырохгадовы сойм|Вялікім Сейме]] ён прадстаўляў пазіцыю раялістаў і абараняў Пастаянную раду. У 1791 годзе ён быў вылучаны Сенатам у Канстытуцыйную дэпутацыю і абраны камісарам [[Камісія паліцыі абодвух народаў|Паліцэйскай камісіі Двух Нацый]] . Член Літоўскай шпітальнай дэпутацыі (1792). У 1793 годзе на Гродзенскім сейме (у якім ён не ўдзельнічаў) быў прызначаны Сенатам старшынёй камісіі па дэмаркацыя польска-расійскай мяжы. У 1784 годзе ён стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]], а ў 1788 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]] . == Нерухомасць і падмуркі == Ён валодаў значнымі зямельнымі ўладаннямі, у тым ліку: з боку маці Людвікі Пац - Вяльбутаў і Гедэйкі ([[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]]), разам з братам Крыштафам — вялікія ўладанні ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], дзе ў сярэдзіне 18-га стагоддзя быў пабудаваны палац Неміровічаў-Шчыт, [[Бастынь]], а таксама маёмасць яго жонкі Тэклі Матушэвіч: Кустынь, Яцкавічы і Матыкалы, а таксама ў плоцкім ваяводстве: ​​Цяхціна (уключаючы Цяхціна, Госьліцы і Гасьлічкі), Загробы (уключаючы Чудзіна, Дабруск і Мячэнскае Кмеце), Мячэніна, Бенбнаў. Таксама ў плоцкім ваяводзтве ў 1789 г. ён набыў Ляшчыну Ксенжэ і маёнтак Чорж. У Цяхціне разам са сваёй жонкай Тэкляй ён у 1775 годзе заснаваў драўляны касцёл,<ref>{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20071219064120/http://www.diecezja.plock.pl/index.php?show=parafia&dekanat=28&parafia=122|title=Ciachcin. Parafia pw. św. Stanisława BM|website=diecezja.plock.pl}}</ref> а ў Госліцах меў мураваны панскі дом. Ён жыў у [[Вялікія Матыкалы|Матыкалах]], потым у [[Варшава|Варшаве]], а на пачатку 19 стагоддзя пераехаў у [[Бастынь]] . Тэкла Неміровіч-Шчыт, народжаная Матушэвіч, жонка кашталяна з Брэста, была адной з самых шчодрых ахвярадаўцаў у гісторыі шпіталя св. Тройцы ў [[Плоцк|Плоцку]]. == Сям'я == Ажаніўся з Тэкляй Матушэвіч, дачкой Юзафа, [[Стольнік|стольніка]] берасцейскага, і Канстанцыі, народжанай Кучынскай, стольніка дрогіцкага. Тэкля рана засталася сіратой і атрымала ў спадчыну значны маёнтак. Яе законным апекуном стаў дзядзька [[Марцін Матушэвіч]] . З Тэкляй у яго быў адзіны сын — Нікадзім (каля 1777–каля 1797), які памёр маладым і бяздзетным. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Andrzej Haratym, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 47. Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności – Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, 2011, s. 561–563. ISBN 978-83-88909-93-1. * Aleksander Czaja, Aleksander Czaja, Między tronem, buławą i dworem petersburskim, Warszawa 1988 * Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008 [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)]] [[Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] qmvt884kfv2dd5dofa9qn1calhxj5xf 0 812285 5176900 2026-08-07T07:35:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Кахоўская вуліца (Мінск)]] 5176900 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кахоўская вуліца (Мінск)]] 9y8uiwoernlqlc3rd1u52cz4jzbobr7 0 812286 5176902 2026-08-07T07:36:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пакіданне ў небяспецы''' ў крымінальным праве — адно са злачынстваў супраць асобы. Выражаецца ў заведамым пакіданні без неадкладнай дапамогі асобы, якая знаходзіцца ў небяспечным для [[жыццё|жыцця]] або [[здароўе|здароўя]] становішчы і пазбаўлена магч...» 5176902 wikitext text/x-wiki '''Пакіданне ў небяспецы''' ў крымінальным праве — адно са злачынстваў супраць асобы. Выражаецца ў заведамым пакіданні без неадкладнай дапамогі асобы, якая знаходзіцца ў небяспечным для [[жыццё|жыцця]] або [[здароўе|здароўя]] становішчы і пазбаўлена магчымасці да самааховы з прычыны малалецтва, старасці, хваробы або сваёй бездапаможнасці ў выпадках, калі вінаваты меў магчымасць аказаць дапамогу гэтай асобе і быў абавязаны гэта зрабіць ці сам паставіў яе ў небяспечнае для жыцця або здароўя становішча. cgbos48sd5rf1eytehqngxmkgt5nkck 5176903 5176902 2026-08-07T07:37:26Z Autumndancer 168015 5176903 wikitext text/x-wiki '''Пакіданне ў небяспецы''' ў крымінальным праве — адно са злачынстваў супраць асобы. Выражаецца ў заведамым пакіданні без неадкладнай дапамогі асобы, якая знаходзіцца ў небяспечным для [[жыццё|жыцця]] або [[здароўе|здароўя]] становішчы і пазбаўлена магчымасці да самааховы з прычыны малалецтва, старасці, хваробы або сваёй бездапаможнасці ў выпадках, калі вінаваты меў магчымасць аказаць дапамогу гэтай асобе і быў абавязаны гэта зрабіць ці сам паставіў яе ў небяспечнае для жыцця або здароўя становішча. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакіданне ў небяспецы||}} k15cwhck7zptfhap6u1lve2oy81t3cn 5176904 5176903 2026-08-07T07:40:25Z Autumndancer 168015 5176904 wikitext text/x-wiki '''Пакіданне ў небяспецы''' ў крымінальным праве — адно са злачынстваў супраць асобы. Выражаецца ў заведамым пакіданні без неадкладнай дапамогі асобы, якая знаходзіцца ў небяспечным для [[жыццё|жыцця]] або [[здароўе|здароўя]] становішчы і пазбаўлена магчымасці да самааховы з прычыны малалецтва, старасці, хваробы або сваёй бездапаможнасці ў выпадках, калі вінаваты меў магчымасць аказаць дапамогу гэтай асобе і быў абавязаны гэта зрабіць ці сам паставіў яе ў небяспечнае для жыцця або здароўя становішча. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакіданне ў небяспецы||}} [[Катэгорыя:Злачынствы супраць асобы]] sma281nr4apeb1yrt8n4dy4m8hqlpe6 0 812287 5176905 2026-08-07T07:45:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пакрас}} {{Кампазітар}} '''Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас''' () — расійскі [[кампазітар]], дырыжор. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1957). Народны артыст РСФСР (1963). Народны артыст Чэчэна-Інгушскай АССР (1964). [[Народны артыст СССР]] (1975). == Біяграфія == Вучыўся ў...» 5176905 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакрас}} {{Кампазітар}} '''Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас''' () — расійскі [[кампазітар]], дырыжор. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1957). Народны артыст РСФСР (1963). Народны артыст Чэчэна-Інгушскай АССР (1964). [[Народны артыст СССР]] (1975). == Біяграфія == Вучыўся ў Петраградскай кансерваторыі (1913—17). У 1923—26 гадах дырыжор і музычны кіраўнік у маскоўскіх драматычных і эстрадных тэатрах, у 1936—72 гадах — кіраўнік эстраднага аркестра Цэнтральнага Дома культуры чыгуначнікаў у Маскве. Аўтар «Марша Будзённага» (1920), кантаты «Наперад», каля 300 эстрадным і масавых песень (многія напісаны разам з братам), у т. л. «Конармейская», «Калі заўтра вайна», «Масква майская», «Развітанне», «Марш танкістаў», «Тры танкісты», адметных яскравым меладызмам; твораў для скрыпкі, рамансаў, музыкі да драм. спектакляў і кінафільмаў. [[Сталінская прэмія]] 1941. {{DEFAULTSORT:Пакрас Дзмітрый Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] bp1pbrdoy3mceokgvzpbmap3vc3as0a 5176906 5176905 2026-08-07T07:46:39Z Autumndancer 168015 5176906 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакрас}} {{Асоба}} '''Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас''' () — расійскі [[кампазітар]], дырыжор. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1957). Народны артыст РСФСР (1963). Народны артыст Чэчэна-Інгушскай АССР (1964). [[Народны артыст СССР]] (1975). == Біяграфія == Вучыўся ў Петраградскай кансерваторыі (1913—17). У 1923—26 гадах дырыжор і музычны кіраўнік у маскоўскіх драматычных і эстрадных тэатрах, у 1936—72 гадах — кіраўнік эстраднага аркестра Цэнтральнага Дома культуры чыгуначнікаў у Маскве. Аўтар «Марша Будзённага» (1920), кантаты «Наперад», каля 300 эстрадным і масавых песень (многія напісаны разам з братам), у т. л. «Конармейская», «Калі заўтра вайна», «Масква майская», «Развітанне», «Марш танкістаў», «Тры танкісты», адметных яскравым меладызмам; твораў для скрыпкі, рамансаў, музыкі да драм. спектакляў і кінафільмаў. [[Сталінская прэмія]] 1941. {{DEFAULTSORT:Пакрас Дзмітрый Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] bbosxfgkawnyeahv1foqe1b6fzzk3iz 5176908 5176906 2026-08-07T07:47:21Z Autumndancer 168015 5176908 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакрас}} {{Асоба}} '''Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[кампазітар]], дырыжор. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1957). Народны артыст РСФСР (1963). Народны артыст Чэчэна-Інгушскай АССР (1964). [[Народны артыст СССР]] (1975). == Біяграфія == Вучыўся ў Петраградскай кансерваторыі (1913—17). У 1923—26 гадах дырыжор і музычны кіраўнік у маскоўскіх драматычных і эстрадных тэатрах, у 1936—72 гадах — кіраўнік эстраднага аркестра Цэнтральнага Дома культуры чыгуначнікаў у Маскве. Аўтар «Марша Будзённага» (1920), кантаты «Наперад», каля 300 эстрадным і масавых песень (многія напісаны разам з братам), у т. л. «Конармейская», «Калі заўтра вайна», «Масква майская», «Развітанне», «Марш танкістаў», «Тры танкісты», адметных яскравым меладызмам; твораў для скрыпкі, рамансаў, музыкі да драм. спектакляў і кінафільмаў. [[Сталінская прэмія]] 1941. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пакрас Дзмітрый Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] gcfowt6xcrbui9vaag4bq9a3o1kpxow 5176909 5176908 2026-08-07T07:48:12Z Autumndancer 168015 5176909 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакрас}} {{Асоба}} '''Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[кампазітар]], дырыжор. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1957). Народны артыст РСФСР (1963). Народны артыст Чэчэна-Інгушскай АССР (1964). [[Народны артыст СССР]] (1975). == Біяграфія == Вучыўся ў Петраградскай кансерваторыі (1913—17). У 1923—26 гадах дырыжор і музычны кіраўнік у маскоўскіх драматычных і эстрадных тэатрах, у 1936—72 гадах — кіраўнік эстраднага аркестра Цэнтральнага Дома культуры чыгуначнікаў у Маскве. Аўтар «Марша Будзённага» (1920), кантаты «Наперад», каля 300 эстрадным і масавых песень (многія напісаны разам з братам), у т. л. «Конармейская», «Калі заўтра вайна», «Масква майская», «Развітанне», «Марш танкістаў», «Тры танкісты», адметных яскравым меладызмам; твораў для скрыпкі, рамансаў, музыкі да драм. спектакляў і кінафільмаў. [[Сталінская прэмія]] 1941. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакрас Дзмітрый Якаўлевіч||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пакрас Дзмітрый Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] 9ukxjoe0gl8rbbf68o5re4k1bvclv37 0 812288 5176911 2026-08-07T07:49:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пакрас''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Данііл Якаўлевіч Пакрас]] — расійскі кампазітар * [[Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас]] — расійскі кампазітар {{неадназначнасць}}» 5176911 wikitext text/x-wiki '''Пакрас''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Данііл Якаўлевіч Пакрас]] — расійскі кампазітар * [[Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас]] — расійскі кампазітар {{неадназначнасць}} tru52o4al6r4ymvlrhfoyvkx8qkaicf 0 812289 5176929 2026-08-07T08:19:51Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Яўгена Міркоўскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заво...» 5176929 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яўгена Міркоўскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=220118,%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&city_type=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4&city=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&street_type=%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&street=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&postcode=220118 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 200 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/?ll=27.633849%2C53.863978&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яўгена Міркоўскага''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма»<ref name="geodzen"/>. Названа ў гонар [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|савецкага разведчыка]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 49 3/28 ад 29 мая 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181113102247/https://minsk.gov.by/ru/normdoc/4133/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г.Мінска] (архіў сайта [[Мінгарвыканкам]]а</ref>. Ідзе ад скрыжавання [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліц Шышкіна]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]] паралельна вуліцы Куляшова і завяршаецца тупіком<ref name="geodzen"/>. Забудова вуліцы носіць змешаны характар<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * Д. 3 — паркінг (узведзены ў 2020-22 гг.); * Д. 4 — дзіцячы сад № 584 (узведзены з 07.2022 па 06.2023 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>.); * Мемарыяльная дошка [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|Я.І. Міркоўскаму]] адкрытая 11 лістапада 2022 г<ref>Константин Белоус. [https://minsknews.by/memorialnaya-doska-v-chest-geroya-sovetskogo-soyuza-e-i-mirkovskogo-poyavilas-v-minske/ Мемориальная доска в честь Героя Советского Союза Е. И. Мирковского появилась в Минске] // [[Мінск-Навіны]], 11.11.2022</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1251 Вуліца Яўгена Міркоўскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha Вуліца Яўгена Міркоўскага ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 Вуліца Яўгена Міркоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/panorama/?ll=27.633849%2C53.863978&panorama%5Bdirection%5D=269.477596%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.633956%2C53.863880&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Яўгена Міркоўскага на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%B2%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-zavodski-district Вуліца Яўгена Міркоўскага на Оpenalfa] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 38avcjkhx2urp26vo1mkip59huk227f 5176931 5176929 2026-08-07T08:20:56Z Андрэй 2403 Б 152769 5176931 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яўгена Міркоўскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=220118,%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&city_type=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4&city=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&street_type=%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&street=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&postcode=220118 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 200 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/?ll=27.633849%2C53.863978&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яўгена Міркоўскага''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма»<ref name="geodzen"/>. Названа ў гонар [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|савецкага разведчыка]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 49 3/28 ад 29 мая 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181113102247/https://minsk.gov.by/ru/normdoc/4133/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г.Мінска] (архіў сайта [[Мінгарвыканкам]]а)</ref>. Ідзе ад скрыжавання [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліц Шышкіна]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]] паралельна вуліцы Куляшова і завяршаецца тупіком<ref name="geodzen"/>. Забудова вуліцы носіць змешаны характар<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * Д. 3 — паркінг (узведзены ў 2020-22 гг.); * Д. 4 — дзіцячы сад № 584 (узведзены з 07.2022 па 06.2023 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>.); * Мемарыяльная дошка [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|Я.І. Міркоўскаму]] адкрытая 11 лістапада 2022 г<ref>Константин Белоус. [https://minsknews.by/memorialnaya-doska-v-chest-geroya-sovetskogo-soyuza-e-i-mirkovskogo-poyavilas-v-minske/ Мемориальная доска в честь Героя Советского Союза Е. И. Мирковского появилась в Минске] // [[Мінск-Навіны]], 11.11.2022</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1251 Вуліца Яўгена Міркоўскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha Вуліца Яўгена Міркоўскага ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 Вуліца Яўгена Міркоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/panorama/?ll=27.633849%2C53.863978&panorama%5Bdirection%5D=269.477596%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.633956%2C53.863880&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Яўгена Міркоўскага на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%B2%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-zavodski-district Вуліца Яўгена Міркоўскага на Оpenalfa] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 61l7dtff8v3i1271o67aujrk9fwardb 5176932 5176931 2026-08-07T08:21:24Z Андрэй 2403 Б 152769 5176932 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яўгена Міркоўскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=220118,%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&city_type=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4&city=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&street_type=%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&street=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&postcode=220118 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 200 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/?ll=27.633849%2C53.863978&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яўгена Міркоўскага''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма»<ref name="geodzen"/>. Названа ў гонар [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|савецкага разведчыка]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 49 3/28 ад 29 мая 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181113102247/https://minsk.gov.by/ru/normdoc/4133/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г.Мінска] (архіў сайта [[Мінгарвыканкам]]а)</ref>. Ідзе ад скрыжавання [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліц Шышкіна]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]] паралельна вуліцы Куляшова і завяршаецца тупіком<ref name="geodzen"/>. Забудова вуліцы носіць змешаны характар<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * Д. 3 — паркінг (узведзены ў 2020-22 гг.); * Д. 4 — дзіцячы сад № 584 (узведзены з 07.2022 па 06.2023 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>.); * Мемарыяльная дошка [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|Я.І. Міркоўскаму]] адкрытая 11 лістапада 2022 г<ref>Константин Белоус. [https://minsknews.by/memorialnaya-doska-v-chest-geroya-sovetskogo-soyuza-e-i-mirkovskogo-poyavilas-v-minske/ Мемориальная доска в честь Героя Советского Союза Е. И. Мирковского появилась в Минске] // [[Мінск-Навіны]], 11.11.2022</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1251 Вуліца Яўгена Міркоўскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha Вуліца Яўгена Міркоўскага ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 Вуліца Яўгена Міркоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/panorama/?ll=27.633849%2C53.863978&panorama%5Bdirection%5D=269.477596%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.633956%2C53.863880&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Яўгена Міркоўскага на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%B2%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-zavodski-district Вуліца Яўгена Міркоўскага на Оpenalfa] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 1x9ieq31g9uggqvi67wn6f2nrhvfjec 5176939 5176932 2026-08-07T08:38:06Z Андрэй 2403 Б 152769 5176939 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яўгена Міркоўскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=220118,%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&city_type=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4&city=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&street_type=%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&street=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&postcode=220118 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 200 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/?ll=27.633849%2C53.863978&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яўгена Міркоўскага''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма»<ref name="geodzen"/>. Названа ў гонар [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|савецкага разведчыка]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 49 3/28 ад 29 мая 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181113102247/https://minsk.gov.by/ru/normdoc/4133/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г.Мінска] (архіў сайта [[Мінгарвыканкам]]а)</ref>. Ідзе ад скрыжавання [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліц Шышкіна]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]] паралельна [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцам Куляшова]] і [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] і завяршаецца тупіком<ref name="geodzen"/>. Забудова вуліцы носіць змешаны характар<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * Д. 3 — паркінг (узведзены ў 2020-22 гг.); * Д. 4 — дзіцячы сад № 584 (узведзены з 07.2022 па 06.2023 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>.); * Мемарыяльная дошка [[Яўген Іванавіч Міркоўскі|Я.І. Міркоўскаму]] адкрытая 11 лістапада 2022 г<ref>Константин Белоус. [https://minsknews.by/memorialnaya-doska-v-chest-geroya-sovetskogo-soyuza-e-i-mirkovskogo-poyavilas-v-minske/ Мемориальная доска в честь Героя Советского Союза Е. И. Мирковского появилась в Минске] // [[Мінск-Навіны]], 11.11.2022</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1251 Вуліца Яўгена Міркоўскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/mirkouskaha Вуліца Яўгена Міркоўскага ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=43857 Вуліца Яўгена Міркоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/3103452601/panorama/?ll=27.633849%2C53.863978&panorama%5Bdirection%5D=269.477596%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.633956%2C53.863880&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Яўгена Міркоўскага на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%B2%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-zavodski-district Вуліца Яўгена Міркоўскага на Оpenalfa] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] qjc273hkc3ikggo98n0wgi4okkroqam 0 812290 5176938 2026-08-07T08:29:37Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Мейтнерый]] у [[Майтнерый]]: Паводле БелЭн 5176938 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Майтнерый]] 26s98ig7hfi7ej5asnuy0le4hne478l 10 812291 5176943 2026-08-07T08:48:09Z Ueschar 151377 Новая старонка: «== Спіс хімічных элементаў == <pre> |1=[[Вадарод]] |2=[[Гелій]] |3=[[Літый]] |4=[[Берылій]] |5=[[Бор (хімічны элемент)|Бор]] |6=[[Вуглярод]] |7=[[Азот]] |8=[[Кісларод]] |9=[[Фтор]] |10=[[Неон]] |11=[[Натрый]] |12=[[Магній]] |13=[[Алюміній]] |14=[[Крэмній]] |15=[[Фосфар]] |16=[[Сера]] |17=[[Хлор]] |18=[[Аргон]] |19=Ка...» 5176943 wikitext text/x-wiki == Спіс хімічных элементаў == <pre> |1=[[Вадарод]] |2=[[Гелій]] |3=[[Літый]] |4=[[Берылій]] |5=[[Бор (хімічны элемент)|Бор]] |6=[[Вуглярод]] |7=[[Азот]] |8=[[Кісларод]] |9=[[Фтор]] |10=[[Неон]] |11=[[Натрый]] |12=[[Магній]] |13=[[Алюміній]] |14=[[Крэмній]] |15=[[Фосфар]] |16=[[Сера]] |17=[[Хлор]] |18=[[Аргон]] |19=[[Калій]] |20=[[Кальцый]] |21=[[Скандый]] |22=[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]] |23=[[Ванадый]] |24=[[Хром]] |25=[[Марганец]] |26=[[Жалеза]] |27=[[Кобальт]] |28=[[Нікель]] |29=[[Медзь]] |30=[[Цынк]] |31=[[Галій]] |32=[[Германій]] |33=[[Мыш’як]] |34=[[Селен]] |35=[[Бром]] |36=[[Крыптон]] |37=[[Рубідый]] |38=[[Стронцый]] |39=[[Ітрый]] |40=[[Цырконій]] |41=[[Ніобій]] |42=[[Малібдэн]] |43=[[Тэхнецый]] |44=[[Рутэній]] |45=[[Родый]] |46=[[Паладый]] |47=[[Серабро]] |48=[[Кадмій]] |49=[[Індый]] |50=[[Волава]] |51=[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]] |52=[[Тэлур]] |53=[[Ёд]] |54=[[Ксенон]] |55=[[Цэзій]] |56=[[Барый]] |57=[[Лантан]] |58=[[Цэрый]] |59=[[Празеадым]] |60=[[Неадым]] |61=[[Праметый]] |62=[[Самарый]] |63=[[Еўропій]] |64=[[Гадаліній]] |65=[[Тэрбій]] |66=[[Дыспрозій]] |67=[[Гольмій]] |68=[[Эрбій]] |69=[[Тулій]] |70=[[Ітэрбій]] |71=[[Лютэцый]] |72=[[Гафній]] |73=[[Тантал]] |74=[[Вальфрам]] |75=[[Рэній]] |76=[[Осмій]] |77=[[Ірыдый]] |78=[[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]] |79=[[Золата]] |80=[[Ртуць]] |81=[[Талій]] |82=[[Свінец]] |83=[[Вісмут]] |84=[[Палоній]] |85=[[Астат]] |86=[[Радон]] |87=[[Францый]] |88=[[Радый]] |89=[[Актыній]] |90=[[Торый]] |91=[[Пратактыній]] |92=[[Уран (хімічны элемент)|Уран]] |93=[[Нептуній]] |94=[[Плутоній]] |95=[[Амерыцый]] |96=[[Кюрый]] |97=[[Берклій]] |98=[[Каліфорній]] |99=[[Эйнштэйній]] |100=[[Фермій]] |101=[[Мендзялевій]] |102=[[Набелій]] |103=[[Лаўрэнсій]] |104=[[Рэзерфордый]] |105=[[Дубній]] |106=[[Сіборгій]] |107=[[Борый]] |108=[[Хасій]] |109=[[Майтнерый]] |110=[[Дармштатый]] |111=[[Рэнтгеній]] |112=[[Каперніцый]] |113=[[Ніхоній]] |114=[[Флеровій]] |115=[[Масковій]] |116=[[Ліверморый]] |117=[[Тэнэсін]] |118=[[Аганесон]] |119=[[Унуненій]] |120=[[Унбінілій]] |121=[[Унбіўній]] |122=[[Унбібій]] |123=[[Унбітрый]] |124=[[Унбіквадый]] |125=[[Унбіпентый]] |126=[[Унбігексій]] }} </pre> jt66ptrplss0dwad308x5xham9uian9 0 812292 5176961 2026-08-07T09:55:46Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Віктара Лівенцава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5176961 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Віктара Лівенцава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Віктара Лівенцава''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма»<ref name="geodzen"/>. Названа ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 259 ад 24 снежня 2020 г у сувязі з перанайменаваннем аднайменнай вуліцы ў [[Адэскі праезд (Мінск)|Адескі праезд]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання з [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліцай Шышкіна]] і пераходзіць у [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Вуліцу Міхаіла Мармулёва]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 Карце Яндэкс]</ref>. Забудова вуліцы складаецца з жылых шматпаварховых дамоў і паркінга, узведзеных у 2020-23 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 Вуліца Яўгена Міркоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 8xjpwz3mxsbk1mks75jj5dqos5tmaq1 5176962 5176961 2026-08-07T09:56:21Z Андрэй 2403 Б 152769 5176962 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Віктара Лівенцава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Віктара Лівенцава''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма». Названа ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 259 ад 24 снежня 2020 г у сувязі з перанайменаваннем аднайменнай вуліцы ў [[Адэскі праезд (Мінск)|Адескі праезд]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання з [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліцай Шышкіна]] і пераходзіць у [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Вуліцу Міхаіла Мармулёва]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 Карце Яндэкс]</ref>. Забудова вуліцы складаецца з жылых шматпаварховых дамоў і паркінга, узведзеных у 2020-23 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 Вуліца Яўгена Міркоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] nnh5oi3jc5nct5bu03pytojv28ouewd 5176964 5176962 2026-08-07T09:57:14Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5176964 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Віктара Лівенцава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Віктара Лівенцава''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма». Названа ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 259 ад 24 снежня 2020 г у сувязі з перанайменаваннем аднайменнай вуліцы ў [[Адэскі праезд (Мінск)|Адескі праезд]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання з [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліцай Шышкіна]] і пераходзіць у [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Вуліцу Міхаіла Мармулёва]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 Карце Яндэкс]</ref>. Забудова вуліцы складаецца з жылых шматпаварховых дамоў і паркінга, узведзеных у 2020-23 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 Вуліца Віктара Лівенцава ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 8aoanrwuarl03jgoazqxx3j74ks6byh 5176976 5176964 2026-08-07T10:21:52Z Autumndancer 168015 5176976 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Віктара Лівенцава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Віктара Лівенцава''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма». Названа ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 259 ад 24 снежня 2020 г у сувязі з перанайменаваннем аднайменнай вуліцы ў [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання з [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліцай Шышкіна]] і пераходзіць у [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Вуліцу Міхаіла Мармулёва]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 Карце Яндэкс]</ref>. Забудова вуліцы складаецца з жылых шматпаварховых дамоў і паркінга, узведзеных у 2020-23 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 Вуліца Віктара Лівенцава ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 9k2ql8v0c0kg30lvf79pkk7u8ujjmrt 5176981 5176976 2026-08-07T10:38:09Z Андрэй 2403 Б 152769 5176981 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Віктара Лівенцава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Віктара Лівенцава''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а у жылым квартале «Малая радзіма». Названа ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 259 ад 24 снежня 2020 г у сувязі з перанайменаваннем аднайменнай вуліцы ў [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання з [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліцай Шышкіна]] і пераходзіць у [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|вуліцу Міхаіла Мармулёва]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4147301836/?ll=27.635678%2C53.862284&z=17 Карце Яндэкс]</ref>. Забудова вуліцы складаецца з жылых шматпаварховых дамоў і паркінга, узведзеных у 2020-23 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=46167 Вуліца Віктара Лівенцава ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 3xqeziut3fvbdljex1zj3x1p4ry34qt 0 812293 5176967 2026-08-07T09:59:06Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79542330|Krzysztof Niemirowicz-Szczytt (zm. 1790)]]» 5176967 wikitext text/x-wiki {{Szlachcic infobox|imię=Krzysztof Niemirowicz-Szczytt|wszystkie imiona=|imię oryginalne=|grafika=|opis grafiki=|herb=Jastrzębiec_herb.svg|opis herbu=[[Jastrzębiec (herb szlachecki)|Jastrzębiec]]|tytuł=|dynastia=|rodzina=[[Niemirowiczowie-Szczyttowie herbu Jastrzębiec]]|data urodzenia=|miejsce urodzenia=|data śmierci=1790|miejsce śmierci=|ojciec=Jan Krzysztof Niemirowicz-Szczytt|matka=Ludwika Pac|mąż=|żona=Józefa hr. Butler|dzieci=Ludwika Niemirowicz-Szczytt<br />x I v. Ludwik Oskierka<br />II v. [[Filip Nereusz Olizar]]<br />Anna Niemirowicz-Szczytt<br />x [[Michał Despot-Zenowicz]]<br />[[Józef Niemirowicz Szczytt (ur. ok. 1769–zm. przed 1833)]]<br />x I v. Teresa Sielawa<br />II v. Tekla ks. Drucka-Lubecka|rodzeństwo=|faksymile=|opis faksymile=|odznaczenia={{order|PL-OŚS|1}}|commons=}}'''Крыштаф Неміровіч-Шчыт''' герба [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (пам. 1790) — [[камергер]] Яго Каралеўскай Вялікасці (з 1762), староста Вітагольскі (з 1775), намеснік Літоўскага трыбунала (1777/8), суддзя Літоўскага [[Задворны асэсарскі суд|асэсарату]] (1780–1782) Кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Св.]] [[Ордэн Святога Станіслава|Станіслава]] . Сын Яна Крыштафа (Яна Антонія) Неміровіча-Шчыта, уладара [[Кажан-Гарадок|кажанградскага]], і Людвікі, народжанай Пац, дачкі кашталяна [[Полацкае ваяводства|полацкага]] Міхала Казіміра Паца і Кацярыны, народжанай Карась. Унук кашталяна [[Смаленскае ваяводства|смаленскага]] Крыштафа Бенедыкта Неміровіч-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны Кежгайла-Завішанка (па першым шлюбе Чарнеўская, другим - Тарноўская). Пляменнік [[Кашталян|кашталяна]] [[Мсціслаўскае ваяводства|мсціслаўскага]] [[Юзаф Неміровіч-Шчыт|Юзафа Неміровіча-Шчыта]] і брат кашталяна берасцейскага Юзафа Неміровіча-Шчыта . Спадчыннік вялікіх кажангародскіх уладанняў, у тым ліку мястэчка [[Кажан-Гарадок]] і вёсак Рокітна, Цна, Язвінкі, Вязынь, Дварэц, Бароніца (Бродніца), Воле, Дрэпская Даліна, [[Бастынь]], Велута, Корніж і, верагодна, маёнтак Навасёлкі. У Кажан-Гарадку ў сярэдзіне 18-га стагоддзя сям'я Неміровіч-Шчыт пабудавала ў сваім маёнтку барочны палац (знішчаны ў пажары ў сярэдзіне XIX стагоддзя пры іх унуку Крыштафе Неміровіч-Шчыт) і тры касцёлы (заснаваныя Янам і Людвікай Неміровіч-Шчыт): Пятніцкі касцёл у [[Бастынь|Бастыні]] (1750), касцёл св. Тройцы ў Вічыне (1756) і Язвінках (1759). Спадчыннік [[Жамыслаўль|Жэмласлава]] па маці Людвіцы Пац. 1 сакавіка 1767 г. у Прэнях Крыштаф ажаніўся з графіняй Юзэфай Батлер (каля 1749 — пасля 1802 ) — дачкой [[Староста|старосты]] Вітагола, графа Юзафа Батлер і Тэрэзы, народжанай Урбанскай; пасля яна выйшла замуж за Юзэфа Бенедыкта Фрэдра, а пазней за Юзэфа барона Бабоўскага. У 1773 г. у выніку падзелу маёнтка графаў Батлераў Крыштаф Неміровіч-Шчыт стаў уладальнікам маёнтка Абрамава (з вёскамі Вулька Абрамоўская, Тэадораўка, Енджэеўка, Хошня Абрам і Майдан Абрам ) на Любліншчыне. У Кшыштафа і Юзэфы Неміровіч-Шчыт, у дзявоцтве Батлер, было трое дзяцей: * Людвіка (30 мая 1769 г. - 2 студзеня 1802 г. ), у першы раз ашлюбаваная з Людвікам Аскеркам герба Мурдэліа, другі - з Філіпа Нерэвуша Олізар-Валчкевіча (маці [[Нарцыз Алізар|Нарцыза]] і Густава Олізараў, бабуля [[Аляксандр Пшаздзецкі|Аляксандра Нарцыза Пшаздзецкага]] ) * Ганна (пам. 1840 ці 1841 ) выйшла замуж за [[Міхал Антонавіч Зяновіч|Міхала Дэспот-Зеновіча]], [[Маршалак павятовы|маршалка]] Мінскай губерні і маршалка Барысава (маці паэта і перакладчыка Пушкіна Ігнацыя Дэспот-Зеновіча і бабуля Леона Дэспот-Зеновіча, сакратара кабінета імператара [[Напалеон III|Напалеона III]] ). * Юзаф (каля 1769 г. - да 1833 г. ), першы шлюб з Тэрэзай Селавянкай, дачкой Юзафа Селавы і Мар'яны з роду Рэйтанаў, сястрой [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвуша Рэйтана]] (у дзявоцтве Рдутлоўскай), другі - з Тэклай князеўнай Друцкай-Любецкай з [[Лунін|Луніна]], дачкой Францішка і Генавэфы, народжанай Алізар-Валчкевічаў, сястры міністра [[Францішак Ксаверый Друцкі-Любецкі|Францішка Ксаверыя Друцкага Любецкага]] . == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * [[:pl:Roman_Aftanazy|Roman Aftanazy]], ''Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej'', t. II, cz. 1, Wrocław 1992: ''Kożangródek'' * Andrzej Haratym, ''Szczytt Niemirowicz Józef'' [w:] [[:pl:Polski_Słownik_Biograficzny|Polski Słownik Biograficzny]], Zeszyt 195, 2011, s. 561-563 * Wielka Genealogia Minakowskiego: ''[http://wielcy.pl/wgm/?m=NG&t=PN&n=2.765.85 Krzysztof Niemirowicz-Szczytt h. Jastrzębiec]'' * [[:pl:Teodor_Żychliński|T. Żychliński]],&#x20;''Złota Księga Szlachty Polskiej'', Rocznik IV, Poznań 1882, s. 364-365: ''Niemirowiczowie-Szczyttowie h. Jastrzębiec'' [[Катэгорыя:Памерлі ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] 47vu3mhblb0uqo5ylex75we2zir36p6 5176968 5176967 2026-08-07T09:59:50Z Kanstas 126220 вікіфікацыя, афармленне 5176968 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Неміровіч-Шчыт | дата смерці = 28 траўня 1831 | месца смерці = Вільня | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Jastrzębiec herb.svg }} '''Крыштаф Неміровіч-Шчыт''' герба [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (пам. 1790) — [[камергер]] Яго Каралеўскай Вялікасці (з 1762), староста Вітагольскі (з 1775), намеснік Літоўскага трыбунала (1777/8), суддзя Літоўскага [[Задворны асэсарскі суд|асэсарату]] (1780–1782) Кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Св.]] [[Ордэн Святога Станіслава|Станіслава]] . Сын Яна Крыштафа (Яна Антонія) Неміровіча-Шчыта, уладара [[Кажан-Гарадок|кажанградскага]], і Людвікі, народжанай Пац, дачкі кашталяна [[Полацкае ваяводства|полацкага]] Міхала Казіміра Паца і Кацярыны, народжанай Карась. Унук кашталяна [[Смаленскае ваяводства|смаленскага]] Крыштафа Бенедыкта Неміровіч-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны Кежгайла-Завішанка (па першым шлюбе Чарнеўская, другим - Тарноўская). Пляменнік [[Кашталян|кашталяна]] [[Мсціслаўскае ваяводства|мсціслаўскага]] [[Юзаф Неміровіч-Шчыт|Юзафа Неміровіча-Шчыта]] і брат кашталяна берасцейскага Юзафа Неміровіча-Шчыта . Спадчыннік вялікіх кажангародскіх уладанняў, у тым ліку мястэчка [[Кажан-Гарадок]] і вёсак Рокітна, Цна, Язвінкі, Вязынь, Дварэц, Бароніца (Бродніца), Воле, Дрэпская Даліна, [[Бастынь]], Велута, Корніж і, верагодна, маёнтак Навасёлкі. У Кажан-Гарадку ў сярэдзіне 18-га стагоддзя сям'я Неміровіч-Шчыт пабудавала ў сваім маёнтку барочны палац (знішчаны ў пажары ў сярэдзіне XIX стагоддзя пры іх унуку Крыштафе Неміровіч-Шчыт) і тры касцёлы (заснаваныя Янам і Людвікай Неміровіч-Шчыт): Пятніцкі касцёл у [[Бастынь|Бастыні]] (1750), касцёл св. Тройцы ў Вічыне (1756) і Язвінках (1759). Спадчыннік [[Жамыслаўль|Жэмласлава]] па маці Людвіцы Пац. 1 сакавіка 1767 г. у Прэнях Крыштаф ажаніўся з графіняй Юзэфай Батлер (каля 1749 — пасля 1802 ) — дачкой [[Староста|старосты]] Вітагола, графа Юзафа Батлер і Тэрэзы, народжанай Урбанскай; пасля яна выйшла замуж за Юзэфа Бенедыкта Фрэдра, а пазней за Юзэфа барона Бабоўскага. У 1773 г. у выніку падзелу маёнтка графаў Батлераў Крыштаф Неміровіч-Шчыт стаў уладальнікам маёнтка Абрамава (з вёскамі Вулька Абрамоўская, Тэадораўка, Енджэеўка, Хошня Абрам і Майдан Абрам ) на Любліншчыне. У Кшыштафа і Юзэфы Неміровіч-Шчыт, у дзявоцтве Батлер, было трое дзяцей: * Людвіка (30 мая 1769 г. - 2 студзеня 1802 г. ), у першы раз ашлюбаваная з Людвікам Аскеркам герба Мурдэліа, другі - з Філіпа Нерэвуша Олізар-Валчкевіча (маці [[Нарцыз Алізар|Нарцыза]] і Густава Олізараў, бабуля [[Аляксандр Пшаздзецкі|Аляксандра Нарцыза Пшаздзецкага]] ) * Ганна (пам. 1840 ці 1841 ) выйшла замуж за [[Міхал Антонавіч Зяновіч|Міхала Дэспот-Зеновіча]], [[Маршалак павятовы|маршалка]] Мінскай губерні і маршалка Барысава (маці паэта і перакладчыка Пушкіна Ігнацыя Дэспот-Зеновіча і бабуля Леона Дэспот-Зеновіча, сакратара кабінета імператара [[Напалеон III|Напалеона III]] ). * Юзаф (каля 1769 г. - да 1833 г. ), першы шлюб з Тэрэзай Селавянкай, дачкой Юзафа Селавы і Мар'яны з роду Рэйтанаў, сястрой [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвуша Рэйтана]] (у дзявоцтве Рдутлоўскай), другі - з Тэклай князеўнай Друцкай-Любецкай з [[Лунін|Луніна]], дачкой Францішка і Генавэфы, народжанай Алізар-Валчкевічаў, сястры міністра [[Францішак Ксаверый Друцкі-Любецкі|Францішка Ксаверыя Друцкага Любецкага]] . == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * [[:pl:Roman_Aftanazy|Roman Aftanazy]], ''Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej'', t. II, cz. 1, Wrocław 1992: ''Kożangródek'' * Andrzej Haratym, ''Szczytt Niemirowicz Józef'' [w:] [[:pl:Polski_Słownik_Biograficzny|Polski Słownik Biograficzny]], Zeszyt 195, 2011, s. 561-563 * Wielka Genealogia Minakowskiego: ''[http://wielcy.pl/wgm/?m=NG&t=PN&n=2.765.85 Krzysztof Niemirowicz-Szczytt h. Jastrzębiec]'' * [[:pl:Teodor_Żychliński|T. Żychliński]],&#x20;''Złota Księga Szlachty Polskiej'', Rocznik IV, Poznań 1882, s. 364-365: ''Niemirowiczowie-Szczyttowie h. Jastrzębiec'' [[Катэгорыя:Памерлі ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] 41wyrdwge3guxf5hdo8agow363jzfaq 14 812294 5176972 2026-08-07T10:05:59Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катастрофы паводле гадоў|1885}}» 5176972 wikitext text/x-wiki {{Катастрофы паводле гадоў|1885}} o2p3gkl8z0jbtvlpthqr3utosddz6fu 5176973 5176972 2026-08-07T10:06:53Z DzBar 156353 5176973 wikitext text/x-wiki {{Катастрофы паводле гадоў|1885}} {{Навігацыя}} dvugrm0y5hg4h04j5hskb85yahsdf4t 0 812295 5176980 2026-08-07T10:37:17Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Адэскі праезд |арыгінальная назва = Вуліца Віктара Лівенцава |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |...» 5176980 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Адэскі праезд |арыгінальная назва = Вуліца Віктара Лівенцава |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 200 м<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/liviencava базе Геадзен] (праезд пазначаны па назве 2010 г.)</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/?ll=27.658471%2C53.872335&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Адэскі праезд''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. У 2010-20 гг. носіў назву ''Вуліца Віктара Лівенцава'' ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 48/4/26 ад 22.09.2010<ref>[https://minsk.gov.by/ru/normdoc/2977/ Аб прысваенні назваў новым вуліцам, безназоўным могілкам і пераназванні вуліцы Камунальная набярэжная ў г. Мінску]</ref><ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-livenczeva/ УЛИЦА ИМЕНИ… Ливенцева] // [[Мінск-Навіны]], 03.09.2019</ref>. 24 снежня 2020 г. вуліцу перанайменавалі ў Адэскі праезд, а папярэднюю назву далі [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|іншай вуліце]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскай вуліцы]] з [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|вуліцай Катоўскага]] да скрыжавання [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліц Лазо]] і [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Ушакова]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/?ll=27.658471%2C53.872335&z=18 Карце Яндэкс]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/panorama/?ll=27.658471%2C53.872335&panorama%5Bdirection%5D=45.051677%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.658433%2C53.872229&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Адэскі праезд на панараме Яндэкс] * [https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA Адэскі праезд на Оpenalfa] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 6cfvt73xzzla3hwqksbr8bn4ee78be6 5176983 5176980 2026-08-07T10:39:57Z Андрэй 2403 Б 152769 5176983 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Адэскі праезд |арыгінальная назва = Вуліца Віктара Лівенцава |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 200 м<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/liviencava базе Геадзен] (праезд пазначаны па назве 2010 г.)</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/?ll=27.658471%2C53.872335&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Адэскі праезд''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. У 2010-20 гг. носіў назву ''вуліца Віктара Лівенцава'' ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 48/4/26 ад 22.09.2010<ref>[https://minsk.gov.by/ru/normdoc/2977/ Аб прысваенні назваў новым вуліцам, безназоўным могілкам і пераназванні вуліцы Камунальная набярэжная ў г. Мінску]</ref><ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-livenczeva/ УЛИЦА ИМЕНИ… Ливенцева] // [[Мінск-Навіны]], 03.09.2019</ref>. 24 снежня 2020 г. вуліцу перанайменавалі ў Адэскі праезд, а папярэднюю назву далі [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|іншай вуліце]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскай вуліцы]] з [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|вуліцай Катоўскага]] да скрыжавання [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліц Лазо]] і [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Ушакова]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/?ll=27.658471%2C53.872335&z=18 Карце Яндэкс]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/panorama/?ll=27.658471%2C53.872335&panorama%5Bdirection%5D=45.051677%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.658433%2C53.872229&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Адэскі праезд на панараме Яндэкс] * [https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA Адэскі праезд на Оpenalfa] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] msng6217usya9jlqxw9khzfzvrwym3m 5176991 5176983 2026-08-07T10:51:42Z Autumndancer 168015 5176991 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Адэскі праезд |арыгінальная назва = Вуліца Віктара Лівенцава |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 200 м<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/liviencava базе Геадзен] (праезд пазначаны па назве 2010 г.)</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/?ll=27.658471%2C53.872335&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Адэскі праезд''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. У 2010-20 гадах насіў назву ''вуліца Віктара Лівенцава'' ў гонар [[Віктар Ільіч Лівенцаў|В.І. Лівенцава]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 48/4/26 ад 22.09.2010<ref>[https://minsk.gov.by/ru/normdoc/2977/ Аб прысваенні назваў новым вуліцам, безназоўным могілкам і пераназванні вуліцы Камунальная набярэжная ў г. Мінску]</ref><ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-livenczeva/ УЛИЦА ИМЕНИ… Ливенцева] // [[Мінск-Навіны]], 03.09.2019</ref>. 24 снежня 2020 г. вуліцу перанайменавалі ў Адэскі праезд, а папярэднюю назву далі [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|іншай вуліце]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Ідзе ад скрыжавання [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскай вуліцы]] з [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|вуліцай Катоўскага]] да скрыжавання [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліц Лазо]] і [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Ушакова]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/?ll=27.658471%2C53.872335&z=18 Карце Яндэкс]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4189894893/panorama/?ll=27.658471%2C53.872335&panorama%5Bdirection%5D=45.051677%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.658433%2C53.872229&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Адэскі праезд на панараме Яндэкс] * [https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA Адэскі праезд на Оpenalfa] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] kxh6tc89lb7xndcwotnjcx5rwpqv60d 0 812296 5176985 2026-08-07T10:44:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Барыс Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Бори́с Алекса́ндрович Покро́вский}}) — расійскі оперны рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1955). [[Народны артыст СССР]] (1961). == Біяграфія == Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнагв...» 5176985 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Барыс Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Бори́с Алекса́ндрович Покро́вский}}) — расійскі оперны рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1955). [[Народны артыст СССР]] (1961). == Біяграфія == Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнагв мастацтва (1937). У 1937—43 гадах — рэжысёр (з 1939 мастацкі кіраўнік) Горкаўскага тэатрра оперы і балета. З 1943 года рэжысёр, у 1952—63 і 1967—82 гадах — галоўны рэжысёр [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве. Ажыццявіў першую пастаноўку оперы «Вайна і мір» С. Пракоф’ева ў Ленінградзе (1946, Ленінградскі акадэмічны Малы тэатр оперы і балета). Па яго просьбе С. Пракоф’еў напісаў вальс Наташы Роставай, які стаў сімвалам гэтай оперы. У 1947 годзе пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) аб фармалізме ў музыцы была асуджана пастаўленая ім опера «Вялікая дружба» В. Мурадзелі. З 1954 года — прафесар Расійскай акадэміі тэатральнага мастацтва. Заснавальнік (1972), мастацкі кіраўнік і рэжысёр Маскоўскага музычнага камернага тэатра. Яго пастаноўкам уласцівы высокая мастацкая культура, падкрэсленая тэатральнасць, смелы рэжысёрскі пошук. Сярод пастаўленых ім спектакляў: у Горкаўскім тэатры — «Ніжагародцы» Э.​Напраўніка (1942); у Ленінградскім малым тэатры оперы і балета — «Вайна і мір» С.​Пракоф’ева (1946), «Ваявода» П.​Чайкоўскага (1949); у Вялікім тэатры — «Варожая сіла» А.​Сярова (1947), «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны (1948), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава і «Галька» С.​Манюшкі (абодва 1949), «Аіда» (1951), «Травіята» (1953), «Фальстаф» (1962), «Атэла» (1978) Дж.​Вердзі, «Снягурачка» Рымскага-Корсакава (1954), «Сямён Катко» (1970) і «Гулец» (1974) Пракоф’ева, «Руслан і Людміла» М Глінкі (1972), «Выкраданне месяца» А.​Тактакішвілі і «Мёртвыя душы» Р.​Шчадрына (1977), «Арлеанская дзева» Чайкоўскага (1990), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1993), «Хаваншчына» М.​Мусаргскага (1995), «Франчэска да Рыміні» С.​Рахманінава (1998) і інш. Шэраг спектакляў паставіў за мяжой, у т. л. «Вогненны анёл» Пракоф’ева (1981, Прага). У Дзярж. тэатры оперы і балета Беларусі паставіў оперы «[[Алеся (опера)|Алеся]]» [[Яўген Цікоцкі|Я.​Цікоцкага]] (1944, вызначалася нацыянальнай своеасаблівасцю) і «Кармэн» Ж.​Бізэ (1945). Аўтар кніг па пытаннях музычнага тэатра. [[Сталінская прэмія]] (1947, 1948, 1949, 1950). [[Ленінская прэмія]] (1980). Дзяржаўная прэмія Расіі (1994). {{DEFAULTSORT:Пакроўскі}} [[Катэгорыя:Оперныя рэжысёры Расіі]] aq81idmnqo4dgxpu6ei6r9oi5ke2ow2 5176986 5176985 2026-08-07T10:45:47Z Autumndancer 168015 5176986 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Барыс Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Бори́с Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі оперны рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1955). [[Народны артыст СССР]] (1961). == Біяграфія == Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнагв мастацтва (1937). У 1937—43 гадах — рэжысёр (з 1939 мастацкі кіраўнік) Горкаўскага тэатрра оперы і балета. З 1943 года рэжысёр, у 1952—63 і 1967—82 гадах — галоўны рэжысёр [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве. Ажыццявіў першую пастаноўку оперы «Вайна і мір» С. Пракоф’ева ў Ленінградзе (1946, Ленінградскі акадэмічны Малы тэатр оперы і балета). Па яго просьбе С. Пракоф’еў напісаў вальс Наташы Роставай, які стаў сімвалам гэтай оперы. У 1947 годзе пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) аб фармалізме ў музыцы была асуджана пастаўленая ім опера «Вялікая дружба» В. Мурадзелі. З 1954 года — прафесар Расійскай акадэміі тэатральнага мастацтва. Заснавальнік (1972), мастацкі кіраўнік і рэжысёр Маскоўскага музычнага камернага тэатра. Яго пастаноўкам уласцівы высокая мастацкая культура, падкрэсленая тэатральнасць, смелы рэжысёрскі пошук. Сярод пастаўленых ім спектакляў: у Горкаўскім тэатры — «Ніжагародцы» Э.​Напраўніка (1942); у Ленінградскім малым тэатры оперы і балета — «Вайна і мір» С.​Пракоф’ева (1946), «Ваявода» П.​Чайкоўскага (1949); у Вялікім тэатры — «Варожая сіла» А.​Сярова (1947), «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны (1948), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава і «Галька» С.​Манюшкі (абодва 1949), «Аіда» (1951), «Травіята» (1953), «Фальстаф» (1962), «Атэла» (1978) Дж.​Вердзі, «Снягурачка» Рымскага-Корсакава (1954), «Сямён Катко» (1970) і «Гулец» (1974) Пракоф’ева, «Руслан і Людміла» М Глінкі (1972), «Выкраданне месяца» А.​Тактакішвілі і «Мёртвыя душы» Р.​Шчадрына (1977), «Арлеанская дзева» Чайкоўскага (1990), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1993), «Хаваншчына» М.​Мусаргскага (1995), «Франчэска да Рыміні» С.​Рахманінава (1998) і інш. Шэраг спектакляў паставіў за мяжой, у т. л. «Вогненны анёл» Пракоф’ева (1981, Прага). У Дзярж. тэатры оперы і балета Беларусі паставіў оперы «[[Алеся (опера)|Алеся]]» [[Яўген Цікоцкі|Я.​Цікоцкага]] (1944, вызначалася нацыянальнай своеасаблівасцю) і «Кармэн» Ж.​Бізэ (1945). Аўтар кніг па пытаннях музычнага тэатра. [[Сталінская прэмія]] (1947, 1948, 1949, 1950). [[Ленінская прэмія]] (1980). Дзяржаўная прэмія Расіі (1994). {{DEFAULTSORT:Пакроўскі}} [[Катэгорыя:Оперныя рэжысёры Расіі]] cbeauiwd55tfz01f0xfojqz2wzouvn2 5176987 5176986 2026-08-07T10:46:48Z Autumndancer 168015 5176987 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Барыс Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Бори́с Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі оперны рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1955). [[Народны артыст СССР]] (1961). == Біяграфія == Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнагв мастацтва (1937). У 1937—43 гадах — рэжысёр (з 1939 мастацкі кіраўнік) Горкаўскага тэатрра оперы і балета. З 1943 года рэжысёр, у 1952—63 і 1967—82 гадах — галоўны рэжысёр [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве. Ажыццявіў першую пастаноўку оперы «Вайна і мір» С. Пракоф’ева ў Ленінградзе (1946, Ленінградскі акадэмічны Малы тэатр оперы і балета). Па яго просьбе С. Пракоф’еў напісаў вальс Наташы Роставай, які стаў сімвалам гэтай оперы. У 1947 годзе пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) аб фармалізме ў музыцы была асуджана пастаўленая ім опера «Вялікая дружба» В. Мурадзелі. З 1954 года — прафесар Расійскай акадэміі тэатральнага мастацтва. Заснавальнік (1972), мастацкі кіраўнік і рэжысёр Маскоўскага музычнага камернага тэатра. Яго пастаноўкам уласцівы высокая мастацкая культура, падкрэсленая тэатральнасць, смелы рэжысёрскі пошук. Сярод пастаўленых ім спектакляў: у Горкаўскім тэатры — «Ніжагародцы» Э.​Напраўніка (1942); у Ленінградскім малым тэатры оперы і балета — «Вайна і мір» С.​Пракоф’ева (1946), «Ваявода» П.​Чайкоўскага (1949); у Вялікім тэатры — «Варожая сіла» А.​Сярова (1947), «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны (1948), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава і «Галька» С.​Манюшкі (абодва 1949), «Аіда» (1951), «Травіята» (1953), «Фальстаф» (1962), «Атэла» (1978) Дж.​Вердзі, «Снягурачка» Рымскага-Корсакава (1954), «Сямён Катко» (1970) і «Гулец» (1974) Пракоф’ева, «Руслан і Людміла» М Глінкі (1972), «Выкраданне месяца» А.​Тактакішвілі і «Мёртвыя душы» Р.​Шчадрына (1977), «Арлеанская дзева» Чайкоўскага (1990), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1993), «Хаваншчына» М.​Мусаргскага (1995), «Франчэска да Рыміні» С.​Рахманінава (1998) і інш. Шэраг спектакляў паставіў за мяжой, у т. л. «Вогненны анёл» Пракоф’ева (1981, Прага). У Дзярж. тэатры оперы і балета Беларусі паставіў оперы «[[Алеся (опера)|Алеся]]» [[Яўген Цікоцкі|Я.​Цікоцкага]] (1944, вызначалася нацыянальнай своеасаблівасцю) і «Кармэн» Ж.​Бізэ (1945). Аўтар кніг па пытаннях музычнага тэатра. [[Сталінская прэмія]] (1947, 1948, 1949, 1950). [[Ленінская прэмія]] (1980). Дзяржаўная прэмія Расіі (1994). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі}} [[Катэгорыя:Оперныя рэжысёры Расіі]] li3k9v7mnc0upkno6lz8bipsggbpq0g 5176989 5176987 2026-08-07T10:48:08Z Autumndancer 168015 5176989 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Барыс Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Бори́с Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі оперны рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1955). [[Народны артыст СССР]] (1961). == Біяграфія == Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнагв мастацтва (1937). У 1937—43 гадах — рэжысёр (з 1939 мастацкі кіраўнік) Горкаўскага тэатрра оперы і балета. З 1943 года рэжысёр, у 1952—63 і 1967—82 гадах — галоўны рэжысёр [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве. Ажыццявіў першую пастаноўку оперы «Вайна і мір» С. Пракоф’ева ў Ленінградзе (1946, Ленінградскі акадэмічны Малы тэатр оперы і балета). Па яго просьбе С. Пракоф’еў напісаў вальс Наташы Роставай, які стаў сімвалам гэтай оперы. У 1947 годзе пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) аб фармалізме ў музыцы была асуджана пастаўленая ім опера «Вялікая дружба» В. Мурадзелі. З 1954 года — прафесар Расійскай акадэміі тэатральнага мастацтва. Заснавальнік (1972), мастацкі кіраўнік і рэжысёр Маскоўскага музычнага камернага тэатра. Яго пастаноўкам уласцівы высокая мастацкая культура, падкрэсленая тэатральнасць, смелы рэжысёрскі пошук. Сярод пастаўленых ім спектакляў: у Горкаўскім тэатры — «Ніжагародцы» Э.​Напраўніка (1942); у Ленінградскім малым тэатры оперы і балета — «Вайна і мір» С.​Пракоф’ева (1946), «Ваявода» П.​Чайкоўскага (1949); у Вялікім тэатры — «Варожая сіла» А.​Сярова (1947), «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны (1948), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава і «Галька» С.​Манюшкі (абодва 1949), «Аіда» (1951), «Травіята» (1953), «Фальстаф» (1962), «Атэла» (1978) Дж.​Вердзі, «Снягурачка» Рымскага-Корсакава (1954), «Сямён Катко» (1970) і «Гулец» (1974) Пракоф’ева, «Руслан і Людміла» М Глінкі (1972), «Выкраданне месяца» А.​Тактакішвілі і «Мёртвыя душы» Р.​Шчадрына (1977), «Арлеанская дзева» Чайкоўскага (1990), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1993), «Хаваншчына» М.​Мусаргскага (1995), «Франчэска да Рыміні» С.​Рахманінава (1998) і інш. Шэраг спектакляў паставіў за мяжой, у т. л. «Вогненны анёл» Пракоф’ева (1981, Прага). У Дзярж. тэатры оперы і балета Беларусі паставіў оперы «[[Алеся (опера)|Алеся]]» [[Яўген Цікоцкі|Я.​Цікоцкага]] (1944, вызначалася нацыянальнай своеасаблівасцю) і «Кармэн» Ж.​Бізэ (1945). Аўтар кніг па пытаннях музычнага тэатра. [[Сталінская прэмія]] (1947, 1948, 1949, 1950). [[Ленінская прэмія]] (1980). Дзяржаўная прэмія Расіі (1994). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакроўскі Барыс Аляксандравіч||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі}} [[Катэгорыя:Оперныя рэжысёры Расіі]] 8tb184yucdtc32lb7fvy18w5x3rwhln 5176990 5176989 2026-08-07T10:50:32Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5176990 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Барыс Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Бори́с Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі оперны рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1955). [[Народны артыст СССР]] (1961). == Біяграфія == Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнагв мастацтва (1937). У 1937—43 гадах — рэжысёр (з 1939 мастацкі кіраўнік) [[Ніжагародскі тэатр оперы і балета імя А. С. Пушкіна|Горкаўскага тэатрра оперы і балета]]. З 1943 года рэжысёр, у 1952—63 і 1967—82 гадах — галоўны рэжысёр [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве. Ажыццявіў першую пастаноўку оперы «Вайна і мір» С. Пракоф’ева ў Ленінградзе (1946, Ленінградскі акадэмічны Малы тэатр оперы і балета). Па яго просьбе С. Пракоф’еў напісаў вальс Наташы Роставай, які стаў сімвалам гэтай оперы. У 1947 годзе пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) аб фармалізме ў музыцы была асуджана пастаўленая ім опера «Вялікая дружба» В. Мурадзелі. З 1954 года — прафесар Расійскай акадэміі тэатральнага мастацтва. Заснавальнік (1972), мастацкі кіраўнік і рэжысёр Маскоўскага музычнага камернага тэатра. Яго пастаноўкам уласцівы высокая мастацкая культура, падкрэсленая тэатральнасць, смелы рэжысёрскі пошук. Сярод пастаўленых ім спектакляў: у Горкаўскім тэатры — «Ніжагародцы» Э.​Напраўніка (1942); у Ленінградскім малым тэатры оперы і балета — «Вайна і мір» С.​Пракоф’ева (1946), «Ваявода» П.​Чайкоўскага (1949); у Вялікім тэатры — «Варожая сіла» А.​Сярова (1947), «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны (1948), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава і «Галька» С.​Манюшкі (абодва 1949), «Аіда» (1951), «Травіята» (1953), «Фальстаф» (1962), «Атэла» (1978) Дж.​Вердзі, «Снягурачка» Рымскага-Корсакава (1954), «Сямён Катко» (1970) і «Гулец» (1974) Пракоф’ева, «Руслан і Людміла» М Глінкі (1972), «Выкраданне месяца» А.​Тактакішвілі і «Мёртвыя душы» Р.​Шчадрына (1977), «Арлеанская дзева» Чайкоўскага (1990), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1993), «Хаваншчына» М.​Мусаргскага (1995), «Франчэска да Рыміні» С.​Рахманінава (1998) і інш. Шэраг спектакляў паставіў за мяжой, у т. л. «Вогненны анёл» Пракоф’ева (1981, Прага). У Дзярж. тэатры оперы і балета Беларусі паставіў оперы «[[Алеся (опера)|Алеся]]» [[Яўген Цікоцкі|Я.​Цікоцкага]] (1944, вызначалася нацыянальнай своеасаблівасцю) і «Кармэн» Ж.​Бізэ (1945). Аўтар кніг па пытаннях музычнага тэатра. [[Сталінская прэмія]] (1947, 1948, 1949, 1950). [[Ленінская прэмія]] (1980). Дзяржаўная прэмія Расіі (1994). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакроўскі Барыс Аляксандравіч||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі}} [[Катэгорыя:Оперныя рэжысёры Расіі]] nicjxjbqa26cqi0r2adktmb3xwvs7ln 5176992 5176990 2026-08-07T10:53:01Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5176992 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Барыс Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Бори́с Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі оперны рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1955). [[Народны артыст СССР]] (1961). == Біяграфія == Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнагв мастацтва (1937). У 1937—43 гадах — рэжысёр (з 1939 мастацкі кіраўнік) [[Ніжагародскі тэатр оперы і балета імя А. С. Пушкіна|Горкаўскага тэатрра оперы і балета]]. З 1943 года рэжысёр, у 1952—63 і 1967—82 гадах — галоўны рэжысёр [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве. Ажыццявіў першую пастаноўку оперы «Вайна і мір» С. Пракоф’ева ў Ленінградзе (1946, [[Ленінградскі акадэмічны Малы тэатр оперы і балета]]). Па яго просьбе С. Пракоф’еў напісаў вальс Наташы Роставай, які стаў сімвалам гэтай оперы. У 1947 годзе пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) аб фармалізме ў музыцы была асуджана пастаўленая ім опера «Вялікая дружба» В. Мурадзелі. З 1954 года — прафесар Расійскай акадэміі тэатральнага мастацтва. Заснавальнік (1972), мастацкі кіраўнік і рэжысёр Маскоўскага музычнага камернага тэатра. Яго пастаноўкам уласцівы высокая мастацкая культура, падкрэсленая тэатральнасць, смелы рэжысёрскі пошук. Сярод пастаўленых ім спектакляў: у Горкаўскім тэатры — «Ніжагародцы» Э.​Напраўніка (1942); у Ленінградскім малым тэатры оперы і балета — «Вайна і мір» С.​Пракоф’ева (1946), «Ваявода» П.​Чайкоўскага (1949); у Вялікім тэатры — «Варожая сіла» А.​Сярова (1947), «Прададзеная нявеста» Б.​Сметаны (1948), «Садко» М.​Рымскага-Корсакава і «Галька» С.​Манюшкі (абодва 1949), «Аіда» (1951), «Травіята» (1953), «Фальстаф» (1962), «Атэла» (1978) Дж.​Вердзі, «Снягурачка» Рымскага-Корсакава (1954), «Сямён Катко» (1970) і «Гулец» (1974) Пракоф’ева, «Руслан і Людміла» М Глінкі (1972), «Выкраданне месяца» А.​Тактакішвілі і «Мёртвыя душы» Р.​Шчадрына (1977), «Арлеанская дзева» Чайкоўскага (1990), «Князь Ігар» А.​Барадзіна (1993), «Хаваншчына» М.​Мусаргскага (1995), «Франчэска да Рыміні» С.​Рахманінава (1998) і інш. Шэраг спектакляў паставіў за мяжой, у т. л. «Вогненны анёл» Пракоф’ева (1981, Прага). У Дзярж. тэатры оперы і балета Беларусі паставіў оперы «[[Алеся (опера)|Алеся]]» [[Яўген Цікоцкі|Я.​Цікоцкага]] (1944, вызначалася нацыянальнай своеасаблівасцю) і «Кармэн» Ж.​Бізэ (1945). Аўтар кніг па пытаннях музычнага тэатра. [[Сталінская прэмія]] (1947, 1948, 1949, 1950). [[Ленінская прэмія]] (1980). Дзяржаўная прэмія Расіі (1994). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакроўскі Барыс Аляксандравіч||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі}} [[Катэгорыя:Оперныя рэжысёры Расіі]] 2tlon1rmisicq1romh8ykygamc80o72 0 812297 5176993 2026-08-07T10:53:03Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Міхаіла Мармулёва |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5176993 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Міхаіла Мармулёва |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>Паводле інфармацыі [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4191952063/?ll=27.638965%2C53.862475&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Міхаіла Мармулёва''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Міхаіл Глебавіч Мармулёў|М.Г. Мармулёва]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 259 ад 24 снежня 2020 г<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Выходзіць як працяг [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|вуліцы Лівенцава]], робіць паварот і ідзе да скрыжавання з [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|вуліцай Кабушкіна]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4191952063/?ll=27.638965%2C53.862475&z=17 Карце Яндэкс]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=BwPjQ9ABX7M Михаил Мормулев. НАШИ ЗВУЧАТ ИМЕНА] // [[YouTube]] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] rd1kf3l2mzcrcugoha84mp4vlg7qzbt 5176996 5176993 2026-08-07T10:53:37Z Андрэй 2403 Б 152769 5176996 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Міхаіла Мармулёва |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шчотаўка |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 59, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4191952063/?ll=27.638965%2C53.862475&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Міхаіла Мармулёва''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Міхаіл Глебавіч Мармулёў|М.Г. Мармулёва]] рашэннем [[Мінгарсавет]]а № 259 ад 24 снежня 2020 г<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921o0106142&p1=1&p5=0 Аб перайменаванні і прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска] // Рravo.by</ref>. Выходзіць як працяг [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|вуліцы Лівенцава]], робіць паварот і ідзе да скрыжавання з [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|вуліцай Кабушкіна]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/4191952063/?ll=27.638965%2C53.862475&z=17 Карце Яндэкс]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=BwPjQ9ABX7M Михаил Мормулев. НАШИ ЗВУЧАТ ИМЕНА] // [[YouTube]] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 01mujjwg18zk41e7f79b1cx67ee1isf 0 812298 5176995 2026-08-07T10:53:21Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міхайлаўскі тэатр]] 5176995 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхайлаўскі тэатр]] 351g9f5v8s04agqteu6i2tk2uyxezwc 0 812299 5177002 2026-08-07T11:08:11Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Юхан Арфведсан''' — шведскі [[хімік]], у 1817 годзе адкрыў хімічны элемент літый. == Біяграфія == Нарадзіўся ў багатай буржуазнай сям’і Якаба Арфведсана і Ганны Лізаветы Холтэрман. Сям’я мела сядзібу Гедэнзэ, дзе будучы хімік правёў сваё дзяцінст...» 5177002 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юхан Арфведсан''' — шведскі [[хімік]], у 1817 годзе адкрыў хімічны элемент літый. == Біяграфія == Нарадзіўся ў багатай буржуазнай сям’і Якаба Арфведсана і Ганны Лізаветы Холтэрман. Сям’я мела сядзібу Гедэнзэ, дзе будучы хімік правёў сваё дзяцінства. Пачатковую адукацыю атрымаў дома. У 1806 годзе прыступіў да вывучэння горных навук ва [[Універсітэт Упсалы|Універсітэце Упсалы]]. Пасля завяршэння навучання працаваў у Каралеўскім інстытуце горных навук у Стакгольме. Там пазнаёміўся з [[Ёнс Якаб Берцэліус|Ёнсам Берцэліусам]] і пазней працаваў у яго лабараторыі. У 1817 годзе, даследуючы мінерал [[петаліт]], адкрыў элемент [[літый]] у форме злучэння. Пазней працаваў са злучэннямі [[уран (хімічны элемент)|урана]]. У 1825 годзе ажаніўся з Сарай Сафіяй фон Эрэнгайм. У 1841 годзе атрымаў ганаровы залаты медаль ад [[Шведская акадэмія навук|Шведскай акадэміі навук]] за адкрыццё літыя. У яго гонар названы мінерал [[арфведсаніт]]. Пачынаючы з 1997 года Нямецкае таварыства хімікаў за асаблівыя заслугі замежных даследчыкаў хіміі літыя прысуджае прэмію Арфведсана. {{DEFAULTSORT:Арфведсан}} [[Катэгорыя:Хімікі Швецыі]] 8t7dei8aomkifko627vqrnh3fwluhtg 5177004 5177002 2026-08-07T11:10:07Z Autumndancer 168015 5177004 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юхан Арфведсан''' ({{lang-sv|Johan August Arfwedson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведскі [[хімік]], у 1817 годзе адкрыў хімічны элемент літый. == Біяграфія == Нарадзіўся ў багатай буржуазнай сям’і Якаба Арфведсана і Ганны Лізаветы Холтэрман. Сям’я мела сядзібу Гедэнзэ, дзе будучы хімік правёў сваё дзяцінства. Пачатковую адукацыю атрымаў дома. У 1806 годзе прыступіў да вывучэння горных навук ва [[Універсітэт Упсалы|Універсітэце Упсалы]]. Пасля завяршэння навучання працаваў у Каралеўскім інстытуце горных навук у Стакгольме. Там пазнаёміўся з [[Ёнс Якаб Берцэліус|Ёнсам Берцэліусам]] і пазней працаваў у яго лабараторыі. У 1817 годзе, даследуючы мінерал [[петаліт]], адкрыў элемент [[літый]] у форме злучэння. Пазней працаваў са злучэннямі [[уран (хімічны элемент)|урана]]. У 1825 годзе ажаніўся з Сарай Сафіяй фон Эрэнгайм. У 1841 годзе атрымаў ганаровы залаты медаль ад [[Шведская акадэмія навук|Шведскай акадэміі навук]] за адкрыццё літыя. У яго гонар названы мінерал [[арфведсаніт]]. Пачынаючы з 1997 года Нямецкае таварыства хімікаў за асаблівыя заслугі замежных даследчыкаў хіміі літыя прысуджае прэмію Арфведсана. {{DEFAULTSORT:Арфведсан}} [[Катэгорыя:Хімікі Швецыі]] olk6pwns7w8afrhwr44k14l1jv7c84q 5177006 5177004 2026-08-07T11:10:23Z Autumndancer 168015 5177006 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юхан Арфведсан''' ({{lang-sv|Johan August Arfwedson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведскі [[хімік]], у 1817 годзе адкрыў хімічны элемент літый. == Біяграфія == Нарадзіўся ў багатай буржуазнай сям’і Якаба Арфведсана і Ганны Лізаветы Холтэрман. Сям’я мела сядзібу Гедэнзэ, дзе будучы хімік правёў сваё дзяцінства. Пачатковую адукацыю атрымаў дома. У 1806 годзе прыступіў да вывучэння горных навук ва [[Універсітэт Упсалы|Універсітэце Упсалы]]. Пасля завяршэння навучання працаваў у Каралеўскім інстытуце горных навук у Стакгольме. Там пазнаёміўся з [[Ёнс Якаб Берцэліус|Ёнсам Берцэліусам]] і пазней працаваў у яго лабараторыі. У 1817 годзе, даследуючы мінерал [[петаліт]], адкрыў элемент [[літый]] у форме злучэння. Пазней працаваў са злучэннямі [[уран (хімічны элемент)|урана]]. У 1825 годзе ажаніўся з Сарай Сафіяй фон Эрэнгайм. У 1841 годзе атрымаў ганаровы залаты медаль ад [[Шведская акадэмія навук|Шведскай акадэміі навук]] за адкрыццё літыя. У яго гонар названы мінерал [[арфведсаніт]]. Пачынаючы з 1997 года Нямецкае таварыства хімікаў за асаблівыя заслугі замежных даследчыкаў хіміі літыя прысуджае прэмію Арфведсана. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арфведсан}} [[Катэгорыя:Хімікі Швецыі]] ek6ezkfv39b4yroujhc7vf3kbp4io7h 5177011 5177006 2026-08-07T11:12:53Z Autumndancer 168015 5177011 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юхан Арфведсан''' ({{lang-sv|Johan August Arfwedson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведскі [[хімік]], у 1817 годзе адкрыў хімічны элемент [[літый]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў багатай буржуазнай сям’і Якаба Арфведсана і Ганны Лізаветы Холтэрман. Сям’я мела сядзібу Гедэнзэ, дзе будучы хімік правёў сваё дзяцінства. Пачатковую адукацыю атрымаў дома. У 1806 годзе прыступіў да вывучэння горных навук ва [[Універсітэт Упсалы|Універсітэце Упсалы]]. Пасля завяршэння навучання працаваў у Каралеўскім інстытуце горных навук у Стакгольме. Там пазнаёміўся з [[Ёнс Якаб Берцэліус|Ёнсам Берцэліусам]] і пазней працаваў у яго лабараторыі. У 1817 годзе, даследуючы мінерал [[петаліт]], адкрыў элемент [[літый]] у форме злучэння. Пазней працаваў са злучэннямі [[уран (хімічны элемент)|урана]]. У 1825 годзе ажаніўся з Сарай Сафіяй фон Эрэнгайм. У 1841 годзе атрымаў ганаровы залаты медаль ад [[Шведская акадэмія навук|Шведскай акадэміі навук]] за адкрыццё літыя. У яго гонар названы мінерал [[арфведсаніт]]. Пачынаючы з 1997 года Нямецкае таварыства хімікаў за асаблівыя заслугі замежных даследчыкаў хіміі літыя прысуджае прэмію Арфведсана. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арфведсан}} [[Катэгорыя:Хімікі Швецыі]] 705kybxbu6h6eizhr1wy97pjwdxo5u2 2 812300 5177016 2026-08-07T11:17:46Z Scourge9025 171031 /* */ юзербоксы 5177016 wikitext text/x-wiki {{Userbox/Удзельнік з Беларусі}}{{Userbox/Удзельнік з Віцебска}}{{Userbox/За лацінку}} pe7cns8mhz4pcbz9h56n48d4rb8jg5q 0 812301 5177017 2026-08-07T11:19:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Влади́мир Алекса́ндрович Покро́вский}}) - расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1909). Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1892—98), выкладаў там жа (1912—17), інстытутах Жаночы...» 5177017 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Влади́мир Алекса́ндрович Покро́вский}}) - расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1909). Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1892—98), выкладаў там жа (1912—17), інстытутах Жаночым політэхнічныс і грамадзянскіх інжынераў. Працы ў неарускім стылі: мемарыяльны храм пад Лейпцыгам (Германія; 1912—13), банк у Ніжнім Ноўгарадзе (1913), будынак пазыковай касы ў Маскве (1914, з Б.​Нілусам), комплекс т.зв. Фёдараўскага гарадка ў Царскім Сяле (цяпер г. Пушкін Ленінградскай вобласці) — сабор (1912), карпусы казарм і афіцэрскага сходу (1910—12). Адзін з удзельнікаў праектавання Волхаўскай ГЭС (адкрыта ў 1926). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] 8ebmtom7uvni5k9s6wd1ophqsdb41t8 5177018 5177017 2026-08-07T11:21:11Z Autumndancer 168015 5177018 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Влади́мир Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1909). Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1892—98), выкладаў там жа (1912—17), інстытутах Жаночым політэхнічныс і грамадзянскіх інжынераў. Працы ў неарускім стылі: мемарыяльны храм пад Лейпцыгам (Германія; 1912—13), банк у Ніжнім Ноўгарадзе (1913), будынак пазыковай касы ў Маскве (1914, з Б.​Нілусам), комплекс т.зв. Фёдараўскага гарадка ў Царскім Сяле (цяпер г. Пушкін Ленінградскай вобласці) — сабор (1912), карпусы казарм і афіцэрскага сходу (1910—12). Адзін з удзельнікаў праектавання Волхаўскай ГЭС (адкрыта ў 1926). {{DEFAULTSORT:Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] f5wolh1a2fd9fg72bmq5zrvi6w6a540 5177020 5177018 2026-08-07T11:21:56Z Autumndancer 168015 5177020 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Влади́мир Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1909). Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1892—98), выкладаў там жа (1912—17), інстытутах Жаночым політэхнічныс і грамадзянскіх інжынераў. Працы ў неарускім стылі: мемарыяльны храм пад Лейпцыгам (Германія; 1912—13), банк у Ніжнім Ноўгарадзе (1913), будынак пазыковай касы ў Маскве (1914, з Б.​Нілусам), комплекс т.зв. Фёдараўскага гарадка ў Царскім Сяле (цяпер г. Пушкін Ленінградскай вобласці) — сабор (1912), карпусы казарм і афіцэрскага сходу (1910—12). Адзін з удзельнікаў праектавання Волхаўскай ГЭС (адкрыта ў 1926). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч||}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] 9jjlcnu8b8dwkxthcgfvewyb4z8xhza 5177023 5177020 2026-08-07T11:22:27Z Autumndancer 168015 5177023 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Влади́мир Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1909). == Біяграфія == Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1892—98), выкладаў там жа (1912—17), інстытутах Жаночым політэхнічныс і грамадзянскіх інжынераў. Працы ў неарускім стылі: мемарыяльны храм пад Лейпцыгам (Германія; 1912—13), банк у Ніжнім Ноўгарадзе (1913), будынак пазыковай касы ў Маскве (1914, з Б.​Нілусам), комплекс т.зв. Фёдараўскага гарадка ў Царскім Сяле (цяпер г. Пушкін Ленінградскай вобласці) — сабор (1912), карпусы казарм і афіцэрскага сходу (1910—12). Адзін з удзельнікаў праектавання Волхаўскай ГЭС (адкрыта ў 1926). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч||}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] td4h4dqgzb30c4jskdc9bnw5tewsjcm 0 812302 5177019 2026-08-07T11:21:34Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Адэскі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўта...» 5177019 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Адэскі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220021<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=8445 Минская область - Минский район - Минск - Переулок Одесский - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 80 м з поўдня на поўнач і 180 м з захада на ўсход <ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/adeski базе Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325625/?ll=27.661575%2C53.875963&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Адэскі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар г. [[Адэса]]. Ідзе па [[дыяганаль|дыяганалі]] паміж [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай]] і [[Адэская вуліца (Мінск)|аднайменнай]] вуліцамі. == Славутасці == * Д. 1 — пункт пракату «Круты пракат»<ref>Паводле [https://firmsdata.ru/minsk/address-odesskiy-pereulok-1/ FirmsData.ru]</ref>; * Д. 9 — жылы дом, будынак 1957-61 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=55937 архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://geodzen.com/by/minsk/adeski Адэскі завулак у базе Геадзэн] * [https://ato.by/street/694 Адэскі завулак на АТО.ВУ] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=55937 Адэскі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577310 Одесский переулок на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 2udlaf4oss1j326a72afste9erqgs9z 5177022 5177019 2026-08-07T11:22:20Z Андрэй 2403 Б 152769 5177022 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Адэскі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220021<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=8445 Минская область - Минский район - Минск - Переулок Одесский - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 80 м з поўдня на поўнач і 180 м з захада на ўсход <ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/adeski базе Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325625/?ll=27.661575%2C53.875963&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Адэскі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар г. [[Адэса]]. Ідзе па дыяганалі паміж [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай]] і [[Адэская вуліца (Мінск)|аднайменнай]] вуліцамі. == Славутасці == * Д. 1 — пункт пракату «Круты пракат»<ref>Паводле [https://firmsdata.ru/minsk/address-odesskiy-pereulok-1/ FirmsData.ru]</ref>; * Д. 9 — жылы дом, будынак 1957-61 гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=55937 архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://geodzen.com/by/minsk/adeski Адэскі завулак у базе Геадзэн] * [https://ato.by/street/694 Адэскі завулак на АТО.ВУ] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=55937 Адэскі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577310 Одесский переулок на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] pcl08hnmtqdk9pmjzc9i5vyldhfgrgt 0 812303 5177032 2026-08-07T11:39:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Палавая спеласць''' — заключная стадыя [[палавое выспяванне|палавога выспявання]], стан развіцця арганізма жывёл і чалавека, пры якім яны здольныя размнажацца. У жывёл тэрміны надыходу палавой спеласці залежаць ад віду, пароды, полу жывёлы і інш. Самк...» 5177032 wikitext text/x-wiki '''Палавая спеласць''' — заключная стадыя [[палавое выспяванне|палавога выспявання]], стан развіцця арганізма жывёл і чалавека, пры якім яны здольныя размнажацца. У жывёл тэрміны надыходу палавой спеласці залежаць ад віду, пароды, полу жывёлы і інш. [[Самкі]] большасці відаў жывёл становяцца палаваспелымі раней за [[самец|самцоў]]. У мужчын палавая спеласць настае ў 19—20, у жанчын — у 16—17 гадоў (у паўднёвых краінах раней). Палавая спеласць чалавека характарызуецца па ступені выразнасці другасных палавых прыкмет (напрыклад, па развіцці малочных залоз у жанчын, па аваласенні ў мужчын), залежыць ад спадчынных асаблівасцей, бытавых, сацыяльна-эканамічных, кліматычных умоў, стану здароўя і інш. [[Катэгорыя:Антагенез]] 4doe4nhnq886kyx3cjyvow315hpdec6 5177033 5177032 2026-08-07T11:41:16Z Autumndancer 168015 5177033 wikitext text/x-wiki '''Палавая спеласць''' — заключная стадыя [[палавое выспяванне|палавога выспявання]], стан развіцця арганізма жывёл і чалавека, пры якім яны здольныя размнажацца. У жывёл тэрміны надыходу палавой спеласці залежаць ад віду, пароды, полу жывёлы і інш. [[самка|Самкі]] большасці відаў жывёл становяцца палаваспелымі раней за [[самец|самцоў]]. У мужчын палавая спеласць настае ў 19—20, у жанчын — у 16—17 гадоў (у паўднёвых краінах раней). Палавая спеласць чалавека характарызуецца па ступені выразнасці другасных палавых прыкмет (напрыклад, па развіцці малочных залоз у жанчын, па аваласенні ў мужчын), залежыць ад спадчынных асаблівасцей, бытавых, сацыяльна-эканамічных, кліматычных умоў, стану здароўя і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Палавая спеласць||}} [[Катэгорыя:Антагенез]] 1xzs8sxupopk1i4cofpw5wxjrkph2m1 0 812304 5177036 2026-08-07T11:47:39Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Палавыя гармоны''' — біялагічна актыўныя рэчывы, якія выпрацоўваюцца ў палавых залозах, наднырачнікавых залозах і [[плацэнта|плацэнце]] (у час цяжарнасці). Рэгулююць палавую дыферэнцыроўку, развіццё першасных і другасных палавых прыкмет, палавое раз...» 5177036 wikitext text/x-wiki '''Палавыя гармоны''' — біялагічна актыўныя рэчывы, якія выпрацоўваюцца ў палавых залозах, наднырачнікавых залозах і [[плацэнта|плацэнце]] (у час цяжарнасці). Рэгулююць палавую дыферэнцыроўку, развіццё першасных і другасных палавых прыкмет, [[палавое размнажэнне]], палавыя паводзіны. Уплываюць на абмен рэчываў. Па хімічнай прыродзе — стэроіды ці паліпептыды. Стэроідныя палавыя гармоны падзяляюць на мужчынскія ([[андрагены]]) і жаночыя ([[эстрагены]] і гестагены), якія ўтвараюцца ў асоб абодвух полаў у розных суадносінах. Поліпептыдныя палавыя гармоны прыгнечваюць прадукцыю фалікуластымулюючага гармону ў клетках гіпофіза. Біясінтэз палавых гармонаў рэгулюецца ганадатропнымі гармонамі гіпофіза. Прэпараты палавых гармонаў выкарыстоўваюць у медыцыне. [[Катэгорыя:Гармоны]] 4zrxtphik26y3tf85su6vj1k1s86svf 5177039 5177036 2026-08-07T11:49:16Z Autumndancer 168015 5177039 wikitext text/x-wiki '''Палавыя гармоны''' — біялагічна актыўныя рэчывы, якія выпрацоўваюцца ў палавых залозах, наднырачнікавых залозах і [[плацэнта|плацэнце]] (у час цяжарнасці). Рэгулююць палавую дыферэнцыроўку, развіццё першасных і другасных палавых прыкмет, [[палавое размнажэнне]], палавыя паводзіны. Уплываюць на абмен рэчываў. Па хімічнай прыродзе — стэроіды ці паліпептыды. Стэроідныя палавыя гармоны падзяляюць на мужчынскія ([[андрагены]]) і жаночыя ([[эстрагены]] і гестагены), якія ўтвараюцца ў асоб абодвух полаў у розных суадносінах. Поліпептыдныя палавыя гармоны прыгнечваюць прадукцыю фалікуластымулюючага гармону ў клетках гіпофіза. Біясінтэз палавых гармонаў рэгулюецца ганадатропнымі гармонамі гіпофіза. Прэпараты палавых гармонаў выкарыстоўваюць у медыцыне. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Палавыя гармоны||}} [[Катэгорыя:Гармоны]] 694e9b8exjdn0liftzy9vazhj3kpcci 0 812305 5177038 2026-08-07T11:48:34Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Палавыя гармоны]] 5177038 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Палавыя гармоны]] cg5alj8ccc3iys9dxftndfi92prqh6p 0 812306 5177042 2026-08-07T11:51:29Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Жазефіна Багарнэ]] у [[Жазэфіна Багарнэ]] па-над перасылкай: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177042 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Багарнэ]] shoig1b1za28j2lfyc6c6ffhtabrkqj