Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Глыбоцкі раён 0 1791 5177199 5158551 2026-08-07T13:15:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177199 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глыбоцкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Hłybokaje, Belarus.svg |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Глыбокае]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 88,32 %, [[руская мова|руская]] 11,12 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 79,65 %, руская 19,26 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 41&nbsp;043 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 1 |Шчыльнасць = 23,33 |Месца па шчыльнасці = 2 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 93,51 %, <br /> [[рускія]] — 3,2 %, <br /> [[палякі]] — 2,25 %, <br /> іншыя — 1,04 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;759,58<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 12 |Максімальная вышыня = 226,4 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 130 |Шырата = |Даўгата = |Карта = Viciebsk Province, Hłybokaje District.svg |Часавы пояс = [[UTC+3]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ |Заўвагі = }} '''Глыбо́цкі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Размешчаны на паўднёва-заходняй частцы Віцебскай вобласці. На ўсходзе мяжуе з [[Полацкі раён|Полацкім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім раёнамі]], на захадзе — з [[Пастаўскі раён|Пастаўскім]], на поўначы — з [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім]] і [[Мёрскі раён|Мёрскім]], на поўдні — з [[Докшыцкі раён|Докшыцкім]] раёнамі. == Гісторыя == У верасні 1939 года тэрыторыя сучаснага Глыбоцкага раёна ўвайшла ў склад БССР (на той момант гэта была [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкая гміна]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Глыбоцкі раён Вілейскай вобласці (студзень 1940).svg|200px|left|Глыбоцкі раён у складзе Вілейскай вобласці ў 1940 годзе|thumb]] 15 студзеня 1940 года ўтвораны Глыбоцкі і [[Пліскі раён|Пліскі]]&nbsp;раёны ў складзе [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Тэрыторыя Глыбоцкага раёна складала 592 кв. км, насельніцтва раёна налічвала больш за 35 тыс. чалавек (з іх гарадскіх жыхароў — 9650). 12 кастрычніка 1940 года ўтвораны 10 сельскіх саветаў: [[Верхненскі сельсавет|Верхненскі]], [[Дзеркаўшчынскі сельсавет|Дзеркаўшчынскі]], [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескі]], [[Капыльшчынскі сельсавет|Капыльшчынскі]], [[Ластавіцкі сельсавет|Ластавіцкі]], [[Літоўшчынскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Літоўшчынскі]], [[Лучайкаўскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Лучайкаўскі]], [[Мамайскі сельсавет|Мамайскі]], [[Тумашаўскі сельсавет|Тумашаўскі]], [[Узрэцкі сельсавет|Узрэцкі]]. Арганізавана і дзейнічала 11 [[калгас]]аў. З 2 ліпеня 1941 па 3 ліпеня 1944 года тэрыторыя раёна была акупаваная нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У Глыбокім быў створаны цэнтр акругі рэйхскамісарыята «Остланд». 20 верасня 1944 года Глыбоцкі і Пліскі раёны ўвайшлі ў склад [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. У красавіку 1948 года Ластавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Абрубскі сельсавет|Абрубскі]]. Са студзеня 1954 года Глыбоцкі і Пліскі раёны ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Верхненскі, Капыльшчынскі, Літоўшчынскі, Лучайкаўскі сельсаветы, утвораны [[Удзелаўскі сельсавет]]. 31 сакавіка 1958 года скасаваны Дзеркаўшчынскі сельсавет. 20 студзеня 1960 года Маладзечанская вобласць была скасавана, Глыбоцкі і Пліскі раёны перададзены ў склад [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У гэты ж дзень да Глыбоцкага раёна далучана тэрыторыя скасаванага [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] (гарадскі пасёлак [[Варапаева]], [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскі]], [[Валкалацкі сельсавет|Валкалацкі]], [[Варапаеўскі сельсавет|Варапаеўскі]], [[Дунілавіцкі сельсавет|Дунілавіцкі]], [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскі]], [[Ласіцкі сельсавет (Пастаўскі раён)|Ласіцкі]], [[Мосарскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Мосарскі]], [[Струцкі сельсавет|Струцкі]]&nbsp;сельсаветы). 20 мая 1960 скасаваны Варапаеўскі, Мосарскі, Струцкі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да Глыбоцкага раёна былі далучаны тэрыторыя скасаванага [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (горад [[Докшыцы]], гарадскі пасёлак [[Бягомль]], [[Бярозкаўскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Бярозкаўскі]], [[Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Бярэзінскі]], [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкі]], [[Крулеўшчынскі сельсавет|Крулеўшчынскі]], [[Крыпульскі сельсавет|Крыпульскі]], [[Параф’янаўскі сельсавет|Параф’янаўскі]], [[Порплішчанскі сельсавет|Порплішчанскі]], [[Сітцаўскі сельсавет|Сітцаўскі]], [[Тумілавіцкі сельсавет|Тумілавіцкі]], [[Юхнаўскі сельсавет|Юхнаўскі]]&nbsp;сельсаветы) і частка тэрыторыі скасаванага Пліскага раёна (гарадскі пасёлак [[Падсвілле]], [[Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Галубіцкі]], [[Зябкаўскі сельсавет|Зябкаўскі]], [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскі]], [[Псуеўскі сельсавет|Псуеўскі]]&nbsp;сельсаветы), у склад [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] перададзена тэрыторыя колішняга Дунілавіцкага раёна (гарадскі пасёлак Варапаева, Белькаўскі, Валкалацкі, Дунілавіцкі, Казлоўшчынскі, Ласіцкі сельсаветы; толькі населеныя пункты колішняга [[Гулідаўскі сельсавет|Гулідаўскага сельсавета]] засталіся ў Глыбоцкім раёне ў складзе Тумашаўскага сельсавета). 18 лютага 1964 года скасаваны Юхнаўскі сельсавет. 6 студзеня 1965 года горад Докшыцы, гарадскі пасёлак Бягомль, Бярозкаўскі, Бярэзінскі, Докшыцкі, Крулеўшчынскі, Крыпульскі, Параф’янаўскі, Порплішчанскі, Сітцаўскі, Тумілавіцкі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага Докшыцкага раёна. 12 лютага 1965 года да Глыбоцкага раёна далучаны [[Дулінаўскі сельсавет|Дулінаўскі]], [[Празароцкі сельсавет|Празароцкі]], [[Старынкаўскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Старынкаўскі]] і [[Шкунціцкі сельсавет|Шкунціцкі]]&nbsp;сельсаветы і некаторыя населеныя пункты [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]] [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]. 30 ліпеня 1966 года Дулінаўскі і Шкунціцкі сельсаветы, а таксама некаторыя населеныя пункты Залескага сельсавета (раней перададзеныя з Лужкоўскага сельсавета) перададзены адноўленаму [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскаму раёну]], у выніку Глыбоцкі раён набыў сучасныя межы<ref>[http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona Фарміраванне тэрыторыі Глыбоцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811031601/http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona |date=11 жніўня 2020 }} Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей</ref>. 19 лютага 1971 года Тумашаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Карабоўскі сельсавет|Карабоўскі]], 22 снежня 1981 года Мамайскі сельсавет — у [[Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Азярэцкі]], 19 ліпеня 1989 года Старынкаўскі сельсавет — у [[Ломашаўскі сельсавет|Ломашаўскі]]. 20 чэрвеня 2013 года Падсвільскі пассавет рэарганізаваны ў [[Падсвільскі сельсавет]]. == Геаграфія == [[Файл:Глыбоцкія падарожжы.jpg|thumb|злева|Краявід ля гарадзішча ў Латыгалі]] Паверхня большай часткі раёна раўнінная, у цэнтры і на поўдні ўзвышаная. Агульны нахіл з поўдня на поўнач. Значную плошчу (55 %) займаюць [[Свянцянскія грады]], выцягнутыя праз цэнтр з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. На поўначы і паўночным захадзе [[Дзісненская нізіна]] з характэрнай плоскай паверхняй і балотнымі масівамі. На паўднёвым усходзе [[Верхнебярэзінская нізіна]]. Найвышэйшы пункт 226,4 м (каля [[Кавалі (Глыбоцкі раён)|в. Кавалі]], за 6 км на ўсход ад Глыбокага), найбольш нізкая адзнака 130 м (урэз ракі [[Авута]] на поўначы). У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да паўночна-ўсходніх схілаў [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Зверху залягаюць пароды антрапагенавага ўзросту паазерскага (на поўначы), сожскага, дняпроўскага, радзей бярэзінскага зледзяненняў. Сярэдняя тэмпература ў студзені −7,1, ліп. +17,6&nbsp;°C. [[Ападкі|Ападкаў]] 599 мм за год. [[Вегетацыйны перыяд]] 184 сут. Пераважаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]]. 30 % плошчы раёна займаюць лясы, 54 % — сельгасугоддзі. [[Файл:Крывое возера ля Глыбокага.jpg|міні|600px|center|Крывое возера ля Глыбокага]] [[Файл:Акунёўскае возера.jpg|міні|злева|Акунёўскае возера]] Па тэрыторыі раёна часткова праходзіць водападзел паміж рэкамі Балтыйскага і Чорнага мораў — Заходняй Дзвіной і Дняпром. Найбольшыя рэкі — [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]] з [[Дабрылаўка]]й, [[Мнюта (рака)|Мнюта]], [[Авута]] (правыя прытокі Дзісны), [[Шоша]] з [[Чысцянка]]й, [[Свіліца]] з [[Агурнёўка]]й. На тэрыторыі раёна знаходзіцца 106 азёр, у тым ліку і самае глыбокае возера на Беларусі — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]]. Азёры аб’яднаны ў сістэму пратокаў і малых рэк, якія звязаны з рэкамі Заходняя Дзвіна і Бярэзіна. Найбольшыя азёры: [[Шо]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Мнюта]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Пятроўскае]], [[Белае (возера, каля вёскі Хралы)|Белае]], [[Царкавішча (возера, Глыбоцкі раён)|Царкавішча]] і інш. Іхтыяфаўна азёр — 30 відаў рыб. Флора налічвае больш за 800 відаў раслін. Найбольш распаўсюджаныя віды жывёл: дзік, лось, лісіца, куніца, заяц, бабёр і іншыя. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Сельсаветы Глыбоцкага раёна.svg|міні|злева|Сельскія саветы Глыбоцкага раёна]] Глыбоцкі раён падзелены на 13 сельсаветаў, мае ў сваім складзе 418 населеных пунктаў. {| class="sortable wide" width=100 % ! № ! Назва ! Адміністрацыйны цэнтр ! Плошча (км кв.) ! Колькасць вёсак ! Насельніцтва (чал.) ! Кіраўнік |- | 1 | [[Абрубскі сельсавет]] | [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] | 95,18 | 17 | 1 382 | Славецкі Анатоль Міхайлавіч |- | 2 | [[Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Азярэцкі сельсавет]] | [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] | 105,9 | 23 | 2168 | Анашкевіч Святлана Вацлаваўна |- | 3 | [[Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Галубіцкі сельсавет]] | [[Галубічы]] | 164,3 | 27 | 952 | Супранёнак Пётр Макаравіч |- | 4 | [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескі сельсавет]] | [[Залессе (Залескі сельсавет, Глыбоцкі раён)|Залессе]] | 89,1 | 30 | 1165 | Заяц Барыс Ільіч |- | 5 | [[Зябкаўскі сельсавет]] | [[Зябкі (Зябкаўскі сельсавет)|Зябкі]] | 87,3 | 32 | 981 | Ціманоўскі Ігар Іванавіч |- | 6 | [[Карабоўскі сельсавет]] | [[Карабы 2]] | 188,1 | 37 | 3655 | Татун Яўгеній Клаўдзіевіч |- | 7 | [[Ломашаўскі сельсавет]] | [[Ломашы]] | 68,96 | 15 | 905 | Цярэшка Франц Іосіфавіч |- | 8 | [[Падсвільскі сельсавет]] | [[Падсвілле]] | 123,1 | 36 | 1148 | Ерашэвіч Анатолій Вацлававіч |- | 9 | [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскі сельсавет]] | [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Пліса]] | 196,3 | 51 | 2347 | Плісско Васіль Мікалаевіч |- | 10 | [[Празароцкі сельсавет]] | [[Празарокі]] | 87,93 | 34 | 1061 | Міхайлоўская Інеса Іванаўна |- | 11 | [[Псуеўскі сельсавет]] | [[Псуя]] | 261,8 | 31 | 1027 | Гіль Аляксандр Віктаравіч |- | 12 | [[Удзелаўскі сельсавет]] | [[Удзела]] | 155 | 35 | 2883 | Карман Віктар Казіміравіч |- | 13 | [[Узрэцкі сельсавет]] | [[Пятроўшчына (Узрэцкі сельсавет)|Пятроўшчына]] | 126,4 | 24 | 1017 | Дашкевіч Пётр Эдуардавіч |} == Насельніцтва == * 1969 — 62,3 тыс. * 2004 — 47,4 тыс. * 2009 — 41,0 тыс. Агульная колькасць насельніцтва раёна на 2019.01.01 г. — 36 565 чалавек, у тым ліку 17 644 — мужчын, жанчын — 18 921 чалавек. Колькасць працаздольнага насельніцтва складала 19 632 чалавека, старэйшых за працаздольны ўзрост — 10 749 чалавек. Гарадскія паселішчы: [[Глыбокае]], [[Падсвілле]]. Буйныя населеныя пункты (аграгарадкі)<ref>[https://www.sb.by/articles/derevnya-verkhnee-zhila-zhivet-budet-zhit.html Деревня Верхнее: жила, живет, будет жить!] СБ. Беларусь сегодня{{ref-ru}}</ref>: [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]], [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]], [[Бабічы (Узрэцкі сельсавет)|Бабічы]], [[Галубічы]], [[Гатаўшчына (Пліскі сельсавет)|Гатаўшчына]], [[Карабы 2]], [[Ломашы]], [[Марцыбыліна]], [[Мнюта 1]], [[Празарокі]], [[Прошкава]], [[Псуя]], [[Удзела]], [[Чарневічы (Глыбоцкі раён)|Чарневічы]]. Нацыянальны склад (1999): [[беларусы]] (88,4 %), [[палякі]] (5,7 %), [[рускія]] (4,6 %) і інш. Па дадзеных Рэспубліканскага перапісу насельніцтва 2009 года колькасць насельніцтва Глыбоцкага раёна складала 41043 чалавека. У горадзе Глыбокае пражывала 20352 чалавека, у сельскай мясцовасці — 20691 чалавек. == Гаспадарка == Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, РУСПП * Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * Глыбоцкі доследны лясгас, ДЛГУ * Глыбоцкі кансервавы завод, ААТ * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» * Падсвільскі завод харчовых прадуктаў, КУП Сельская гаспадарка раёна прадстаўлена 14 сельскагаспадарчымі арганізацыямі, у тым ліку: 3 камунальнымі ўнітарнымі прадпрыемствамі, 3 адкрытымі акцыянернымі таварыствамі, 2 адасобленымі сельскагаспадарчымі філіяламі, 6 сельскагаспадарчымі ўнітарнымі прадпрыемствамі, якія належаць юрыдычным асобам недзяржаўнай формы ўласнасці, 37 сялянскімі фермерскімі гаспадаркамі. Раён спецыялізуецца ў раслінаводстве на вытворчасці зерня, ільну, бульбы, рапсу, гародніны; у жывёлагадоўлі на вытворчасці малака, мяса. У сельскагаспадарчай вытворчасці занята каля 2000 чалавек. == Транспарт == Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгункі Маладзечна — Полацк і Крулеўшчына — Варапаева, аўтамабільныя дарогі Полацк — Вільнюс, Докшыцы — Глыбокае — Шаркаўшчына, Глыбокае — Дзісна і інш. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Глыбоцкім раёне}} На 01 студзеня 2020 года ў раёне функцыянавала 29 устаноў адукацыі, у тым ліку: дзіцячы сад — базавая школа — 5, сярэдніх школ — 3, дзіцячы сад — сярэдняя школа — 7, гімназій — 1, дашкольных устаноў — 8, устаноў дадатковай адукацыі — 1, Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі, сацыяльна-педагагічны цэнтр, дом сямейнага тыпу, раённы цэнтр дапрызыўнай падрыхтоўкі. У 2019/2020 навучальным годзе колькасць навучэнцаў складала 5106 чалавек. === Ахова здароўя === Медыцынскае абслугоўванне ажыццяўляецца ў 2 раённых бальніцах, у 20 фельчарска-акушэрскіх пунктах і 7 урачэбных амбулаторыях. Для аказання медыцынскай дапамогі і догляду адзінокім жыхарам раёна састарэлага ўзросту, якія пакутуюць ад хранічных захворванняў, арганізаваны 3 сельскія ўчастковыя бальніццы «сястрынскага догляду» на 45 ложкаў з урачэбнымі амбулаторыямі. У [[Глыбоцкая раённая цэнтральная бальніца|Глыбоцкай ЦРБ]] адкрыта міжраённае аддзяленне хранічнага гемадыялізу, яякое абслугоўвае пацыентаў паўночна-заходняга рэгіёна Віцебскай вобласці. [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага ў 1912 годзе]] == Культура, спорт == [[Файл:Глыбоцкія дудары-мядзьведнікі.jpg|міні|Карціна «Глыбоцкія дудары-мядзведнікі» Юліі Арэхавай]] Глыбоцкі край з’яўляецца адным з найбольш дударскіх рэгіёнаў Беларусі. На сённяшні дзень, паводле розных крыніц, вядома пра некалькіх дудароў, звязаных з Глыбоцкім краем, сярод якіх найбольш вылучаецца дудар з акцёрскай трупы [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] — [[Адам Шульга]], а таксама [[Пётр Бурэц]] з вёскі Асінаўка. З неіснуючай вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]], на Глыбоччыне, паходзіць найстарэйшая беларуская дуда 1849 года, так званая [[Глыбоцкая дуда]]. Яе копія захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. З Глыбоцкім краем таксама звязаная так званая дуда Ігната Буйніцкага, падораная дырыжору Людаміру Міхалу Рагоўскаму, які ў сваю чаргу ахвяраваў інструмент у фонд калецыі Івана Луцкевіча, якая ў 1921 годзе сталася часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай раённай бібліятэцы]] створаная адмысловая калекцыя і экспазіцыя, прысвечаная беларускай дудзе. У мясцовай Школе мастацтваў (музычнай школе) існуе магчымасць дадатковага вывучэння ігры на дудзе. У гонар тутэйшай дударскай традыцыі ў раёне штогод праводзіцца фэст «[[Дударскі рэй]]». Імаверна, што з дудой звязана было таксама існаванне Глыбоцкага брацтва мядзведнікаў, якое магчыма было звязаны, або супернічала са славутай [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|Смаргонскай мядзведжай акадэміяй]]. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам — спачатку [[Зяновічы|Зяновічам]], а з 1628 года [[Радзівілы|Радзівілам]]. Паводле інвентароў, у пачатку XVIII ст. у Глыбокім сярод рознага тыпу рамеснікаў былі таксама скамарохі і мядзведнікі. У кнізе «Литовские епархиальные ведомости» № 23 за 1869 год пра візітаванне ў грэкакаталіцкіх цэрквах у 1784 годзе напісана, што ў Глыбокім была царква Святой Тройцы, якая мела філіяльную царкву на вуліцы Дворнай (вядомая па інвентарах царква Святога Пятра). Пры царкве Святога Пятра было брацтва Святога Антонія, якое падзялася на тры аддзелы: св. Антонія (шаўцоў і гарбароў), Трох Свяціцеляў (краўцоў) і св. Мікалая — мядзведнікаў. Розныя крыніцы пацвярджаюць існаванне ў Глыбокім вялікай колькасці скамарохаў-мядзведнікаў. Майстрыха Юлія Арэхава з [[Глыбоцкі дом рамёстваў|Глыбоцкага дому рамёстваў]] прысвяціла тэме глыбоцкіх дудароў-мядзведнікаў карціну ў тэхніцы саломкі. На Глыбоччыне запісаны і адноўлены абрад «[[Жаніцьба Цярэшкі]]». Упершыню абрад быў адноўлены ў 1998 годзе, намаганнямі Наталлі Нікіфаровіч і калектыву, які пазней узяў назву народны тэатр фальклору «Цярэшка». На Глыбоччыне абрад з’яўляецца папулярнай каляднай забавай і штогод ладзіцца там у перадкалядны перыяд. З Глыбоцкага раёна выводзяцца многія беларускія пісьменнікі, мастакі і інш. вядомыя дзеячы краіны, сярод іх [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]], [[Янка Пачопка]], [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]], [[Адам Шульга]]. У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч.[[Файл:Глыбоцкія замалёўкі. Памятны знак Прысвячэнне кнізе.jpg|міні|справа|Памятны знак Прысвячэнне кнізе]]Глыбоцкі край — радзіма многіх аб’ектаў матэрыяльнай і нематэрыяльнай спадчыны, такіх як Тэхналогія прыгатавання традыцыйнай стравы «Масляны баран», Традыцыйная тэхналогія выпечкі жытняга хлеба, Абрад «Насіць намётку», Традыцыйнае мастацтва маляваных дываноў Віцебскага Паазер’я, Тэхналогія прыгатавання традыцыйнай стравы «Клёцкі з душамі» і інш. У раёне функцыянуе 49 устаноў культуры і мастацтва, з іх 26 бібліятэк, 19 устаноў клубнага тыпу, 2 дзіцячыя школы мастацтваў, дзіцячая мастацкая школа імя Я. Драздовіча, [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]. Для развіцця фізічнай культуры і спорту маецца 137 спартыўных збудаванняў, з іх: 1 стадыён з трыбунамі на 2500 пасадачных месцаў, 22 спартыўныя залы, 36 прыстасаваных памяшканняў, 2 стралковых ціра, 61 пласкасное збудаванне і іншыя. Выдаецца раённая газета — «[[Веснік Глыбоччыны]]». [[Файл:Удзела. Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар францысканаў.jpg|міні|справа|Удзела. Касцёл XVIII ст.]] == Рэлігія == У Глыбоцкім раёне зарэгістравана 37 рэлігійных абшчын: 19 праваслаўных, 12 каталіцкіх, 3 пратэстанцкіх, 1 стараабрадная, 1 мусульманская, 1 Сведак Іеговы. У раёне дзейнічае 36 культавых будынкаў, 14 з якіх з’яўляюцца помнікамі архітэктуры, 4 храма маюць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці рэспубліканскага значэння. == Старшыні Глыбоцкага райвыканкама == * [[Павел Антонавіч Куксёнак]] (першы старшыня з 15 студзеня 1940 года; расстраляны фашыстамі ў 1941 годзе) * Дзмітрый Фёдаравіч Гурын (З ліпеня 1944 — 10 красавіка 1947) * Іван Аляксандравіч Дуброўскі (10 красавіка 1947 — 1 лютага 1948) * Сямён Мікалаевіч Шабалоўскі (1 лютага 1948 — 13 снежня 1953) * Фёдар Іванавіч Аноцкі (14 снежня 1953 — 13 сакавіка 1959) * Фёдар Іванавіч Фацееў (13 сакавіка 1959 — 30 студзеня 1960) * [[Васіль Мікалаевіч Асяненка]] (30 студзеня 1960 — 16 сакавіка 1963) * Анастасія Парфёнаўна Жаўнерка (16 сакавіка 1963 — 26 мая 1965) * Васіль Іванавіч Кагалёнак (26 мая 1965 — 7 красавіка 1967) * Яўген Паўлавіч Зайцаў (7 красавіка 1967 — 26 красавіка 1976) * Уладзімір Мікалаевіч Станкевіч (26 красавіка 1976 — май 1982) * Віктар Іосіфавіч Сініцкі (май 1982 — 5 лютага 1999) * Міхаіл Міхайлавіч Кандзерскі (5 лютага 1999 — 24 студзеня 2010) * Алег Віктаравіч Морхат (25 студзеня 2010 — ліпень 2019)<ref>[https://glubokoe.ucoz.net/publ/2_farmiravanne_tehrytoryi_glybockaga_rajona/1-1-0-4 Фарміраванне тэрыторыі, адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Глыбоцкага раёна] Мой родны край — Глыбоччына</ref> * [[Аляксандр Мікалаевіч Шубскі]] (з 29 ліпеня 2019) == Вядомыя асобы == * [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] — беларускі акцёр, рэжысёр, тэатральны дзеяч. * [[Уладзімір Канстанцінавіч Вайцецкі]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1898—1939) — пісьменнік. * [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін]] — дудар, музыкант і майстар народных інструментаў. * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] (1888—1954) — беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу<ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924090829/http://www.rh.by/by/221/20/6494/ |date=24 верасня 2015 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref><ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140419015122/http://www.rh.by/by/222/10/6551/ |date=19 красавіка 2014 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> * [[Алесь Дубровіч]] — паэт. * [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] — палітычны дзеяч. * [[Ігнацій Іванавіч Карпеза]] (нарадзіўся ў в. Кульгаёўка) — генерал-лейтэнант. * [[Вацлаў Ластоўскі]] — грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, этнограф, публіцыст, пісьменнік, літаратуразнавец. * [[Андрэй Майсяёнак]] — вучоны-біяхімік, краязнавец. * [[Лявон Савёнак]] — беларускі празаік, журналіст, перакладчык і грамадскі дзеяч. * [[Віктар Сянкевіч]] — беларускі гісторык, журналіст, дзеяч беларускай дыяспары ў Іспаніі, Канадзе і ЗША. * [[Леанід Крывічанін]] — пісьменнік, журналіст<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19571 |title=Архіўная копія |access-date=29 студзеня 2021 |archive-date=9 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209122701/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19571 |url-status=dead }}</ref>. * [[Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак|Эдуард Мацюшонак]] — беларускі мастак. * [[Дзмітрый Літвінскі]] — глыбоцкі мастак, фотамайстар і відэааматар. * [[Янка Пачопка]] — пісьменнік, фалькларыст. * [[Міхась Машара]] (1902—1976) — беларускі паэт, празаік, драматург, перакладчык (нарадзіўся на хутары Падсосна). * [[Леанід Канстанцінавіч Пугаўка]] — Герой Сацыялістычнай Працы (1958). * [[Міхал Пятроўскі]] — каталіцкі святар. * [[Вячаслаў Іосіфавіч Савіцкі]] * [[Мікалай Іванавіч Савіцкі|Мікола Савіцкі]] — вучоны ў галіне эканамічнай інфарматыкі. * [[Фёдар Іванавіч Сухавіла]] — беларускі самабытны мастак, майстар маляваных дываноў. * [[Павел Восіпавіч Сухі]] — авіяканструктар. * [[Віктар Сянкевіч]] — гісторык і журналіст. * [[Алег Аркадзьевіч Тарыкаў]] — краязнавец. * [[Тамара Канстанцінаўна Чабан]] — беларускі літаратуразнавец, педагог, грамадскі дзеяч. * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы Ігната Буйніцкага. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар з вёскі Асінаўка. * [[Іван Іванавіч Волкаў]] — настаўнік і краязнаўца. * [[Юозас Булька]] — каталіцкі святар. * Ануфры Карказевіч — польскамоўны паэт і абшарнік маёнту Кашталянаўшчына, якую атрымаў у спадчыну ад роду Корсакаў. * Антоній Круман (1836—1891) — польскамоўны паэт, які прысвяціў Глыбокаму некалькі вершаў у зборніку «Piewiec z nade Dźwiny» («Пясняр з-над Дзвіны» 1860, Вільня). == Памятныя мясціны == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Глыбоцкага раёна}} * [[Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Бабруйшчына)|Свята-Іаана-Прадцечанская царква, Бабруйшчына]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэд.: Б. І. Сачанка і інш.; маст. А. М. Хількевіч. — Мн., 1995. — 450 с. == Спасылкі == * [https://www.radzima.net/be/rayon/glybocki.html Спіс населенных пунктаў Глыбоцкага раёна па сельсаветах] * [http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/ Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200427191254/http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=27 красавіка 2020 }} * [http://glubmusej.by/be/ Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/glybotski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_glubokoe/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714163555/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_glubokoe/map.shtml |date=14 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.radzima.org/be/rayon/glybotski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] * [http://globustut.by/_regs/glubok.htm Выдатныя мясціны на партале globustut.by] {{ref-ru}} {{Глыбоцкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Глыбоцкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Вілейская вобласць|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Полацкая вобласць|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]] (1944—1954)}} |спіс3 = {{Маладзечанская вобласць|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] (1954—1960)}} |спіс4 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Глыбоцкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] 27tgzvs9wvtgwdsi7563hewwa35nhji Год 0 1797 5177487 5176944 2026-08-08T11:23:35Z Feeleman 163471 Дапоўніў 5177487 wikitext text/x-wiki '''Год''' — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны. == Этымалогія == Слова '''год''' паходзіць да праслав. ''*godъ'' і звязана з дзеясловам ''*goditi'' — «дагаджаць, задавальняць, трапляць у пару». Менавіта таму першапачатковае значэнне кораня было не «часавы прамежак», а «зручны момант, нагода, пара»<ref name="enc"><i>{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}}</i></ref>. Гэты корань захаваў у беларускай мове вельмі шырокае і жывое словаўтваральнае гняздо: * '''гадзіць''', '''дагадзіць''' — задаволіць каго‑н., зрабіўшы яму што‑н. прыемнае, патрэбнае і пад.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzic|title=гадзіць, гадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/dahadzic|title=дагадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''згода''', '''нязгода''', '''выгада''', '''нагода''' — вытворныя ад ''*goditi'' у пераносным значэнні; * '''гадзіна''' — у сучаснай мове «60 хвілін»<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzina|title=гадзіна, гадзіна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>, але этымалагічна тое самае слова, што і «год»<ref name="enc4">''{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=12|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Гадзіна}}''</ref>; * '''гадаваць''' — даглядаючы, выхоўваючы, забяспечваць рост, развіццё каго‑н.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadavac|title=гадаваць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''гадавіна''' — дата, дзень, у які спаўняецца яшчэ адзін год з часу якой‑н. падзеі''<ref name="enc5">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hadavina|артыкул=Гадавіна|старонкі=|том=2}}</ref>''. == Фразеалогія == У беларускай мове са словам «год» звязана шэраг устойлівых выразаў, зафіксаваных у тлумачальных і фразеалагічных слоўніках: * '''з году ў год''' — пастаянна, кожны год; * '''у гадах''' — пажылога ўзросту * '''Гады ў рады''' — вельмі рэдка (бываць дзе‑н., сустракаць з кім‑н. і інш.). * '''Год ад году''' — з кожным годам. * '''Высакосны год''' — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён. * '''Светлавы год''' — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за адзін трапічны год. * '''Трапічны год''' — прамежак часу, за які Сонца завяршае адзін цыкл змен пор года (напр.: ад аднаго вясенняга раўнадзенства да наступнага і пад.)<ref name="enc2">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}}</ref><ref name="enc3">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Каляндар]] * [[Стагоддзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}} *{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=Год}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] l5m6cfv13znra0vjezw5ahf6ofnm1pb Гомель 0 1802 5177218 5176790 2026-08-07T13:54:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177218 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === Савецкая ўлада ў Гомелі была ўсталявана 17 лістапада 1917 года. 1 сакавіка 1918 года горад занялі [[Германская імперская армія|германскія войскі]], захопнікі ліквідавалі органы савецкай улады і ўсталявалі акупацыйны рэжым. Тады ж, паміж [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай радай]] было дасягнута пагадненне ўключыць [[Беларускае Палессе]] ў межы [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]], у яе склад увайшоў і Гомель разам з паветам. [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі (1 сакавіка 1918), установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918) і ўвод у Гомель войск [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (14 студзеня 1919). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 -- суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. [[Вермахт|Нямецка-фашысцкія войскі]] ўвайшлі ў Гомель 19 жніўня 1941 года. За 28 месяцаў акупацыі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] знішчылі больш за 50 тысяч яго жыхароў, звыш 30 тысяч чалавек сагналі на катаржныя работы ў Германію, сцерлі з паверхні зямлі 5100 самых лепшых будынкаў. У перасыльным лагеры для ваеннапалонных [[Дулаг 121]] загубілі каля 100 тысяч былых байцоў Чырвонай Арміі. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ў выніку [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай аперацыі]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> За поспехі ў працы Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 снежня 1970 года Гомель быў узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref>[https://newspaper.gomelhistory.by/2000-e/2008/gomij-gomej-gomel-vexi-istorii/ Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tutejszy.ru/gomelskaya/gomelskij/gomel/160-istoriya-gomelya История Гомеля]{{ref-ru}}</ref>. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03|archive-date=15 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415025358/https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|url-status=dead}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03|url-status=dead}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03|url-status=dead}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горада Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} * [http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (станам на 1 студзеня 2011 г.) {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] pis1r68t0lp3ura9zxsmbad1deplj1f Данія 0 1869 5177312 5047203 2026-08-08T00:27:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177312 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Каралеўства Данія |Арыгінальная назва = {{lang-da|Kongeriget Danmark}} |Родны склон = Даніі |Сцяг =Flag of Denmark.svg |Герб =National coat of arms of Denmark.svg |Замест герба = |Дэвіз =Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke ({{lang-be|Дапамога Госпада, любоў народа, сіла Даніі}}) |Назва гімна =Der er et yndigt land |Аўдыё =Der_er_et_yndigt_land.ogg |Форма праўлення =[[Канстытуцыйная манархія]] |Дзяржаўная рэлігія =[[Лютэранства]] |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 47|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 47|lon_sec = 0 |region = DK |CoordScale = |На карце =EU-Denmark.svg |На карце2 =Dania mapa be.png |Мова =[[дацкая мова|дацкая]]{{efn|таксама [[Грэнландская мова|грэнландская]] ў [[Грэнландыя|Грэнландыі]] і [[Фарэрская мова|фарэрская]] на [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравах]], а ў паўднёвай Даніі - [[нямецкая мова]].}} |Заснавана =[[VIII стагоддзе]] |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца =[[Капенгаген]] |Найбуйнейшы горад =[[Капенгаген]] |Пасады кіраўнікоў =[[Спіс каралёў Даніі|Кіраўнік дзяржавы]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Даніі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі =[[Фрэдэрык X|Кароль Фрэдэрык X]]<br />[[Метэ Фрэдэрыксен]] |Месца па плошчы =132 |Плошча =43 098,31 |Працэнт вады =1,64 |Этнахаронім =датчанін, датчанка |Месца па насельніцтву =104 |Насельніцтва =5 540 241 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2010 |Шчыльнасць насельніцтва =126,4 |Месца па шчыльнасці = |ВУП =187 977 млн. |Год разліку ВУП =2005 |Месца па ВУП =45 |ВУП на душу насельніцтва=34 700 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[дацкая крона]] |Дамен =[[.dk]] |ISO = |Тэлефонны код =45 |Часавы пояс =[[CET]] ([[UTC]]+1) <br /> [[CEST]] ([[UTC]]+2) |Заўвагі = }} '''Да́нія''' ({{lang-da|Danmark}}), '''Карале́ўства Да́нія''' ({{lang-da|Kongeriget Danmark}}) — дзяржава ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]]. Размешчана на паўвостраве [[Ютландыя]], астравах Дацкага архіпелага (найбуйнейшыя — [[Зеландыя (востраў)|Зеландыя]], [[Фюн]], [[Лолан]], [[Фальстэр]], [[Лангелан]], Мён), а таксама на востраве [[Борнхальм]] і ў паўночнай частцы [[Паўночна-Фрызскія астравы|Паўночна-Фрызскіх астравоў]] (усяго 407 астравоў, населеныя — 99). Самая паўднёвая краіна [[Скандынавія|Скандынавіі]]. На захадзе абмываецца [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], на паўднёвым усходзе — [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]]; на поўначы пралівам [[Скагерак]] аддзелена ад [[Нарвегія|Нарвегіі]], на паўночным усходзе пралівамі [[Катэгат]] і [[Эрэсун]] (Зунд) — ад [[Швецыя|Швецыі]]; на поўдні мае сухапутную мяжу з [[Германія|Германіяй]] (даўжыня 68 км). Данія разам з [[Фарэрскія астравы|Фарэрскімі астравамі]] і [[Грэнландыя (востраў)|Грэнландыяй]] утварае [[Садружнасць Каралеўства Данія]]. Плошча — 43,1 тыс. км² (без Грэнландыі і Фарэрскіх астравоў). Насельніцтва — 5,4 млн. чалавек (2007 год). Сталіца — горад [[Капенгаген]]. Афіцыйная мова — [[Дацкая мова|дацкая]]. Грашовая адзінка — [[дацкая крона]]<ref name="крыніца1">[https://old.bigenc.ru/geography/text/1940197 Дания]{{ref-ru}}</ref>. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Канстытуцыя Даніі}} Данія — [[канстытуцыйная манархія]]. Кіраўнік дзяржавы — [[кароль]] (каралева). Заканадаўчую ўладу кароль ажыццяўляе сумесна з парламентам, выканаўчую ўладу – сумесна з Дзяржаўным саветам. Афіцыйная царква — [[Царква Дацкага Народа|Евангелічная лютэранская царква Даніі]]. Кароль павінен належаць да гэтай царквы. Кароль ажыццяўляе вярхоўную ўладу праз міністраў, якія нясуць адказнасць за кіраванне караля – яго акты пацвярджаюцца контрсігнатурай адказных міністраў. Кароль прызначае і звальняе ў адстаўку прэм’ер-міністра і іншых міністраў. Вышэйшы заканадаўчы орган — аднапалатны парламент ({{lang-da|Folketinget}} — народны сход), які выбіраецца на 4 гады ўсеагульным галасаваннем. Складаецца не больш чым са 179 дэпутатаў (у тым ліку 2 абіраюцца ад Фарэрскіх астравоў і 2 — ад Грэнландыі). Кароль можа прызначыць новыя выбары ў любы час, акрамя перыяду паміж прызначэннем урада і прадстаўленнем прэм’ер-міністра парламенту. Вышэйшы выканаўчы орган — [[:en:Council of State (Denmark)|Дзяржаўны савет]], у склад якога ўваходзяць паўналетні спадчыннік пасаду і міністры на чале з прэм’ер-міністрам (Савет міністраў). Пасяджэнні Дзяржсавета вядзе кароль, калі не даручае разгляд пытанняў Савету міністраў. Міністры маюць патрэбу ў даверы парламента. Вотум недаверу цягне адстаўку міністра, а калі адносіцца да прэм’ер-міністра, то ўсяго ўрада, калі не будуць прызначаны новыя ўсеагульныя выбары ў парламент<ref name="крыніца1" />. == Гісторыя == {{асноўны|Гісторыя Даніі}} === Ранняя гісторыя === Як сведчаць [[Археалогія|археалагічныя]] знаходкі, людзі стала засялілі [[Скандынавія|Скандынавію]] не пазней як 12 800 год таму, па адыходзе апошняга [[ледавік]]а; [[земляробства]] з’явілася тут каля 3 тыс. гадоў да н.э. Прыкладна [[200]] н.э. датаваныя першыя знойдзеныя [[Руны|рунічныя надпісы]]. Целы сваіх памерлых насельнікі тагачаснай Даніі, як і многія іншыя [[Паганства|паганцы]]-[[індаеўрапейцы]], спальвалі і хавалі ў [[Курганы|курганах]] — ажно да [[XI стагоддзе|ХІ стагоддзя н.э.]], да [[Хрысціянства|хрысціянізацыі]] Даніі каля [[980]] года каралём [[Харальд I Сінязубы|Харальдам Сінязубым]] (ад яго мянушкі бярэ сваю назву сучасная тэхналогія ''[[Bluetooth]]''). Цягам [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]] ў [[балота]]х Даніі (як і [[Англія|Англіі]]) неаднаразова знаходзілі «балотныя целы» — выдатна захаваныя з дахрысціянскіх часоў у [[Кіслата|кіслым]] асяроддзі трупы людзей, забітых і кінутых (часам з вяроўкай на шыі) у балота. [[Выява:Runenstein Blauzahn 2.jpg|thumb|left|Гарольдаў камень з [[Руны|рунічнымі надпісамі]]]] === Эпоха вікінгаў === Шырока разрэкламаваным перыядам дацкай (роўна як і [[Швецыя|шведскай]]) гісторыі з’яўляецца «[[эпоха вікінгаў]]» ([[793]]—[[1066]] гг. н.э.), падчас якой [[піраты]] са Скандынавіі рабавалі землі па ўзбярэжжах кантынентальнай [[Еўропа|Еўропы]], служылі наймітамі [[Візантыя|візантыйскіх]] імператараў, каланізавалі [[Ісландыя|Ісландыю]], [[Фарэрскія астравы]], [[Грэнландыя|Грэнландыю]] і ўсходняе ўзбярэжжа [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], а дацкія каралі некаторы час кіравалі [[Англія]]й. Канец гэтай эпохі звычайна датуецца годам нарманскай заваёвы Англіі; аб’ектыўнымі прычынамі заняпаду сталі ваеннае і сацыяльнае развіццё [[Феадалізм|феадальнага грамадства]] ў Еўропе, а таксама няўхільнае пагаршэнне [[клімат]]у ў Паўночнай [[Атлантычны акіян|Атлантыцы]], асабліва ад [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] — наступленне [[Малы ледавіковы перыяд|Малога ледавіковага перыяду]]. Падвышанай увагай да «эпохі вікінгаў» і да ўласна піратаў-вікінгаў — якія нават для тагачаснага скандынаўскага насельніцтва былі хутчэй [[маргінал]]амі — мы абавязаныя, напэўна, значна пазнейшым акалічнасцям: [[Рамантызм|рамантычным]] у [[XIX стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] і [[Турызм|турыстычным]] у [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзі]]. === Сярэднявечча === У час [[Сярэднявечча]] перыяды [[Грамадзянская вайна|грамадзянскіх войнаў]] чаргаваліся з перыядамі цэнтралізацыі ўлады, падвышэння [[Падатак|падаткаў]] і дзяржаўнага будаўніцтва; вяліся [[Вайна|войны]] — пераважна з [[Германія|нямецкімі]] княствамі на поўдні і суседняй [[Швецыя]]й. [[Вальдэмар Вялікі]] ([[1131]]—[[1182]]), чарговы «моцны» кароль, пабудаваў замак у вёсцы ''Havn'', адкуль і пачаўся цяперашні [[Капенгаген]] — ''København'' — і здзейсніў некалькі «[[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]]» дзеля падпарадкавання земляў сучаснай [[Эстонія|Эстоніі]] (распаўсюджаная легенда пра паходжанне дацкага сцяга, [[Сцяг Даніі|Данеброгу]], сцвярджае, што ён нібыта ўпаў з нябёсаў у [[1219]] годзе ў пераломны момант адной з сутычак у Эстоніі). З [[1397]] па [[1521]] гады Данія, [[Нарвегія]] і [[Швецыя]] (а таксама сённяшняя [[Фінляндыя]], [[Ісландыя]], [[Фарэрскія астравы]] і [[Грэнландыя]]) былі аб’яднаныя [[унія]]й (вядомай як ''[[Кальмарская унія]]'') і фактычна знаходзіліся пад уладай дацкіх манархаў. === Новы час === [[Выява:Denmark crown.jpg|thumb|right|Карона Імперыі. [[Замак Розенборг]]]] [[Рэфармацыя]] пачалася ў Даніі ў [[1536]] годзе, і хутка [[Лютэранская царква]] стала [[Дзяржаўная рэлігія|афіцыйнай дзяржаўнай царквой]] Даніі; па канфіскацыі зямель, што належалі [[Рымска-каталіцкі касцёл|Рымска-каталіцкаму касцёлу]], даходы караля ўзраслі ўтрая. Як апірышча [[пратэстанства]], Данія была ўцягнутая ў [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовую вайну]] і ў выніку паразы ([[1658]]) згубіла, у прыватнасці, свае найбагацейшыя правінцыі на поўдні сучаснай [[Швецыя|Швецыі]], у [[Сканія|Сканіі]] — гістарычна дацкія землі. Першай дацкай «далёкай» [[Каланіялізм|калоніяй]] было невялічкае паселішча і [[форт Транкебар]] на паўднёвым узбярэжжы [[Індыя|Індыі]] (ад [[1620]] года; у [[1845]] прададзены [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]). Данія пабудавала таксама чатыры замкі на заходнім узбярэжжы [[Афрыка|Афрыкі]] (у адным з тых замкаў, захаваным дасёння, размяшчаецца рэзідэнцыя прэзідэнта [[Гана|Ганы]]) і каланізавала некалькі астравоў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. [[Прыгоннае права]] ў Даніі праіснавала з [[1733]] па [[1788]] гады і было скасавана на просьбы шырокіх [[Буржуазія|буржуазных]] мас. Падчас [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]] Данія ўзяла бок [[Першая французская імперыя|Францыі]] і ў выніку ў [[1814]] годзе страціла [[Нарвегія|Нарвегію]]. === Найноўшы час === У неспакойны для Еўропы [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйны]] час кароль [[Фрэдэрык VII (кароль Даніі)|Фрэдэрык VII]] (а дацкіх каралёў ад пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] называюць па чарзе толькі Хрысціянамі і Фрэдэрыкамі) падпісаў [[5 чэрвеня]] [[1849]] года [[Канстытуцыя|Канстытуцыю]] і ператварыў Данію з [[Абсалютная манархія|абсалютнай]] у [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйную манархію]]. Апошняя тэрытарыяльная страта — зямлі Шлезвіг-Гольштайн у выніку вайны з [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]] — адбылася ў [[1864]] годзе. Падчас [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] Данія трымалася [[нейтралітэт]]у і цалкам захавала свае людскія і матэрыяльныя рэсурсы; больш за тое, ёй прапанавана было вярнуць Шлезвіг-Гольштайн, але кіраўніцтва краіны з’ініцыявала [[рэферэндум]] сярод жыхароў аспрэчанай правінцыі, паводле вынікаў якога ў [[1920]] годзе ад [[Германія|Германіі]] да Даніі адышоў толькі паўночны Шлезвіг. У [[1940]] амаль без супраціву здалася Германіі і карысталася, прынамсі да [[1943]] года, значнай самастойнасцю ва ўнутранай палітыцы. Вызваленая [[ЗША|амерыканскімі]] войскамі [[5 мая]] [[1945]] года; пасля вайны адмовілася ад палітыкі нейтралітэту і ўступіла ў [[НАТА]]. З’яўляецца, поруч з [[Беларусь|Беларуссю]], краінай-заснавальніцай [[ААН]], уваходзіць у [[Еўрасаюз]] (хоць і адмовілася на рэферэндуме ў [[2000]] годзе ад уводу [[еўра]]), ратыфікавала [[Шэнгенскія пагадненні]]. == Краіна == === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Даніі}} {| class="wikitable" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел з 2007 года |- ! Рэгіён !! Плошча, км² !! Насельніцтва, тыс. чал. !! Адміністрацыйны цэнтр |- | [[Сталічная вобласць Даніі|Сталічны]] || 2561 || 1634 || Хілерод |- | [[Зеландыя (вобласць)|Зеландыя]] || 7273 || 812 || Сорэ |- | [[Паўднёвая Данія]] || 12191 || 1186 || [[Вайле]] |- | [[Цэнтральная Ютландыя]] || 13142 || 1220 || [[Вібарг]] |- | [[Паўночная Ютландыя (вобласць)|Паўночная Ютландыя]] || 7931 || 577 || [[Ольбарг]] |- |} === Геаграфія === Прыблізныя каардынаты Даніі 56°00 N, 10°00 E. Агульная плошча (без уліку [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]] і [[Грэнландыя|Грэнландыі]]) 43 094 км²; азёры займаюць прыблізна 700 км². Найвышэйшы пункт 171 м (ненаселенае месца ''M?lleh?j''), найніжэйшы — 7 м ніжэй за ўзровень мора (''Lammefjord''). Самая доўгая рака Даніі — [[Гудэна|Гудзена]]. Сярод іншых буйных рэк [[Стора]] і [[Рака Вардэ|Вардэ]]. Па сушы мяжуе з [[Германія]]й, даўжыня мяжы 68 км; даўжыня берагавой лініі 7 314 км. [[Клімат]] марскі ўмераны (''Cfb'', паводле класіфікацыі Кёпена), пад уплывам цёплага цячэння [[Гальфстрым]]у. У структуры землекарыстання пашні займаюць 54 %, лясы 13 % (з іх 72 % знаходзяцца ў прыватнай уласнасці). <gallery> Denmark Mid.Jutland August-1.jpg|[[Ютландыя]] ў жніўні. Hamneskär.JPG|Востраў у [[Праліў Катэгат|праліве Катэгат]] Thy Nationalpark.JPG|[[Возера]] Раўнсэ ўзімку Strandeng.JPG|Прыбярэжны [[луг]] на паўночным захадзе Даніі </gallery> === Эканоміка === [[Сукупны ўнутраны прадукт]] (СУП) у [[2005]] годзе склаў $187,721 млрд, або 0,315 % сусветнай эканомікі [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2005/02/data/dbcoutm.cfm?SD=2001&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=1&OUT=2&C=128&S=NGDP_RPCH-NGDPD-NGDPDPC-PPPWGT-PPPSH-PPPEX-PPPPC-PCPIPCH-LUR-GGB_NGDP-BCA_NGDPD-BCA&CMP=0&x=35&y=13]. Данія — самадастатковая краіна ў сэнсе забяспечанасці энерганосьбітамі (нафта, газ, вецер) і [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] прадукцыяй (зерне, бульба, прадукты жывёлагадоўлі). Буйнейшыя гандлёвыя партнёры — [[Германія]] (18,7 % экспарту, 23,1 % імпарту), [[Швецыя]] (адпаведна 12,6 % і 13 %) і [[Вялікабрытанія]] (8,5 % і 7 %). Цягам другой паловы [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]] структура дацкай эканомікі заўважна змянілася: з аграрна-індустрыяльнай краіны Данія зрабілася краінай постіндустрыяльнай, з выразным дамінаваннем сферы паслуг (75.9 % СУП і 79 % рабочых месцаў) і значнай перавагай індустрыяльнай вытворчасці (22.1 % СУП, 17 % занятых — у 1960 годзе было 40 %) над сельскай і рыбнай гаспадаркай (2 % СУП, 4 % занятых — у 1960 годзе было 20 %). У сярэднім на адно прадпрыемства прыпадае 10 рабочых месцаў. Гадавы прырост СУП у апошнія пяць гадоў складаў 1,3 % (2001), 0,5 % (2002) 0,7 % (2003), 2,4 % (2004) і 2,2 % (2005); [[беспрацоўе]] ў той жа час вагалася паміж 5 %-6 %. Традыцыйна высокія выдаткі дзяржавы на сацыяльнае забеспячэнне (бясплатная [[адукацыя]], часткова бясплатная [[медыцына]], вялікія выплаты беспрацоўным і [[Пенсія|пенсіі]]) адбіваюцца на рабочых Даніі ў выглядзе высокіх падаходных падаткаў (ад 9 %-44 % для звышбедных і бедных гаспадарак, і да 44 %-62 % для сярэдняга класу) і на ўсіх грамадзянах, вымушаных плаціць 25 % [[Падатак на дададзеную вартасць|ПДВ]] нават пры пакупках ежы. Галоўнае пытанне, што стаіць перад дацкай, роўна як і іншымі сацыяльна-арыентаванымі [[Рыначная эканоміка|рыначнымі эканомікамі]] — як забяспечыць стабільны эканамічны рост пры існых сацыяльных стандартах і дэмаграфічных тэндэнцыях. === Транспарт === [[Выява:DSB IC3.jpg|thumb|right|Цягнік [[Дацкая дзяржаўная чыгунка|Дацкай дзяржаўнай чыгункі]] (''DSB'') прыбыў у Гамбург ([[Германія]])]] На 1 студзеня [[2004]] года [http://www.dst.dk/HomeUK/Statistics/ofs/Publications/Yearbook/2005.aspx] даўжыня [[аўтамабіль]]ных дарог Даніі складала 72 075 км, з іх 1 027 км [[Хуткасная магістраль|хуткасных магістраляў]]. Узровень аўтамабілізацыі насельніцтва — 659 машын на тысячу сем’яў. Сярэдні расход паліва для зарэгістраваных у 2004 годзе машын з [[бензін]]авымі і [[дызель]]нымі рухавікамі склаў 61/2 літраў на 100 км, ці на літр менш чым у [[1998]]. Большасць пасажырскіх перавозак у Даніі — 77 % — здзяйсняецца аўтамабілямі, 12 % [[аўтобус]]амі і 7 % [[чыгунка]]й; вага велаперавозак няўхісна змяншаецца: за [[2002]] год сярэдні датчанін накатаў на [[ровар]]ы 435 км. Даўжыня чыгуначнага палатна — 2 785 км, або 64 км на 1 тыс. км^(2) тэрыторыі (2004); амаль чвэрць дарог [[Электрыфікацыя|электрыфікаваныя]]. Жыхары Капенгагену ганарацца адкрытымі ў [[2002]]—[[2003]] гадах дзвюма лініямі [[метро]] [http://www.m.dk] агульнай працягласцю ў 17 км; вагончыкі [[Італія|італьянскай]] вытворчасці (па тры на састаў) рухаюцца без кіроўцы з сярэдняй хуткасцю 40 км/г, выязджаючы па-за цэнтрам гораду на паверхню. Рэгулярныя пасажырскія авіярэйсы ў Даніі прымаюць 10 [[аэрапорт]]аў, прычым на [[Аэрапорт Капенгагена|Капенгагенскі]] [http://www.kastrup.dk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20020802091433/http://www.kastrup.dk/ |date=2 жніўня 2002 }} прыпадае 84 % авіяперавозак. Дацкі гандлёвы [[флот]] налічвае каля 450 караблёў і з’яўляецца 16-м у свеце і 6-м у Еўрасаюзе. == Народ == === Дэмаграфія === Насельніцтва Даніі, па дадзеных на 1 студзеня [[2005]], складала 5 млн 411 тыс. 405 чалавек [http://www.dst.dk/HomeUK/Statistics/ofs/Publications/Yearbook/2005.aspx]. Меркаваная працягласць жыцця — 74,9 года для мужчын і 79,5 года для жанчын; найчасцейшыя прычыны смерцяў — [[Анкалогія|рак]] і сардэчныя хваробы. Сярэдні век датчанаў складае амаль 40 гадоў (39,6 на 1 студзеня 2005) і працягвае ўзрастаць. Сярэдні рост — 180,9 см, і таксама мае тэндэнцыю да павялічэння. [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] (колькасць дзяцей, народжаных у сярэднім адной жанчынай) роўны 1,7 і з’яўляецца адносна высокім для [[Еўропа|Еўропы]] — хоць для простага ўзнаўлення папуляцыі ён павінен быць не ніжэйшым за 2,1. Працягвае павялічвацца век, у каторым жанчыны нараджаюць першае дзіця: у [[2003]] годзе ён складаў у сярэднім 30,1 года. Скарачаецца колькасць [[шлюб]]аў: у [[2005]] годзе толькі 45 % жанчын у 30 гадоў былі пабраныя, тады як у [[1970]] такіх было 88 %. За той жа час сярэдні шлюбны век жанчын узрос з 22,8 да 30,5 года, і мужчын з 25,1 да 32,9 года. Больш за траціну дарослых увогуле жывуць асобна. Цягам [[2003]] года было здзейснена 15 567 [[аборт]]аў (12,5 на тысячу жанчын). Дзяцей часцей называюць ''Jens'', ''Peter'', ''Lars'' (хлопчыкаў) або ''Kirsten'', ''Mathilde'', ''Anne'' (дзяўчынак); найбольш распаўсюджанае прозвішча — ''Jensen'', што значыць ''Янаў сын — Іваноў'' (56 на тысячу). Важнай крыніцай павялічэння насельніцтва Даніі застаецца [[іміграцыя]]: колькасць імігрантаў складае ўжо 452 095 чалавек, альбо 8 % усёй папуляцыі. Палова з іх еўрапейскага паходжання ([[Нарвегія]], [[Швецыя]], [[Германія]], былая [[Югаславія]], [[Польшча]]), хоць краінай-лідарам па пастаўках мігрантаў у Данію застаецца [[Турцыя]]. === Рэлігія === [[Царква Дацкага Народа]] працягвае заставацца адной з дзяржаўных устаноў, чый афіцыйны статус пацвярджаецца Канстытуцыяй (арт. 11)<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/2012-02-029-zudov-yu-v-tserkov-gosudarstvo-i-obschestvo-v-sovremennoy-danii-ivi-ran-chelyabinsk-tsitsero-2011-236-s/viewer Церковь, государство и общество в современной Дании]{{ref-ru}}</ref>, але большасць датчан не лічаць, што рэлігія мае важную ролю ў іх жыцці, і разглядаюць яе ў асноўным як цырыманіяльную функцыю. Праз рост іміграцыі другой па велічыні рэлігіяй у Даніі стаў [[іслам]], што прывяло да канфліктаў — найбольш вядомым прыкладам такога сутыкнення культур стала [[Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў|спрэчка наконт карыкатур на прарока Мухамеда]], якая адбылася ў 2005 годзе<ref>{{Cite web |url=https://usa4.ru/archives/2464 |title=Религии в современной Дании |access-date=1 лютага 2025 |archive-date=1 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201090149/https://usa4.ru/archives/2464 |url-status=dead }}</ref>. === Адукацыя і навука === Базавая дзевяцігадовая адукацыя абавязковая для кожнага дзіцяці ад 7-мі год. Найбольш распаўсюджаная форма атрымання такой адукацыі. Як школьную, гэтак і вышэйшую адукацыю грамадзяне краіны могуць атрымаць бясплатна. Статус вышэйшых у 2003 годзе мелі 162 навучальныя ўстановы, з іх 6 [[універсітэт]]аў або ўніверсітэцкіх цэнтраў, у якіх навучаліся 78 993 студэнтаў [http://www.dst.dk/HomeUK/Statistics/ofs/Publications/Yearbook/2005.aspx]. Сярод 25-64-гадовых датчанаў 28 % мелі ў 2002 годзе вышэйшую адукацыю; меркаваная сярэдняя працягласць адукацыі дзяцей, якія толькі пайшлі ў школу, ацэньваецца ў 16,1 гады. У Даніі налічваецца амаль 5 тысяч аспірантаў. Па дадзеных арганізацыі ISI Web of Knowledge [http://www.thomsonisi.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070202024235/http://www.thomsonisi.com/ |date=2 лютага 2007 }}, 51 159 навуковых артыкулаў, прынамсі адзін з аўтараў якіх мае дацкі адрас, за 2001 — пачатак 2006 года было ўнесена ў каталог ''Science Citation Index Expanded'' (параўн. з 21 686 — з украінскімі адрасамі, 70 690 — з польскімі, і толькі 1 291 — з беларускімі). На навуковыя даследаванні і распрацоўкі ў 2003 годзе было выдаткавана 2,63 % [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]], прычым прыватныя выдаткі роўніліся 1,83 % СУП, г.зн. больш за дзве траціны ад усяе сумы. === Асобы і брэнды === [[Выява:LEGO-01.jpg|thumb|right|Кубікі [[LEGO]] вядомыя па ўсім свеце не менш за казкі Андэрсена]] У экспартным варыянце культурнага пантэону Даніі дамінуюць тры постаці: гэта казачнік [[Ханс Крысціян Андэрсен]], [[Філасофія|філосаф]] [[Сёрэн К’еркегор]] і [[Фізіка|фізік]] [[Яўрэі|яўрэйскага паходжання]] [[Нільс Бор]]. Выхаванцам савецкай школы павінны быць памятныя таксама [[Астраномія|астраном]] [[Ціха Браге]] ([[1546]]—[[1601]]), чые запісы назіранняў планетных рухаў леглі ў падмурак [[кеплер]]авых законаў нябеснай механікі; [[Астраномія|астраном]] [[Оле Ромер]] ([[1644]]—[[1710]]), які ўпершыню вылічыў [[хуткасць святла]]; [[Фізіка|фізік]] Ганс Эрстэд ([[1777]]—[[1851]]), які назіраў сувязь паміж [[Пераменны ток|пераменным токам]] і [[Магнітнае поле|магнітным полем]]. А аматары «элітарнага» мінімалісцкага кіно чулі пра рэжысёра [[Ларс фон Трыер|Ларса фон Трыера]], да чыйго кабінету ў капенгагенскай студыі вядзе доўгі калідор дацкамоўных цытат з яшчэ больш вядомага, хаця і не дацкага, дзеяча [[Маа Цзэдун]]а. З Даніі ў [[1949]] годзе пачалі сваё пераможнае шэсце па свеце дзіцячыя кубікі [[LEGO]] [http://www.lego.com] ([[Дацкая мова|па-дацку]] ''leg godt'' — гуляй добра), вытворчасць якіх сёння дасягае 600 штук штосекунду. Дацкаму бровару належаць піўныя брэнды «[[Carlsberg]]» і «[[Tuborg]]» [http://carlsberg.com]. Але ўсё ж, мабыць, найбольш вядомая дацкая фігура — прыдуманы англійскім драматургам [[Шэкспір]]ам [[Гамлет]], прынц Дацкі, які жыў, паводле п’есы, у рэальным замку Кронборг на поўначы ад [[Капенгаген]]у. == Гл. таксама == * Першы кароль Даніі — [[Кнуд I Гардэкнуд]] * [[Конгеа|Рака Конгеа]] * [[Ск’ерн|Рака Ск'ерн]] * [[Парламенцкія выбары ў Даніі (2011)|Парламенцкія выбары ў Даніі, 2011]] * [[Замак Фрэдэрыксборг]] * [[Андэрс Фог Расмусэн]] * [[Петэр Шмейхель]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Denmark}} * [http://www.dst.dk Афіцыйная дацкая статыстыка Danmarks Statistik] * [http://www.denmark.dk Афіцыйны інфармацыйны партал denmark.dk] * [http://www.visitdenmark.dk Англамоўны турыстычны партал visitdenmark.dk] {{Данія ў тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Краіны ў Балтыйскага мора}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Саюз для Міжземнамор’я}} {{Паўночны Савет}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Данія| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] nkgebkjis55j4tl8a3kbuh77cbglh33 Літва 0 2213 5177130 5161611 2026-08-07T12:33:39Z Summershell67 159583 5177130 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Літоўская Рэспубліка | Арыгінальная назва = {{lang-lt|Lietuvos Respublika}} | Родны склон = Літвы | Назва гімна = Tautiška giesmė | Аўдыё = Tautiška giesme instumental.ogg | На карце = EU-Lithuania.svg | Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 55 | lat_min = 20 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 24 | lon_min = 6 | lon_sec = 0 | region = LT | CoordScale = 1800000 | Дата незалежнасці = [[16 лютага]] [[1918]]; <br/> адноўлена [[11 сакавіка]] [[1990]] | Незалежнасць ад = [[СССР]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Вільнюс]], [[Каўнас]], [[Клайпеда]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Літвы|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Літвы|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Сейма]] | Кіраўнікі = [[Гітанас Наўседа]] <br/> [[Інгрыда Шыманіце]] <br/> [[Вікторыя Чмілітэ-Нільсэн]] | Месца па плошчы = 123 | Плошча = 65.300 | Працэнт вады = 1,35 | Этнахаронім = [[літоўцы]] | Месца па насельніцтву = 137 | Насельніцтва = 2.800.667<ref name="osp.stat.gov.lt">https://osp.stat.gov.lt/</ref> | Год ацэнкі = 2018 | Насельніцтва па перапісу = 3.043.429 | Год перапісу = 2011 | Шчыльнасць насельніцтва = 42,9 | Месца па шчыльнасці = 173 | ВУП (ППЗ) = 96,261 млрд<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=4&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=946&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2018 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 34.596 | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 41 | ВУП (намінал) = 51,002 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2015 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 17.334 | ІРЧП = {{няма змен}}0,834 | Год разліку ІРЧП = 2014 | Месца па ІРЧП = 35 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Літва́''' ({{Lang-lt|Lietuva}}; літоўскае маўленне: [лятува́]), сустракаецца варыянт '''Летува́'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html|title=Сяргей Дубавец, Генадзь Сагановіч. Старажытная Літва і сучасная Летува|website=knihi.com|access-date=2024-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belhistory.com/litwa.html|title=Літва і Летува|last=Belhistory|website=Гісторыя Беларусі|date=2018-02-01|access-date=2024-02-20}}</ref> — краіна ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]]. Самая вялікая па плошчы і колькасці насельніцтва з трох [[Балтыйскія краіны|балтыйскіх краін]]. Мяжуе з [[Латвія]]й на поўначы, [[Беларусь|Беларуссю]] на паўднёвым усходзе, [[Польшча]]й на поўдні і [[Расія|расійскім]] [[анклаў|эксклавам]] — [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласцю]] на паўднёвым захадзе. На захадзе абмываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Літва адносіцца да краін з невялікай колькасцю [[насельніцтва]], якое пры тым працягвае скарачацца. Тэмпы памяншэння колькасці насельніцтва — адны з самых высокіх у свеце. Дзяржаўная мова — [[Літоўская мова|літоўская]], адна з дзвюх жывых [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моў]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Вільнюс]], [[Каўнас]], [[Клайпеда]], [[Шаўляй]]. У XIII ст. усходнія землі сучаснай Літвы сталі часткай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — сярэднявечнай беларуска-літоўскай дзяржавы. [[Жамойць]] была канчаткова далучана да Вялікага Княства Літоўскага ў XV стагоддзі. З XVI ст. ВКЛ знаходзілася ў складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]]. У канцы XVIII ст. пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Літва трапіла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1918—1940 гады краіна была суверэннай дзяржавай. У 1940 годзе была [[Акупацыя|акупавана]] [[Савецкі саюз|Савецкім Саюзам]], у 1941—1944 гады — нацысцкай [[Фашысцкая Германія|Германіяй]]. У 1990 годзе Літва аднавіла сваю [[незалежнасць]]. Краіна былога [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], што сёння не ўваходзіць у [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]. Член [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] з [[1 мая]] [[2004]] года, таксама ўваходзіць у [[Еўразона|Еўразону]] і [[Шэнгенскае пагадненне]]. З ліпеня 2018 года з’яўляецца ўдзельнікам [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. Удзельнік [[НАТА]]. == Этымалогія == Упершыню назва «Litua» згадваецца ў [[Кведлінбургскія аналы|Кведлінбургскай хроніцы]] ў 1009 годзе. [[Этымалогія]] слова пэўна не вызначана. Паводле найбольш распаўсюджанай версіі, назва «Літва» паходзіць ад невялікай (11 км) ракі {{нп5|Літаўка|Літавы, або Літаўкі|pl|Litawka}} ({{lang-lt|Lietavà}}, ''Lietáuka''), прытока [[Вілія|Віліі (Нярыса)]]. Паводле версіі [[Артурас Дубоніс|Артураса Дубоніса]], назва краіны паходзіць ад слова Leičiai — назвы тагачаснага ваеннага саслоўя, якое служыла князям. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Літвы}} [[Файл:Lithuania-be.png|thumb|left|Карта Літвы]] [[Файл:Lithuania Centre of Europe.jpg|thumb|left|Цэнтр Еўропы]] Плошча Літвы — 65 200 кв. км. Літва размешчана ва Усходняй [[Еўропа|Еўропе]]. На думку літоўскіх географаў (пацверджаную французскімі калегамі) менавіта ў Літве знаходзіцца [[геаграфічны цэнтр Еўропы]].<ref>http://geosite.jankrogh.com/other.htm</ref> Літва мяжуе з наступнымі краінамі (у дужках — працягласць мяжы): * [[Беларусь|Беларуссю]] (660 км), * [[Латвія]]й (588 км), * [[Польшча]]й (103 км), * [[Расія]]й (Калінінградская вобл.) (255 км). На захадзе абмываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Мае толькі 38 кіламетраў адкрытага марскога берагу. Літве належыць таксама паўночная частка [[Куршская каса|Куршскай касы]] і акваторыі [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], на якія і прыходзіцца большая частка ўзбярэжжа. == Прырода == {{main|Геаграфія Літвы}} [[Файл:Žadvainių ežeras.jpg|thumb|Тыповы краявід паазер’я]] Літва размешчаная на заходняй ускраіне [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Ландшафт раўнінны, нізінны. Вышыня над узроўнем мора не перавышае 300 метраў. Вузкая нізіна з вышынямі да 50 м апаясвае Балтыйскае ўзбярэжжа. У цэнтральнай частцы Літвы, з поўначы на поўдзень, працягнулася Сярэднелітоўская нізіна з вышынямі 16-90 м [[вышыня над узроўнем мора|над у.м.]] Найбольш прыўзнятыя часткі тэрыторыі — [[Балтыйская града]] з вышынямі да 294 м, якая працягнулася з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход уздоўж мяжы з Беларуссю, і [[Жамойцкае ўзвышша]] на захадзе. Да Балтыйскай грады належыць найвышэйшы пункт Літвы — Аукштояс (Высокая гара), 293,8 м. Заходняя Літва і літоўскі шэльф Балтыйскага мора — перспектыўныя раёны здабычы нафты і прыроднага газу. На марскім узбярэжжы сустракаецца [[бурштын]]. Літва знаходзіцца ў пераходнай зоне паміж марскім і кантынентальным кліматам. Сярэднемесячныя тэмпературы студзеня −5&nbsp;°C, ліпеня 17&nbsp;°C. Гадавая сума ападкаў — ад 540 мм у цэнтральных раёнах да 930 мм на ўзбярэжжы. Тры чвэрці атмасферных ападкаў выпадае ў выглядзе дажджоў. Увесну і ўвосень частыя туманы, узімку — адлігі. Большасць рэк (Нярыс, Мяркіс, Шашупе) належаць басейну [[Нямунас]]а (Нёмана), галоўнай ракі Літвы (агульная працягласць ракі 937 км, з якіх 475 км прыходзяцца на Літву). У Літве больш за 5 тыс. азёр, якія ўтвараюць паазер’і. Азёры пераважна ледавіковага паходжання. Найбуйнейшае возера Літвы — [[Дрысвяты (возера)|Друкшай]] (па-беларуску, Дрысвяты) на мяжы з Беларуссю. Самае глыбокае возера — [[Таўрагнас]]. Лясамі пакрыта каля траціны зямлі (1,8 млн га). Найбольш распаўсюджаная [[хвоя]], але сустракаюцца таксама [[елка]], [[бяроза]], [[алешына]], [[асіна]], [[дуб]] і [[ясень]]. Шмат зайцаў, аленяў і дзікоў; не рэдкасць ласі. Распаўсюджаныя фазаны, цецерукі, качкі і лебедзі. У летнія месяцы ля вады можна сустрэць шмат буслоў. Пераважаюць падзолістыя глебы. Унікальныя прыродныя аб’екты Літвы ўзяты пад ахову ў запаведніках і нацыянальных парках. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Літвы}} [[Файл:Front facade of the Trakai Island Castle, 2009.jpg|thumb|Трокі, рэзідэнцыя вялікіх князёў]] Упершыню [[Літва (зямля)|Літва]] (''Lituae'') згадана пад 1009 годам у [[Кведлінбурскія аналы|Кведлінбурскіх аналах]] (''Annales Quedlinburgenses'') у сувязі з забойствам літоўскімі паганцамі біскупа [[Бруна фон Кверфурт|Бруна]]. У XII ст. на поўдні і ўсходзе Літва межавала з [[Полацкае княства|Полацкім]] і [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскім княствамі]], зазнала іх значны ўплыў і мела з імі сталыя сувязі, плаціла даніну Полацкаму княству, літоўцы ўдзельнічалі ў паходах [[Ізяславічы Полацкія|полацкіх князёў]]. У сярэдзіне 13 ст. утварылася [[Вялікае Княства Літоўскае]] (ВКЛ), на пачатку яно ахапіла [[Беларускае Панямонне]] і ўсходнія раёны сучаснай Літвы. Першым вялікім князем з 1240-х гадоў да 1263 года быў [[Міндоўг]], які ў 1251 годзе прыняў [[хрышчэнне|каталіцкае хрышчэнне]], а ў 1253 годзе быў каранаваны. У 14 ст. тэрыторыя ВКЛ значна павялічылася і дасягнула на поўдні [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У 1385 годзе вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] падпісаў [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] пра дынастычны саюз Вялікага Княства Літоўскага з Польскім Каралеўствам і Літвой і такім чынам стаў польскім каралём. Да гэтага часу і Польшча, і ВКЛ вялі барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], ён быў разбіты ў 1410 годзе іх аб’яднанымі войскамі ў [[Грунвальдская бітва|бітве пад Грунвальдам]]. У 1569 годзе заключана [[Люблінская унія]], паводле якой ВКЛ і Польскае Каралеўства аб’ядналіся ў адну краіну [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]], пад уладай аднаго ўладара. У 17—18 стст. у ВКЛ значнымі тэмпамі пашыраецца польская культура. Да 18 ст. Рэч Паспалітая страціла магутнасць і пачаўся яе хуткі заняпад. У 1772, 1793 і 1795 гадах тэрыторыя ВКЛ падзелена паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]], тэрыторыя сучаснай Літвы адышла да Расійскай імперыі, толькі Мемель (Клайпеда) трапіў у склад Прусіі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Літва акупіравана германскімі войскамі ў 1915 годзе. 16 лютага 1918 годзе ў [[Вільня|Вільні]], прадстаўніцтва літоўскага народа — Літоўская Рада (Lietuvos Taryba) — аб’явіла пра незалежнасць краіны. У 1920—1939 гадах Вільня была ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], часовай сталіцай быў [[Каўнас]]. У 1923 гадах да Літвы далучана Клайпеда ([[Мемельскі край]]). У кастрычніку 1939 года [[Віленскі край]] адышоў да Літвы [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|па дагаворы з СССР]]. Аднак, 15 чэрвеня 1940 года тэрыторыя Літвы [[Станаўленне савецкай улады ў Літве|далучана]] да [[СССР]] як [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|сацыялістычная рэспубліка]]. У 1941—1944 года акупіравана [[Трэці рэйх|нацыскай Германіяй]]. Пасля 1944 года засталася ў складзе СССР. 11 сакавіка 1990 года [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Літва|Вярхоўны Савет Літоўскай Рэспублікі]] першым з усіх урадаў рэспублік СССР абвясціў акт аб аднаўленні незалежнасці і выхаду са складу саюза. У 1991 годзе Літоўская Рэспубліка прызнана СССР, Расіяй і міжнароднай супольнасцю. У 2004 годзе ўвайшла ў [[НАТА]] і [[Еўрапейскі саюз]]. == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Літвы}} [[Файл:Gitanas Nauseda (cropped).png|міні|справа|Прэзідэнт [[Гітанас Наўседа]].]] Літва — парламенцкая рэспубліка, з характэрнымі рысамі прэзідэнцкай рэспублікі. З часоў набыцця незалежнасці Літва няўхільна кіруецца прынцыпамі дэмакратыі. У 1992 былі праведзены два рэферэндумы. Першы ўхваліў сучасную канстытуцыю дзяржавы, другі тычыўся пасады прэзідэнта. Большасць літоўцаў выказаліся супраць моцнай прэзідэнцкай улады і было прынята кампраміснае рашэнне: наяўнасць пасады прэзідэнта пры дамінуючай ролі парламенту. Прэзідэнт Літвы прадстаўляе краіну ў міжнародных адносінах, прызначае прэм’ер-міністра, з’яўляецца галоўнакамандуючым. Прэзідэнт Літвы абіраецца на пяцігадовы тэрмін з правам пераабрання толькі адзін раз запар. У 2009 на пасаду ўзышла першая жанчына-прэзідэнт — Даля Грыбаўскайтэ. У 2014 яна была абрана зноў. Парламент Літвы называецца Сеймас. Гэта аднапалатная ўстанова аб’ядноўвае 141 дэпутата, абіраных на чатыры гады напалову прамым галасаваннем, напалову — па партыйных спісах. У краіне няма дамінуючай палітычнай партыі, а ёсць мноства невялікіх, таму ў Сеймасе нярэдкія кааліцыі. Парламенцкія выбары традыцыйна адбываюцца ў другую нядзелю кастрычніка. У 2016 перамогу атрымала партыя Саюз сялян і зялёных Літвы, заняўшы 54 парламенцкія крэслы.<ref>{{Cite web |url=http://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=15405&p_k=1 |title=Архіўная копія |access-date=6 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420150504/https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=15405&p_k=1 |archivedate=20 красавіка 2021 |url-status=dead }}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Адміністрацыйны падзел зацверджаны ў [[1994]] годзе, апошнія змены якога адносяцца да [[2000]] года. Гэтыя змены былі звязаныя з уваходжаннем краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. Літва мае трохузроўневую сістэму адміністрацыйнага падначалення: яна падзеленая на 10 [[Паветы Літвы|паветаў]] ([[Літоўская мова|па-літоўску]]: адз.лік — apskritis, мн.лік — apskritys), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на 60 самакіраванняў (па-літоўску: адз.лік — savivaldybė, мн.лік — savivaldybės), якія складаюцца з 500 старасцействаў (па-літоўску: адз.лік — seniūnija, мн.лік — seniūnijos). == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Літвы}} [[Файл:Population of Lithuania 1915-2014.png|thumb|Колькасць насельнітва Літвы, 1915—2014]] Літву насяляе каля 2,8 млн чал. Гэта ў два разы больш за Эстонію, ў паўтара — за Латвію. Да пачатку 1990-х насельніцтва павялічвалася і на сваім піку (1990—1991) дасягнула 3,7 млн чал. Пасля распаду СССР і ўступлення Літвы ў ЕС колькасць насельніцтва краіны паменшылася на 0,9 млн чал. або на 25 % і працягвае памяншацца. Падобныя тэмпы дэпапуляцыі ў свеце толькі ў Латвіі і Балгарыі. Змяншэнне насельніцтва мае пад сабою два складнікі: перавышэнне смяротнасці (14,6 на адну тысячу) над нараджальнасцю (9,9) і міграцыйны адток у краіны Заходняй Еўропы (-6). Такім чынам, тэмп змяншэння насельніцтва Літвы ў 2017 склаў −1,1 %<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/lh.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530024757/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/lh.html |date=30 мая 2015 }}</ref>. Сярэдні ўзрост літоўцаў — 43,7 гады, доля асоб старэйшых за 65 гадоў наблізілася да 20 %. 86,7 % насельніцтва Літвы належаць да этнічных [[Літоўцы|літоўцаў]], якія размаўляюць [[Літоўская мова|па-літоўску]] (літоўская мова — адна з дзвюх жывых [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моў]]), на дзяржаўнай мове краіны. Найбольш значныя нацыянальныя меншасці: [[палякі]] (5.6 %), [[рускія]] (4.8 %), [[беларусы]] (1.3 %).<ref>http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/</ref> Традыцыйнай рэлігіяй Літвы з’яўляецца [[каталіцтва]]. Не менш за 77 % літоўцаў з’яўляюцца каталікамі. [[Пратэстантызм|Пратэстанцкая супольнасць]] складае 1,9 % ад агульнага насельніцтва. Пратэстанты кампактна жывуць у паўночнай і заходняй частках Літвы. [[Файл:Lithuania most pop.png|thumb|20 найбуйнейшых гарадоў Літвы]] Насельніцтва размешчана па тэрыторыі краіны даволі раўнамерна. У 2018 крыху больш за дзве траціны літоўцаў (67,7 %) пражывалі ў гарадах.<ref name="cia.gov"/> Асноўны прыток насельніцтва з вёсак у гарады прыйшоўся на савецкія часы, аднак ён працягваўся і пасля, асабліва дзякуючы праграме развіцця рэгіянальных цэнтраў, такіх як [[Марыямпале]], [[Алітус]], [[Мажэйкей]] і інш. Самыя буйныя гарады Літвы (па звестках на [[2015]] г.)<ref>https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?portletFormName=visualization&hash=73c1a737-2e38-4d0d-b308-e1f70c17da20=#/</ref>: # [[Вільнюс]] — 542 932 жых. # [[Каўнас]] — 299 912 жых. # [[Клайпеда]] — 155 812 жых. # [[Шаўляй]] — 103 969 жых. # [[Панявежыс|Паневяжыс]] — 94 028 жых. У вялікіх гарадах дэпапуляцыя асабліва прыкметная. Так насельніцтва Каўнаса, Клайпеды, Шаўляя, Паневяжаса у 2010—2015 гг зменшылася на 15-20 тыс. чалавек у кожным горадзе. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Літвы}} Эканоміка сучаснай Літвы, як і яе балтыйскіх суседзяў, сфармавалася ў выніку перабудовы гаспадаркі з планавага ўзору на рынкавы пасля распаду СССР і інтэграцыі ў Еўрапейскі саюз. Гэтыя працэсы прывялі да фактычнага знікнення галін цяжкай прамысловасці, павелічэння ролі і долі сферы паслуг (да амаль 70 %), імклівага росту агульнага дабрабыту. ВУП на душу насельніцтва па ППЗ у 2018 складае амаль 35000. З 2015 Літва з’яўляецца часткай [[Еўразона|еўразоны]]. З ліпеня 2018 з’яўляецца ўдзельнікам [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. У першым квартале 2018 сярэдні заробак літоўцаў склаў 700 еўра за вылікам падаткаў, памер пенсіі — 307 еўра<ref name="osp.stat.gov.lt">https://osp.stat.gov.lt/</ref>. Асабліва хуткімі тэмпамі літоўская эканоміка развівалася ў 2000—2007 гг, за што Літва разам з Латвіяй і Эстоніяй былі названыя «[[Балтыйскія тыгры|Балтыйскімі тыграмі]]». Сусветны крызіс 2008—2009 негатыўна паўплываў на гаспадаркі «тыграў». У 2015—2017 гг. ВУП Літвы расце даволі хуткімі тэмпамі: 2015 — 1,8 %, 2017 — 3,5 %.<ref name="cia.gov"/> Літва адносіцца да тых дзяржаў, што цалкам згарнулі сваю атамную энергетыку — адзіная [[Ігналінская АЭС]] была закрыта ў 2009 годзе. Сёння (2015) 60 % вытворчасці электраэнергіі прыходзіцца на ЦЭС, што працуюць на імпартным газе і мазуце. Усё большая роля ўзнаўляльных крыніц (20 % у 2015)<ref name="cia.gov"/>. Літва застаецца нета-імпарцёрам электрычнасці (7,5 млрд кВт*гадз у 2015), аднак спажываць прадукцыю будучай [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] Літва катэгарычна адмаўляецца. Сярод іншых галін апрацоўчай прамысловасці развіты нафтаперапрацоўка (горад [[Мажэйкей]]) машынабудаванне (электронныя кампаненты), вытворчасць металаканструкцый (напрыклад, сантэхнікі), лясная, лёгкая, і харчовая (мясная, малочная, кандытарская) прамысловасць. Плошча сельскагаспадарчых угоддзяў складае 3,6 млн га. Вырошчваюцца жыта, ячмень, пшаніца, лён, цукровыя буракі, бульба, кармавыя культуры. Апошнія асабліва важныя таму, што роля жывёлагадоўлі (у першую чаргу, малочнай буйной рагатай жывёлы) у Літве вельмі вялікая. Ўсё больш папулярнай становіцца [[Арганічная сельская гаспадарка|экалагічная сельская гаспадарка]]. Статус экалагічных фермераў і вытворцаў у краіне надаецца дзяржаўным органам Ekoagros. У 2016 годзе налічвалася 2539 такіх гаспадарак. [[Файл:Lithuania foreign trade 2006-2016.png|thumb|Баланс знешняга гандлю]] Для краіны характэрны ўстойлівы адмоўны гандлёвы баланс. ''Экспарт'' у 2016 склаў 25,6 млн долараў і яго асноўнымі артыкуламі былі: нафтапрадукты, прадукцыя машынабудавання, харчовай прамысловасці, мэбля, лекі і інш.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=130&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref>. Найважнейшыя партнёры: дзяржавы Балтыі (Латвія — 9,5 %, Эстонія — 5 %), Расія (13 %), Польшча (9 %). Асноўныя прадукты ''імпарту'' (27,9 млрд): нафта і прыродны газ, аўтамабілі, тэлефоны, камп’ютары, прадукты харчавання. Партнёры: Расія (13,5 %), Германія (12 %), Польшча (9,8 %), Латвія (7,7 %). Што тычыцца Беларусі, то доля краіны ў экспарце-імпарце Літвы складае 3,76 і 2,75 % адпаведна.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=130&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&year=2016</ref> == Гл. таксама == * [[Беларуска-літоўскія адносіны]] * [[Atalyja]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л. А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В. В. Седов; Редкол.: Б. А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]]'' [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва] / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013. * ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с. * ''[[Аляксандр Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408123400/http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 |date=8 красавіка 2009 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А. К.]]'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — 238 с. * Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С . 652—654. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' [http://vln.by/node/17 Літва] / В. Л. Насевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206. * ''Плаканс, А.'' Краткая история стран Балтии: [перевод с английского] / А. Плаканс. — Москва : Весь Мир, 2016. — 478 с. * Lietuvių etnogenezės / atsakingoji redaktore R. Volkaite-Kulikauskienė. — Vilnius, 1987. * ''Starzyński, S.'' [http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/8351/zip/ Litwa: zarys stosunków gospodarczych] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220827144801/http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/8351/zip/ |date=27 жніўня 2022 }} / S. Starzyński. — Warszawa : Przemysł i Handel, 1928. — 122 s. * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * ''[[Стасіс Вайтэкунас|Vaitekūnas, S.]]'' The Population of Lithuania / S. Vaitekūnas. — Vilnius : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. — 150 с. == Спасылкі == * [http://www.prezidentas.lt Сайт прэзідэнта Літоўскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070426123855/http://www.prezidentas.lt/ |date=26 красавіка 2007 }} * [http://www.musupaveldas.lt/lt Помнікі гісторыі і культуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080421134200/http://www.musupaveldas.lt/lt |date=21 красавіка 2008 }} * [http://ru.delfi.lt/news/economy/skolko-v-litve-ostalos-millionerov-posle-vvedeniya-evro.d?id=66874714 Колькі ў Літве засталося мільянераў пасля ўвядзення еўра] // delfi.lt {{Вонкавыя спасылкі}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Краіны ў Балтыйскага мора}} {{Міжземнаморскі Саюз}} [[Катэгорыя:Літва| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] ir3z7be2l6w8an6tvbzsmydq6mls8dy Старабеларуская мова 0 2711 5177098 5173269 2026-08-07T12:14:45Z Plaga med 116903 /* Сучаснасць */ 5177098 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя = Старабеларуская мова |саманазва = руский языкъ<ref>А. И. Журавский. [http://www.philology.ru/linguistics3/zhuravsky-78.htm Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание.] — М., 1978. — С. 185—191</ref><ref>Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев. — 2-е изд., испр. — М.: Аспект-Пресс, 2000. С. 106</ref><ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/brama/prastora/prastora_01.htm Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408150110/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/brama/prastora/prastora_01.htm |date=8 красавіка 2016 }} // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.</ref><ref>Лариса Пуцилева (Болонский университет). Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti … [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [http://www.fupress.com/Archivio/pdf%5C2753.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110711055512/http://www.fupress.com/Archivio/pdf%5C2753.pdf |date=11 ліпеня 2011 }} С. 202</ref><ref>Ольга Лазоркина. [http://evolutio.info/index.php?option=com_content&task=view&id=1380&Itemid=215 Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в.] // Журнал международного права и международных отношений 2008 — № 1</ref>, русский языкъ<ref>''Ж. Некрашевич-Короткая''. [http://www.philol.msu.ru/~slavphil/books/21_10_2003.pdf Лингвонимы восточнославянского культурного региона (исторический обзор)] // Исследование славянских языков и литератур в высшей школе: достижения и перспективы: Информационные материалы и тезисы докладов международной научной конференции / Под ред. В. П. Гудкова, А. Г. Машковой, С. С. Скорвида. — М., 2003. — С. 150 — 317 с.</ref><ref>Начальный этап формирования русского национального языка. — Ленинград — 1962. — С. 221</ref><ref>Паводле прац украінскага філолага П. Плюшча, украінскія пісьменнікі 16—17 стст. называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» ці «языком русским»</ref>, простая мова<ref name=sjviazhynski3>{{артыкул|аўтар=Свяжынскі У.|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|арыгінал=|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/metriciana/01/04.htm#_ftnref1|аўтар выдання=|выданне=METRICIANA: даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2001|выпуск=1|том=|нумар=3|старонкі=|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305192131/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/metriciana/01/04.htm#_ftnref1|archivedate=5 сакавіка 2016}}</ref> |краіны = [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Галічына]] ([[Польшча]]), [[Малдаўскае княства|Малдавія]], [[Гетманшчына]] |рэгіёны = |афіцыйная мова = [[Вялікае Княства Літоўскае]] |рэгулюючая арганізацыя = |колькасць носьбітаў = |рэйтынг = |статус = |вымерла = * З 1696 года афіцыйна страціла статус мовы справаводства. |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] :[[Славянскія мовы|Славянская група]] ::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] :::[[Старажытнаруская мова]] |пісьменнасць = [[кірыліца]] |Код па ISO 639-1 = |Код па ISO 639-2(B) = |Код па ISO 639-2(T) = }} [[Файл:Статут ВКЛ 1588 - русский езыкь.svg|міні|250px|Фраза «рꙋскиⸯ єзыкь» са Статута ВКЛ 1588 года.]] '''Старабеларуская мова''' ({{Script/Slavonic|рус(ь)кий ѧзыкъ}}, {{Script/Slavonic|рус(ь)ка мова}}<ref name=":0">''Ruthenia (Lithuania-Rus)'' in Europe: A Literary History, 1348—1418. Edited by David Wallace. Oxford University Press, 2016, Volume 2, pp. 420—439. — P. 424. / This new secular culture was associated with democratization of the language of writing, which formed as a result of interaction between local spoken (Belarusian-Ukrainian) dialects and literary models of Church Slavonic and Polish. To distinguish this language from the bookish Church Slavonic on one hand and from the vernacular language of northern and north-eastern Rus on the other, it is referred to as Ruthenian (''lingua Ruthenorum''), or — using its self-identifying name — ‘ruska mova’.</ref><ref name="автоссылка88">''Смирнова Е. А.'' [http://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/111877/0-791904.pdf «Проста мова» как лингвистический феномен (реконструкция глагольной системы на материале Евангелия Тяпинского).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210828203149/http://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/111877/0-791904.pdf |date=28 жніўня 2021 }} — С. 2</ref>, {{Script/Slavonic|проста мова}}{{sfn|Успенский Б.|2002|с=394—400}}{{sfn|Мозер М.|2002}}<ref name="ivanov" /><ref name="автоссылка88" />, {{lang-be|старабеларуская мова}}, {{lang-uk|староукраїнська мова}}, {{lang-pl|język ruski}}, {{lang-la|lingua ruthenica, lingwa lietowia<ref>у Хроніцы Канстанцкага сабора [[Ульрых фон Рыхенталь|Ульрыха фон Рыхенталя]], XV век.</ref>}}, {{lang-en|Ruthenian language}}, {{lang-de|Ruthenische Sprache}}, {{lang-fr|ruthène}}) — [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянская]] [[літаратурная мова|мова]], шырока распаўсюджаная на славянскіх землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] да канца XVII ст., захоўвалася ва ўжытку да пачатку XIX ст.<ref name="fn1">Паводле паведамлення Пыпіна, працытаванага ў «Гісторыі Беларусі» Доўнар-Запольскага. Меліся на ўвазе фрагменты (польскай лацініцай), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя афіцыйныя дакументы Расійскай Імперыі пачатку XIX ст., калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г.д.</ref> Магчыма, у XV—XVI стст. ужывалася і на некаторых землях Вялікага Княства Маскоўскага<ref name="fn2">У Северскай зямлі. Я. Станкевіч.</ref>. Склалася на аснове ўзаемадзеяння тагачаснай царкоўнаславянскай літаратурнай мовы і народных усходнеславянскіх дыялектаў Вялікага Княства Літоўскага. Пачаткам яе адметнага існавання лічыцца XIV ст. За межамі Беларусі сустракаюцца варыянты: «''заходнеруская мова''»<ref name="ivanov">''Иванов Вяч. Вс.'' [https://web.archive.org/web/20150318221708/http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] // Славянское языкознание. XIII международный съезд славистов. Любляна, 2003 г. Доклады российской делегации. М., Индрик, 2003.</ref><ref name="vern">''Вернадский Г. В.'' [http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv461.htm Россия в средние века. — Гл. VI. Западная Русь в XVI веке.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080628220925/http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv461.htm |date=28 чэрвеня 2008 }}</ref> (у Расіі), «''рутэнская мова''»<ref>[https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004593/images/index.html?id=00004593&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=6 ''Müller L., Schramm G., de Vincenz A.'' Vorschläge für eine einheitliche Terminologie des alten Ostslaventums // Russia Mediaevalis. — Band 7 (1992). — Heft 1. — S. 5−8 (6).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929212351/https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004593/images/index.html?id=00004593&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=6 |date=29 верасня 2020 }}{{ref-de}}</ref><ref>[https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004596/images/index.html?id=00004596&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=9 ''Gonneau P., Sorlin I., Vodoff V.'' Propositions pour une terminologie en langue française du passé des slaves orientaux // Russia Mediaevalis. — Band 9 (1997). — Heft 1. — S. 5−12 (9).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929212850/https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004596/images/index.html?id=00004596&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=9 |date=29 верасня 2020 }}{{ref-fr}}</ref> (у Заходняй Еўропе), «''стараўкраінская мова''» (ва Украіне), «''русінская мова''» (у Літве). {{сюды|Тэрмін}} == Тэрмін == {{сюды|Наменклатура}}Гістарычна ёсць шматлікія назвы і азначэнні для гэтай мовы: <!--The language in question is sometimes also called «'''Old Ukrainian'''» (Ukrainian ''starovkrajinska mova'') or «West Russian» (Russian ''zapadnorusskij jazyk''). As Ruthenian was always in a kind of [[diglossia|diglossic]] opposition to [[Church Slavonic language|Church Slavonic]], it was and still is often called ''prosta(ja) mova'' ([[Cyrillic alphabet|Cyrillic]] ''проста(я) мова'', literally 'simple language'). DIGLOSIYA IS NOT CORRECT TERM, BILINGUISM IS [Budzko 2003]--> === Арыгінальныя назвы у пісьмовых крыніцах Вялікага Княства Літоўскага === * ''рус(ь)ка мова'' або ''руски (я)езыкъ''<ref name=":0" /><ref name="автоссылка88" /> * ''проста мова, просты руски я(е)зык''; * ''литовский язык'': [[Лаўрэнцій Зізаній]] (канец XVI ст.), [[Памва Бярында]] (1653), [[Конрад Геснер]] (сярэдзіна XVI ст.), [[Антоній Від]] (сярэдзіна XVI ст., гл. [[карта Віда-Ляцкага]]), [[Даніэль Крман]] (пачатак XVIII ст.) і іншыя.<ref>''Запрудскі, С.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/Запрудскі_Назвы%20бел%20мовы_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124005249/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf |date=24 студзеня 2022 }} / С. Запрудскі // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе/ пад агул. Рэд. М. Р. Прыгодзіча. — Мінск: БДУ, 2013. — С. 81—111.</ref> * ''проста молва'' (варыянт саманазвы мовы, сустраканы, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча XVI ст.); === Экзалінгвонімы мінулага === * ''беларуская мова ([[Руская мова|руск.]]: белорусский язык,'' ''белорусское письмо'') — у Маскоўскай дзяржаве XVI—XVII стст.<ref>Гл. Салаўёў С. М., Гісторыя Расіі, том 10, глава 2.</ref>; таксама ў [[Юрый Крыжаніч|Юрыя Крыжаніча]]. Азначэнне ''белорусский язык'' (''белорусское письмо'') у дачыненні як мовы ХІХ ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расійскіх даследчыкаў ХІХ ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімірава, і паслужыла як аснова для азначэння Яўхіма Карскага. * ''[[літоўская мова (экзалінгвонім беларускай мовы)|літоўская мова]]'' ([[Руская мова|руск.]]: ''литовский язык'') — у Маскоўскай дзяржаве XVI—XVII стст.<ref>[https://app.box.com/s/60660477314bf7bc9bb3]</ref> * ''заходнеруская мова ([[Руская мова|руск.]]: ''западнорусский язык'') — з XIX ст. найбольш пашыраная назва ў Расіі; * ''літоўска-руская мова ([[Руская мова|руск.]]: ''литовско-руская'' ({{lang-ru|литовско-русский}}) — расійскія даследчыкі 19 ст. Кепен, архіпіскап Філарэт, Сахараў, Каратаеў. * ''літоўска-славянская мова'' ({{lang-ru|литово-славянский}} язык) — расійскі даследчык ХІХ ст. Бараноўскі.<ref name="fn19">Працыт. ва Улащик Н. Введение в белорусско-литовское летописание. — М., 1985.</ref> * ''руска-польская мова'' — Штрытэр, польскія даследчык [[Самуіл Багуміл Ліндэ]], пісьменнік Вішнеўскі. Азначэнне выкарыстана і пры азначэнні мовы перакладу Бібліі Скарынам. * ''(Старая) заходнеруская (мова або гаворка)'' ({{lang-ru|(древний) западнорусский язык (наречие)}}) — сустракаецца пераважна ў тых даследчыкаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю протарускай стадыі развіцця, асабліва з канца ХІХ ст. — [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]]. == Сучасная назва == Азначэнне «старабеларуская» было ўведзена Яўхімам Карскім (1893) на грунце яе роднаснай блізкасці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст. Заходнееўрапейская філалагічная наменклатура і гістарыяграфія, асабліва польская і літоўская, звычайна вызначаюць літаратурную «рус(ь)ку мову» Вялікага Княства Літоўскага агульным тэрмінам «русінская мова» (Ruthenian, Old Ruthenian). Аднак пытанне ''[[дэнамінацыя|дэнамінацыі]]'' дзяржаўнай, афіцыйнай і дзелавой мовы ВКЛ застаецца неразвязаным мовазнаўцамі і ў 2000-х гг. Ёсць такія ''намінацыі'', як: * «''канцылярская мова ВКЛ''» (паводле Станга), што абмежавана канцылярскімі і афіцыйнымі дакументамі, якія складаліся ў ВКЛ, і не датычыць ''усёй'' старабеларускай пісьменнасці; Даследаванні славіста [[Хрысціян Станг|Хрысціяна Станга]] (1935) выявілі некалькі тыпаў мовы афіцыйнай пісьменнасці ў ВКЛ<ref name="fn26">Падаецца паводле цыт. у (Жураўскі 1978).</ref>: ** У XIV — пачатку XV ст. — паўднёва-валынскі, паўночна-валынскі, полацка-віцебска-смаленскі тыпы. ** На сярэдзіну XV ст. («перыяд караля Казіміра» [''sic'']) — паўднёва-беларускі і паўночна-валынскі тыпы, з перавагай беларускага тыпу, і таксама з маргінальнай наяўнасцю паўднёва-валынскага тыпу. ** На пачатку XVI ст. афіцыйная мова (як і наогул літаратурная мова) дасягае сваёй больш устойлівай, унармаванай формы і на сярэдзіну XVI ст. афіцыйная мова ўжо тоесна літаратурнай старабеларускай, і блізкароднасна беларускім дыялектам тагачаснага віленскага рэгіёна; полацкі тып, на той час, зліваецца з асноўнай нормай, паўднёвыя тыпы знікаюць цалкам.<ref name="fnzh-78" /> * «''простая мова''» (паводле [[Барыс Андрэевіч Успенскі|Барыса Успенскага]]), што можа адносіцца і да мясцовых дыялектаў некаторых паўночна-заходніх беларускіх гаворак; * «''руська мова''», што вельмі недакладна, асабліва з-за таго, што ў пераважнай большасці беларускіх помнікаў лексема «рускій» пішацца без мяккага знака, адлюстроўваючы фанетычны працэс, скончаны за XII—XIII ст. Апроч таго, тэрмін «''рускі''» вельмі неадназначны ў яго выкарыстанні ў помніках, і можа таксама адносіцца да такога тэксту, які «наогул усходнеславянскі» або «праваслаўнага толку» або «пісаны кірыліцай» або, нарэшце, старабеларускі. Неадназначнасць выкарыстання тэрміну ўскосна пацвярджаецца існаваннем тэрміна «''простая руская мова''» (напрыклад, у «Духоўных гаворках святога айца Макарыя», Вільна, 1627, стар. 9.); * «''старабеларуская літаратурная мова''», што на 2000-я гг. агульнапрынята, але і актыўна аспрэчваецца некаторымі небеларускімі мовазнаўчымі школамі.<ref name="fn27">(Будзько 2003), С.167.</ref> Гэтыя неадназначнасці ў помніках пісьменнасці далі падставы для працяглых спрэчак адносна беларуска-ўкраінскага размежавання літаратурных помнікаў таго перыяду, якія азначаныя як пісаныя «''простай мовай''». Адным з шырокавядомых<ref name="fn28">Хоць і спрэчных з боку аргументацыі. (Будзько 2003), С.167.</ref> прыкладаў такой палемікі з’яўляецца праца ўкраінскага даследчыка {{Нп5|Іван Іванавіч Агіенка|Івана Агіенкі|uk|Іларіон (Огієнко)}} (1935). == Узнікненне == {{сюды|Узнікненне}}Пасля распаду протаславянскай мовы каля сярэдзіны 1 тысячагоддзя і ўзнікнення ўсходнеславянскіх племянных дыялектаў асноўнай падзеяй у іх развіцці пасля X ст. стала хрышчэнне і ўстанаўленне [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] як мовы афіцыйнай, духоўнай і літаратурнай. У далейшым на землях усходнеславянскага засялення адбываліся два галоўныя працэсы. Першым было развіццё духоўнай літаратуры па-царкоўнаславянску, другім было развіццё свецкай пісьменнасці на [[кірыліца|кірыліцы]] (разам з афіцыйнай і дзелавой — {{таксама}}: [[агульная ўсходнеславянская мова|канцэпцыя агульнай усходнеславянскай мовы і яе крытыка]]). {{сюды|Развіццё}} == Развіццё == Узнікненне старабеларускай ''літаратурнай'' мовы як ''асобнага [[Ідыёма|ідыёму]]'' і пачатак яе ''дакументаванага'' развіцця ў такой якасці адносяцца, звычайна, да 14 ст. Далейшае развіццё адбывалася ў 15 ст. і вяршыня развіцця была дасягнутая ў 16 ст.<ref name="fn11">Паводле прац Карскага, Станкевіча, Жураўскага і інш.</ref> У 2-й палове 16 — 1-й палове 17 ст. былі зроблены спробы кадыфікацыі, з якіх найбольш значнымі прызнаюцца<ref name="fn12">Паводле (Яскевіч 2001).</ref> граматыка і буквар [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]] (1574, 1578), граматыка [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596) і граматыка Івана Ужэвіча (1645); прыналежнасць да старабеларускай ці стараўкраінскай мовы аспрэчваецца адпаведнымі нацыянальнымі навуковымі школамі). Характэрна беларускія фанетычныя ўплывы адзначаюцца ў мясцовых царкоўнаславянскіх помніках яшчэ ў сяр. 11 ст.<ref name="fn13">(Станкевіч 1954), С.48,49.</ref>, а самым раннім помнікам пісьменнасці, дзе выразна відаць рысы старабеларускай мовы, лічацца «Смаленскія граматы» (1229)<ref name="fnzh-93">(Жураўскі 1993).</ref>. Складанне старабеларускай мовы адбывалася пад моцным уплывам старой царкоўнаславянскай літаратурнай традыцыі і асноўвалася на мясцовых усходнеславянскіх дыялектах<ref name="fn15">Якія раней азначаліся як «заходняя галіна сярэднерускіх дыялектаў», напр., Карскім.</ref>, з асноўным уплывам, пачаткова, з боку гаворак полацка-смаленскага рэгіёна, пазней — [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]], потым — гаворак віленскага рэгіёна<ref name="fn16">Змяшчэнне цэнтру ўплыву адбылося, не ў апошнюю чаргу, з прычыны разбуральных войнаў на ўсходніх землях ВКЛ на працягу 16 ст. (Станкевіч 1939).</ref> Адначасова з тым, што мова ''літаратурная'' паступова зрабілася, да пэўнай ступені, штучнай, мова ''гутарковая'' захоўвала адносную чысціню, і літаратурная мова няспынна чэрпала моўныя рэсурсы з гутарковай<ref name="fn17">(Карскі 1893, 1903).</ref> Моцным фактарам у развіцці старабеларускай мовы пасля канца 14 ст. стала [[паланізацыя]] верхніх, потым і сярэдніх класаў на землях ВКЛ, якая дасягнула значнай ступені ўжо ў сяр. 15 ст.<ref name="fn18">(Доўнар 1926), частка 5, раздзел 7.</ref> У слоўніку літаратурнай мовы былі прыкметнымі лацінскі і германскі ўплывы. У 1-й пал. 17 ст., пасля поспехаў паланізацыі на беларускіх землях і перамяшчэння цэнтра праваслаўнага друку ў Кіеў, адзначаецца пэўны ўкраінскі ўплыў. Фанетыка і марфалогія старабеларускай мовы стабілізаваліся ў 16 ст., разам з характэрна-беларускімі фанетычнымі рысамі, што не існавалі раней, найбольш прыкметныя сярод якіх: «аканне» (развілося каля 14 ст.), «нескладовае у» (каля пач. 13 ст.). Асобныя старабеларускія адметнасці ў марфалогіі развіліся ўжо ў 14—15 ст.<ref name="fnk-03">(Карскі 1903).</ref> Сінтаксіс і лексіка працягвалі мяняцца, у тым ліку і пасля 16 ст., прычым ''літаратурная'' мова была пад моцным уплывам польскай мовы, асабліва ў 16—17 ст. Лічыцца, што ''гутарковая'' мова была адноснай свабоднай ад такога ўплыву, і пачала адрознівацца ў сінтаксісе і асабліва ў [[Лексіка|лексіцы]].<ref name="fnk-03"/> == Уздым і заняпад == У 14 ст. старабеларуская мова ўжо была шырока распаўсюджанай мовай у [[ВКЛ]], на якой размаўлялі<!--удакладніць!--> і пісалі ўсе пласты грамадства, у тым ліку неславянская частка арыстакратыі, на якой складаліся ўсе віды свецкіх і дзяржаўных дакументаў<ref name="fn20">Адзначана ў (Доўнар 1926), частка 3, раздзел 3. Некаторыя значнейшыя помнікі перыяду, на думку Жураўскага (Жураўскі 1993): дагавор Мсціслава Давыдавіча, князя смаленскага з Рыгай і Гоцкім берагам (6 дакументаў), грамата князя Гердэня (1264), граматы Ізяслава, князя полацкага (каля 1265), граматы Якава, епіскапа полацкага (каля 1300), грамата жыхароў Рыгі</ref>. У 15—16 ст., часткова ў 17 ст., старабеларуская мова ў ВКЛ была пераважнай мовай дзяржаўных, дыпламатычных, дзелавых і прыватных дакументаў, дакументаў гарадскога, земскага, замкавага справаводства, дакументацыі магдэбургій, магістратаў, попісаў ([[інвентар]]оў) і рэвізій маёмасці, спісаў войска і г.д., ''нават'' на этнічна літоўскіх землях ВКЛ<ref name="fnzh-93">(Жураўскі 1993).</ref>. Па-старабеларуску была складзена ''большая частка'' дакументаў 15—16 ст. [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]] ({{таксама}}: [[#Афіцыйная мова|Дэнамінацыя афіцыйнай мовы]]); на гэтай мове складаліся афіцыйныя лісты каралеўскіх канцылярый у Кракаве і Варшаве, накіраваныя ў ВКЛ<ref name="fnzh-93"/>, статуты ВКЛ. На старабеларускай мове выйшла першая газета ВКЛ — «[[Навіны грозные а жалостлівые...]]» Старабеларуская мова высока ацэньвалася і за мяжой<ref name="fnzh-93"/>. Старабеларуская мова стала 3-й славянскай, пасля [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай]], на якой пачалося кнігадрукаванне. Першая кніга па-старабеларуску была надрукавана Скарынам у Празе (1517). Пазней у 16 ст. фактычны цэнтр старабеларускага кнігадрукавання змяшчаўся ў Вільні. Старабеларуская мова была мовай белетрыстыкі, публіцыстыкі, мемуараў, рэлігійнай палемікі, гамілетыкі, агіяграфіі і г.д., на яе перакладаліся заходнееўрапейскія рыцарскія раманы, гістарычныя хронікі і апокрыфы.<ref name="fnzh-93"/> Пасля палітычных змен, што адбываліся ў ВКЛ з канца 14 ст. і на працягу 15 ст., назначылася тэндэнцыя да заняпаду старабеларускай культуры на карысць польскай, і такі заняпад мацнеў на працягу 16—17 ст. Асабліва неспрыяльным становішча стала ў апошняй чвэрці 16 ст., калі ў Рэчы Паспалітай набрала сілу контррэфармацыя, бо пратэстанты і праваслаўныя складалі на той час асноўную частку беларускамоўнага насельніцтва. Між іншым, інквізіцыя Рэчы Паспалітай уключыла шмат выданняў на старабеларускай мове ў свой «Кодэкс забароненых кніг» (вып. з 1603)<ref name="fn21">(Галенчанка 1988).</ref>. Паланізацыя выклікала адпор буйных беларускіх дзяржаўных ([[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]]) і некаторых рэлігійных ([[Васіль Цяпінскі]]) дзеячаў. Пачынаючыся з публіцыстыкі (напрыклад, у прадмове [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскага]] (1570)), абарона правоў беларускай мовы пераходзіла ў практыку дзяржаўнага будавання (спрэчкі аб мове [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуту 1588 г.]], вынік якіх агучаны ў славутай [[Леў Іванавіч Сапега|Сапегавай]] прадмове да Статута 1588 г.) і зафіксаваны ў выбары мовы Статутаў. Значнай перамогай гэтай палітычнай лініі было замацаванне ў адмысловым артыкуле Статута старабеларускай мовы як адзінай дазволенай мовы афіцыйных дакументаў, што быў унесены ў Статут 1566 года, і паўтораны ў Статуце 1588 года, і нават у польскім перавыданні Статута (1614)<ref name="fn22">Сучасная інтэрпрэтацыя слова ''руски'', хоць і не выклікае пярэчанняў у беларускім мовазнаўстве, але аспрэчваецца ў гістарыяграфіі. {{далей}}: [[#Афіцыйная мова|Праблема дэнамінацыі афіцыйнай мовы ВКЛ]].</ref>. {{таксама|*}}: [[Залаты век беларускай гісторыі]]. З цягам часу, калі ўсё большая колькасць вышэйшага, а потым і сярэдняга класа пераходзіла ў польскую культуру, і на польскую мову, выкарыстанне старабеларускай мовы скарачалася. Пад сяр. 17 ст. адзіным значным выдаўцом па-старабеларуску заставалася праваслаўная царква. Аднак, у той час нават мова тэкстаў, пісаных у праваслаўным асяроддзі, стала, у спробе прыцягнуць увагу чытача, моцна паланізаванай, і пачала моцна адрознівацца не толькі ад гутарковай мовы, але і ад ранейшай старабеларускай літаратурнай традыцыі. Прыкметна, што ад 1626 ''ўся'' праваслаўная анты-уніяцкая палеміка друкавалася па-польску. К 2-й чвэрці 17 ст., старабеларуская літаратурная мова ўвабрала вялікую колькасць польскіх моўных элементаў, адарвалася ад сваёй народнай асновы, і стала моцна штучнай і нават не цалкам прыдатнай да жыццёвага выкарыстання. Літаратурная мова перыяду<!--of [[Piotr Mogila]]?-->, асабліва пасля пераносу цэнтра праваслаўнага кнігадрукавання ў Кіеў (1610-я гг.), ужо не можа лічыцца сапраўды старабеларускай.<ref name="fnk-03"/> У 1696 годзе, Генеральная канфедэрацыя саслоўяў забараніла выкарыстанне старабеларускай мовы ва ўсіх ''новых''<ref name=nov1696>Дачыненне забароны толькі да новых дакументаў падкрэслена Грыцкевічам. Альманах «Адраджэнне»…</ref> афіцыйных дакументах, замяняючы яе ў гэтай ролі польскай мовай. Сучасная [[беларуская мова|беларуская літаратурная мова]] і [[украінская мова|ўкраінская літаратурная мова]] былі створаны ў XIX ст. на аснове гутарковай мовы сялянства, якія існавалі на этнічных беларускіх і ўкраінскіх землях у форме розных дыялектаў. <gallery widths="150" heights="200"> Выява:Azbuka 1574 by Ivan Fyodorov v3.png|Азбука з кнігі [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]]. 1574 год Выява:Букварь Зизаний.jpg|Азбука ў буквары [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]]. Вільня, 1596 год Выява:Font printing Mamonichey.jpg|Шрыфт [[друкарня Мамонічаў|тыпаграфіі Мамонічаў]]. Каля 1600 года Выява:Kuteino Bukvar.jpg|Тытульны ліст буквара [[Спірыдон Собаль|Спірыдона Собаля]]. [[Куцеінская друкарня]], 1631 год </gallery> === Духоўная літаратура === З’яўленне старабеларускіх адметнасцей у духоўнай літаратуры па-царкоўнаславянску адносіцца да 15 ст., а некаторыя аўтары заўважаюць беларускія фанетычныя адметнасці ў тэкстах 11 ст.<ref name="fn23">(Станкевіч 1954).</ref>. Значнейшымі прыкладамі такой літаратуры былі «Чэцця» (перапісаная «паповічам Бярозкам з Навагрудка», 1489), збор старазапаветных кніг, перакладзены на старабеларускую са старажытнаяўрэйскай мовы ў канцы XV ст., псалтыр у XVI ст. і інш.<ref name="fn24">(Анічэнка, Жураўскі 1988), (Будзько 2003).</ref>. Скарына, захоўваючы царкоўнаславянскую аснову ў сваіх кнігах, увёў так шмат старабеларускай лексікі, што мова яго кніг пачала значна адрознівацца ад царкоўнаславянскай<ref name="fn25">(Карскі 1893).</ref>. Далейшыя спробы скарачэння разрыву між мовай духоўнай літаратуры і гутарковай былі зроблены Будным і Цяпінскім. Выданне Запаветаў у перакладзе Цяпінскага азначыла фактычную замену царкоўнаславянскай мовы на старабеларускую ў ролі мовы духоўнай літаратуры.<ref name="fnk-03"/> === Афіцыйная мова === {{сюды|Афіцыйная мова}} Праблема класіфікацыі афіцыйнай, канцылярскай мовы і яе адмен у ВКЛ з’яўляецца спецыфічнай. Наогул, між мовазнаўцамі, што вывучаюць сярэдневяковую ўсходнеславянскую пісьменнасць, існуе фундаментальная нязгода наконт таго, ці лічыць тагачасную афіцыйную пісьменнасць праявай адпаведнай літаратурнай мовы. У выпадку старабеларускай мовы, Карскі ў 1900-х гг. (пазней, Ф. П. Філін у 1970-х гг., Л. М. Шакун у 1960-х гг.) давялі дастатковую ступень тоеснасці між старабеларускай літаратурнай мовай і мовай афіцыйных дакументаў ВКЛ. Але іншыя даследчыкі (С. Кутшэба (1914), Й. Якубоўскі (1912), А. Мартэль (1938), І. І. Лапо (1936)) аспрэчылі думку Карскага — або падкрэсліваючы значнасць царкоўнаславянскага кампанента ў мове афіцыйнай пісьменнасці ВКЛ, або выстаўляючы тэзіс пра тое, што такая мова была проста царкоўнаславянскай.<ref name="fnzh-78">(Жураўскі 1978).</ref> Распаўсюджанне такіх поглядаў звычайна прыпісваецца недастатковаму веданню іншаземнымі даследчыкамі жывой беларускай мовы, перакрыццём сфер ужывання сярэдневяковай царкоўнаславянскай і старабеларускай моў, падобнымі графічнымі сістэмамі, блізкасцю гэтых моў у граматыцы і лексіцы.<ref name="fnzh-78"/> == Агульная характарыстыка == Устойлівыя, агульнапрынятыя кадыфікаваныя нормы (арфаграфіі, фанетыкі, марфалогіі, словаўтварэння) ў старабеларускай літаратурнай мове не існавалі, а толькі фарміраваліся; у адным тэксце маглі спалучацца як архаічныя, так і жывыя моўныя рысы, так і інавацыі. Існавалі шматлікія фармальныя [[дублет]]ы — фанетычныя, марфалагічныя, арфаграфічныя. Так, рознымі спосабамі маглі перадавацца на пісьме, напрыклад, [[Зычны гук Г выбухны|выбухны [г]]] — праз спалучэнні 'гг', 'кг', [[афрыката]] [дж] — [[дыграф]]амі 'дч', 'дж'; магло перадавацца або не перадавацца [[аканне]], [[зацвярдзенне]] [[шыпячы]]х, 'р', 'ц', пераход 'л', 'в' у 'ў' (нескладовае) і інш. Таму нормай у старажытнабеларускай літаратурнай мове звычайна лічаць найбольш частае, стабільнае ўжыванне той ці іншай граматычнай формы, спалучэння і інш.<ref name=bubn>Пд. Бубновіч.</ref> === Фанетыка === Да адметных фанетычных з’яў старабеларускай мовы адносяцца аканне, яканне, дзеканне і цеканне, адлюстраваныя ''спарадычна''; рэдукацыя ''ъ'' і ''ь'' у гукі ''ы'', ''и'' (''молоды, злы, би, пи'' і інш.); чаргаванні ''ро, ло, ле'' -> ''ры, лы, ли'' ў становішчы паміж зычнымі (''кровъ — крыви, глотка — глытати, блескъ — блишати'' і г.д.); [[Прыстаўны гук|прыстаўны]] и перад збегам зычных, першы з якіх санорны (''иржа, имгла'' і інш.), выпадзенне и ў пачатку слоў (''мети'' з ''имети'' і інш.); пераход ''е'' -> ''о'' (''прышолъ, чотыры'' і інш.); афрыката ''дж'', перададзеная або непасрэдна, або апасродкавана (''ездживалъ, розъежчал'' і інш.); фрыкатыўны ''г'', у адрозненні ад выбухнога, што перадаваўся спалучэннямі ''кг, гк, гг''; падаўжэнне зычных (''вяселле'' і інш.); зацвярдзелыя ''р, ж, ш, ч'' (''прамо, божэ, иншыхъ, чыи'' і інш.); пераход ''в, у, л'' -> ''ў'', перададзенае праз ''в'' (''вжо, прышовъ'' і інш.); прыстаўныя зычныя ''в, г'' (''восень, гусеница'' і г.д.); зацвярдзелыя губныя на канцы слова (''семъ, сыпъ'' і г.д.) і інш. Варта зазначыць, што ўсе гэтыя асаблівасці характэрныя для сучаснай (новай) літаратурнай беларускай мовы, і толькі часткова — для ўкраінскай.<ref name=kamp>Паводле: {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}}.</ref> === Марфалогія === З марфалагічных рыс старабеларускай мовы трэба адзначыць скланенне назоўнікаў тыпу ''боль, тень, жаль, насыпъ'' і г.д. на ўзор мужчынскага роду, ужыванне канчаткаў ''-у (-ю)'' ў родным склоне адзіночнага ліку ў назоўнікаў мужчынскага роду (''народу, броду'' і інш.); канчатак -ы ў назоўніках мужчынскага і ніякага роду (адз. лік, наз. склон) (''городы, болоты'' і інш.). У рускай мове ў падобных выпадках захаваўся парны лік (''два города, два яблока'' і г.д.); адлюстраванне найвышэйшай [[ступені параўнання]] ў прыметніках праз суфікс ''-ейш'' (''мягчейший'' і г.д.); формы дзеясловаў тыпу ''стерегчи, несе, ляж, киньмо'' і г.д.; клічны склон; наяўнасць службовых часціц ''хай, але, або, каб'' і г.д.<ref name=kamp/> === Сінтаксіс === З сінтаксічных з’яў трэба адзначыць такія асаблівасці ўласна беларускай мовы як шырокае ўжыванне поўных форм прыметнікаў у функцыі выказніка; спалучэнне лічэбнікаў ''два, тры, чатыры'' з назоўнікамі (адз. лік) ў форме роднага склону (''тры столы'' і г.д.); ужыванне сінтаксічных канструкцый тыпу ''лепшъ за его, вышелъ от всихъ, пошолъ до дому, сталося ему'' і інш.; выкарыстанне ўласна беларускіх злучнікаў ''што, нібы, калі, як'' і інш..<ref name=kamp/> === Лексіка === Слоўнікавы склад старабеларускай мовы надзвычай стракаты, у ім выдзяляецца найперш пласт спрадвечна беларускай лексікі (''маці, сонца, брат, тры, новы'' і г.д.), агульнаславянскія (''я, чалавек, дзед, зіма'' і інш.); агульнаўсходнеславянскія (''сабака, куст, сорак, сям’я'' і інш.), уласна беларускія (''волат, вежа, сейбіт, араты'' і інш.), а таксама шматлікія пазычанні, у большасці праз пасярэдніцтва польскай мовы або проста з польскай мовы.<ref name=kamp/> === Фразеалогія === Да асаблівасцей старабеларускай мовы можна далучыць узнікненне ўстойлівых выразаў ([[фразеалагізм]]аў), частка з якіх захавалася з часоў агульнаславянскай мовы (напр. ''соль земли''), а частка з’яўляецца ўласна беларускімі прыдумкамі (''як свинья в болоте, ходити по людях'' і г.д.)<ref name=kamp/> === Узаемадзеянні з іншымі мовамі === У пісьмовай старабеларускай мове існавалі шматлікія лексічныя пазычанні, найперш з польскай, таксама з нямецкай, лацінскай, чэшскай, радзей — з літоўскай і цюркскіх моў. Пазычаныя словы існавалі ва ўсіх сферах функцыянавання літаратурнай мовы, і ва ўсіх стылях<ref>У беларускім мовазнаўстве няма адзінай класіфікацыі пазычанняў. Адной з прапаноў з’яўляецца класіфікацыя [[А. М. Булыка|А. М. Булыкі]], якая вылучае 14 лексічна-семантычных разрадаў: грамадска-палітычная лексіка; юрыдычная лексіка; канцылярская лексіка; ваенная лексіка; сацыяльна-эканамічная лексіка; прафесійна-вытворчая лексіка; бытавая лексіка; лексіка, якая характарызуе чалавека ў фізічных, псіхалагічных, інтэлектуальных адносінах; лексіка, якая характарызуе прыроду ў бытавым і навуковым асвятленні; лексіка, звязаная з лічэннем і вымярэннем; лексіка, якая характарызуе навуку, культуру, мастацтва; рэлігійная лексіка; шматфункцыянальная лексіка; агульная лексіка. Пд. (Булыка 1980), як працыт. у Бубновіч.</ref> [[Фанетычная адаптацыя]] пазычанняў літаратурнай мовай адбывалася не цалкам паслядоўна, у літаратурнай мове некаторыя з іх былі засвоены часткова, і захавалі гукі, не характэрныя, у прынцыпе, для беларускай мовы. Так, у старажытнабеларускай літаратурнай мове пад уздзеяннем пазычанняў з грэчаскай праз царкоўнаславянскую з’явіўся гук [ф]. У большасці выпадкаў ён захаваўся, але часта ён, як і ў сучасных народных гаворках, замяняўся блізкімі да яго ў акустычных адносінах [п], [х], [хв]: ''фляша'' — ''пляша'', ''кафель'' — ''кахель'', ''фурман'' — ''хурман'', ''фальварак'' — ''хвальварак''. Часам утвараліся словы з фанетычнымі варыянтамі: ''кафтанъ'' — ''каптанъ'' — ''кахтанъ''. Словы з выбуховым [ґ] у выніку фанетычнай адаптацыі ў вымаўленні збліжаліся з словамі з фрыкатыўным [г]; раней гэтыя два гукі ў пісьмовых помніках размяжоўваліся: фрыкатыўны [г] перадаваўся літарай 'г', выбухны [ґ] — 'гг', 'кг' або спецыяльнай графемай. Часам у пазычаных словах фрыкатыўны [г] апускаўся: ''лоика'', ''траедия''<ref>(Булыка 1980), С.213, як працыт. у Бубновіч, С.27.</ref>. Замяняліся і іншыя нехарактэрныя для беларускай мовы гукі, напрыклад, [е,], [о,] (у паланізмах) — на [а] і [у]: ''вязенье'', ''прудки'' (prе, dki). Асаблівасцю многіх пазычанняў была наяўнасць у іх цвёрдых зубных зычных перад [[пярэдні гук|пярэднім]] галосным [і], што азначалася на пісьме літарай 'ы' пасля адпаведнага зычнага: ''визытовати'', ''дыктовати'', ''дысцыплина'', ''констытуцыя'', ''традыцыя'' і інш. Але такое вымаўленне не стала агульнай заканамернасцю старажытнабеларускай мовы; гэтыя словы пачалі прыстасоўвацца да арфаэпічных нормаў жывой народнай мовы: ''индыкъ — индикъ, инквизыция — инквизиция, инкурсыя — инкурсия'' і інш. У пісьмовых помніках ранняга перыяду пераважаюць формы з цвёрдымі зубнымі, у позніх — з мяккімі зубнымі (наяўнасць варыянтаў з цвёрдымі зычнымі сведчыць, што пасярэдніцай у пазычанні была польская мова).<ref>Бубновіч, С.28.</ref> У 2-й пал. 16 ст. для іншамоўных слоў характэрнае і цвёрдае вымаўленне перад [э]: ''апэляцыя, гэрбъ, сэймъ, сэкта''. Многія пазычанні зазналі фанетычныя працэсы прыватнага характару, так у словах з двума гукамі [р] адбывалася рэгрэсіўная дыстантная асіміляцыя, у выніку якой першы гук [р] пераходзіў у [л]: ''барверъ — балверъ, перкгримъ —пелкгримъ, секретаръ — секлетаръ''. Мелі месца [[метатэза]]: ''тумултъ — тулмутъ, манастыръ — намастыръ, тарелка — талерка, мураль — муляръ, кальцнеръ — канцлеръ'' і інш., таксама [[фанетычнае спрашчэнне|спрашчэнне]]: ''вспонялый — спанялый, обфитость — офитость'', радзей — [[фанетычная ўстаўка|устаўка]]: ''каноникъ — кановникъ, пробощъ — проборщъ''<ref>Булыка, С.215, як працыт. у Бубновіч, С.28.</ref>. Напісанне (і вымаўленне) падвоеных зычных у пазычаннях саступала месца спрошчаным, адзіночным варыянтам; варыянты маглі і суіснаваць. <!--==Выкарыстанне== Актыўна ўжывалася ва ўсіх сферах грамадскага жыцця ВКЛ у [[XIV стагоддзе|XIV]]-[[XVI стагоддзе|XVII ст]]. На гэтай мове [[Скарына Францыск|Францыск Скарына]] [[Друк|надрукаваў]] першыя ўсходнеславянскія кнігі. Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] старабеларуская мова паступова выціскаецца з актыўнага ўжытку [[Польская мова|польскай мовай]]. == Алфавіт == Выкарыстоўвалася традыцыйная на той час [[кірыліца]]. == Граматыкі == У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на свет з’явіліся першыя граматыкі стараславянскай мовы, у якіх [[метамова]]й выкладання матэрыялу была старабеларуская: «Грамматіки славенския правилноє Сvнтаґма» [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]] ([[1619]]), ананімны скарочаны варыянт гэтай граматыкі «Грамматики или письменница языка Словенского» ([[1638]]), «Лексіконъ славеноросскій и именъ тлъкованїє» Памвы Бярынды ([[1627]]) і інш. Першай граматыкай самой старабеларускай мовы была «Грамматика словенская» [[Іван Ужэвіч|Івана Ужэвіча]] ([[1643]], [[1645]]). == Сувязь з сучаснымі беларускай і ўкраінскай мовамі == Старабеларуская мова з’яўляецца папярэдніцай сучасных [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]] моў. Тым не менш, гэтыя мовы згубілі сувязь з пісьмовай традыцыяй старабеларускай мовы і аднавіліся на базе народных [[Дыялект|дыялектаў]].--> == Прыклады == {{Вікікрыніцы|Category:Старабеларуская}} Прыклад тэксту на старабеларускай мове — першы абзац звароту падканцлера ВКЛ [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] да [[Жыгімонт III Ваза|Жыгмонта III Вазы]] з нагоды прыняцця [[Статут ВКЛ|Статуту ВКЛ]], [[1 снежня]] [[1588]] года, [[Брэст]]: {{Listen | filename = Прысвячэнне ІІІ Статута ВКЛ Жыгімонту - пачатак.wav | title = Аўдыяверсія тэксту | description = Рэканструкцыя магчымага прачытання тэксту голасам. }} <blockquote>«''Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему […] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть.''»</blockquote> == Сучаснасць == {{незавершаны раздзел}} Лексічныя, марфалагічныя і іншыя элементы старабеларускай мовы ў сваіх творах выкарыстоўваюць асобныя беларускія літаратары: [[Міхась Баярын]] у паэтычным зборніку «Шалёны вертаградар», [[Сяргей Балахонаў]] у апавяданні «Паляванне на пачварнага парсюка»{{крыніца?}}<!-- прычым не проста спасылка на твор, а аналіз мовы твора, пажадана -->. == Гл. таксама == * [[Вялікая хроніка]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * (Анічэнка, Жураўскі 1988) Анічэнка У. В., Жураўскі А. І. Беларуская лексіка ў выданнях Ф. Скарыны // Францыск Скарына і яго час. Энцыклапед. даведнік. — Мн. : БелЭн, 1988. ISBN 5-85700-003-3. * (Бубновіч 2000) Бубновіч І. І. Засваенне іншамоўных слоў беларускаю літаратурнаю моваю: Дапам. для студэнтаў філал. спецыяльнасцей выш. навуч. устаноў/Пад рэд. [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко|П. У. Сцяцко]]. — Гродна: [[ГрДУ]], 2000. — 107 с. ISBN 985-417-165-5. * (Булыка 1980) [[А. М. Булыка|Булыка А. М.]] Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV—XVIII ст. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — 256 с. * (Галенчанка 1988) Галенчанка Г. Я. Кнігадрукаванне ў Польшчы // Францыск Скарына і яго час. Энцыклапед. даведнік. — Мн. : БелЭн, 1988. ISBN 5-85700-003-3. * ''[[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Запрудскі, С.]]'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/Запрудскі_Назвы%20бел%20мовы_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124005249/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf |date=24 студзеня 2022 }} / С. Запрудскі // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе/ пад агул. Рэд. М. Р. Прыгодзіча. — Мінск: БДУ, 2013. — С. 81—111. [http://be.convdocs.org/docs/index-204.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220708194817/https://be.convdocs.org/docs/index-204.html |date=8 ліпеня 2022 }} * (Карскі 1893) Карский Е. Ф. [https://pawet.net/library/o_philology/013/%D1%87%D1%82%D0%BE_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B5_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D0%B5.html Что такое древнее западнорусское наречие?] // «Труды Девятого археологического съезда в Вильне, 1893», под ред. графини Уваровой и С. С. Слуцкого, т. II — М., 1897. — с. 62 — 70. In edition: Карский Е. Ф. Белорусы: 3 т. Т. 1 / Е. Ф. Карский / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна. — Мн. : БелЭн, 2006. — с. 495—504. ISBN 985-11-0360-8 (T.1), ISBN 985-11-0359-4. * (Карскі 1903) Карский, Е. Ф. Белорусы: 3 т. Т. 1 / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна. ; [Карскій. Бѣлоруссы. Т. I — Вильна, 1903] — Мн. : БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0360-8 (Т.1), ISBN 985-11-0359-4. * (Станкевіч 1927) Ян Станкевіч. Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правапісу (агульны агляд) [1927] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.223—235. * (Станкевіч 1930) Ян Станкевіч. Месца беларускага языка сярод іншых славянскіх языкоў і час яго ўзьніку [Вільня, 1930] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.223—235. * (Станкевіч 1939) Ян Станкевіч. Гісторыя беларускага языка [Вільня, 1939] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.373—375. * (Станкевіч 1954) Доля мовы беларускае (яе вонкашная гісторыя) у розныя перыяды гісторыі Беларусі [Нью-Йорк, 1954] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.2. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 586 с. ISBN 985-6599-46-6 (т.2). С.48—60. * (Яскевіч 2001) Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн. : Беларуская навука, 2001. ISBN 985-08-0451-3. * (Жураўскі 1978) А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191. * (Жураўскі 1993) Жураўскі А. І. Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. — Мн.: БелЭн, 1993. * ''Півторак, Г. П.'' [http://osvita-plaza.in.ua/publ/490-1-0-61567 Староукраїнська літературна мова] / Г. П. Півторак // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — Київ : Наук. думка, 2012. — Т. 9 : Прил — С. — С. 829. * {{артыкул|аўтар=Мозер М.|загаловак=Что такое «простая мова»?|выданне=«Studia Slavica Hung»|нумар=47/3−4|месца=Будапешт|год=2002|с=221−260|ref=Мозер М.|спасылка=http://homepage.univie.ac.at/michael.moser/Lesesaal/Moser/MoserProsta_mova.pdf|nodot=1}} * {{кніга|аўтар=Успенский Б. А.|загаловак=История русского литературного языка (XI-XVII века)|месца=Москва|выдавецтва=Аспект-Пресс|год=2002|старонак=558|ref=Успенский Б.|адказны=|выданне=3-е|старонкі=|isbn=5-7567-0146-X|isbn2=|спасылка=https://app.box.com/s/60660477314bf7bc9bb3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ruthenian language}} * [http://starbel.narod.ru/ Старабеларускія першакрыніцы — вялікая калекцыя аўтэнтычных старажытных беларускіх тэкстаў] * [http://slounik.org/starbiel Старабеларускі лексікон — слоўнік у якім сабраная ўнікальная старабеларуская лексіка] * [http://starbel.narod.ru/metr1/metr1_gal.htm Уладзімір СВЯЖЫНСКІ. Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091204074613/http://starbel.narod.ru/metr1/metr1_gal.htm |date=4 снежня 2009 }} * [http://starbel.narod.ru/metr2/sviazynski.rar Уладзімір СВЯЖЫНСКІ. Аб статусе беларускай і ўкраінскай моў у часы Вялікага Княства Літоўскага.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120210113545/http://starbel.narod.ru/metr2/sviazynski.rar |date=10 лютага 2012 }} * [http://www.philology.ru/linguistics3/zhuravsky-78.htm А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка (Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191)] * [http://knihi.com/mova/kosau.html Прыклад беларускай пісьмовай мовы XVII ст.] * [http://zoltandr.googlepages.com/Diss1984.pdf Золтан Андраш Западнорусско-великорусские языковые контакты в области лексики в XV в.] * ''Русанівський, В. М.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um102.htm СТАРОУКРАЇНСЬКА ЛІТЕРАТУРНА МОВА] // litopys.org.ua {{Беларуская мова}} {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Старабеларуская мова| ]] 52ha43iyhy5lfoeon34mwwnxr9u95gc Файл:Jakushka.jpg 6 10734 5177224 1225941 2026-08-07T15:04:22Z Sakura emad 110464 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted Files". (TwinkleGlobal) 5177224 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Unused Copyrighted Files}} {{Несвабодны файл |апісанне=[[Вольга Піліпаўна Якушка]] |крыніца=http://www.gazeta.bsu.by/?uid=657&type=Article |час стварэння=2006 |аўтар=Аўтарскія правы http://www.gazeta.bsu.by |частка=так |разрозненне=так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Вольга Піліпаўна Якушка | мэта = Ілюстрацыя артыкулу пра асобу на здымку | замяняемасць = цяжка, бо непублічная асоба | іншае = }} oc5mxvzmyo1n6w29b4etiv8p4b0xc34 5177266 5177224 2026-08-07T18:08:22Z JerzyKundrat 174 used Copyrighted Files 5177266 wikitext text/x-wiki {{Несвабодны файл |апісанне=[[Вольга Піліпаўна Якушка]] |крыніца=http://www.gazeta.bsu.by/?uid=657&type=Article |час стварэння=2006 |аўтар=Аўтарскія правы http://www.gazeta.bsu.by |частка=так |разрозненне=так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Вольга Піліпаўна Якушка | мэта = Ілюстрацыя артыкулу пра асобу на здымку | замяняемасць = цяжка, бо непублічная асоба | іншае = }} ftpry5w7llu85k7ryfgilct723lwrt2 Вольга Піліпаўна Якушка 0 10735 5177265 5092607 2026-08-07T18:07:41Z JerzyKundrat 174 5177265 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Якушка}} {{Навуковец | Фота = Jakushka.jpg }} '''Вольга Піліпаўна Якушка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Геаграфія|географ]] і [[Лімналогія|лімнолаг]], [[Доктар навук|доктар]] геаграфічных навук (1970), [[прафесар]] (1972). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1980)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Якушко Ольга Филипповна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 717 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Бацька — Піліп Васілевіч Якушка, з сялян, брат архітэктара [[Герасім Якушка|Герасіма Якушкі]], таксама вучыўся на архітэктара, як інжынер-будаўнік браў удзел у вялікіх будоўлях першых савецкіх пяцігодак, у т. л. галоўнага корпуса [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (цяпер — корпус [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічнага факультэта БДУ]]), Аршанскага льнокамбіната, апошняй чаргі [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]]. Маці працавала ў бібліятэках [[Мінск]]а. У 1938 годзе пасля заканчэння сярэдняй школы № 5 г. Мінска, нягледзячы на жаданне бацькі, каб дачка стала будаўніком або інжынерам, паступіла на геолага-глебава-геаграфічны факультэт БДУ і да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] паспела скончыць тры курсы. Вайна заспела Вольгу Піліпаўну на вучэбнай практыцы на [[Каўказскія горы|Каўказе]], потым яна апынулася за [[Урал]]ам, у [[Курган (горад)|Кургане]], пасля даведалася, што бацька мабілізаваны на ваенную будоўлю ў раёне [[Самара|Куйбышава]] і паехала да яго, жыла ў гарадку пры станцыі Безымянка, якая неўзабаве ператварылася ў буйны цэнтр аднаўлення авіяцыйных заводаў вывезеных з [[Масква|Масквы]]. Працавала на маторабудаўнічым заводзе № 24. У 1943 годзе даведалася аб аднаўленні працы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і вярнулася на вучобу на станцыю Сходня пад [[Масква|Масквой]]. Гэтым часам пазнаёмілася з [[Васіль Аляксеевіч Дзяменцьеў|В. А. Дзяменцьевым]], які чытаў курс [[Фізічная геаграфія|фізічнай геаграфіі]]. В. А. Дзяменцьеў аказаў вялікі ўплыў на яе далейшую навуковую дзейнасць і лёс як навукоўца. У 1945 годзе пасля вызвалення Мінска адна з першых вярнулася ў горад, дзе разам з выкладчыкамі і студэнтамі ўдзельнічала ў аднаўленні будынкаў універсітэцкага гарадка БДУ. У тым жа 1945 годзе скончыла геаграфічны факультэт з адзнакай<ref name="БС" />, паступіла ў [[Аспірантура|аспірантуру]], якую скончыла ў 1948 годзе. Пасля сканчэння аспірантуры, з 1948 года працавала выкладчыкам кафедры фізічнай геаграфіі геаграфічнага факультэта БДУ<ref name="БС" />. У 1949 годзе абараніла [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «[[Геамарфалогія]] паўднёвай часткі [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]». Уся далейшая працоўная, навуковая і педагагічная дзейнасць В. П. Якушка звязана з універсітэтам, дзе яна за 40 гадоў прайшла шлях ад выкладчыка да доктара геаграфічных навук, прафесара. У 1952 годзе была зацверджана ў вучоным званні [[дацэнт]]а кафедры фізічнай геаграфіі. У 1954 годзе стала членам геаграфічнага таварыства СССР. З 1995 па 1990 год — удзельнік усесаюзных з’ездаў геаграфічнага таварыства СССР. З 1959 па 1961 год абіралася дэпутатам Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў працаўнікоў. З 1967 па 1971 год з’яўлялася дэпутатам [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскага раённага]] Савета дэпутатаў працаўнікоў г. Мінска. Таксама была членам партыйнага і прафсаюзнага камітэтаў універсітэта. У 1970 годзе абараніла доктарскую дысертацыю на тэму «Гісторыя развіцця і сучасны стан [[Беларускае Паазер’е|азёр поўначы Беларусі]]» і стала першай у рэспубліцы жанчынай-доктарам геаграфічных навук. З 1970 па 1973 гады ўдзельнічала ў навукова-турыстычных паездках па краінах Усходняй Афрыкі: [[Танзанія]], [[Замбія]], [[Мадагаскар]], [[Маўрыкій]]. У 1972 годзе зацверджаны ў вучоным званні прафесара па кафедры фізічнай геаграфіі замежных краін. У 1973 годзе арганізавала і ўзначаліла кафедру агульнага землязнаўства і навукова-даследчую лабараторыю возеразнаўства БДУ<ref name="БС" />. У 1976 годзе была ўдзельнікам міжнароднага паліналагічнага кангрэса ў [[Індыя|Індыі]] (г. [[Лакхнаў]]). У 1978 годзе была камандзіравана ў [[Люблянскі ўніверсітэт|Люблянскі універсітэт]] для навуковай працы, пазней адправілася ў [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскі універсітэт]] для чытання лекцый. У 1979 годзе праводзіла навуковую працу ў Якуцкім універсітэце. У 1981 годзе была камандзіраваная ў [[Балгарыя|Балгарыю]] (г. [[Варна]]) на ХІІ з’езд географаў Балгарыі. У 1983 годзе чытала лекцыі ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце]]. У 1990 годзе на ІХ з’езде геаграфічнага таварыства СССР была абрана яго ганаровым членам. == Навуковая і педагагічная дзейнасць == === Навуковыя інтарэсы === Навуковая дзейнасць звязана з вывучэннем і [[Картаграфія|картаграфаваннем]] ландшафтаў, распрацоўкай схемы фізіка-геаграфічнага раянавання тэрыторыі Беларусі. Кірунак навуковай дзейнасці даволі шырокі. У тэарэтычнай геамарфалёгіі даследаванні вяліся па праблемах літамарфагенэза Беларускага Паазер’я і Мінскага ўзвышша, геамарфалагічнага раянавання, праяўлення карставых працэсаў і сучасных працэсаў фармавання рэльефу ў раёнах распаўсюджвання лёсападобных парод Мінскага і [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага узвышшаў]] і Аршана-Магілёўскай падвышанай раўніны. Шырокае прымяненне маюць працы прыкладной накіраванасці: па марфаметрыі рэльефу, інжынернай, ландшафтнай і экалагічнай геамарфалёгіі. === Навуковая дзейнасць === Будучы дацэнтам на кафедры фізічнай геаграфіі, прымала актыўны ўдзел у ландшафтнай здымцы поўначы і цэнтра рэспублікі, а таксама ў стварэнні схем фізіка-геаграфічнага і геамарфалагічнага раянавання Беларусі. З сярэдзіны 1950-х гг. займалася вывучэннем азёр Беларусі — новай тэмы ў геаграфічнай навуцы ў рэгіёне. Быў напісаны шэраг [[Манаграфія|манаграфій]], навучальных дапаможнікаў, асобных артыкулаў, у якіх на аснове працяглых даследаванняў была распрацавана комплексная лімналагічная класіфікацыя азёр. Вывучала гісторыю іх развіцця ў галацэне, заканамернасці эвалюцыі лімнасістэм, праблемы іх ўстойлівага развіцця, антрапагеннае эўтрафаванне ва ўмовах інтэнсіўнай гаспадарчай дзейнасці, навуковыя прынцыпы абгрунтавання ахоўных азёрных ландшафтаў і асобных азёр. Настольнай кнігай цэлага пакалення лімнолагаў сталі выданні: «Геаграфія азёр Беларусі» (1967), «Беларускае Паазер’е» (1971), «Азеразнаўства» (1981). У 1970-х гг. пры асабістым удзеле А. Ф. Якушкі сфармавалася школа палеагеографаў Беларусі. У пачатку 1980-х гг. пад кіраўніцтвам В. П. Якушкі і пры яе асабістым удзеле быў выдадзены першы даведнік па азёрах, які ўключаў комплекс дадзеных больш чым пра 500 азёр Беларусі. Гэтая праца шырока выкарыстоўваецца шматлікімі навуковымі і вытворчымі арганізацыямі: у практыцы [[Меліярацыя|меліярацыйных работ]] пры вырашэнні пытанняў рацыянальнага выкарыстання тэрыторый багатых азёрамі, рыбаразвядзенні. В. П. Якушка прымала ўдзел у вывучэнні і картаграфаванні ландшафтаў, распрацоўцы схемы фізіка-геаграфічнага раянавання тэрыторыі Беларусі, развіцця айчыннага і замежнага ландшафтазнаўства. Сумесна з балгарскімі навукоўцамі ўнясла істотны ўклад у развіццё вучэння аб антрапагенных ландшафтах: былі вызначаны крытэрыі выдзялення [[Таксон|таксанамічных]] адзінак азёрных ландшафтаў па комплексе прыродных і антрапагенных фактараў, якія не маюць аналагаў у лімналагічнай навуцы. Значны ўнёсак В. П Якушка ў стварэнне ў рэспубліцы сеткі асабліва ахоўных прыродных тэрыторый, аснову якіх як правіла складаюць возера. Гэта заказнікі рэспубліканскага значэння «[[Заказнік Ельня|Ельня]]», «[[Блакітныя азёры (заказнік, Мядзельскі і Пастаўскі раёны)|Блакітныя азёры]]», «Белае», «Крывое», «[[Доўгае (заказнік)|Доўгае]]», «Рычы», «Сіньша», «[[Чырвоны Бор (заказнік)|Чырвоны Бор]]»; нацыянальныя паркі «[[Нарачанскі (нацыянальны парк)|Нарачанскі]]» і «[[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Браслаўскія азёры]]». === Педагагічная дзейнасць === Чытала лекцыі па асноўных геаграфічных курсах «Агульнае землязнаўства», «Агульная геамарфалёгія», спецкурсах «Сучасныя праблемы геамарфалёгіі», «Лімналогія», «Геамарфалогія Беларусі». Навуковая дзейнасць Вольгі Піліпаўны спалучалася з падрыхтоўкай спецыялістаў геаграфічнага профілю. У 1973 годзе пры кафедры агульнага землязнаўства была арганізавана новая спецыялізацыя па геамарфалогіі і [[Геафізіка|геафізіцы]]. З гэтай мэтай публікаваліся шматлікія артыкулы і навучальныя дапаможнікі. Прымала ўдзел у стварэнні падручніка па геаграфіі БССР для сярэдняй школы, які вытрымаў 10 выданняў, хрэстаматый па геаграфіі для сярэдняй школы, падручнікаў для вышэйшай школы «Прырода Беларусі» і «Геаграфія Беларусі», шматлікіх спецыялізаваных зборнікаў. Навуковыя працы Вольгі Піліпаўны Якушка атрымалі шырокую вядомасць у колах лімнолагаў, географаў, геамарфолагаў. Яна неаднаразова выступала з дакладамі, лекцыямі на міжнародных, усесаюзных, рэспубліканскіх канферэнцыях і з’ездах у [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]], [[Народная Рэспубліка Балгарыя|НРБ]], Індыі, [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|СФРЮ]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], Маскве, [[Іркуцк]]у, [[Вільнюс|Вільне]] і [[Талін]]е. Вольга Піліпаўна — навуковы кансультант лабараторыі азеразнаўства якуцкага ўніверсітэта, яна мела цеснае супрацоўніцтва з Інстытутам азеразнаўства АН СССР, з’яўлялася членам Савета Геагрфічнага таварыства СССР і БССР, актыўна праца ў БелСЭ як аўтар шматлікіх артыкулаў, член рэдкалегіі і навуковы кансультант. == Прэміі і ўзнагароды == * 1968 — [[Грамата Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР]]; * 1970 — Медаль «За доблесную працу. У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»; * 1971 — Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР за поспехі ў развіцці вышэйшай адукацыі і навукі ў сувязі з 50-годдзем БДУ; * 1977 — Нагрудны знак «За выдатныя поспехі ў працы» ў галіне вышэйшай адукацыі СССР; * 1980 — [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь|Ганаровае званне Заслужанага дзеяча навукі БССР]]; * 1984 — [[Медаль «Ветэран працы»]]; * 1986 — [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўная прэмія Беларусі]]; * 2001 — [[Медаль Францыска Скарыны]]. == Выбраная бібліяграфія == * Прырода Беларусі: Фізіка-геагр. агляд / [[Васіль Аляксеевіч Дзяменцьеў|В. А. Дзяменцьеў]], [[Абрам Хаімавіч Шкляр|А. Х. Шкляр]], В. П. Якушка. — Мн.: Дзярж. вуч.-пед. выд-ва М-ва асветы БССР, 1959. — 315 c. * Белорусское Поозерье.—Мн., 1971 * Край озёрный.—2 изд.—Мн., 1978 * Озёроведение: География озёр Белоруссии.—2 изд.—Мн., 1981 * Озера Белоруссии / О. Ф. Якушко и др. — Мн.: Ураджай, 1988. — 216 с. * Асновы агульнага землязнаўства: Вучэб. дапаможнік для студэнтаў І курса геагр. фак. / Беларус.дзярж.ун-т. — Мн., 1993. — 53 с. * Пра рэльеф Беларусі / [[Аляксей Васільевіч Мацвееў|А. В. Мацвееў]], В. П. Якушка. — Мн.: Нар.асвета, 1994. — 72 с * Геоморфология Беларуси: учеб. пособие для студ. геогр. фак. / О. Ф. Якушко, Л. В. Марьина, Ю. Н. Емельянов; под ред. О. Ф Якушко. — Мн., 2000. 172 с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Якушка Вольга Піліпаўна|старонкі=787}} * Гаспадыня беларускіх азер: Вольга Піліпаўна Якушка ― першая ў нашай краіне жанчына, якая стала доктарам геаграфічных навук, прафесарам, і гэта далёка не апошняе яе дасягненне / Лявон Целеш // Родная прырода. 2011. № 3. ― С. 22―23. * т. 5. Биографический справочник. — Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с. * [https://elib.bsu.by/handle/123456789/4302 Моя судьба — географический факультет БГУ / О. Ф. Якушко. — Минск: БГУ, 2009. С. 64] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211020053618/https://elib.bsu.by/handle/123456789/4302 |date=20 кастрычніка 2021 }} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar702871&strq=l_siz=40 Вучоныя Беларусі. Якушка Вольга Піліпаўна] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://time.bsu.by/ru/personalii/fakultety-i-vuchebnyya-instytuty/72-geograficheskij-fakultet/563-yakushko-olga-filippovna Якушко Ольга Филлиповна // История БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201113085339/https://time.bsu.by/ru/personalii/fakultety-i-vuchebnyya-instytuty/72-geograficheskij-fakultet/563-yakushko-olga-filippovna |date=13 лістапада 2020 }}{{ref-ru}} * [https://www.sb.by/articles/tysyacha-i-odno-ozero-olgi-yakushko-.html Надежда Декола. Тысяча и одно озеро Ольги Якушко // Беларусь сегодня, 2021-10-20] {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Якушка Вольга Піліпаўна}} [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы СССР]] tg9kpfolxbt0brd5rnd9yfnf0gi8sds Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік 0 11337 5177104 5161036 2026-08-07T12:18:39Z Summershell67 159583 /* */ 5177104 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = РСФСР |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = УССР |flag_p2 = Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg |p3 = БССР |flag_p3 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |p4 = ЗСФСР |flag_p4 = Flag of the Transcaucasian SFSR.svg |type_after = [[Постсавецкая прастора|Дзяржавы пасля<br /> распаду СССР]]{{заўвага|Пералічаны толькі дзяржавы — былыя саюзныя рэспублікі, якія цяпер — члены ААН. Дзяржавай-прадаўжальніцай СССР з’яўляецца Расійская Федэрацыя}} |s1 = Азербайджан |flag_s1 = Flag of Azerbaijan.svg |s2 = Арменія |flag_s2 = Flag of Armenia.svg |s3 = Беларусь |flag_s3 = Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg |s4 = Грузія |flag_s4 = Flag of Georgia (1990-2004).svg |s5 = Казахстан |flag_s5 = Flag_of_the_Kazakh_SSR.svg |s6 = Кыргызстан |flag_s6 = Flag_of_Kyrgyz_SSR.svg |s7 = Латвія |flag_s7 = Flag of Latvia.svg |s8 = Літва |flag_s8 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg |s9 = Малдова |flag_s9 = Flag of Moldova.svg |s10 = Расія |flag_s10 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s11 = Таджыкістан |flag_s11 = Flag of Tajikistan (1991-1992).svg |s12 = Туркменістан |flag_s12 = Flag_of_the_Turkmen_SSR.svg |s13 = Узбекістан |flag_s13 = Flag of Uzbekistan.svg |s14 = Украіна |flag_s14 = Flag of Ukraine (Soviet shades).svg |s15 = Эстонія |flag_s15 = Flag of Estonia.svg |дэвіз = '''«Пролетарии всех стран, соединяйтесь!»''' <br/> («[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]») |гарады = [[Масква]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[Кіеў]], [[Ташкент]], [[Баку]], [[Харкаў]], [[Мінск]], [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]], [[Новасібірск]], [[Свярдлоўск]] |тытул_кіраўнікоў = Фактычны лідар краіны |кіраўнік1 = [[Уладзімір Ільіч Ленін]] |год_кіраўніка1 = [[1922]] – [[1924]] |кіраўнік2 = [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін]] |год_кіраўніка2 = [[1924]] – [[1953]] |кіраўнік3 = [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў]] |год_кіраўніка3 = [[1955]] – [[1964]] |кіраўнік4 = [[Леанід Ільіч Брэжнеў]] |год_кіраўніка4 = [[1964]] – [[1982]] |кіраўнік5 = [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў]] |год_кіраўніка5 = [[1982]] – [[1984]] |кіраўнік6 = [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка]] |год_кіраўніка6 = [[1984]] – [[1985]] |кіраўнік7 = [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў]] |год_кіраўніка7 = [[1985]] – [[1991]] |дадатковы_параметр1 = [[Часавыя паясы]] |змесціва_параметру1 = +2…+12{{заўвага|На тэрыторыі СССР дзейнічаў [[дэкрэтны час]].}} |Этап1 = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |Год1 = [[1917]] - [[1923]] |Этап2 = [[Дагавор аб стварэнні СССР|Стварэнне СССР]] |Дата2 = [[30 снежня]] |Год2 = [[1922]] |Этап3 = [[Гісторыя СССР (1922 - 1953)|Даваенны перыяд]] |Дата3 = [[30 снежня]] |Год3 = [[1922]] - [[22 чэрвеня]] [[1941]] |Этап4 = [[Вялікая Айчынная вайна]] |Дата4 = [[22 чэрвеня]] |Год4 = [[1941]] - [[9 мая]] [[1945]] |Этап5 = [[Хрушчоўская адліга]] |Дата5 = [[25 лютага]] |Год5 = [[1956]] |Этап6 = [[Эпоха развітога сацыялізму]] |Год6 = [[1970]] |Этап7 = [[Перабудова]] |Дата7 = [[23 красавіка]] |Год7 = [[1985]] - [[снежань]] [[1990]] |Этап8 = [[Распад СССР]] |Дата8 = [[25 снежня]] |Год8 = [[1991]] |дадатковы_параметр2 = [[Дамен верхняга ўзроўню|Інтэрнэт-дамен]] |змесціва_параметру2 = [[.su]] |герб=State Emblem of the Soviet Union.svg|сцяг=Flag of the Soviet Union.svg|карта=Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg}} '''Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік''' ('''Савецкі Саюз''', '''СССР''', '''Саюз ССР''') — шматнацыянальная [[сацыялізм|сацыялістычная]] [[дзяржава]], якая існавала ў [[1922]]—[[1991]] гадах на тэрыторыі паўночнай і цэнтральнай [[Еўразія|Еўразіі]] (у [[Еўропа|еўрапейскай]] і [[азія]]цкай частках) плошчай (пад канец свайго існавання) 22,4 млн км². Складаўся з саюзных рэспублік, якія паводле канстытуцыі з’яўляліся суверэннымі дзяржавамі. У склад асобных рэспублік уваходзілі аўтаномныя рэспублікі, краі, вобласці, аўтаномныя вобласці і аўтаномныя акругі. == Гісторыя == === Перадгісторыя === Яшчэ да звяржэння царызму ў палітычным спектры [[Расійская імперыя|Расіі]] вызначылася некалькі кірункаў наконт будучага дзяржаўнага будаўніцтва. [[Манархія|Манархісты]] выступалі за непахіснасць асноў самадзяржаўя, захаванне адзінай і непадзельнай Расіі. [[Лібералізм|Лібералы]] абаранялі дзяржаўнае адзінства з магчымым культурна-нацыянальным самавызначэннем народаў. Сацыял-дэмакраты, найперш [[бальшавікі]], патрабавалі права нацый і народнасцей на самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння нацыянальных дзяржаў. Аднак ажыццяўленне гэтага права бальшавікі разглядалі з пункту погляду класавай барацьбы [[пралетарыят]]у, паколькі лічылі, што буйныя цэнтралізаваныя дзяржавы забяспечваюць прастору для больш хуткага развіцця [[капіталізм]]у, што набліжае сацыялістычную рэвалюцыю. Нацыям, якія пажадалі застацца ў цэнтралізаванай дзяржаве, бальшавікі абяцалі [[Аўтаномія|аўтаномію]], хоць такія паўнамоцтвы ўяўляліся імі невыразна. Напачатку бальшавікі адмоўна ставіліся да ідэй федэралізму ў дзяржаўным будаўніцтве, хоць і дапускалі такую магчымасць. Неанародніцкія партыі (расійскія, украінскія эсэры, [[Беларуская сацыялістычная грамада (1902)|Беларуская сацыялістычная грамада]] і інш.) выступалі за безумоўнае права на самавызначэнне, аднак спачатку бачылі Расійскую дзяржаву федэратыўнай [[Дэмакратыя|дэмакратычнай]] [[рэспубліка]]й з абласнымі (тэрытарыяльнымі) і нацыянальна-асобнымі (экстэрытарыяльнымі) аўтаноміямі. Нацыянальныя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] партыі меркавалі аднесці да кампетэнцыі федэральнага цэнтра толькі знешнепалітычную дзейнасць, забеспячэнне функцыянавання адзінай грашовай сістэмы, кіраванне ваеннымі сіламі і [[Чыгуначны транспарт|чыгункай]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|звяржэння самадзяржаўя ў сакавіку 1917]] [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] дэклараваў поўнае раўнапраўе грамадзян незалежна ад веравызнання і нацыянальнасці, скасаваў мяжу яўрэйскай аселасці, абяцаў свабоду развіцця моў. Нягледзячы на абвяшчэнне Расіі рэспублікай (верасень 1917), Часовы ўрад не збіраўся ажыццяўляць права самавызначэння народаў, што выклікала незадаволенасць нацыянал-дэмакратычных рухаў. У верасні 1917 ў [[Кіеў|Кіеве]] адбыўся з’езд «народаў Расіі», скліканы Цэнтральнай украінскай радай, у якім прынялі ўдзел прадстаўнікі расійскіх і ўкраінскіх эсэраў, БСГ, грузінскіх, армянскіх сацыялістаў і інш. З’езд прагаласаваў за дзяржаўнае ўладкаванне Расіі ў выглядзе федэрацыі аўтаномных абласцей і нацый, палічыў асноўным дэфектам «празмерную цэнтралізацыю [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]] і [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]». З’езд пастанавіў: незалежна ад склікання Усерасійскага Устаноўчага сейма склікаць мясцовыя нацыянальныя ўстаноўчыя сеймы, якія павінны вызначыць канкрэтныя формы сваіх адносін з цэнтральнымі органамі федэрацыі, а таксама ўнутраную арганізацыю аўтаномных устаноў канкрэтнага народа або вобласці. Аднак Часовы ўрад не прыслухаўся да патрабаванняў нацыянальных дзеячаў. Пасля перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917]] і пераходу ўлады да Саветаў, [[Савет Народных Камісараў СССР|Саўнарком]] прыняў Дэкларацыю правоў народаў Расіі, якая абвясціла роўнасць і суверэннасць усіх [[народ]]аў [[Краіна|краіны]], права на свабоднае самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння самастойных дзяржаў, адмену ўсіх нацыянальных і нацыянальна-рэлігійных прывілеяў і абмежаванняў, свабоднае развіццё [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] і [[Этнаграфічная група|этнаграфічных груп]]. Пад уплывам нацыянальна-вызваленчага руху бальшавікі змянілі сваё стаўленне да федэралісцкіх ідэй, але сталі разглядаць савецкі федэралізм як перахрдную форму да поўнага інтэрнацыянальнага адзінства працоўных. III Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918) паклаў пачатак утварэнню [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР)]]. Аднак нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва маладых рэспублік праходзіла ў вострай палітычнай барацьбе і мела 2 кірункі: савецкі і парламентарны (на ўзор Заходняй Еўропы). Стварэнне незалежных нацыянальных савецкіх рэспублік некаторыя бальшавіцкія кіраўнікі разглядалі як спосаб вырашэння часовых палітычных, у т.л. знешнепалітычных задач, каб, з аднаго боку, супрацьстаяць заходнім краінам, а з другога — нейтралізаваць мясцовыя «сепаратысцкія» намаганні нацыянальных дзеячаў. [[1 чэрвеня]] [[1919|1919 г.]] па ініцыятыве [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК РКП(б)]] і прапановах ЦВК Украіны, Савета абароны Літвы і Беларусі, урада [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Савецкай Латвіі]] быў прыняты Дэкрэт «Аб аб’яднанні савецкіх рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з сусветным [[імперыялізм]]ам». Ваенна-палітычны саюз дапамог савецкім рэспублікам выстаяць у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]] і [[Інтэрвенцыя|ваеннай інтэрвенцыі 1918—20]], умацаваць уладу камуністам. 3 пераходам да мірнага будаўніцтва тэндэнцыя іх далейшага аб’яднання яшчэ больш узмацнілася. Аднак на шляхах нацыянальна-дзяржаўнага федэратыўнага ўсталявання вызначыліся супярэчнасці. 3 аднаго боку, рэспублікі былі фармальна незалежныя, як роўныя заключалі дагаворы з РСФСР, з другога — спробы цэнтралізацыі органаў кіравання прыводзілі да таго, што паўнамоцтвы РСФСР перавышалі паўнамоцтвы іншых савецкіх рэспублік, і такім чынам парушаліся падпісаныя двухбаковыя дагаворы. У ходзе спрэчак у [[1922|1922 г.]] пра тое, якім быць новаму Саюзу, выявіліся 2 пункты погляду: прапанова [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіна]] ажыццявіць «[[Аўтаномія|аўтанамізацыю]]» савецкіх рэспублік, г.зн. уключыць іх у склад РСФСР; ідэя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніна]] ўтварыць новае дзяржаўнае федэратыўнае аб’яднанне — Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, у які ўваходзілі б на роўных правах усе савецкія рэспублікі. Разам з тым некаторыя партыйныя дзеячы ўбачылі ў ленінскім плане Саюза, ідэі [[Канфедэрацыя|канфедэрацыі]], а іншыя прапаноўвалі наогул скасаваць самастойнасць рэспублік. Але ў любым варыянце дзяржаўная ўлада павінна была належаць Камуністычнай партыі, якая будавалася паводле прынцыпу «дэмакратычнага цэнтралізму» і забяспечвала ўсебаковы кантроль за ўсімі сферамі грамадскага жыцця. У выніку пераважная большасць партыйных і савецкіх дзеячаў выказалася за ленінскі план. === Утварэнне СССР === З’езды Саветаў [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Усебеларускія з’езды Саветаў|БССР]], [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|ЗСФСР]] і X Усерасійскі з’езд Саветаў (снежань 1922) прызналі аб’яднанне савецкіх рэспублік у адзінай дзяржаве своечасовым. [[30 снежня]] [[1922]] I з’езд Саветаў СССР зацвердзіў Дэкларацыю аб утварэнні СССР<ref>[http://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0004_uni&object=facsimile&pimage=1&v=100&nav=&l=ru Дэкларацыя]</ref>, у якой былі сфармуляваны асноўныя прынцыпы аб’яднання рэспублік: раўнапраўе і добраахвотнасць уваходжання іх у Саюз ССР, права свабоднага выхаду з Саюза і доступ у яго новым савецкім сацыялістычным рэспублікам. З’езд зацвердзіў Дагавор аб утварэнні СССР, які прадугледжваў арганізацыю 10 саюзных наркаматаў, [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда]] і Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення, вызначыў асновы ўзаемаадносін паміж вышэйшымі органамі ўлады СССР і саюзных рэспублік. Быў абраны вярхоўны орган улады Саюза ССР — [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт]] (ЦВК; старшыні М. Калінін, Р. Пятроўскі, [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякоў]], Н. Нарыманаў). На 2-й сесіі ЦВК сфарміраваны ўрад СССР — [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет Народных Камісараў (СНК)]] на чале з У. Леніным. У снежні 1922, у склад СССР увайшлі РСФСР (афіцыйна абвешчана ў студзені 1918), УССР (снежань 1917), БССР (студзень 1919) і ЗСФСР (снежань 1922) у складзе [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] (красавік 1920), [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]] (лістапад 1920) і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] (люты 1921). [[Канстытуцыя СССР|Першая Канстытуцыя СССР]] (зацверджана 31 студзеня 1924 на II з’ездзе Саветаў СССР) дэкларавала працоўным краіны шырокія дэмакратычныя правы і свабоды, актыўны ўдзел у кіраўніцтве дзяржавай. === Даваенны перыяд === У ходзе працэсу нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва ў склад СССР 13 мая 1925 ўвайшлі [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменская ССР]] і [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]] (утвораны 27 кстрычніка 1924), 5 снежня 1929 — [[Таджыкская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкская ССР]] (утворана 16 кстрычніка 1929), 5 снежня 1936 — [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]] і [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Кіргізская ССР]], 31 сакавіка 1940 — [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Карэла-фінская ССР]], 2 жніўня 1940 — [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]], 3-6 жніўня 1940 — [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]], [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійская ССР]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонская ССР]] (утвораны 21 ліпеня 1940). Канстытуцыя СССР 1936 г. абмежавала паўнамоцтвы саюзных рэспублік. У ёй не было нават намёку на тое, што суб’екты СССР перадаюць значную частку паўнамоцгваў Саюзу, г.зн. дзейнічала не дагаворная, а канстытуцыйная норма. Павялічылася колькасць агульнасаюзных камісарыятаў. Утварэнне СССР дало магчымасць сканцэнтраваць неабходныя сродкі для хуткага ажыццяўлення [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]], [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і культурнага будаўніцтва. Гэта садзейнічала стварэнню буйнага эканамічнага патэнцыялу, які забяспечыў тэхніка-эканамічную незалежнасць дзяржавы. Хуткая суцэльная калектывізацыя [[Вёска|вёскі]] дазволіла ўзяць у яе сродкі на патрэбы індустрыялізацыі і абароны. Разам з тым камуністычная партыя кіравалася ідэямі «дзяржаўнага сацыялізму», што абумовіла далейшую цэнтралізацыю ўлады, абмежаванне паўнамоцгваў саюзных рэспублік, адзяржаўленне народнай гаспадаркі, згортванне эканамічна-матэрыяльных стымулаў. Стварэнне адміністрацыйна-каманднай сістэмы выклікала сур’ёзныя скажэнні ў грамадска-палітычным жыцці краіны, [[Рэпрэсіі ў СССР|масавыя палітычныя рэпрэсіі]] супраць грамадзян. Аднак нягледзячы на розныя хібы і дэфармацыі грамадства, за гады першых пяцігодак быў створаны магутны палітычны і сацыяльна-эканамічны патэнцыял. === СССР у Другой сусветнай вайне === {{main|Вялікая Айчынная вайна 1941-1945}} === Пасляваенны перыяд === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] міжнародная роля СССР значна вырасла. Савецкі Саюз з’яўляўся членам-заснавалььнікам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] (з красавіка 1945) і адньім з пастаянных членаў [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. Паводле рашэння Сан-Францыскай канферэнцыі 1945, скліканай з мэтай утварэння ААН, у лік краін-заснавальніц гэтай арганізацыі былі таксамаі ўключаны БССР і УССР. Пасля вайны СССР здолеў параўнальна хутка аднавіць разбураную гаспадарку. Важнай рысай у нацыянальна-дзяржаўнай палітыцьі ў 1950-я г. стала пашырэнне правоў і ініцыятыў саюзных рэспублік. У [[Май|маі]] [[1955|1955 г.]] быў зменены парадак планавання і фінансавання народнай гаспадаркі рэспублік СССР. Замест ранейшага парадку зацвярджэння ўрадам СССР дэталёвых паказчыкаў па развіцці рэспубліканскай [[Прамысловасць|прамысловасці]], сельскай гаспадаркі, [[Культура|культуры]], [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] цяпер вызначаўся толькі агульны аб’ём валавой і таварнай прадукцыі, а таксама капіталаўкладанняў па саюзных рэепубліках. Канкрэтнае планаванне аб’ёму вытворчасці і капіталаўкладанняў па прадпрыемствах і ведамствах было перададзена ў распараджэнне рэспубліканскіх саветаў міністраў. Яны атрымалі права выкарыстоўваць дадаткова выяўленыя і атрыманыя пры выкананні рэспубліканскага бюджэту даходы на фінансаванне жыллёвай і камунальнай гаспадаркі, сацыяльна-культурных мерапрыемстваў. Пашырыліся таксама паўнамоцтвы саветаў міністраў саюзных рэспублік у кіраўніцтве прамысловасцю і будаўніцтвам. У распараджэнне рэспублік у [[1956|1956 г.]] перададзены функцыі па кіраўніцгве работай судовых устаноў і органаў юстыцыі. Аднак з пачатку [[1970-я|1970-х г.]] усё больш сталі выяўляцца адмоўныя рысы «дзяржаўнага сацыялізму» (абмежаванне [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], адхіленне працоўных ад уласнасці і ўлады, парушэнні прынцыпаў сацыяльнай справядлівасці, [[Бюракратыя|бюракратызацыя]] дзяржаўнага апарату і інш.), што прывяло да паглыблення крызісных з’яў. У якасці прававой нормы ў арт. 6 Канстытуцыі СССР 1977 было замацавана, шго «кіруючай і накіроўваючай сілай савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый з’яўляецца [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза]]». Спробы паскорыць сацыяльна-эканамічнае развіццё на аснове канцэпцыі перабудовы (з сярэдзіны [[1980-я|1980-х г.]]) станоўчых вынікаў не прынеслі. === Распад СССР === {{main|Распад СССР}} У канцы 1980-х г узмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі ў саюзных рэспубліках, іх імкненне да [[суверэнітэт]]у. Прычыны будучага распаду СССР, якія намеціліся ў канцы 1980-х г., заключаліся ў абмежаванні паўнамоцтваў саюзных рэспублік, кансервацыі многіх адсталых форм арганізацыі грамадства (кланавасць, пратэкцыянізм, бюракратыя), дыктаце цэнтра ў эканамічным монаразвіцці без уліку асаблівасцей кожнай рэспублікі, перараджэнні партыйнай, дзяржаўнай і інтэлектуальнай [[Эліта|эліты]] ў асобны клан [[Алігархія|алігархаў]] на падставе першалачатковага назапашвання капіталу, скажэннях у духоўным жыцці народаў (уніфікацыя адукацыі і асветы, моўная [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]]), наяўнасці нацыянальнага нігілізму пад сцягам барацьбы з [[нацыяналізм]]ам, намаганнях Захаду да скасавання СССР як галоўнай перашкоды на шляху да распаўсюджання т.зв. «заходных каштоўнасцей», дапамозе заходных колаў групоўкам і плыням некамуністычнай скіраванасці, што тады дзейнічалі ў саюзных рэспубліках. Усё гэта паступова прыводзіла да радыкалізацыі палітыкі саміх саюзных рэспублік, якія бьілі незадаволены няўдалымі [[рэформа]]мі, няздольнасцю федэральнага цэнтра вырашаць складаныя праблемы. У [[сакавік]]у [[1990|1990 г.]] Вярхоўны Савет Літвы абвясціў аб «аднаўленні незалежнасці літоўскай дзяржавы», скасаванні дзеяння Канстытуцыі Літоўскай ССР і Канстытуцыі СССР на тэрыторыі рэспублікі. У [[красавік]]у 1990 г. аб незалежнасці сваіх рэспублік заявілі Вярхоўныя Саветы Латвіі і Эстоніі. [[Парад суверэнітэтаў|Працэс суверэнізацыі]] закрануў і іншыя рэспублікі, хаця спачатку яны не заяўлялі аб выхадзе з СССР. [[12 чэрвеня]] 1990 г. прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце з’езд народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі. [[16 ліпеня]] 1990 г. дакумент адпаведнай накіраванасці прыняў Вярхоўны Савет Украіны. [[27 ліпеня]] 1990 г. [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] зацвердзіў [[Вярхоўны Савет БССР]]; яна абвясціла вяршэнства на тэрыторыі рэспублікі Канстытуцыі Беларускай ССР і яе [[Закон (права)|законаў]]. У гэтых умовах кіраўніўцтва СССР паспрабавала распрацаваць праект новага саюзнага дагавора (лістапад 1990 г.). Аднак нават такая ініцыятыва цэнтра з боку кіраўнікоў суверэнных рэспублік шырокай падтрымкі не знайшла. IV з’езд народных дэпутатаў СССР ([[снежань]] 1990 г.) прыняў рашэнне аб правядзенні [[17 сакавіка]] [[1991|1991 г.]] [[Рэферэндум аб захаванні СССР|Рэферэндуму аб захаванні СССР]]. Улады [[Грузія|Грузіі]], [[Літва|Літвы]], [[Малдова|Малдовы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Арменія|Арменіі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] не выканалі рашэнні IV з’езда народных дэпутатаў СССР аб правядзенні рэферэндуму. У той жа час за захаванне СССР выказалася 76,4 % прагаласаваўшых. [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|Спроба групы партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў у жніўні 1991 г. увесці надзвычайнае становішча]] ў шэрагу рэгіёнаў СССР, выклікала адмоўную рэакцыю ў кіраўніцтве Расійскай Федэрацыі і іншых рэспублік. Урадамі і Вярхоўнымі Саветамі суверэнных рэспублік быў канчаткова ўзяты курс на незалежнасць. [[8 снежня]] [[1991]] г. лідары [[Беларусь|Беларусі]] ([[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]), [[Украіна|Украіны]] ([[Леанід Краўчук]]) і [[Расія|Расіі]] ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] (у беларускай урадавай рэзідэнцыі Віскулі, Камянецкі раён) падпісалі пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў ([[СНД]]), у якім канстатавалі, што «Саюз ССР як суб’ект [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне». [[10 снежня]] 1991 г. Вярхоўныя Саветы Беларусі і Украіны, [[12 снежня]] 1991 г. [[Вярхоўны Савет РСФСР]] ратыфікавалі Пагадненне аб стварэнні СНД і дэнансавалі Дагавор 1922 г. аб утварэнні СССР. [[21 снежня]] 1991 г. была прынята [[Алма-Ацінская дэкларацыя]] кіраўнікоў 11 незалежных дзяржаў (Азербайджана, Арменіі, Беларусі, [[Казахстан]]а, [[Кыргызстан]]а, Малдовы, Расіі, [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а, [[Узбекістан]]а і [[Украіна|Украіны]]), у якой зноў было сцверджана: «3 утварэннем Садружнасці Незалежных Дзяржаў, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік спыняе сваё існаванне». [[26 снежня]] [[1991]] г. [[Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР]] прыняў Дэкларацыю пра спыненне існавання СССР у сувязі са стварэннем [[СНД]]. Такім чынам СССР спыніў існаванне як суб’ект міжнароднага права. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=250|height=250|type=rect|x=1920,1926,1937,1939,1959,1970,1979,1989|y=137727000,147027915,164500000,170557000,208808000,241720000,262436227,286700000}}</div> {{main|Насельніцтва СССР}} Насельніцтва СССР у 1989 г. складала прыблізна 278 млн чалавек, што рабіла СССР адной з краін з самым вялікім насельніцтвам. Самым вялікім па-колькасці народам з’яўляліся рускія (каля 145 млн.), затым украінцы (каля 44 млн.) і ўзбекі (каля 16 млн.). == Тэрытарыяльны падзел СССР == [[Файл:USSR Republics de.png|thumb|425x425px|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел СССР (1954—1991 гады)]] У [[1954]]—[[1991]] гадах у Савецкі Саюз уваходзілі 15 саюзных Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (ССР): # [[Армянская ССР]] # [[Азербайджанская ССР]] # [[Беларуская ССР]] # [[Эстонская ССР]] # [[Грузінская ССР]] # [[Казахская ССР]] # [[Кіргізская ССР]] # [[Латвійская ССР]] # [[Літоўская ССР]] # [[Малдаўская ССР]] # [[РСФСР|Расійская СФСР]] # [[Таджыкская ССР]] # [[Туркменская ССР]] # [[Украінская ССР]] # [[Узбекская ССР]] == Кіраўнікі СССР == * [[Уладзімір Ленін]] * [[Іосіф Сталін]] * [[Мікіта Хрушчоў]] * [[Леанід Брэжнеў]] * [[Юрый Андропаў]] * [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|Канстанцін Чарненка]] * [[Міхаіл Гарбачоў]] == Гл. таксама == * [[Гома саветыкус]] * [[II з’езд Саветаў Заходняй вобласці]] * [[IV Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[VI Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[Сепаратызм у СССР]] * [[Самвыдат]] * [[Праваабарончы рух у СССР]] * [[Маральны кодэкс будаўніка камунізму]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|Soviet Union}} * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. {{Рэспублікі СССР}} {{АВД}} {{СЭУ}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:СССР| ]] a84b3lo16eui7treq1by0kn8muh4eqv Міндоўг 0 11974 5177438 5039621 2026-08-08T09:12:21Z AlexPin 3953 /* Каранацыя */ дапаўненне 5177438 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Міндоўг | арыгінальнае імя = | партрэт = Seal_of_Mindaugas.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Фрагмент пячаткі, якую прыпісваюць Міндоўгу пад 1255 годам, з выявай караля на стальцы. | герб = | подпіс герба = | тытул = кароль літоўскі | парадак = | перыядпачатак = 1253 | перыядканец = 1261 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = 29 чэрвеня 1253 | наследнік = [[Войшалк]] | тытул_2 = вялікі князь літоўскі | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = канец 1240-х | перыядканец_2 = 1263 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Транята]] | наследнік_2 = Войшалк | дата нараджэння = каля 1195 | месца нараджэння = | дата смерці = 1263 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = * 1) невядомая на імя (паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|В. Тацішчава]], княжна цвярская<ref>{{Cite web |url=http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |title=Татищев, В. Н. История Российская // ЛитМир — электронная библиотека. (Часть 3, глава 42.) |access-date=6 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331165048/http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |archivedate=31 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>) * 2) [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] (удава [[Булевічы|Вішымута Булевіча]]) * 3) Агна (сястра Марты) | у шлюбе = | дзеці = * сыны: Войшалк, Рукля, Рупек; * дачка: невядомая на імя жонка [[Шварн Данілавіч|Шварна Данілавіча]] | гады службы = | прыналежнасць = | званне = | камандаваў = | бітвы = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = }} '''Міндоўг''' ('''Мендог''', {{lang-la|Mindowe}}<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. [[Алесь Жлутка|А. Жлуткі]]. — Мінск: Тэхналогія, 2005.</ref>, ст.-рус.: ''Мидогъ'', ''Мендогъ'', ''Минъдовгъ''; {{lang-lat|Mindowe}}; {{lang-de|Myndowen}}; каля [[1195]] — [[12 верасня]]<ref>Паводле звестак [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбута]].</ref> [[1263]]) — першы [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (канец 1248—1253 і 1261—1263), першы і апошні{{заўвага|Таксама часам літоўцы называюць некаранаваным каралём [[Вітаўт]]а, а ў пачатку XX ст. была спроба стварыць Літоўскае каралеўства на чале з [[Міндаўгас II|Міндаўгасам II]].}} кароль літоўскі (1253—1261). Княжэнне Міндоўга прыйшлося на пачатак [[Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага|утварэння новай цэнтралізаванай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага]], якое першапачаткова ўключыла ў сябе [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] і [[Балты|балцкія]] землі ў [[Панямонне|Панямонні]] (якія цяпер уваходзяць у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]] і [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскую Рэспубліку]]). Гэты працэс адбываўся ў сярэдзіне XIII ст. — у складаны час, калі ў выніку пагрозы з боку [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]] склаліся цяжкія ўмовы для існавання [[Славяне|славянскага]] і балцкага [[насельніцтва]]. Такія абставіны вымушалі Міндоўга шукаць шляхі для ўмацавання сваёй [[Дзяржава|дзяржавы]] і неаднойчы змяняць саюзнікаў. У [[Гісторыя Літвы|гісторыі Літоўскай Рэспублікі]] Вялікае Княства Літоўскае — пачатак літоўскай [[дзяржаўнасць|дзяржаўнасці]], а Міндоўг — першым уладар літоўскай дзяржавы. У [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], на землях якой дзяржаўнасць пачалася з раннейшых [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага княстваў]], Міндоўг выступае як першы ўладар дзяржавы, якая ахапіла ўсю сучасную тэрыторыю Беларусі, а таксама Літвы і шэрагу суседніх зямель. == Імя == Імя Міндоўг (Міндаўг) — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая іменная аснова ''Min''- звязаная з літ. ''mintis'' «думка»'', minti'' «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім ''men-'' «думаць; разумова ўзрушвацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 726.</ref>). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 116.</ref>. На іншай пазіцыі гэтая аснова знаходзіцца таксама ў імені [[Гедзімін]]. Другая аснова ''Daug''- звязаная з літ. ''daug'' «шмат»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 82-83.</ref>. У скарочаным выглядзе яна прысутная таксама, напрыклад, у імёнах [[Даўмонт (вялікі князь літоўскі)|Даўмонт]], [[Даўгерутэ|Даўгіруць]]. Аднаслоўна значэнне імя можна выказаць як «шматдумны» (аналаг — польскае імя Балемысл). == Паходжанне == [[Файл:Henriku kroonika papp.jpg|thumb|left|150 px|Старонка Хронікі Лівоніі, XIII ст.]] Паводле надзейных крыніц паходжанне Міндоўга дакладна невядома. [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка]] (каля 1290) паведамляе толькі, што бацька Міндоўга быў «вялікі кароль» (''könig gros'') — магчыма, гэта значыць, што яму былі падначалены «меншыя» князі. Аднак імя не названа. [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] лічыць імаверным, што бацькам Міндоўга быў князь літоўскі [[Даўгерутэ]], які неаднаразова згадваецца [[Хроніка Лівоніі|Хронікай Лівоніі]] (XIII ст.). Таксама ёсць легенды, які падаюць сярод іншага і паходжанне Міндоўга. Паводле легенды з [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскага летапісу]] (XVI ст.), Міндоўг паходзіць з роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў (Рагвалодавічаў)]], а яго бацька [[Маўкольд Расціславіч]]. Паводле іншага падання таго ж часу, Міндоўг паходзіў ад рымляніна [[Палямонавічы|Палемона]], які з іншымі рымлянамі перасяліўся з Італіі на берагі [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. У «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» (XVI ст.) бацькам Міндоўга названы [[Рынгольд]], міфічны літоўскі князь з Палямонавічаў. == Біяграфія == === Княжанне ў літоўскай зямлі === Упершыню Міндоўг згадваецца ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісы]] ў канцы 1219 года<ref>''Грушевський М.'' Хронологія подій… С. 16.</ref> пад імем ''Мидогъ'' разам з братам [[Даўспрунк]]ам, як чацвёрты з пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам з іншымі 16-цю літоўскімі князямі — [[Князі жамойцкія|жамойцкімі]], [[Князі дзяволцкія|дзяволцкімі]], [[Рушкавічы|Рушкавічамі]] і [[Булевічы|Булевічамі]] — заключылі мір з галіцка-валынскімі князямі [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і [[Васілька Раманавіч|Васількам Раманавічамі]]: {{Пачатак цытаты}}«Бж҃иимъ повелениемь . прислаша кнѧзи Литовьскии . к великои кнѧгини Романовѣ . и [[Даніла Раманавіч|Данилови]] и Василкови . миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи . Живинъбоудъ . Давъѧтъ . Довъспроункъ . братъ его Мидогъ.»{{Канец цытаты|крыніца=[[Галіцка-Валынскі летапіс]] (у [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім спісе]], 1420-я гады)<ref>[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat31.htm#st736 ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 736.]</ref>.}} Да сярэдзіне 1230-х гадоў Міндоўг дасягнуў аднаасобнай вярхоўнай улады ў [[Літва (зямля)|землях Літвы]] або значнай яе часткі. Вясною 1238 года<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.27-28.</ref> «Літва Міндоўга» быў у саюзных або васальных адносінах з галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам, які накіраўваў Міндоўга і князя [[Ізяслаў Новагародскі|Ізяслава Новагародскага]] ваяваць супраць польскага князя [[Конрад I Мазавецкі|Конрада І Мазавецкага]]<ref>''Насевіч, В.'' Міндоўг // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 144—145. ISBN 985-11-0141-9.</ref>. У сярэдзіне ліпеня 1245 года Даніла пасылае да Міндоўга па дапамогу супраць венграў, Міндоўг паслаў войска, але яно не паспела да вырашальнай [[Бітва пры Яраславе 1245|бітвы пры Яраславе]] 17 ліпеня 1245 года. === Утварэнне ВКЛ і пачатак княжання ў ім === [[Файл:Mindaugas (99259281).jpg|thumb|Міндоўг. Уяўны партрэт, гравюра з кнігі [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] Неўзабаве Міндоўг далучыў да сваіх уладанняў Навагародскую зямлю, што фактычна дало пачатак утварэнню [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]]. Пасля гэтага адносіны Міндоўга з Данілам сталі варожымі. Першапачаткова тэрыторыя дзяржавы ўключала ў сябе славянскія землі ў Верхнім Панямонні (з гарадамі [[Навагрудак|Навагародак]], [[Ваўкавыск]], [[Гродна|Гародня]], [[Слонім]]) і балцкія землі ў сярэднім цячэнні [[Вілія|Віліі]]. У познім Густынскім летапісы (XVII ст.) паведамляецца пра хрышчэнне Міндоўга каля 1246 года ў праваслаўе, але звестак пра гэта ў раннейшых крыніцах няма. Наадварот, паводле Галіцка-Валынскага летапісу Міндоўг заставаўся [[Язычніцтва|паганцам]] да прыняцця каталіцкага хрышчэння. === Вайна 1249—1254 гадоў === [[Файл:Papal bull regarding Lithuanian ruler Mindaugas 1251.jpg|thumb|Була Папы рымскага Інакенція IV пра хрышчэнне і каранацыю Міндоўга. 1251.]] У канцы 1248 года<ref name="Гр.35">Грушевський, М. Цыт. арт. С.35.</ref> Міндоўг захапіў у [[Літва (зямля)|землях Літвы]] ўладанні сваіх пляменнікаў [[Таўцівіл Даўспрункавіч|Таўцівіла Даўспрункавіча]] і [[Едзівід Даўспрункавіч|Эдзівіда Даўспрункавіча]] — з прычыны даўняй варожасці з імі. Таўцівіл і Эдзівід збеглі да Данілы, жонкай якога была іх сястра. Таўцівіла і Эдзівіда падтрымалі жамойцкі князь [[Выкінт]], Даніла Раманавіч, Лівонскі ордэн і Рыжскае арцыбіскупства. Узімку 1249—1250<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла ідзе вайной супраць Міндоўга да [[Навагрудак|Новагародка]]. Таўцівіл з дапамогай Данілы ваюе з Міндоўгам увесь 1250 год<ref name="Гр.35"/>. [[Файл:Mindoŭh, Vit. Міндоўг, Віт (XVII).jpg|thumb|Хрышчэнне Міндоўга. Фрагмент карціны «Бласлаўлёны Віт» (якая паказвае біскупа Віта). Невядомы мастак XVII ст.]] Каб разбурыць небяспечную кааліцыю, Міндоўг і яго жонка ў пачатку 1251 года<ref name="Гр.35"/> прынялі каталіцтва, і ўжо з дапамогай рыцараў Лівонскага ордэна Міндоўг працягваў ваяваць са сваімі пляменнікамі. Ён пайшоў у [[Жамойць]] да [[Замак|замку]] Цверамет, які належаў Выкінту — дзядзьку і саюзніку Таўцівіла і Эдзівіда. Цверамет ён узяць не здолеў, у сутычцы быў паранены ў сцягно, і адступіў з Жамойці ў Літоўскую зямлю. Таўцівіл пераследаваў яго, і Міндоўг зачыніўся ад пагоні ў замку [[Варута]]{{заўвага|Дакладная лакалізацыя гэтага замку пакуль не вызначаная.}}. Міндоўг накіраваў з замка супраць Таўцівіла свайго шурына — князя [[Лугвен (князь літоўскі)|Лугвена]], пасля сутычкі Таўцівіл адступіў і звярнуўся па дапамогу да Данілы. Узімку 1251—1252<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла дасылае вялікае войска, якое спусташае ўсе ўладанні Міндоўга. І хоць Міндоўг у адказ даслаў свайго сына (магчыма, [[Войшалк]]а) ваяваць ваколіцы [[Турыйск (Валынская вобласць)|Турыйска]], але быў змушаны пайсці на перамовы. Таўцівіл прыехаў да Данілы, відаць, каб пераконваць не заключаць мір. Ці то ўмовы, прапанаваныя Міндоўгам, не задаволілі Данілу, ці то аргументы Таўцівіла былі пераканаўчыя, але мір не быў заключаны, і ў кан. 1252<ref name="Гр.37">Грушевський, М. Цыт. арт. С.37.</ref> Даніла з вялікім войскам зноў пайшоў супраць Міндоўга да Новагародка. === Каранацыя === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|thumb|Каранацыя Міндоўга. Гравюра з кнігі Л. Ходзькі «Палонія», 1824<small>.</small>]] 6 ліпеня 1253 года, у дзень [[Пётр (апостал)|св. Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]<ref>На думку [[Томас Баранаўскас|Томаса Баранаўскаса]].</ref> (або 29 ліпеня<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/egudavicius-lietuva-neturi-monarchijos-tradiciju.d?id=10060763|title=E.Gudavičius: Lietuva neturi monarchijos tradicijų|first=Jūratė|last=Vaižgauskaitė|website=DELFI|access-date=2023-12-03}}</ref>), па даручэнні Папы Рымскага [[Інакенцій IV|Інакенція IV]] Міндоўг і яго жонка [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] каранаваны як кароль і каралева Літвы, каранацыю правёў Генрык (біскуп Кульмскі). Магчыма, каранацыя адбылася ў Новагародку. Першы даследчык гісторыі Вялікага Княства Літоўскага [[Мацей Стрыйкоўскі]] (XVI ст.) месцам каранацыі спачатку называе [[Кернаў]] (цяпер Шырвінцкім раёне Літвы): {{Пачатак цытаты}}«Потым ахрысціўся, Мэндольф названы, <br />На Літоўскае каралеўства каранаваны, <br />У Кернаве з дазволу Папскага і Цэсарскага.» <br />(З паэмы «Ганец цноты»<ref>Stryjkowski, M. Goniec cnoty, do prawych slachciczów // Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 2. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 572 s. — S. 541.</ref>.) «Так яго з волі папскай укаранавалі <br />У Кернаве і літоўскім каралём абвясцілі.» <br />(З паэмы-хронікі «Аб пачатках, паходжанні, дзейнасці, справах рыцарскіх і хатніх слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага…»<ref>Stryjkowski, M. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia / Maciej Stryjkowski; oprac. [wstępu i komentarza] Julia Radziszewska; [słownik i notę językową oprac. Maria Karpluk; przekł. wiersza Augustyna Rotundusa Jan Sękowski, przekł. tekstów łac. Maria Ściebora, przekł. tekstów lit. Jan Safarewicz; mapę Litwy XVI w. oprac. Wiesław Wodecki]. — Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978. — 762, [2] s., [1] k. tabl., [8] s. tabl.: il. — S. 197.</ref>.) {{Канец цытаты}} [[Файл:Тытульны аркуш Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі.jpg|thumb|left|150 px|«Хроніка…» М. Стрыйкоўскага. Тытульны аркуш. 1582.]] Затым у сваёй галоўнай працы — «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» — Стрыйкоўскі змяніў думку і падаў, што каранацыя адбылася ў Наваградку: {{Пачатак цытаты}} «…Гайндрыха, які, прыехаўшы да Наваградка Літоўскага з арцыбіскупам Рыжскім і з крыжакамі прускімі і лівонскімі, Міндоўга альбо Мяндока на каралеўства Літоўскае паводле звыклых цырымоніяў царкоўных памазаў…»<ref>Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 63, XLVIII, 392 s.: il. — S. 289.</ref> {{Канец цытаты}} Каранацыя дазволіла Міндоўгу выйсці з вайны, хоць ён быў вымушаны часова аддаць крыжакам частку Жамойці, а сыну Данілы Раману — Навагрудак. У 1254<ref name="Гр.37"/> годзе сын Міндоўга — Войшалк — заключае мір з Данілам, выдае сваю сястру за яго сына [[Шварн Данілавіч|Шварна]] і перадае гарады Новагародак, [[Ваўкавыск]] і [[Слонім]] іншаму яго сыну — [[Раман Данілавіч|Раману]]. === Падзеі пасля 1254 г. === Каля 1257 года супраць Літоўскай дзяржавы быў наладжаны паход мангола-татарскага военачальніка Бурундая і галіцка-валынскі князёў, аднак Міндоўг здолеў не толькі захаваць уладу, але і аднавіў поўны кантроль над Наваградскай зямлёй. У 1260 годзе Міндоўг скасаваў дамову з Лівонскім ордэнам і адмовіўся ад каталіцтва, у выніку чаго згубіў правы на каралеўскi тытул. Ён пачаў разам з жамойтамі вайну з Лівонскім (Iнфлянцкiм) ордэнам, уступіўшы для гэтага ў саюз з наўгародскім князем [[Аляксандр Яраславіч|Аляксандрам Яраславічам]] і іншымі рускімі князямі. У 1260-х гадах Міндоўг карыстаўся неабмежаванай уладай, што выклікала незадаволенне і змову супраць яго князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла і нальшчанскага [[Даўмонт]]а. У выніку змовы ўвосень 1263<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.43.</ref> года Міндоўг разам з двума малодшымі сынамі быў забіты. Пасля смерці Міндоўга вялікім князем стаў [[Транята]], аднак у 1264 годзе быў забіты слугамі Міндоўга, за гэтым вялікім князем стаў [[Войшалк]]. == Сям’я == === Жонкі === Расійскі гісторык XVIII ст. Васіль Тацішчаў адзначыў без спасылкі на крыніцу, што маці [[Войшалк]]а — старэйшага сына Міндоўга — была княжна цвярская. Тацішчаў мог карыстацца крыніцамі, якія не дайшлі да нашага часу, у існуючых зараз крыніцах няма звестак пра маці Войшалка і яго сястры. * Марта (? — ~1262), імя ў хрышчэнні 1251 годзе, імя па нараджэнні невядома. Паводле летапіснай згадкі, была ўдавой літоўскага князя [[Булевічы|Вышымунта Булевіча]], забітага Міндоўгам, пасля чаго Міндоўг ажаніўся з Мартай. Яе сыны былі найшмат маладзейшыя за іншых дзяцей Міндоўга — Войшалка і дачку. * Агна (?—?, імя паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], сястра Марты, была жонкай князя нальшчанскага Даўмонта). Пасля смерці Марты Міндоўг ажаніўся з Агнай, якая прыехала на пахаванне сястры — быццам паводле завяшчання Марты, якая не хацела даверыць сваіх дзяцей нікому, акрамя Агны. Магчыма, гэта стала галоўнай прычынай удзелу Даўмонта ў змове супраць Міндоўга. === Дзеці === * [[Войшалк]] (~1223 — 1267) — вялікі князь літоўскі ў 1264—1267, нашчадкаў не меў. * Дачка (?—?, імя невядома) — з 1254 жонка галіцка княжыча Шварна Данілавіча (1230-я — 1270), князя холмскага ў 1264—1270, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270, нашчадкаў не мела. Сыны ў шлюбе з Мартай: * Рукля (?—1263), * Рупек (?—1263). == Вядомыя граматы Міндоўга == Сярод дакументаў, якія вядомы як граматы Міндоўга, ёсць як сапраўдныя (аўтэнтычныя), так і падробкі ([[Фальсіфікацыя|фальсіфікаты]]). Адносна сапраўднасці некаторых грамат даследчыкі не маюць агульнага меркавання. * 1253 — на дазвол бязмытнага гандлю ў ВКЛ для рыжскіх купцоў; валодае ўсімі прыкметамі аўтэнтычнасці<ref name="auten">Аўтэнтычнасць падаецца паводле [[Караль Малечыньскі|К. Малечыньскага]]: Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. Wilno, 1936. R.11;</ref>, але не мае агульных рысаў з іншымі граматамі; упершыню апублікавана [[Фрыдрых Георг фон Бунге|Ф. Г. фон Бунге]] (Bunge<ref>Liv-, Est- uhd Curländisches Urkundenbuch, nebst Regesten /Ed. F. G. von Bunge. Bd.1 (1093—1300). Reval, 1853.</ref> № 243). * 1253, ліп. — на дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 252). * 1254 — на дараванне земляў літоўскаму біскупу [[Хрысціян, біскуп літоўскі|Хрысціяну]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 263). * 1255, кастр. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Селонія|Селоніі]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 286). * 1255, кастр. — да Папы Рымскага па зацвярджэнне даравання Селоніі; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 287). * 1257 — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана [[Эдвард Рачыньскі|Э. Рачыньскім]] (CDL<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae. / Ed. E. Raczyński. Vratislaviae, 1845.</ref> № 8). * 1257 — на дараванне Лівонскаму ордэну ўсёй Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 294). * 1259, 7 жн. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Дайнава (рэгіён)|Дайнавы]], [[Скаловія|Скаловіі]] і Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 342). * 1260, сяр. чэрв. — на дараванне Літвы Лівонскаму ордэну ў выпадку безпатомнай смерці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 354). * 1261, 7 жн. — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну Селоніі (з апісаннем яе межаў); фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 363). == Пячатка Міндоўга == {{main|Пячатка Міндоўга}} {{падвойная выява|right|Seal_of_Mindaugas.jpg|108|Mindoŭh. Міндоўг (1255, 1393).jpg|150|Фрагмент пячаткі, які захаваўся.|Сучаснае ўзнаўленне паводле апісання 1393 года.<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Менск: Тэхналогія, 2005. — 136 с.</ref>}} Пячатка Міндоўга — сярэднявечная пячатка, прымацаваная да граматы Міндоўга, як караля Літвы, ад кастрычнік 1255 года пра перадачу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскаму ордэну]] зямлі [[Сэлія|Сэліі]]. Сапраўднасць гэтай грамары дыскусійная ў навуцы. Калі яна сапраўдная, то на пячатцы захавалася адзіная прыжыццёвая выява Міндоўга. У маі 1393 годз [[папскі легат]] зрабіў падрабязнае апісанне пячаткі. Апісанне перадае тое, што ёсць і цяпер — акрамя шнуроў, якімі пячатка была прымацавана да [[пергамент]]у: паводле апісання, шнуры былі белы і жоўты, а цяпер яны белы і сіні. Надпіс (легенда), дзе павінны знаходзіцца імя Міндоўга і [[тытул]], амаль цалкам адколатая. Захаваўся толькі маленькі крыж, які паказвае пачатак тэксту легенды, і літара. Літара можа быць прачытана як M, D, або SІ. Згодна з апісаннем 1393 г., калі легенда была яшчэ цэлая, яна чыталася: + MYNDOUWE DEI GRA REX LITOWIE (лац.) — «Міндоўг Божаю ласкаю кароль Літвы». == Гістарыяграфія == [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (A. Guagnini, 1611).jpg|thumb|Міндоўг. Гравюра з кнігі А. Гваньіні «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] У гістарыяграфіі дасюль няма кансэнсусу па асноўных пытаннях біяграфіі Міндоўга, якія сфармуляваш яшчэ [[Зянонас Івінскіс]]<ref>Ivinskis Z. Lietuvos istorija: iki Vytauto Didžiojo mirties. — Roma, 1978 (репринт: Vilnius, 1991).</ref> у 1939 годзе: 1) ці належала Міндоўгу вызначальная роля ва ўтварэнні ВКЛ; 2) якое было паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца Міндоўга; 4) якія з грамат Міндоўга аўтэнтычныя; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — калі прымаў хрысціянства або калі вяртаўся да паганства; 6) якая мусіць быць ацэнка яго дзейнасці з пазіцый цяперашняга часу. У сярэдзіне 16 ст. Мацей Стрыйкоўскі заўважыў, што Міндоўг не застаўся ў літоўскай народнай памяці, у адрозненне многіх іншых асоб, у т. л. міфічных, а згадваецца толькі на старонках рускіх летапісаў. Стрыйкоўскі быў здзіўлены гэтым фактам, бо лічыў, што Міндоўг больш варты памяці ў літоўцаў, як стваральнік літоўскай дзяржавы. == Ушанаванне памяці == === Рэспубліка Беларусь === [[Файл:Hara Mindouha.JPG|thumb|Гара Міндоўга, памятны знак. Навагрудак.]] * [[Файл:Flag of Navahradak.svg|20 px|Сцяг г. Навагрудак.]] [[Гара Міндоўга]] — пагорак у [[Навагрудак|Навагрудку]], помнік гісторыі XIII ст. Знаходзіцца каля сярэдневяковага гарадзішча, уздоўж вуліцы Мінскай. У 1993 годзе на гарадскім свяце з нагоды 740-годдзя каранацыі Міндоўга ля падножжа гары ўстаноўлены памятны знак (скульптар [[Уладзімір Міхайлавіч Лятун|У. М. Лятун]]). У 2014 годзе каля гары пастаўлена металічная скульптура Міндоўга, вышыня каля 2,5 м. === Літоўская Рэспубліка === * {{Сцяг|Літва}} Дзень дзяржавы (дзень каранацыі караля літоўскага Міндоўга) [[6 ліпеня]] — дзяржаўнае свята, з 1991 года. * Юбілейны медаль «750-годдзе каранацыі караля літоўскага Міндоўга» (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ), 2003. * Юбілейны медаль у гонар 1000-годдзя назвы Літва з выявай караля Міндоўга (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ). * Манета Банка Літвы «Міндоўг — кароль літоўскі», у серыі «Правіцелі Літвы», 50 [[літ]]аў, серабро (дызайн: А. Закаўскас), 1996. * Манета Банка Літвы «Каранацыя Міндоўга», 200 літаў, золата, серабро (дызайн: П. Рэпсіс), 2003. ==== [[Файл:Flag of Vilnius.svg|20 px|Сцяг г. Вільнюс.]] Вільнюс ==== * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] (скульптар Р. Мідвікіс, архітэктары А. Насвіціс, Р. Крыштапавічус, І. Алістратавайтэ), на вуліцы Арсенала каля Нацыянальнага музея Літвы; граніт. Адкрыты 6.07.2003 з нагоды 750-годдзя ўтварэння літоўскай дзяржавы; у афіцыйных мерапрыемствах узялі ўдзел кароль Швецыі [[Карл XVI Густаў]] з жонкай [[Сільвія Рэната Зомерлат|Сільвіяй]], вялікі герцаг люксембургскі [[Анры (вялікі герцаг Люксембурга)|Анры]] і вялікая герцагіня Марыя-Тэрэза Местрэ, прэзідэнт Польшчы [[Аляксандр Квасьнеўскі|А. Квасьнеўскі]], прэзідэнт Эстоніі [[Арнольд Руйтэль|А. Руйтэль]]. * Вуліца Міндоўга. * Мост караля Міндоўга, праз [[Вілія|Вілію]] ([[Літоўская мова|літ.]] Нярыс) — злучае вуліцы Т. Урублеўскага і Рынкцінес, адкрыты 6.7.2003 (тым самым днём, што і помнік Міндоўгу). ==== [[Файл:LTU Kaunas flag.svg |20 px|Сцяг г. Каўнас.]] Каўнас ==== * Праспект караля Міндоўга. == Галерэя == <center><gallery> Выява:LT-1996-50litų-Mindaugas-b.png|Манета «Міндоўг, кароль літоўскі». Літва, 1996. Выява:LT-2003-200litų-Mindaugas-b.png|Манета «Каранацыя Міндоўга». Літва, 2003. Выява:Mindaugo g. 23, Vilnius.JPG|На вуліцы Міндоўга. Вільнюс. Выява:Vilnius river.jpg|Мост Міндоўга. Вільнюс, від з [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]]. Выява:Karaliaus Mindaugo prospektas001.jpg|Праспект Міндоўга. Каўнас. </gallery></center> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Аляксандр Іванавіч Груша|Груша, А.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_97749.pdf Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу?] / А. Груша // Беларуская думка. — 2013. — № 8. — С. 96—103. * ''Грушевський, М.'' [http://litopys.org.ua/hrs/hrs06.htm Хронологія подій Галицько-Волинського літопису] // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. — Львів, 1901. — Т. 41. — С. 1—72. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А. І.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/49/%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3%D0%B0.html Дзе адбылася каранацыя Міндоўга?] // Фрэскі гісторыі: Артыкулы і эсэ па гісторыі і цывілізацыі Беларусі і Цэнтральна-Усходняй Еўропы. — Мінск : РІВШ, 2011. — 246 с. — С. 8—24. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html Жыццёпіс вялікіх князёў літоўскіх. Міндоўг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160125225704/http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html |date=25 студзеня 2016 }} — Мінск, 2006. * ''Краўцэвіч, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_357733.pdf Блуканне па міфах] / А. Краўцэвіч // Беларуская думка. — 2013. — № 5. — С. 84—86. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_926840.pdf У абарону праўдзівай гісторыі Новагародка] / І. Марзалюк // Беларуская думка. — 2013. — № 11. — С. 88—95. * ''Мікульскі, Ю.'' [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/01/29_uvekavechanne_mifa.pdf Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку] / Ю. Мікульскі // Беларуская думка. — 2013. — № 1. — С. 69—76. * Міндаў, кароль Літовіі, у дакументах і сведчаннях. — Мінск, 2005. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/57 Каранацыя Міндоўга ў кантэксце падзей сярэдзіны ХІІІ ст.] // Навагрудскія чытанні. Гісторыка-археалагічныя даследаванні Навагрудка. — Навагрудак, 1993. — Ч. 2. — С. 10—16. * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/62 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. (''Раздз.1. Пакаленне першае: Міндоўг (1230-ыя — 1250-ыя гады)'')] — Мінск, 1993. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/37 Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка] / В. Насевіч, У. Свяжынскі // БГА. Т. 6. Сш. 1—2 (10—11). — Мінск, 1999. — С. 261—272; Рэцэнзія: ''Edvardas Gudavicius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. — Vilnius: Zara, 1998. — 359 p.'' * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/14 Міндоўг] // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 тамах. — Мінск : БелЭН, 2006. — Т. 2. — С. 312—313. * ''[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]'' [http://media.catholic.by/nv/n39/art13.htm Кароль праз ласку хроснай купелі] // Наша Вера. — 2007. — № 1 (39). Рэцэнзія: ''Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях — Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimoniis / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Мінск: Тэхналогія, 2005. — 136 с., [16] арк. іл.'' * ''[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто, В. Т.]]'' Образование Литовского государства. — Москва, 1959. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук, Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm Да пытання аб пачатках Вялікага княства Літоўскага ў сярэдзіне ХІІІ ст. (яшчэ адна версія канструявання мінуўшчыны)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305040402/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm |date=5 сакавіка 2016 }} / Г. Семянчук, А. Шаланда // БГЗ. — 1999. — № 11. * ''Сіцько, З.'' «…ясней ад перлаў і золата кароны» (да 750-годдзя каранацыі Міндоўга) // Беларускі гістарычны часопіс. — 2003. — N 5. * [http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Messenius_2/frametext1.htm Скандинавия в наглядных описаниях Йоханнеса Мессениуса] = Ex Johannis Messenii Scondia Illustrata. — T. X. Seu Chronologia De Rebus Venedarum Borealium, ad Scondiam jure pertinentium, scilicet Finnonum, Livonum, et Curlandorum, ab ipso ferme orbis diluvio, ad annum Christi M DC XXVIII. — Stokholm, 1703. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Gudavičius, E.]]'' Mindaugas. — Vilnius : Žara, 1998. * ''Maleczyński, K.'' W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1936. — R. 11. * Mindaugo knyga: Istorijos šaltinai apie Lietuvos karalių. — Vilnius, 2005. == Спасылкі == * [http://nv-online.info/get_img?ImageId=32327 Каранацыя Міндоўга]{{Недаступная спасылка}} на карціне {{нп3|Адомас Варнас|Адомаса Варнаса|lt|Adomas Varnas}} * [http://www.belhistory.com/course_mind.html Князь Міндаў, кароль Летовіі (Міндоўг)] на www.belhistory.com {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] |гады = [[1248]] — [[1254]] |папярэднік = — |пераемнік = [[Транята]] }} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прынялі хрысціянства]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]] [[Катэгорыя:Міндоўг| ]] hrkebml2key6ou86gbmpeeq0bz8bivf 5177457 5177438 2026-08-08T09:31:38Z M.L.Bot 261 пэўна не вядома, але імаверна 5177457 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Міндоўг | арыгінальнае імя = | партрэт = Seal_of_Mindaugas.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Фрагмент пячаткі, якую прыпісваюць Міндоўгу пад 1255 годам, з выявай караля на стальцы. | герб = | подпіс герба = | тытул = кароль літоўскі | парадак = | перыядпачатак = 1253 | перыядканец = 1261 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = 29 чэрвеня 1253 | наследнік = [[Войшалк]] | тытул_2 = вялікі князь літоўскі | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = канец 1240-х | перыядканец_2 = 1263 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Транята]] | наследнік_2 = Войшалк | дата нараджэння = каля 1195 | месца нараджэння = | дата смерці = 1263 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = * 1) невядомая на імя (паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|В. Тацішчава]], княжна цвярская<ref>{{Cite web |url=http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |title=Татищев, В. Н. История Российская // ЛитМир — электронная библиотека. (Часть 3, глава 42.) |access-date=6 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331165048/http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |archivedate=31 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>) * 2) [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] (удава [[Булевічы|Вішымута Булевіча]]) * 3) Агна (сястра Марты) | у шлюбе = | дзеці = * сыны: Войшалк, Рукля, Рупек; * дачка: невядомая на імя жонка [[Шварн Данілавіч|Шварна Данілавіча]] | гады службы = | прыналежнасць = | званне = | камандаваў = | бітвы = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = }} '''Міндоўг''' ('''Мендог''', {{lang-la|Mindowe}}<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. [[Алесь Жлутка|А. Жлуткі]]. — Мінск: Тэхналогія, 2005.</ref>, ст.-рус.: ''Мидогъ'', ''Мендогъ'', ''Минъдовгъ''; {{lang-lat|Mindowe}}; {{lang-de|Myndowen}}; каля [[1195]] — [[12 верасня]]<ref>Паводле звестак [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбута]].</ref> [[1263]]) — першы [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (канец 1248—1253 і 1261—1263), першы і апошні{{заўвага|Таксама часам літоўцы называюць некаранаваным каралём [[Вітаўт]]а, а ў пачатку XX ст. была спроба стварыць Літоўскае каралеўства на чале з [[Міндаўгас II|Міндаўгасам II]].}} кароль літоўскі (1253—1261). Княжэнне Міндоўга прыйшлося на пачатак [[Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага|утварэння новай цэнтралізаванай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага]], якое першапачаткова ўключыла ў сябе [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] і [[Балты|балцкія]] землі ў [[Панямонне|Панямонні]] (якія цяпер уваходзяць у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]] і [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскую Рэспубліку]]). Гэты працэс адбываўся ў сярэдзіне XIII ст. — у складаны час, калі ў выніку пагрозы з боку [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]] склаліся цяжкія ўмовы для існавання [[Славяне|славянскага]] і балцкага [[насельніцтва]]. Такія абставіны вымушалі Міндоўга шукаць шляхі для ўмацавання сваёй [[Дзяржава|дзяржавы]] і неаднойчы змяняць саюзнікаў. У [[Гісторыя Літвы|гісторыі Літоўскай Рэспублікі]] Вялікае Княства Літоўскае — пачатак літоўскай [[дзяржаўнасць|дзяржаўнасці]], а Міндоўг — першым уладар літоўскай дзяржавы. У [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], на землях якой дзяржаўнасць пачалася з раннейшых [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага княстваў]], Міндоўг выступае як першы ўладар дзяржавы, якая ахапіла ўсю сучасную тэрыторыю Беларусі, а таксама Літвы і шэрагу суседніх зямель. == Імя == Імя Міндоўг (Міндаўг) — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая іменная аснова ''Min''- звязаная з літ. ''mintis'' «думка»'', minti'' «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім ''men-'' «думаць; разумова ўзрушвацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 726.</ref>). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 116.</ref>. На іншай пазіцыі гэтая аснова знаходзіцца таксама ў імені [[Гедзімін]]. Другая аснова ''Daug''- звязаная з літ. ''daug'' «шмат»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 82-83.</ref>. У скарочаным выглядзе яна прысутная таксама, напрыклад, у імёнах [[Даўмонт (вялікі князь літоўскі)|Даўмонт]], [[Даўгерутэ|Даўгіруць]]. Аднаслоўна значэнне імя можна выказаць як «шматдумны» (аналаг — польскае імя Балемысл). == Паходжанне == [[Файл:Henriku kroonika papp.jpg|thumb|left|150 px|Старонка Хронікі Лівоніі, XIII ст.]] Паводле надзейных крыніц паходжанне Міндоўга дакладна невядома. [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка]] (каля 1290) паведамляе толькі, што бацька Міндоўга быў «вялікі кароль» (''könig gros'') — магчыма, гэта значыць, што яму былі падначалены «меншыя» князі. Аднак імя не названа. [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] лічыць імаверным, што бацькам Міндоўга быў князь літоўскі [[Даўгерутэ]], які неаднаразова згадваецца [[Хроніка Лівоніі|Хронікай Лівоніі]] (XIII ст.). Таксама ёсць легенды, які падаюць сярод іншага і паходжанне Міндоўга. Паводле легенды з [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскага летапісу]] (XVI ст.), Міндоўг паходзіць з роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў (Рагвалодавічаў)]], а яго бацька [[Маўкольд Расціславіч]]. Паводле іншага падання таго ж часу, Міндоўг паходзіў ад рымляніна [[Палямонавічы|Палемона]], які з іншымі рымлянамі перасяліўся з Італіі на берагі [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. У «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» (XVI ст.) бацькам Міндоўга названы [[Рынгольд]], міфічны літоўскі князь з Палямонавічаў. == Біяграфія == === Княжанне ў літоўскай зямлі === Упершыню Міндоўг згадваецца ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісы]] ў канцы 1219 года<ref>''Грушевський М.'' Хронологія подій… С. 16.</ref> пад імем ''Мидогъ'' разам з братам [[Даўспрунк]]ам, як чацвёрты з пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам з іншымі 16-цю літоўскімі князямі — [[Князі жамойцкія|жамойцкімі]], [[Князі дзяволцкія|дзяволцкімі]], [[Рушкавічы|Рушкавічамі]] і [[Булевічы|Булевічамі]] — заключылі мір з галіцка-валынскімі князямі [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і [[Васілька Раманавіч|Васількам Раманавічамі]]: {{Пачатак цытаты}}«Бж҃иимъ повелениемь . прислаша кнѧзи Литовьскии . к великои кнѧгини Романовѣ . и [[Даніла Раманавіч|Данилови]] и Василкови . миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи . Живинъбоудъ . Давъѧтъ . Довъспроункъ . братъ его Мидогъ.»{{Канец цытаты|крыніца=[[Галіцка-Валынскі летапіс]] (у [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім спісе]], 1420-я гады)<ref>[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat31.htm#st736 ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 736.]</ref>.}} Да сярэдзіне 1230-х гадоў Міндоўг дасягнуў аднаасобнай вярхоўнай улады ў [[Літва (зямля)|землях Літвы]] або значнай яе часткі. Вясною 1238 года<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.27-28.</ref> «Літва Міндоўга» быў у саюзных або васальных адносінах з галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам, які накіраўваў Міндоўга і князя [[Ізяслаў Новагародскі|Ізяслава Новагародскага]] ваяваць супраць польскага князя [[Конрад I Мазавецкі|Конрада І Мазавецкага]]<ref>''Насевіч, В.'' Міндоўг // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 144—145. ISBN 985-11-0141-9.</ref>. У сярэдзіне ліпеня 1245 года Даніла пасылае да Міндоўга па дапамогу супраць венграў, Міндоўг паслаў войска, але яно не паспела да вырашальнай [[Бітва пры Яраславе 1245|бітвы пры Яраславе]] 17 ліпеня 1245 года. === Утварэнне ВКЛ і пачатак княжання ў ім === [[Файл:Mindaugas (99259281).jpg|thumb|Міндоўг. Уяўны партрэт, гравюра з кнігі [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] Неўзабаве Міндоўг далучыў да сваіх уладанняў Навагародскую зямлю, што фактычна дало пачатак утварэнню [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]]. Пасля гэтага адносіны Міндоўга з Данілам сталі варожымі. Першапачаткова тэрыторыя дзяржавы ўключала ў сябе славянскія землі ў Верхнім Панямонні (з гарадамі [[Навагрудак|Навагародак]], [[Ваўкавыск]], [[Гродна|Гародня]], [[Слонім]]) і балцкія землі ў сярэднім цячэнні [[Вілія|Віліі]]. У познім Густынскім летапісы (XVII ст.) паведамляецца пра хрышчэнне Міндоўга каля 1246 года ў праваслаўе, але звестак пра гэта ў раннейшых крыніцах няма. Наадварот, паводле Галіцка-Валынскага летапісу Міндоўг заставаўся [[Язычніцтва|паганцам]] да прыняцця каталіцкага хрышчэння. === Вайна 1249—1254 гадоў === [[Файл:Papal bull regarding Lithuanian ruler Mindaugas 1251.jpg|thumb|Була Папы рымскага Інакенція IV пра хрышчэнне і каранацыю Міндоўга. 1251.]] У канцы 1248 года<ref name="Гр.35">Грушевський, М. Цыт. арт. С.35.</ref> Міндоўг захапіў у [[Літва (зямля)|землях Літвы]] ўладанні сваіх пляменнікаў [[Таўцівіл Даўспрункавіч|Таўцівіла Даўспрункавіча]] і [[Едзівід Даўспрункавіч|Эдзівіда Даўспрункавіча]] — з прычыны даўняй варожасці з імі. Таўцівіл і Эдзівід збеглі да Данілы, жонкай якога была іх сястра. Таўцівіла і Эдзівіда падтрымалі жамойцкі князь [[Выкінт]], Даніла Раманавіч, Лівонскі ордэн і Рыжскае арцыбіскупства. Узімку 1249—1250<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла ідзе вайной супраць Міндоўга да [[Навагрудак|Новагародка]]. Таўцівіл з дапамогай Данілы ваюе з Міндоўгам увесь 1250 год<ref name="Гр.35"/>. [[Файл:Mindoŭh, Vit. Міндоўг, Віт (XVII).jpg|thumb|Хрышчэнне Міндоўга. Фрагмент карціны «Бласлаўлёны Віт» (якая паказвае біскупа Віта). Невядомы мастак XVII ст.]] Каб разбурыць небяспечную кааліцыю, Міндоўг і яго жонка ў пачатку 1251 года<ref name="Гр.35"/> прынялі каталіцтва, і ўжо з дапамогай рыцараў Лівонскага ордэна Міндоўг працягваў ваяваць са сваімі пляменнікамі. Ён пайшоў у [[Жамойць]] да [[Замак|замку]] Цверамет, які належаў Выкінту — дзядзьку і саюзніку Таўцівіла і Эдзівіда. Цверамет ён узяць не здолеў, у сутычцы быў паранены ў сцягно, і адступіў з Жамойці ў Літоўскую зямлю. Таўцівіл праследаваў яго, і Міндоўг забег ад пагоні ў [[Варута|Варуту]]{{заўвага|Дакладная лакалізацыя гэтага замку пакуль не вызначаная.}}. Міндоўг выслаў з Варуты супраць Таўцівіла свайго шурына — князя [[Лугвен (князь літоўскі)|Лугвена]], пасля сутычкі Таўцівіл адступіў і звярнуўся па дапамогу да Данілы. Узімку 1251—1252<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла дасылае вялікае войска, якое спусташае ўсе ўладанні Міндоўга. І хоць Міндоўг у адказ даслаў свайго сына (магчыма, [[Войшалк]]а) ваяваць ваколіцы [[Турыйск (Валынская вобласць)|Турыйска]], але быў змушаны пайсці на перамовы. Таўцівіл прыехаў да Данілы, відаць, каб пераконваць не заключаць мір. Ці то ўмовы, прапанаваныя Міндоўгам, не задаволілі Данілу, ці то аргументы Таўцівіла былі пераканаўчыя, але мір не быў заключаны, і ў кан. 1252<ref name="Гр.37">Грушевський, М. Цыт. арт. С.37.</ref> Даніла з вялікім войскам зноў пайшоў супраць Міндоўга да Новагародка. === Каранацыя === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|thumb|Каранацыя Міндоўга. Гравюра з кнігі Л. Ходзькі «Палонія», 1824<small>.</small>]] 6 ліпеня 1253 года, у дзень [[Пётр (апостал)|св. Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]<ref>На думку [[Томас Баранаўскас|Томаса Баранаўскаса]].</ref> (або 29 ліпеня<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/egudavicius-lietuva-neturi-monarchijos-tradiciju.d?id=10060763|title=E.Gudavičius: Lietuva neturi monarchijos tradicijų|first=Jūratė|last=Vaižgauskaitė|website=DELFI|access-date=2023-12-03}}</ref>), па даручэнні Папы Рымскага [[Інакенцій IV|Інакенція IV]] Міндоўг і яго жонка [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] каранаваны як кароль і каралева Літвы. Імаверна, каранацыю правёў кульмскі біскуп Генрык, якому паўнамоцтвы на гэта надаў Папа. Магчыма, каранацыя адбылася ў Новагародку. [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў XVI ст. спачатку называў месцам каранацыі [[Кернаў]] (цяпер Шырвінцкім раёне Літвы): {{Пачатак цытаты}}«Потым ахрысціўся, Мэндольф названы, <br />На Літоўскае каралеўства каранаваны, <br />У Кернаве з дазволу Папскага і Цэсарскага.» <br />(З паэмы «Ганец цноты»<ref>Stryjkowski, M. Goniec cnoty, do prawych slachciczów // Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 2. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 572 s. — S. 541.</ref>.) «Так яго з волі папскай укаранавалі <br />У Кернаве і літоўскім каралём абвясцілі.» <br />(З паэмы-хронікі «Аб пачатках, паходжанні, дзейнасці, справах рыцарскіх і хатніх слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага…»<ref>Stryjkowski, M. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia / Maciej Stryjkowski; oprac. [wstępu i komentarza] Julia Radziszewska; [słownik i notę językową oprac. Maria Karpluk; przekł. wiersza Augustyna Rotundusa Jan Sękowski, przekł. tekstów łac. Maria Ściebora, przekł. tekstów lit. Jan Safarewicz; mapę Litwy XVI w. oprac. Wiesław Wodecki]. — Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978. — 762, [2] s., [1] k. tabl., [8] s. tabl.: il. — S. 197.</ref>.) {{Канец цытаты}} [[Файл:Тытульны аркуш Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі.jpg|thumb|left|150 px|«Хроніка…» М. Стрыйкоўскага. Тытульны аркуш. 1582.]] Затым у сваёй галоўным творы — «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» — Стрыйкоўскі змяніў думку і падаў, што каранацыя адбылася ў Новагародку: {{Пачатак цытаты}} «…Гайндрыха, які, прыехаўшы да Наваградка Літоўскага з арцыбіскупам Рыжскім і з крыжакамі прускімі і лівонскімі, Міндоўга альбо Мяндока на каралеўства Літоўскае паводле звыклых цырымоніяў царкоўных памазаў…»<ref>Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 63, XLVIII, 392 s.: il. — S. 289.</ref> {{Канец цытаты}} Каранацыя дазволіла Міндоўгу выйсці з вайны, хоць ён быў вымушаны часова аддаць крыжакам частку Жамойці, а сыну Данілы Раману — Навагрудак. У 1254<ref name="Гр.37"/> годзе сын Міндоўга — Войшалк — заключае мір з Данілам, выдае сваю сястру за яго сына [[Шварн Данілавіч|Шварна]] і перадае гарады Новагародак, [[Ваўкавыск]] і [[Слонім]] іншаму яго сыну — [[Раман Данілавіч|Раману]]. === Падзеі пасля 1254 г. === Каля 1257 года супраць Літоўскай дзяржавы быў наладжаны паход мангола-татарскага военачальніка Бурундая і галіцка-валынскі князёў, аднак Міндоўг здолеў не толькі захаваць уладу, але і аднавіў поўны кантроль над Наваградскай зямлёй. У 1260 годзе Міндоўг скасаваў дамову з Лівонскім ордэнам і адмовіўся ад каталіцтва, у выніку чаго згубіў правы на каралеўскi тытул. Ён пачаў разам з жамойтамі вайну з Лівонскім (Iнфлянцкiм) ордэнам, уступіўшы для гэтага ў саюз з наўгародскім князем [[Аляксандр Яраславіч|Аляксандрам Яраславічам]] і іншымі рускімі князямі. У 1260-х гадах Міндоўг карыстаўся неабмежаванай уладай, што выклікала незадаволенне і змову супраць яго князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла і нальшчанскага [[Даўмонт]]а. У выніку змовы ўвосень 1263<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.43.</ref> года Міндоўг разам з двума малодшымі сынамі быў забіты. Пасля смерці Міндоўга вялікім князем стаў [[Транята]], аднак у 1264 годзе быў забіты слугамі Міндоўга, за гэтым вялікім князем стаў [[Войшалк]]. == Сям’я == === Жонкі === Расійскі гісторык XVIII ст. Васіль Тацішчаў адзначыў без спасылкі на крыніцу, што маці [[Войшалк]]а — старэйшага сына Міндоўга — была княжна цвярская. Тацішчаў мог карыстацца крыніцамі, якія не дайшлі да нашага часу, у існуючых зараз крыніцах няма звестак пра маці Войшалка і яго сястры. * Марта (? — ~1262), імя ў хрышчэнні 1251 годзе, імя па нараджэнні невядома. Паводле летапіснай згадкі, была ўдавой літоўскага князя [[Булевічы|Вышымунта Булевіча]], забітага Міндоўгам, пасля чаго Міндоўг ажаніўся з Мартай. Яе сыны былі найшмат маладзейшыя за іншых дзяцей Міндоўга — Войшалка і дачку. * Агна (?—?, імя паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], сястра Марты, была жонкай князя нальшчанскага Даўмонта). Пасля смерці Марты Міндоўг ажаніўся з Агнай, якая прыехала на пахаванне сястры — быццам паводле завяшчання Марты, якая не хацела даверыць сваіх дзяцей нікому, акрамя Агны. Магчыма, гэта стала галоўнай прычынай удзелу Даўмонта ў змове супраць Міндоўга. === Дзеці === * [[Войшалк]] (~1223 — 1267) — вялікі князь літоўскі ў 1264—1267, нашчадкаў не меў. * Дачка (?—?, імя невядома) — з 1254 жонка галіцка княжыча Шварна Данілавіча (1230-я — 1270), князя холмскага ў 1264—1270, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270, нашчадкаў не мела. Сыны ў шлюбе з Мартай: * Рукля (?—1263), * Рупек (?—1263). == Вядомыя граматы Міндоўга == Сярод дакументаў, якія вядомы як граматы Міндоўга, ёсць як сапраўдныя (аўтэнтычныя), так і падробкі ([[Фальсіфікацыя|фальсіфікаты]]). Адносна сапраўднасці некаторых грамат даследчыкі не маюць агульнага меркавання. * 1253 — на дазвол бязмытнага гандлю ў ВКЛ для рыжскіх купцоў; валодае ўсімі прыкметамі аўтэнтычнасці<ref name="auten">Аўтэнтычнасць падаецца паводле [[Караль Малечыньскі|К. Малечыньскага]]: Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. Wilno, 1936. R.11;</ref>, але не мае агульных рысаў з іншымі граматамі; упершыню апублікавана [[Фрыдрых Георг фон Бунге|Ф. Г. фон Бунге]] (Bunge<ref>Liv-, Est- uhd Curländisches Urkundenbuch, nebst Regesten /Ed. F. G. von Bunge. Bd.1 (1093—1300). Reval, 1853.</ref> № 243). * 1253, ліп. — на дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 252). * 1254 — на дараванне земляў літоўскаму біскупу [[Хрысціян, біскуп літоўскі|Хрысціяну]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 263). * 1255, кастр. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Селонія|Селоніі]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 286). * 1255, кастр. — да Папы Рымскага па зацвярджэнне даравання Селоніі; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 287). * 1257 — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана [[Эдвард Рачыньскі|Э. Рачыньскім]] (CDL<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae. / Ed. E. Raczyński. Vratislaviae, 1845.</ref> № 8). * 1257 — на дараванне Лівонскаму ордэну ўсёй Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 294). * 1259, 7 жн. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Дайнава (рэгіён)|Дайнавы]], [[Скаловія|Скаловіі]] і Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 342). * 1260, сяр. чэрв. — на дараванне Літвы Лівонскаму ордэну ў выпадку безпатомнай смерці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 354). * 1261, 7 жн. — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну Селоніі (з апісаннем яе межаў); фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 363). == Пячатка Міндоўга == {{main|Пячатка Міндоўга}} {{падвойная выява|right|Seal_of_Mindaugas.jpg|108|Mindoŭh. Міндоўг (1255, 1393).jpg|150|Фрагмент пячаткі, які захаваўся.|Сучаснае ўзнаўленне паводле апісання 1393 года.<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Менск: Тэхналогія, 2005. — 136 с.</ref>}} Пячатка Міндоўга — сярэднявечная пячатка, прымацаваная да граматы Міндоўга, як караля Літвы, ад кастрычнік 1255 года пра перадачу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскаму ордэну]] зямлі [[Сэлія|Сэліі]]. Сапраўднасць гэтай грамары дыскусійная ў навуцы. Калі яна сапраўдная, то на пячатцы захавалася адзіная прыжыццёвая выява Міндоўга. У маі 1393 годз [[папскі легат]] зрабіў падрабязнае апісанне пячаткі. Апісанне перадае тое, што ёсць і цяпер — акрамя шнуроў, якімі пячатка была прымацавана да [[пергамент]]у: паводле апісання, шнуры былі белы і жоўты, а цяпер яны белы і сіні. Надпіс (легенда), дзе павінны знаходзіцца імя Міндоўга і [[тытул]], амаль цалкам адколатая. Захаваўся толькі маленькі крыж, які паказвае пачатак тэксту легенды, і літара. Літара можа быць прачытана як M, D, або SІ. Згодна з апісаннем 1393 г., калі легенда была яшчэ цэлая, яна чыталася: + MYNDOUWE DEI GRA REX LITOWIE (лац.) — «Міндоўг Божаю ласкаю кароль Літвы». == Гістарыяграфія == [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (A. Guagnini, 1611).jpg|thumb|Міндоўг. Гравюра з кнігі А. Гваньіні «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] У гістарыяграфіі дасюль няма кансэнсусу па асноўных пытаннях біяграфіі Міндоўга, якія сфармуляваш яшчэ [[Зянонас Івінскіс]]<ref>Ivinskis Z. Lietuvos istorija: iki Vytauto Didžiojo mirties. — Roma, 1978 (репринт: Vilnius, 1991).</ref> у 1939 годзе: 1) ці належала Міндоўгу вызначальная роля ва ўтварэнні ВКЛ; 2) якое было паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца Міндоўга; 4) якія з грамат Міндоўга аўтэнтычныя; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — калі прымаў хрысціянства або калі вяртаўся да паганства; 6) якая мусіць быць ацэнка яго дзейнасці з пазіцый цяперашняга часу. У сярэдзіне 16 ст. Мацей Стрыйкоўскі заўважыў, што Міндоўг не застаўся ў літоўскай народнай памяці, у адрозненне многіх іншых асоб, у т. л. міфічных, а згадваецца толькі на старонках рускіх летапісаў. Стрыйкоўскі быў здзіўлены гэтым фактам, бо лічыў, што Міндоўг больш варты памяці ў літоўцаў, як стваральнік літоўскай дзяржавы. == Ушанаванне памяці == === Рэспубліка Беларусь === [[Файл:Hara Mindouha.JPG|thumb|Гара Міндоўга, памятны знак. Навагрудак.]] * [[Файл:Flag of Navahradak.svg|20 px|Сцяг г. Навагрудак.]] [[Гара Міндоўга]] — пагорак у [[Навагрудак|Навагрудку]], помнік гісторыі XIII ст. Знаходзіцца каля сярэдневяковага гарадзішча, уздоўж вуліцы Мінскай. У 1993 годзе на гарадскім свяце з нагоды 740-годдзя каранацыі Міндоўга ля падножжа гары ўстаноўлены памятны знак (скульптар [[Уладзімір Міхайлавіч Лятун|У. М. Лятун]]). У 2014 годзе каля гары пастаўлена металічная скульптура Міндоўга, вышыня каля 2,5 м. === Літоўская Рэспубліка === * {{Сцяг|Літва}} Дзень дзяржавы (дзень каранацыі караля літоўскага Міндоўга) [[6 ліпеня]] — дзяржаўнае свята, з 1991 года. * Юбілейны медаль «750-годдзе каранацыі караля літоўскага Міндоўга» (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ), 2003. * Юбілейны медаль у гонар 1000-годдзя назвы Літва з выявай караля Міндоўга (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ). * Манета Банка Літвы «Міндоўг — кароль літоўскі», у серыі «Правіцелі Літвы», 50 [[літ]]аў, серабро (дызайн: А. Закаўскас), 1996. * Манета Банка Літвы «Каранацыя Міндоўга», 200 літаў, золата, серабро (дызайн: П. Рэпсіс), 2003. ==== [[Файл:Flag of Vilnius.svg|20 px|Сцяг г. Вільнюс.]] Вільнюс ==== * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] (скульптар Р. Мідвікіс, архітэктары А. Насвіціс, Р. Крыштапавічус, І. Алістратавайтэ), на вуліцы Арсенала каля Нацыянальнага музея Літвы; граніт. Адкрыты 6.07.2003 з нагоды 750-годдзя ўтварэння літоўскай дзяржавы; у афіцыйных мерапрыемствах узялі ўдзел кароль Швецыі [[Карл XVI Густаў]] з жонкай [[Сільвія Рэната Зомерлат|Сільвіяй]], вялікі герцаг люксембургскі [[Анры (вялікі герцаг Люксембурга)|Анры]] і вялікая герцагіня Марыя-Тэрэза Местрэ, прэзідэнт Польшчы [[Аляксандр Квасьнеўскі|А. Квасьнеўскі]], прэзідэнт Эстоніі [[Арнольд Руйтэль|А. Руйтэль]]. * Вуліца Міндоўга. * Мост караля Міндоўга, праз [[Вілія|Вілію]] ([[Літоўская мова|літ.]] Нярыс) — злучае вуліцы Т. Урублеўскага і Рынкцінес, адкрыты 6.7.2003 (тым самым днём, што і помнік Міндоўгу). ==== [[Файл:LTU Kaunas flag.svg |20 px|Сцяг г. Каўнас.]] Каўнас ==== * Праспект караля Міндоўга. == Галерэя == <center><gallery> Выява:LT-1996-50litų-Mindaugas-b.png|Манета «Міндоўг, кароль літоўскі». Літва, 1996. Выява:LT-2003-200litų-Mindaugas-b.png|Манета «Каранацыя Міндоўга». Літва, 2003. Выява:Mindaugo g. 23, Vilnius.JPG|На вуліцы Міндоўга. Вільнюс. Выява:Vilnius river.jpg|Мост Міндоўга. Вільнюс, від з [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]]. Выява:Karaliaus Mindaugo prospektas001.jpg|Праспект Міндоўга. Каўнас. </gallery></center> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Аляксандр Іванавіч Груша|Груша, А.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_97749.pdf Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу?] / А. Груша // Беларуская думка. — 2013. — № 8. — С. 96—103. * ''Грушевський, М.'' [http://litopys.org.ua/hrs/hrs06.htm Хронологія подій Галицько-Волинського літопису] // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. — Львів, 1901. — Т. 41. — С. 1—72. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А. І.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/49/%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3%D0%B0.html Дзе адбылася каранацыя Міндоўга?] // Фрэскі гісторыі: Артыкулы і эсэ па гісторыі і цывілізацыі Беларусі і Цэнтральна-Усходняй Еўропы. — Мінск : РІВШ, 2011. — 246 с. — С. 8—24. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html Жыццёпіс вялікіх князёў літоўскіх. Міндоўг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160125225704/http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html |date=25 студзеня 2016 }} — Мінск, 2006. * ''Краўцэвіч, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_357733.pdf Блуканне па міфах] / А. Краўцэвіч // Беларуская думка. — 2013. — № 5. — С. 84—86. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_926840.pdf У абарону праўдзівай гісторыі Новагародка] / І. Марзалюк // Беларуская думка. — 2013. — № 11. — С. 88—95. * ''Мікульскі, Ю.'' [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/01/29_uvekavechanne_mifa.pdf Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку] / Ю. Мікульскі // Беларуская думка. — 2013. — № 1. — С. 69—76. * Міндаў, кароль Літовіі, у дакументах і сведчаннях. — Мінск, 2005. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/57 Каранацыя Міндоўга ў кантэксце падзей сярэдзіны ХІІІ ст.] // Навагрудскія чытанні. Гісторыка-археалагічныя даследаванні Навагрудка. — Навагрудак, 1993. — Ч. 2. — С. 10—16. * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/62 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. (''Раздз.1. Пакаленне першае: Міндоўг (1230-ыя — 1250-ыя гады)'')] — Мінск, 1993. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/37 Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка] / В. Насевіч, У. Свяжынскі // БГА. Т. 6. Сш. 1—2 (10—11). — Мінск, 1999. — С. 261—272; Рэцэнзія: ''Edvardas Gudavicius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. — Vilnius: Zara, 1998. — 359 p.'' * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/14 Міндоўг] // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 тамах. — Мінск : БелЭН, 2006. — Т. 2. — С. 312—313. * ''[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]'' [http://media.catholic.by/nv/n39/art13.htm Кароль праз ласку хроснай купелі] // Наша Вера. — 2007. — № 1 (39). Рэцэнзія: ''Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях — Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimoniis / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Мінск: Тэхналогія, 2005. — 136 с., [16] арк. іл.'' * ''[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто, В. Т.]]'' Образование Литовского государства. — Москва, 1959. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук, Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm Да пытання аб пачатках Вялікага княства Літоўскага ў сярэдзіне ХІІІ ст. (яшчэ адна версія канструявання мінуўшчыны)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305040402/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm |date=5 сакавіка 2016 }} / Г. Семянчук, А. Шаланда // БГЗ. — 1999. — № 11. * ''Сіцько, З.'' «…ясней ад перлаў і золата кароны» (да 750-годдзя каранацыі Міндоўга) // Беларускі гістарычны часопіс. — 2003. — N 5. * [http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Messenius_2/frametext1.htm Скандинавия в наглядных описаниях Йоханнеса Мессениуса] = Ex Johannis Messenii Scondia Illustrata. — T. X. Seu Chronologia De Rebus Venedarum Borealium, ad Scondiam jure pertinentium, scilicet Finnonum, Livonum, et Curlandorum, ab ipso ferme orbis diluvio, ad annum Christi M DC XXVIII. — Stokholm, 1703. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Gudavičius, E.]]'' Mindaugas. — Vilnius : Žara, 1998. * ''Maleczyński, K.'' W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1936. — R. 11. * Mindaugo knyga: Istorijos šaltinai apie Lietuvos karalių. — Vilnius, 2005. == Спасылкі == * [http://nv-online.info/get_img?ImageId=32327 Каранацыя Міндоўга]{{Недаступная спасылка}} на карціне {{нп3|Адомас Варнас|Адомаса Варнаса|lt|Adomas Varnas}} * [http://www.belhistory.com/course_mind.html Князь Міндаў, кароль Летовіі (Міндоўг)] на www.belhistory.com {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] |гады = [[1248]] — [[1254]] |папярэднік = — |пераемнік = [[Транята]] }} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прынялі хрысціянства]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]] [[Катэгорыя:Міндоўг| ]] 48grb9ipn1gscw5x1oxif9cdihbz84e 5177458 5177457 2026-08-08T09:33:26Z M.L.Bot 261 /* Утварэнне ВКЛ і пачатак княжання ў ім */ 5177458 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Міндоўг | арыгінальнае імя = | партрэт = Seal_of_Mindaugas.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Фрагмент пячаткі, якую прыпісваюць Міндоўгу пад 1255 годам, з выявай караля на стальцы. | герб = | подпіс герба = | тытул = кароль літоўскі | парадак = | перыядпачатак = 1253 | перыядканец = 1261 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = 29 чэрвеня 1253 | наследнік = [[Войшалк]] | тытул_2 = вялікі князь літоўскі | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = канец 1240-х | перыядканец_2 = 1263 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Транята]] | наследнік_2 = Войшалк | дата нараджэння = каля 1195 | месца нараджэння = | дата смерці = 1263 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = * 1) невядомая на імя (паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|В. Тацішчава]], княжна цвярская<ref>{{Cite web |url=http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |title=Татищев, В. Н. История Российская // ЛитМир — электронная библиотека. (Часть 3, глава 42.) |access-date=6 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331165048/http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |archivedate=31 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>) * 2) [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] (удава [[Булевічы|Вішымута Булевіча]]) * 3) Агна (сястра Марты) | у шлюбе = | дзеці = * сыны: Войшалк, Рукля, Рупек; * дачка: невядомая на імя жонка [[Шварн Данілавіч|Шварна Данілавіча]] | гады службы = | прыналежнасць = | званне = | камандаваў = | бітвы = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = }} '''Міндоўг''' ('''Мендог''', {{lang-la|Mindowe}}<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. [[Алесь Жлутка|А. Жлуткі]]. — Мінск: Тэхналогія, 2005.</ref>, ст.-рус.: ''Мидогъ'', ''Мендогъ'', ''Минъдовгъ''; {{lang-lat|Mindowe}}; {{lang-de|Myndowen}}; каля [[1195]] — [[12 верасня]]<ref>Паводле звестак [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбута]].</ref> [[1263]]) — першы [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (канец 1248—1253 і 1261—1263), першы і апошні{{заўвага|Таксама часам літоўцы называюць некаранаваным каралём [[Вітаўт]]а, а ў пачатку XX ст. была спроба стварыць Літоўскае каралеўства на чале з [[Міндаўгас II|Міндаўгасам II]].}} кароль літоўскі (1253—1261). Княжэнне Міндоўга прыйшлося на пачатак [[Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага|утварэння новай цэнтралізаванай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага]], якое першапачаткова ўключыла ў сябе [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] і [[Балты|балцкія]] землі ў [[Панямонне|Панямонні]] (якія цяпер уваходзяць у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]] і [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскую Рэспубліку]]). Гэты працэс адбываўся ў сярэдзіне XIII ст. — у складаны час, калі ў выніку пагрозы з боку [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]] склаліся цяжкія ўмовы для існавання [[Славяне|славянскага]] і балцкага [[насельніцтва]]. Такія абставіны вымушалі Міндоўга шукаць шляхі для ўмацавання сваёй [[Дзяржава|дзяржавы]] і неаднойчы змяняць саюзнікаў. У [[Гісторыя Літвы|гісторыі Літоўскай Рэспублікі]] Вялікае Княства Літоўскае — пачатак літоўскай [[дзяржаўнасць|дзяржаўнасці]], а Міндоўг — першым уладар літоўскай дзяржавы. У [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], на землях якой дзяржаўнасць пачалася з раннейшых [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага княстваў]], Міндоўг выступае як першы ўладар дзяржавы, якая ахапіла ўсю сучасную тэрыторыю Беларусі, а таксама Літвы і шэрагу суседніх зямель. == Імя == Імя Міндоўг (Міндаўг) — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая іменная аснова ''Min''- звязаная з літ. ''mintis'' «думка»'', minti'' «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім ''men-'' «думаць; разумова ўзрушвацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 726.</ref>). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 116.</ref>. На іншай пазіцыі гэтая аснова знаходзіцца таксама ў імені [[Гедзімін]]. Другая аснова ''Daug''- звязаная з літ. ''daug'' «шмат»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 82-83.</ref>. У скарочаным выглядзе яна прысутная таксама, напрыклад, у імёнах [[Даўмонт (вялікі князь літоўскі)|Даўмонт]], [[Даўгерутэ|Даўгіруць]]. Аднаслоўна значэнне імя можна выказаць як «шматдумны» (аналаг — польскае імя Балемысл). == Паходжанне == [[Файл:Henriku kroonika papp.jpg|thumb|left|150 px|Старонка Хронікі Лівоніі, XIII ст.]] Паводле надзейных крыніц паходжанне Міндоўга дакладна невядома. [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка]] (каля 1290) паведамляе толькі, што бацька Міндоўга быў «вялікі кароль» (''könig gros'') — магчыма, гэта значыць, што яму былі падначалены «меншыя» князі. Аднак імя не названа. [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] лічыць імаверным, што бацькам Міндоўга быў князь літоўскі [[Даўгерутэ]], які неаднаразова згадваецца [[Хроніка Лівоніі|Хронікай Лівоніі]] (XIII ст.). Таксама ёсць легенды, які падаюць сярод іншага і паходжанне Міндоўга. Паводле легенды з [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскага летапісу]] (XVI ст.), Міндоўг паходзіць з роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў (Рагвалодавічаў)]], а яго бацька [[Маўкольд Расціславіч]]. Паводле іншага падання таго ж часу, Міндоўг паходзіў ад рымляніна [[Палямонавічы|Палемона]], які з іншымі рымлянамі перасяліўся з Італіі на берагі [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. У «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» (XVI ст.) бацькам Міндоўга названы [[Рынгольд]], міфічны літоўскі князь з Палямонавічаў. == Біяграфія == === Княжанне ў літоўскай зямлі === Упершыню Міндоўг згадваецца ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісы]] ў канцы 1219 года<ref>''Грушевський М.'' Хронологія подій… С. 16.</ref> пад імем ''Мидогъ'' разам з братам [[Даўспрунк]]ам, як чацвёрты з пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам з іншымі 16-цю літоўскімі князямі — [[Князі жамойцкія|жамойцкімі]], [[Князі дзяволцкія|дзяволцкімі]], [[Рушкавічы|Рушкавічамі]] і [[Булевічы|Булевічамі]] — заключылі мір з галіцка-валынскімі князямі [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і [[Васілька Раманавіч|Васількам Раманавічамі]]: {{Пачатак цытаты}}«Бж҃иимъ повелениемь . прислаша кнѧзи Литовьскии . к великои кнѧгини Романовѣ . и [[Даніла Раманавіч|Данилови]] и Василкови . миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи . Живинъбоудъ . Давъѧтъ . Довъспроункъ . братъ его Мидогъ.»{{Канец цытаты|крыніца=[[Галіцка-Валынскі летапіс]] (у [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім спісе]], 1420-я гады)<ref>[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat31.htm#st736 ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 736.]</ref>.}} Да сярэдзіне 1230-х гадоў Міндоўг дасягнуў аднаасобнай вярхоўнай улады ў [[Літва (зямля)|землях Літвы]] або значнай яе часткі. Вясною 1238 года<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.27-28.</ref> «Літва Міндоўга» быў у саюзных або васальных адносінах з галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам, які накіраўваў Міндоўга і князя [[Ізяслаў Новагародскі|Ізяслава Новагародскага]] ваяваць супраць польскага князя [[Конрад I Мазавецкі|Конрада І Мазавецкага]]<ref>''Насевіч, В.'' Міндоўг // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 144—145. ISBN 985-11-0141-9.</ref>. У сярэдзіне ліпеня 1245 года Даніла пасылае да Міндоўга па дапамогу супраць венграў, Міндоўг паслаў войска, але яно не паспела да вырашальнай [[Бітва пры Яраславе 1245|бітвы пры Яраславе]] 17 ліпеня 1245 года. === Утварэнне ВКЛ і пачатак княжання ў ім === [[Файл:Mindaugas (99259281).jpg|thumb|Міндоўг. Уяўны партрэт, гравюра з кнігі [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] Неўзабаве Міндоўг далучыў да сваіх уладанняў Навагародскую зямлю, што фактычна дало пачатак утварэнню [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]]. Пасля гэтага адносіны Міндоўга з Данілам сталі варожымі. Першапачаткова тэрыторыя дзяржавы ўключала ў сябе славянскія землі ў Верхнім Панямонні (з гарадамі [[Навагрудак|Навагародак]], [[Ваўкавыск]], [[Гродна|Гародня]], [[Слонім]]) і балцкія землі ў сярэднім цячэнні [[Вілія|Віліі]]. Позні Густынскі летапіс (XVII ст.) паведамляе пра хрышчэнне Міндоўга каля 1246 года ў праваслаўе, але звестак пра гэта ў ранейшых крыніцах няма. Паводле Галіцка-Валынскага летапісу Міндоўг перад каталіцкім хрышчэнне быў [[Язычніцтва|паганцам]]. === Вайна 1249—1254 гадоў === [[Файл:Papal bull regarding Lithuanian ruler Mindaugas 1251.jpg|thumb|Була Папы рымскага Інакенція IV пра хрышчэнне і каранацыю Міндоўга. 1251.]] У канцы 1248 года<ref name="Гр.35">Грушевський, М. Цыт. арт. С.35.</ref> Міндоўг захапіў у [[Літва (зямля)|землях Літвы]] ўладанні сваіх пляменнікаў [[Таўцівіл Даўспрункавіч|Таўцівіла Даўспрункавіча]] і [[Едзівід Даўспрункавіч|Эдзівіда Даўспрункавіча]] — з прычыны даўняй варожасці з імі. Таўцівіл і Эдзівід збеглі да Данілы, жонкай якога была іх сястра. Таўцівіла і Эдзівіда падтрымалі жамойцкі князь [[Выкінт]], Даніла Раманавіч, Лівонскі ордэн і Рыжскае арцыбіскупства. Узімку 1249—1250<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла ідзе вайной супраць Міндоўга да [[Навагрудак|Новагародка]]. Таўцівіл з дапамогай Данілы ваюе з Міндоўгам увесь 1250 год<ref name="Гр.35"/>. [[Файл:Mindoŭh, Vit. Міндоўг, Віт (XVII).jpg|thumb|Хрышчэнне Міндоўга. Фрагмент карціны «Бласлаўлёны Віт» (якая паказвае біскупа Віта). Невядомы мастак XVII ст.]] Каб разбурыць небяспечную кааліцыю, Міндоўг і яго жонка ў пачатку 1251 года<ref name="Гр.35"/> прынялі каталіцтва, і ўжо з дапамогай рыцараў Лівонскага ордэна Міндоўг працягваў ваяваць са сваімі пляменнікамі. Ён пайшоў у [[Жамойць]] да [[Замак|замку]] Цверамет, які належаў Выкінту — дзядзьку і саюзніку Таўцівіла і Эдзівіда. Цверамет ён узяць не здолеў, у сутычцы быў паранены ў сцягно, і адступіў з Жамойці ў Літоўскую зямлю. Таўцівіл праследаваў яго, і Міндоўг забег ад пагоні ў [[Варута|Варуту]]{{заўвага|Дакладная лакалізацыя гэтага замку пакуль не вызначаная.}}. Міндоўг выслаў з Варуты супраць Таўцівіла свайго шурына — князя [[Лугвен (князь літоўскі)|Лугвена]], пасля сутычкі Таўцівіл адступіў і звярнуўся па дапамогу да Данілы. Узімку 1251—1252<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла дасылае вялікае войска, якое спусташае ўсе ўладанні Міндоўга. І хоць Міндоўг у адказ даслаў свайго сына (магчыма, [[Войшалк]]а) ваяваць ваколіцы [[Турыйск (Валынская вобласць)|Турыйска]], але быў змушаны пайсці на перамовы. Таўцівіл прыехаў да Данілы, відаць, каб пераконваць не заключаць мір. Ці то ўмовы, прапанаваныя Міндоўгам, не задаволілі Данілу, ці то аргументы Таўцівіла былі пераканаўчыя, але мір не быў заключаны, і ў кан. 1252<ref name="Гр.37">Грушевський, М. Цыт. арт. С.37.</ref> Даніла з вялікім войскам зноў пайшоў супраць Міндоўга да Новагародка. === Каранацыя === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|thumb|Каранацыя Міндоўга. Гравюра з кнігі Л. Ходзькі «Палонія», 1824<small>.</small>]] 6 ліпеня 1253 года, у дзень [[Пётр (апостал)|св. Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]<ref>На думку [[Томас Баранаўскас|Томаса Баранаўскаса]].</ref> (або 29 ліпеня<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/egudavicius-lietuva-neturi-monarchijos-tradiciju.d?id=10060763|title=E.Gudavičius: Lietuva neturi monarchijos tradicijų|first=Jūratė|last=Vaižgauskaitė|website=DELFI|access-date=2023-12-03}}</ref>), па даручэнні Папы Рымскага [[Інакенцій IV|Інакенція IV]] Міндоўг і яго жонка [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] каранаваны як кароль і каралева Літвы. Імаверна, каранацыю правёў кульмскі біскуп Генрык, якому паўнамоцтвы на гэта надаў Папа. Магчыма, каранацыя адбылася ў Новагародку. [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў XVI ст. спачатку называў месцам каранацыі [[Кернаў]] (цяпер Шырвінцкім раёне Літвы): {{Пачатак цытаты}}«Потым ахрысціўся, Мэндольф названы, <br />На Літоўскае каралеўства каранаваны, <br />У Кернаве з дазволу Папскага і Цэсарскага.» <br />(З паэмы «Ганец цноты»<ref>Stryjkowski, M. Goniec cnoty, do prawych slachciczów // Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 2. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 572 s. — S. 541.</ref>.) «Так яго з волі папскай укаранавалі <br />У Кернаве і літоўскім каралём абвясцілі.» <br />(З паэмы-хронікі «Аб пачатках, паходжанні, дзейнасці, справах рыцарскіх і хатніх слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага…»<ref>Stryjkowski, M. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia / Maciej Stryjkowski; oprac. [wstępu i komentarza] Julia Radziszewska; [słownik i notę językową oprac. Maria Karpluk; przekł. wiersza Augustyna Rotundusa Jan Sękowski, przekł. tekstów łac. Maria Ściebora, przekł. tekstów lit. Jan Safarewicz; mapę Litwy XVI w. oprac. Wiesław Wodecki]. — Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978. — 762, [2] s., [1] k. tabl., [8] s. tabl.: il. — S. 197.</ref>.) {{Канец цытаты}} [[Файл:Тытульны аркуш Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі.jpg|thumb|left|150 px|«Хроніка…» М. Стрыйкоўскага. Тытульны аркуш. 1582.]] Затым у сваёй галоўным творы — «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» — Стрыйкоўскі змяніў думку і падаў, што каранацыя адбылася ў Новагародку: {{Пачатак цытаты}} «…Гайндрыха, які, прыехаўшы да Наваградка Літоўскага з арцыбіскупам Рыжскім і з крыжакамі прускімі і лівонскімі, Міндоўга альбо Мяндока на каралеўства Літоўскае паводле звыклых цырымоніяў царкоўных памазаў…»<ref>Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 63, XLVIII, 392 s.: il. — S. 289.</ref> {{Канец цытаты}} Каранацыя дазволіла Міндоўгу выйсці з вайны, хоць ён быў вымушаны часова аддаць крыжакам частку Жамойці, а сыну Данілы Раману — Навагрудак. У 1254<ref name="Гр.37"/> годзе сын Міндоўга — Войшалк — заключае мір з Данілам, выдае сваю сястру за яго сына [[Шварн Данілавіч|Шварна]] і перадае гарады Новагародак, [[Ваўкавыск]] і [[Слонім]] іншаму яго сыну — [[Раман Данілавіч|Раману]]. === Падзеі пасля 1254 г. === Каля 1257 года супраць Літоўскай дзяржавы быў наладжаны паход мангола-татарскага военачальніка Бурундая і галіцка-валынскі князёў, аднак Міндоўг здолеў не толькі захаваць уладу, але і аднавіў поўны кантроль над Наваградскай зямлёй. У 1260 годзе Міндоўг скасаваў дамову з Лівонскім ордэнам і адмовіўся ад каталіцтва, у выніку чаго згубіў правы на каралеўскi тытул. Ён пачаў разам з жамойтамі вайну з Лівонскім (Iнфлянцкiм) ордэнам, уступіўшы для гэтага ў саюз з наўгародскім князем [[Аляксандр Яраславіч|Аляксандрам Яраславічам]] і іншымі рускімі князямі. У 1260-х гадах Міндоўг карыстаўся неабмежаванай уладай, што выклікала незадаволенне і змову супраць яго князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла і нальшчанскага [[Даўмонт]]а. У выніку змовы ўвосень 1263<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.43.</ref> года Міндоўг разам з двума малодшымі сынамі быў забіты. Пасля смерці Міндоўга вялікім князем стаў [[Транята]], аднак у 1264 годзе быў забіты слугамі Міндоўга, за гэтым вялікім князем стаў [[Войшалк]]. == Сям’я == === Жонкі === Расійскі гісторык XVIII ст. Васіль Тацішчаў адзначыў без спасылкі на крыніцу, што маці [[Войшалк]]а — старэйшага сына Міндоўга — была княжна цвярская. Тацішчаў мог карыстацца крыніцамі, якія не дайшлі да нашага часу, у існуючых зараз крыніцах няма звестак пра маці Войшалка і яго сястры. * Марта (? — ~1262), імя ў хрышчэнні 1251 годзе, імя па нараджэнні невядома. Паводле летапіснай згадкі, была ўдавой літоўскага князя [[Булевічы|Вышымунта Булевіча]], забітага Міндоўгам, пасля чаго Міндоўг ажаніўся з Мартай. Яе сыны былі найшмат маладзейшыя за іншых дзяцей Міндоўга — Войшалка і дачку. * Агна (?—?, імя паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], сястра Марты, была жонкай князя нальшчанскага Даўмонта). Пасля смерці Марты Міндоўг ажаніўся з Агнай, якая прыехала на пахаванне сястры — быццам паводле завяшчання Марты, якая не хацела даверыць сваіх дзяцей нікому, акрамя Агны. Магчыма, гэта стала галоўнай прычынай удзелу Даўмонта ў змове супраць Міндоўга. === Дзеці === * [[Войшалк]] (~1223 — 1267) — вялікі князь літоўскі ў 1264—1267, нашчадкаў не меў. * Дачка (?—?, імя невядома) — з 1254 жонка галіцка княжыча Шварна Данілавіча (1230-я — 1270), князя холмскага ў 1264—1270, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270, нашчадкаў не мела. Сыны ў шлюбе з Мартай: * Рукля (?—1263), * Рупек (?—1263). == Вядомыя граматы Міндоўга == Сярод дакументаў, якія вядомы як граматы Міндоўга, ёсць як сапраўдныя (аўтэнтычныя), так і падробкі ([[Фальсіфікацыя|фальсіфікаты]]). Адносна сапраўднасці некаторых грамат даследчыкі не маюць агульнага меркавання. * 1253 — на дазвол бязмытнага гандлю ў ВКЛ для рыжскіх купцоў; валодае ўсімі прыкметамі аўтэнтычнасці<ref name="auten">Аўтэнтычнасць падаецца паводле [[Караль Малечыньскі|К. Малечыньскага]]: Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. Wilno, 1936. R.11;</ref>, але не мае агульных рысаў з іншымі граматамі; упершыню апублікавана [[Фрыдрых Георг фон Бунге|Ф. Г. фон Бунге]] (Bunge<ref>Liv-, Est- uhd Curländisches Urkundenbuch, nebst Regesten /Ed. F. G. von Bunge. Bd.1 (1093—1300). Reval, 1853.</ref> № 243). * 1253, ліп. — на дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 252). * 1254 — на дараванне земляў літоўскаму біскупу [[Хрысціян, біскуп літоўскі|Хрысціяну]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 263). * 1255, кастр. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Селонія|Селоніі]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 286). * 1255, кастр. — да Папы Рымскага па зацвярджэнне даравання Селоніі; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 287). * 1257 — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана [[Эдвард Рачыньскі|Э. Рачыньскім]] (CDL<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae. / Ed. E. Raczyński. Vratislaviae, 1845.</ref> № 8). * 1257 — на дараванне Лівонскаму ордэну ўсёй Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 294). * 1259, 7 жн. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Дайнава (рэгіён)|Дайнавы]], [[Скаловія|Скаловіі]] і Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 342). * 1260, сяр. чэрв. — на дараванне Літвы Лівонскаму ордэну ў выпадку безпатомнай смерці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 354). * 1261, 7 жн. — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну Селоніі (з апісаннем яе межаў); фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 363). == Пячатка Міндоўга == {{main|Пячатка Міндоўга}} {{падвойная выява|right|Seal_of_Mindaugas.jpg|108|Mindoŭh. Міндоўг (1255, 1393).jpg|150|Фрагмент пячаткі, які захаваўся.|Сучаснае ўзнаўленне паводле апісання 1393 года.<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Менск: Тэхналогія, 2005. — 136 с.</ref>}} Пячатка Міндоўга — сярэднявечная пячатка, прымацаваная да граматы Міндоўга, як караля Літвы, ад кастрычнік 1255 года пра перадачу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскаму ордэну]] зямлі [[Сэлія|Сэліі]]. Сапраўднасць гэтай грамары дыскусійная ў навуцы. Калі яна сапраўдная, то на пячатцы захавалася адзіная прыжыццёвая выява Міндоўга. У маі 1393 годз [[папскі легат]] зрабіў падрабязнае апісанне пячаткі. Апісанне перадае тое, што ёсць і цяпер — акрамя шнуроў, якімі пячатка была прымацавана да [[пергамент]]у: паводле апісання, шнуры былі белы і жоўты, а цяпер яны белы і сіні. Надпіс (легенда), дзе павінны знаходзіцца імя Міндоўга і [[тытул]], амаль цалкам адколатая. Захаваўся толькі маленькі крыж, які паказвае пачатак тэксту легенды, і літара. Літара можа быць прачытана як M, D, або SІ. Згодна з апісаннем 1393 г., калі легенда была яшчэ цэлая, яна чыталася: + MYNDOUWE DEI GRA REX LITOWIE (лац.) — «Міндоўг Божаю ласкаю кароль Літвы». == Гістарыяграфія == [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (A. Guagnini, 1611).jpg|thumb|Міндоўг. Гравюра з кнігі А. Гваньіні «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] У гістарыяграфіі дасюль няма кансэнсусу па асноўных пытаннях біяграфіі Міндоўга, якія сфармуляваш яшчэ [[Зянонас Івінскіс]]<ref>Ivinskis Z. Lietuvos istorija: iki Vytauto Didžiojo mirties. — Roma, 1978 (репринт: Vilnius, 1991).</ref> у 1939 годзе: 1) ці належала Міндоўгу вызначальная роля ва ўтварэнні ВКЛ; 2) якое было паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца Міндоўга; 4) якія з грамат Міндоўга аўтэнтычныя; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — калі прымаў хрысціянства або калі вяртаўся да паганства; 6) якая мусіць быць ацэнка яго дзейнасці з пазіцый цяперашняга часу. У сярэдзіне 16 ст. Мацей Стрыйкоўскі заўважыў, што Міндоўг не застаўся ў літоўскай народнай памяці, у адрозненне многіх іншых асоб, у т. л. міфічных, а згадваецца толькі на старонках рускіх летапісаў. Стрыйкоўскі быў здзіўлены гэтым фактам, бо лічыў, што Міндоўг больш варты памяці ў літоўцаў, як стваральнік літоўскай дзяржавы. == Ушанаванне памяці == === Рэспубліка Беларусь === [[Файл:Hara Mindouha.JPG|thumb|Гара Міндоўга, памятны знак. Навагрудак.]] * [[Файл:Flag of Navahradak.svg|20 px|Сцяг г. Навагрудак.]] [[Гара Міндоўга]] — пагорак у [[Навагрудак|Навагрудку]], помнік гісторыі XIII ст. Знаходзіцца каля сярэдневяковага гарадзішча, уздоўж вуліцы Мінскай. У 1993 годзе на гарадскім свяце з нагоды 740-годдзя каранацыі Міндоўга ля падножжа гары ўстаноўлены памятны знак (скульптар [[Уладзімір Міхайлавіч Лятун|У. М. Лятун]]). У 2014 годзе каля гары пастаўлена металічная скульптура Міндоўга, вышыня каля 2,5 м. === Літоўская Рэспубліка === * {{Сцяг|Літва}} Дзень дзяржавы (дзень каранацыі караля літоўскага Міндоўга) [[6 ліпеня]] — дзяржаўнае свята, з 1991 года. * Юбілейны медаль «750-годдзе каранацыі караля літоўскага Міндоўга» (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ), 2003. * Юбілейны медаль у гонар 1000-годдзя назвы Літва з выявай караля Міндоўга (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ). * Манета Банка Літвы «Міндоўг — кароль літоўскі», у серыі «Правіцелі Літвы», 50 [[літ]]аў, серабро (дызайн: А. Закаўскас), 1996. * Манета Банка Літвы «Каранацыя Міндоўга», 200 літаў, золата, серабро (дызайн: П. Рэпсіс), 2003. ==== [[Файл:Flag of Vilnius.svg|20 px|Сцяг г. Вільнюс.]] Вільнюс ==== * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] (скульптар Р. Мідвікіс, архітэктары А. Насвіціс, Р. Крыштапавічус, І. Алістратавайтэ), на вуліцы Арсенала каля Нацыянальнага музея Літвы; граніт. Адкрыты 6.07.2003 з нагоды 750-годдзя ўтварэння літоўскай дзяржавы; у афіцыйных мерапрыемствах узялі ўдзел кароль Швецыі [[Карл XVI Густаў]] з жонкай [[Сільвія Рэната Зомерлат|Сільвіяй]], вялікі герцаг люксембургскі [[Анры (вялікі герцаг Люксембурга)|Анры]] і вялікая герцагіня Марыя-Тэрэза Местрэ, прэзідэнт Польшчы [[Аляксандр Квасьнеўскі|А. Квасьнеўскі]], прэзідэнт Эстоніі [[Арнольд Руйтэль|А. Руйтэль]]. * Вуліца Міндоўга. * Мост караля Міндоўга, праз [[Вілія|Вілію]] ([[Літоўская мова|літ.]] Нярыс) — злучае вуліцы Т. Урублеўскага і Рынкцінес, адкрыты 6.7.2003 (тым самым днём, што і помнік Міндоўгу). ==== [[Файл:LTU Kaunas flag.svg |20 px|Сцяг г. Каўнас.]] Каўнас ==== * Праспект караля Міндоўга. == Галерэя == <center><gallery> Выява:LT-1996-50litų-Mindaugas-b.png|Манета «Міндоўг, кароль літоўскі». Літва, 1996. Выява:LT-2003-200litų-Mindaugas-b.png|Манета «Каранацыя Міндоўга». Літва, 2003. Выява:Mindaugo g. 23, Vilnius.JPG|На вуліцы Міндоўга. Вільнюс. Выява:Vilnius river.jpg|Мост Міндоўга. Вільнюс, від з [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]]. Выява:Karaliaus Mindaugo prospektas001.jpg|Праспект Міндоўга. Каўнас. </gallery></center> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Аляксандр Іванавіч Груша|Груша, А.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_97749.pdf Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу?] / А. Груша // Беларуская думка. — 2013. — № 8. — С. 96—103. * ''Грушевський, М.'' [http://litopys.org.ua/hrs/hrs06.htm Хронологія подій Галицько-Волинського літопису] // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. — Львів, 1901. — Т. 41. — С. 1—72. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А. І.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/49/%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3%D0%B0.html Дзе адбылася каранацыя Міндоўга?] // Фрэскі гісторыі: Артыкулы і эсэ па гісторыі і цывілізацыі Беларусі і Цэнтральна-Усходняй Еўропы. — Мінск : РІВШ, 2011. — 246 с. — С. 8—24. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html Жыццёпіс вялікіх князёў літоўскіх. Міндоўг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160125225704/http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html |date=25 студзеня 2016 }} — Мінск, 2006. * ''Краўцэвіч, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_357733.pdf Блуканне па міфах] / А. Краўцэвіч // Беларуская думка. — 2013. — № 5. — С. 84—86. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_926840.pdf У абарону праўдзівай гісторыі Новагародка] / І. Марзалюк // Беларуская думка. — 2013. — № 11. — С. 88—95. * ''Мікульскі, Ю.'' [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/01/29_uvekavechanne_mifa.pdf Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку] / Ю. Мікульскі // Беларуская думка. — 2013. — № 1. — С. 69—76. * Міндаў, кароль Літовіі, у дакументах і сведчаннях. — Мінск, 2005. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/57 Каранацыя Міндоўга ў кантэксце падзей сярэдзіны ХІІІ ст.] // Навагрудскія чытанні. Гісторыка-археалагічныя даследаванні Навагрудка. — Навагрудак, 1993. — Ч. 2. — С. 10—16. * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/62 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. (''Раздз.1. Пакаленне першае: Міндоўг (1230-ыя — 1250-ыя гады)'')] — Мінск, 1993. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/37 Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка] / В. Насевіч, У. Свяжынскі // БГА. Т. 6. Сш. 1—2 (10—11). — Мінск, 1999. — С. 261—272; Рэцэнзія: ''Edvardas Gudavicius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. — Vilnius: Zara, 1998. — 359 p.'' * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/14 Міндоўг] // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 тамах. — Мінск : БелЭН, 2006. — Т. 2. — С. 312—313. * ''[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]'' [http://media.catholic.by/nv/n39/art13.htm Кароль праз ласку хроснай купелі] // Наша Вера. — 2007. — № 1 (39). Рэцэнзія: ''Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях — Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimoniis / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Мінск: Тэхналогія, 2005. — 136 с., [16] арк. іл.'' * ''[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто, В. Т.]]'' Образование Литовского государства. — Москва, 1959. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук, Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm Да пытання аб пачатках Вялікага княства Літоўскага ў сярэдзіне ХІІІ ст. (яшчэ адна версія канструявання мінуўшчыны)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305040402/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm |date=5 сакавіка 2016 }} / Г. Семянчук, А. Шаланда // БГЗ. — 1999. — № 11. * ''Сіцько, З.'' «…ясней ад перлаў і золата кароны» (да 750-годдзя каранацыі Міндоўга) // Беларускі гістарычны часопіс. — 2003. — N 5. * [http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Messenius_2/frametext1.htm Скандинавия в наглядных описаниях Йоханнеса Мессениуса] = Ex Johannis Messenii Scondia Illustrata. — T. X. Seu Chronologia De Rebus Venedarum Borealium, ad Scondiam jure pertinentium, scilicet Finnonum, Livonum, et Curlandorum, ab ipso ferme orbis diluvio, ad annum Christi M DC XXVIII. — Stokholm, 1703. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Gudavičius, E.]]'' Mindaugas. — Vilnius : Žara, 1998. * ''Maleczyński, K.'' W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1936. — R. 11. * Mindaugo knyga: Istorijos šaltinai apie Lietuvos karalių. — Vilnius, 2005. == Спасылкі == * [http://nv-online.info/get_img?ImageId=32327 Каранацыя Міндоўга]{{Недаступная спасылка}} на карціне {{нп3|Адомас Варнас|Адомаса Варнаса|lt|Adomas Varnas}} * [http://www.belhistory.com/course_mind.html Князь Міндаў, кароль Летовіі (Міндоўг)] на www.belhistory.com {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] |гады = [[1248]] — [[1254]] |папярэднік = — |пераемнік = [[Транята]] }} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прынялі хрысціянства]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]] [[Катэгорыя:Міндоўг| ]] pt0rqvao5lymq5yufztbp3ma5aoxsbl Гісторыя Беларусі 0 13979 5177287 5125372 2026-08-07T20:55:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177287 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Беларусі}} [[File:Гістарычныя вобласці Беларусі.png|thumb|300px|Гістарычныя вобласці Беларусі на аснове дзяржаўных утварэнняў і рэгіёнаў, якія існавалі ў IX—XVIII стст.]] '''Гісторыя Беларусі''' — апісанне гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] са старажытных часоў. == Паходжанне назвы == {{main|Белая Русь}}Паводле Васіля Тацішчава, назва ''Белая Русь'' ужавалася ў Раскольніцкім і Растоўскім летапісах пад 1135 годам датычна Растова-Суздальскага княства. Гэтыя летапісы аднак не захаваліся на цяперашняга часу, а агулам усе ўнікальныя звесткі Тацішчава многія даследчыкі лічаць сумнеўнымі. Упершыню пэўна назва ''Белая Русь'' (лац. Alba Ruscia) вядома з [[Дублінскі рукапіс|Дублінскага рукапісу]] (сярэдзіна XIII ст.)<ref>''Чамярыцкі В., [[Жлутко, Александр Анатольевич|Жлутка А.]]'' [http://starbel.narod.ru/dublin.htm Першая згадка пра Белую Русь — XIII ст.!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100823074947/http://starbel.narod.ru/dublin.htm|date=23 жніўня 2010}} // Адраджэнне. Гістарычны альманах. — Вып. 1. — {{Мн.}}, 1995. — С. 143—152.{{ref-be}}</ref>. Ёсць шмат трактовак сімвалічнага значэння назвы, а лакалізацыя Белай Русі ў еўрапейскай картаграфіі да XVI ст. змянялася і з цягам часу пашыралася з тэрыторый [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] да тэрыторый практычна ўсёй Русі{{sfn|Latyszonek|2006|s=305—306}}. На большасці заходнееўрапейскіх карт тэрыторыя Беларусі называлася [[Літва (зямля)|''Літвой'']]{{Крыніца?|кам=калі маецца на ўвазе не назва ўсяго ВКЛ, а Літвы, як вобласці, то пытанне выклікае, ці вялікая доля тэрыторый Беларусі называлася на Захадзе Літвой. Мабыць тады разам з тэрмінам «Літва» падаваць і тэрмін «Русь»?}}. Продкі беларусаў пачалі ўжываць назвы «Белая Русь» і «белыя русіны» у другой палове XVI ст. пад уплывам польскамоўнай гісторыка-геаграфічнай літаратуры, а пад канец XVI ст., меркавана пад уплывам ідэй [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і [[Сарматызм]]у, [[Саламон Рысінскі]] ўпершыню ўжыў саманазву «беларус» (leucorussus){{sfn|Latyszonek|2006|s=306—308}}. Пасля трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] расійскі ўрад пачаў пашыраць назву Белая Русь на ўсю тэрыторыю жыцця беларускага этнаса, пакуль гэта канчаткова не замацавалася ў сярэдзіне XIX ст. == Старажытная Беларусь == {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} === Каменны век === {{main|Каменны век на Беларусі}} ==== Палеаліт ==== Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Лічыцца, што першымі насельнікамі на тэрыторыі Беларусі былі [[неандэртальцы]], якія апынуліся тут у час кароткіх пацяпленняў у перыяд так званага [[Сожскае зледзяненне|Рыскага абледзянення]], ці яшчэ перад ім. На тэрыторыі Беларусі пакуль што не было знойдзена аніводнага шкілета гэтага перыяду, рэшткі дзейнасці былі знойдзены на стаянках [[Юравічы (археалагічныя помнікі)|Юравічы]] і [[Бердыж (археалагічны помнік)|Бердыж]], якія датуюцца прыкладна 26—23 тыс. гадоў таму. Нарэшце, гэтыя даты дазваляюць у любым выпадку аднесці з’яўленне першага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі да верхняга палеаліта, якое магло жыць тут толькі пасля адступлення ці зыходу ледавіка. Колькасць насельніцтва ў верхнім палеаліце не перавышала некалькіх соцень<ref>[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] Начало формирования населения Белоруссии (дославянский период). -Мн., 1996.</ref>. Каля 16 тыс. гадоў таму адбылося новае моцнае пахаладанне, і гэтая мясціны былі зноў пакінутыя. ==== Мезаліт ==== Апошні ледавік сышоў прыблізна 13-8 тыс. гадоў назад, пасля чаго на тэрыторыі Беларусі пачаўся [[мезаліт]]. Па меры таяння і адступлення ледавіка клімат рабіўся ўсё больш цёплым, тэрыторыя паступова пакрывалася лесам. Пераходзячы з месца на месца, чалавек паступова рухаўся на поўнач. Быў вынайдзены [[лук]], які змяніў характар палявання. Пачалося інтэнсіўнае асваенне новых тэрыторый. На Беларусі вядома 120 мезалітычных стаянак трох асноўных археалагічных культур (грэнскай, свідэрскай і сожскай), а агульная колькасць насельніцтва складала каля 4,5 — 6 тыс. чалавек. ==== Неаліт ==== У эпоху [[неаліт]]у (IV—III тыс. гадоў да н.э.) клімат стаў яшчэ цяплейшым. Як лічаць даследчыкі, менавіта з факту з’яўлення керамікі і пачынаецца новы каменны век на тэрыторыі Беларусі<ref>Неолит Северной Евразии / [ РАН, Ин-т археологии; Т. Д. Белановская, В. В. Бжания, Н. Н. Гурина и др.]; Отв. ред. С. В. Ошибкина. — М.: Наука, 1996. — 377,[2] с., [4] л. ил. ил., карты. — С. 6. — (Археология). — ISBN 5-02-009636-9.</ref>. Прысвойваючая гаспадарка дасягнула свайго росквіту. На Беларусі да неаліту адносяцца плямёны [[Нёманская культура|нёманскай]], [[Днепра-данецкая культура|днепра-данецкай]], [[Нарвенская культура|нарвенскай]] і [[Верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўскай]] культур. Даследаванні могілак днепра-данецкай культуры ва Украіне даказалі, што прадстаўнікі гэтай культуры належалі да паўночных [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідаў]] ці позніх [[краманьёнцы|краманьёнцаў]]. Асноўным заняткам неалітычных плямён было [[рыбалоўства]], усе астатнія заняткі не былі так распаўсюджаныя. === Бронзавы век === {{main|Бронзавы век на Беларусі}} Каля [[2000 да н.э.|2000 гадоў да н.э.]] пачаўся [[бронзавы век]], спачатку на поўдні сучаснай Беларусі. [[Бронза]] выкарыстоўвалася не так часта як камень, таму што матэрыялаў для стварэння бронзавых прылад працы — [[медзь|медзі]] і [[волава]] — тут не было. Але ж медныя і бронзавыя рэчы знаходзяць на тэрыторыі Беларусі, што сведчыць аб гандлёвых сувязях тагачаснага насельніцтва. Асноўныя культуры гэтага часу — [[Сярэднедняпроўская культура|сярэднедняпроўская]], [[Вісла-нёманская культура|вісла-нёманская]], [[Тшцінецкая культура|тшцінецкая]]. Паступова Беларусь засялялі [[індаеўрапейцы]], з прыходам якіх пачаўся паступовы пераход да вытворчай гаспадаркі (асноўным заняткам індаеўрапейцаў была [[жывёлагадоўля]]). З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]] (гл. [[Культура штрыхаванай керамікі]]). === Жалезны век === {{main|Жалезны век на Беларусі|Усходнія славяне}} [[Жалезны век]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі пачаўся ў [[8 стагоддзе да н.э.|VIII]]-[[7 стагоддзе да н.э.|VII ст. да н.э.]] У адрозненне ад медзі, на тэрыторыі Беларусі сустракаюцца радовішчы жалеза (у выглядзе так званых «балотных руд» або «лугавых руд»). Мясцовыя майстры пачалі вырабляць жалезныя прылады працы. З дапамогай жалезных сякер чалавек паступова засвоіў новы метад земляробства — [[Лядна-агнявое земляробства|падсечна-агнявы]] (лядны). Дрэвы зрубалі, спальвалі і попелам угнойвалі глебу. У яе высявалі зерне і баранавалі «сукаваткай», якую рабілі з верхавіны дрэва. Некалькі гадоў атрымлівалі добрае збожжа. Калі ўраджай рэзка зніжаўся, пераходзілі на новую дзялянку. Вырошчвалі [[проса]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[бабовыя|бабы]]. == Ранняе Сярэднявечча (VI — першая палова XIII стст.) == === Рассяленне славян === {{main| Славянская каланізацыя Беларусі}} [[Image:Rus-10c-ethn.png|thumb|Славяне ва Усходняй Еўропе.]] На тэрыторыю Беларусі першыя славяне прыйшлі з поўдня прыкладна ў VI—VII ст., калі ўзрост балцкіх старажытнасцяў тут дасягаў ужо двух тысячагоддзяў. Храналагічна гэта супала з пачаткам распаду агульнаславянскай мовы. Славяне былі больш развітымі чым балты, таму балты хутка славянізаваліся. Ужо да IX ст. большая частка Беларусі была славянізавана. Славянізацыя праходзіла ў асноўным мірным шляхам, але ёсць сляды і канфліктаў (на некаторых балцкіх гарадзішчах VII—VIII ст. зафіксаваны сляды пажараў). З X ст. актыўна пачалася славянізацыя Панямоння дрыгавічамі і крывічамі, але балцкае насельніцтва ў тым рэгіёне заствалася яшчэ некалькі стагоддзяў. === Утварэнне дзяржаўнасці === {{main|Русь}} Розныя аўтары называюць свае даты і прычыны паходжання дзяржаўнасці на тэрыторыі Беларусі. У адпаведнасці з нарманскай тэорыяй, якая доўгі час панавала ў дарэвалюцыйнай гістарычнай навуцы, першыя дзяржавы ва Усходняй Еўропе былі ўтвораны замежнымі князямі-варагамі ў [[IX стагоддзе|IX ст.]] Аднак гэта тэорыя аспрэчвалася многімі вучонымі. Першым антынарманістам быў Міхаіл Ламаносаў, які звяртаў увагу на тое, што запрошаныя ў Расію нямецкія вучоныя ў значнай ступені прыдумалі гэту тэорыю. У савецкі перыяд нарманскую тэорыю крытыкавалі С. У. Юшкоў, Б. Д. Грэкаў, Б. А. Рыбакоў і іншыя. Так, па меркаванні Б. А. Рыбакова, дзяржаўнасць у славян узнікла на мяжы старой і новай эры. Ён адзначаў, што археалагічныя крыніцы сведчаць аб значным эканамічным развіцці ўсходнеславянскага грамадства ўжо ў V—III ст да н.э., які ў гэты перыяд дайшоў «да ўзроўню дзяржаўнасці», аднак быў прыпынены сармацкім нашэсцем у [[II стагоддзе да н.э.|II ст. да н.э.]]<ref>[[Рыбаков Б.А.]] Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв. — М., 1982. С. 30.</ref> Згодна старажытнаскандынаўскім сагам ужо ў V—VI стст. існаваў Полацк (Палціск) у якім кіравалі мясцовыя князі. Гэта пацвярджаецца і археалагічнымі данымі, згодна з якімі Полацкае гарадзішча існавала задоўга да першай летапіснай згадкі Полацка ў 862 годзе. Магчыма ў той час Полацк быў цэнтрам протадзяржаўнага ўтварэння-[[Полацкае княжанне|княжання крывічоў]]. Такое ж протадзяржаўнае ўтварэнне магло існаваць і ў Дрыгавічоў. Пра далетапісную гісторыя славян на Беларусі амаль нічога невядома. Першыя летапісныя згадкі пра насельніцтва Беларусі пачынаюца ў IX ст. У IX ст. пачынаюць утварацца першыя дзяржаўныя ўтварэнні — княствы, з адпаведнымі цэнтрамі — [[горад|гарадамі]]. У [[крывічы|крывічоў]] вылучыўся [[Полацк]] і [[Смаленск]], у [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] — [[Тураў]]. Згодна старажытнарускім летапісам старажытныя беларускія княствы (Полацкае, Тураўскае, Смаленскае і інш.) да сяр. X ст. уваходзілі ў склад або былі ў залежнасці ад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Гэта пацвярджаецца ўдзелам славянскіх плямёнаў Беларусі ў ваенных паходах Кіеўскай Русі. Але пачынаючы з сяр. X ст., беларускія землі часткова становяцца незалежнымі — у Полацку валадарыць [[Рагвалод]], а ў Тураве — магчыма, яго сваяк [[Тур (князь)|Тур]]). Ёсць думка, што на Русі было дзве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і [[Рагвалодавічы]]<ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>, пры тым, што [[па мячы]] пазнейшыя Рагвалодавічы толькі галіна Рурыкавічаў. Паводле [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсан|Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана]], на Русі было дзве скандынаўска-славянскіх дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]] пра княжанне [[Рагвалод]]а ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле [[Амяльян Прыцак|Амяльяна Прыцака]], полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі<ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.</ref>. Аднак у 980 годзе наўгародскі князь [[Уладзімір Святаславіч]] захапіў Полацк, забіў Рагвалода і далучыў Полацкае княства да Кіеўскай дзяржавы, лёс Тура не вядомы, але прыблізна з 988—990 гадоў у Тураве валадарыць ужо [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк]], сын ужо кіеўскага князя Уладзіміра Святалавіча. Такім чынам, княствы на беларускіх землях страцілі незалежнасць. === [[Полацкае княства]] === Пасля таго, як у Полацку пачаў княжыць [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], сын Уладзіміра і [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]], унук Рагвалода, княства аднавіла сваю незалежнасць. Знаходзячыся на ажыўленым гандлёвым шляху, [[Полацкае княства]] скора ператварылася ў адно з вялікіх і моцных, а [[Полацк]] стаў буйным палітычным і гандлёва-рамесным цэнтрам, утварылася [[Полацкая епархія]]. Пачынаючы з [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]], сына Ізяслава, Полацкае княства пачало праводзіць актыўную знешнюю палітыку. Брачыслаў рабіў паходы ў Прыбалтыку. З Брачыслава пачынаюцца і канфлікты Полацкага княства з Кіеўскай Руссю. Пасля [[Бітва на Судоме|бітвы на Судоме]], якая адбылася ў 1021 годзе паміж войскам Яраслава Уладзіміравіча і войскам Брачыслава Ізяславіча, была заключана мірная дамова, якая фактычна стала пацвярджэннем незалежнасці Полацка. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII]] стст. пры княжанні тут [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] ([[1044]]—[[1101]]) і [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]] (1101—[[1128]]). Аднак у гэты час яно раздрабілася на ўдзелы — Менскі (кан. XI — пач. XII ст.), Віцебскі (пач. XII ст.), Друцкі, Лагожскі (Лагойск, другая пал. XII ст.). === [[Тураўскае княства]] === [[Тураўскае княства]] — найбуйнейшае пасля Кіева, Ноўгарада і Полацка, займала вялікую тэрыторыю ў басейне ракі [[Прыпяць]], знаходзілася ў залежнасці ад Кіева, звычайна вялікія князі кіеўскія давалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой палавіны XII ст. Тураўскае княства набыло незалежнасць ад [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і скора раздрабілася на ўдзелы, якія трапілі ў кола інтарэсаў галіцка-валынскіх князёў: [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], Сцяпанскае княствы. У XIII ст. у залежнасці ад Турава-Пінскага княства былі такія княствы, як [[Капыльскае княства|Капыльскае]], Брагінскае, [[Клецкае княства|Клецкае]], Нясвіжскае, Мазырскае, Рэчыцкае. Каб вызваліцца з-пад улады [[Даніла Раманавіч|Данілы Раманавіча Галіцкага]], турава-пінскія князі ішлі на саюз нават з паганскай Літвой, якая хутка ўмацоўвалася ў Панямонні. === [[Смаленскае княства]] === [[Смаленскае княства]] — адно з найбуйнейшых княстваў Русі. Палітычнае адасабленне Смаленска пачалося ў XI ст., але да пачатку XII ст. ён заставаўся кіеўскай воласцю. У 1120-я г. тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расціслаў Мсціславіч|Расціславам Мсціславічам]] (1125—1159 гг.). Смаленская зямля вылучылася ў асобную дзяржаву-княства. Пры Расціславе Мсціславічу, Смаленскае княства дасягала найбольшых памераў. У [[1136]] г. у княстве арганізавана самастойная епархія. У другой палове [[XII]] ст., удала выкарыстоўваючы ўнутраны разлад у суседніх княствах, Смаленск пашырыў свой уплыў на Полацкую і Ноўгародскую землі і за іх кошт павялічыў уласную тэрыторыю. На захадзе ва ўладанні Смаленскага княства увайшлі [[Крычаў]], [[Слаўгарад|Прапошаск]] і [[Мсціслаў]] (у [[1180]] г. вылучыўся ва ўдзельнае [[Мсціслаўскае княства]]), а з [[1116]] г. — і адабраныя ў [[Князі менскія|князя менскага]] [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]] [[Копысь]] і [[Орша]]. [[Князі смаленскія|Смаленскі князь]] [[Давыд Расціславіч]] даволі ўмела выкарыстоўваў упартую барацьбу [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Менскае княства|Менскага княстваў]], што дазволіла яму ўмяшацца ва ўнутраныя справы ўдзельных княстваў. Часова ў залежнасць ад Смаленска трапілі [[Віцебск]] (з [[1165]] па [[1195]] гг.) і [[Друцк]]. Толькі пасля страты Друцка і Віцебска, у выніку ваеннага канфлікта, смаленскія князі перасталі прэтэндаваць на ўсходнія тэрыторыі полацкіх удзельных княстваў. === Беларускае Панямонне === Лёс тэрыторый заходняй часткі Беларусі быў не менш складаным і супярэчлівым. Буйнейшым княствам тут з’яўлялася [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]], з якога пазней вылучыліся [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Ваўкавыскае княства|Ваўкавыскае]]. У сяр. [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] гэтыя землі ўвайшлі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. === Княствы беларускіх зямель === * [[Ваўкавыскае княства]] * [[Віцебскае княства]] * [[Гарадзенскае княства]] * [[Друцкае княства]] * [[Дубровіцкае княства]] * [[Ізяслаўскае княства]] * [[Клецкае княства]] * [[Лагожскае княства]] * [[Лукомскае княства]] * [[Менскае княства]] * [[Наваградскае княства]] * [[Полацкае княства]] * [[Свіслацкае княства]] * [[Слонімскае княства]] * [[Слуцкае княства]] * [[Смаленскае княства]] * [[Тураўскае княства]] === Згадкі гарадоў === Першыя згадкі пра гарады Беларусі: <table><tr valign=top><td> {| class="wikitable" |+ !Горад !Год (гады) |- |[[Полацк]] |862 |- |[[Віцебск]] |947, 1021 |- |[[Тураў]] |980 |- |[[Заслаўе]] |986 |- |[[Друцк]] |1001 (?), 1078 |- |[[Ваўкавыск]] |1005 |- |[[Бярэсце]] |1017, 1019 |- |[[Копысь]] |1059, 1060 |- |[[Браслаў]] |1065 |- |[[Мінск]] |1067 |- |[[Лагойск]] |1078, 1127 |- |[[Лукомль]] |1078 |- |[[Пінск]] |1097 |- |[[Барысаў]] |1102, 1127 |- |[[Орша]] |1116 |- |[[Слуцк]] |1116 |- |[[Новагародак]] |паводле ўскосных даных 1228, 1235 |- |[[Гродна]] |1127 |}</td><td> {| class="wikitable" |+ !Горад !Год (гады) |- |[[Клецк]] |1127 |- |[[Мсціслаў]] |1135 |- |[[Слаўгарад]] (Прупой, Прапошаск, Прапойск) |1136 |- |[[Крычаў]] (Крэчут) |1136 |- |[[Гомель]] |1142 |- |[[Рагачоў]] |1142 |- |[[Брагін]] |1147 |- |[[Мазыр]] |1155 |- |[[Чачэрск]] |1159 |- |[[Рэчыца]] |1213/14 |- |[[Слонім]] |1252 |- |[[Здзітаў]] |1252 |- |[[Турыйск]] |1253 |- |[[Магілёў]] |1267 |- |[[Капыль]] |1274 |- |[[Камянец]] |1276 |- |[[Кобрын]] |1287 |} </td></tr></table> == Вялікае Княства Літоўскае (другая палова XIII — другая палова XVIII стст.) == [[Image:Coats of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute 1588.png|thumb|«Пагоня» — герб ВКЛ.]] [[Файл:Magnus_ducatus_Lithuania,_1780.jpg|thumb|left|240px|Magnus Ducatus Lithuania, Tobias Lotter, 1780.]] {{main|Вялікае Княства Літоўскае|Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага}} У пачатку [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] было ўтворана Вялікае Княства Літоўскае (ВКЛ), якое ўключыла значную частку этнічных беларускіх зямель. 3 сярэдзіны [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] ў дзяржаўнай пабудове зямель, адпаведных тэрыторыі сучаснай Беларусі, адбыліся кардынальныя змены. Землі Полацкага княства (на той час у яго ўваходзілі буйныя ўдзелы) былі ўключаны ў склад Вялікага Княства Літоўскага. У аснове гэтага паступовага працэсу было мноства прычын, аднак галоўныя падпарадкаваліся мэце стварэння палітычнага, ваеннага і эканамічнага саюза паміж [[Полацкая зямля|Полацкай]] і [[Літоўская зямля|Літоўскай]] землямі супраць крыжакоў, галіцка-валынскіх князёў, татара-манголаў. Канчаткова Полацкая зямля ўвайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага на правах аўтаноміі, паводле дагавора, у [[1307]]. У [[1320]] туды ўвайшло [[Віцебскае княства]]. Працэс фарміравання Вялікага Княства Літоўскага быў працяглым. Дынастычныя шлюбы, пагадненні (у рэдкіх выпадках захоп) паміж асобнымі княствамі прывялі да ўзнікнення федэратыўнага аб’яднання. Вядучую ролю ў ім адыгрывалі старажытнарускія формы кіравання дзяржавай з адпаведнымі законамі, мовай, рэлігіяй. Пасля смерці вялікага князя [[Гедзімін]]а ([[1341]]) і адносна кароткага перыяду адасаблення некаторых тэрыторый на чале дзяржавы стаў сын Гедзіміна [[Альгерд]] (час княжання [[1345]]—[[1377]]). Яго намаганнямі ўладанні Вялікага Княства Літоўскага пашырыліся і ўключалі Чарнігава-Северскія, Валынскія, Пераяслаўскія землі, [[Смаленскае княства]], а таксама тэрыторыі ў басейнах Днястра, Паўднёвага Буга, паўднёвага [[Дняпро|Дняпра]]. Пасля перамогі войск Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Альгердам над войскамі [[Залатая Арда|Залатой Арды]] ў, [[1363]] былі поўнасцю далучаны землі паўднёва-ўсходніх раёнаў Беларусі, у тым ліку і ўладанні [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. У выніку ваенных дзеянняў з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскім княствам]] у 1368—1372 да княства былі далучаны значныя раёны на паўночным усходзе да Мажайска і Каломны. У [[1377]] на княжацкі прастол узыходзіць сын Альгерда [[Ягайла]]. 3 гэтага часу пачынаецца складаны перыяд барацьбы за ўладу ў княстве паміж братам Альгерда [[Кейстут]]ам, яго сынам [[Вітаўт]]ам і Ягайлам. Але яна спынілася ў сувязі з узмацненнем агрэсіі Тэўтонскага ордэна. Такая ж небяспека пагражала і Польскаму каралеўству. Таму ў 1385 ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] быў заключаны саюз (унія), паводле якога Ягайла быў абвешчаны польскім каралём і атрымаў новае імя Уладзіслаў I. Пасля шлюбу з польскай каралевай Ядвігай ён павінен быў далучыць да Польшчы Вялікае Княства Літоўскае і ўвесці ў ім каталіцкую рэлігію ({{далей|*}} [[Крэўская унія]]). Гэта паслужыла пачаткам вострай унутрыдзяржаўнай барацьбы, якую ўзначаліў гродзенскі князь Вітаўт (брат Ягайлы). Ягайла і польскія магнаты вымушаны былі змяніць умовы Крэўскай уніі. 5 жніўня [[1392]] было заключана [[Востраўскае пагадненне]], паводле якога за Вялікім Княствам Літоўскім захоўвалася самастойнасць (незалежны ўрад, казна, войска), а вялікім князем быў абвешчаны Вітаўт. Пагадненне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вітаўт, абапіраючыся на сваіх намеснікаў, імкнуўся да поўнай незалежнасці дзяржавы. 3 гэтай мэтай ён збіраўся стаць каралём. Але ажыццявіць задумы перашкодзіла заўчасная смерць, магчыма, і забойства. З канца 14 ст. вярхі ВКЛ узялі курс на саюз з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. Да [[1430]], падчас княжання [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], княства дасягнула максімальна вядомай магутнасці і тэрытарыяльнага пашырэння <ref>R. Bideleux. A History of Eastern Europe: Crisis and Change. Routledge, 1998. p.122</ref>, аднак, скора пачало страчваць тэрыторыі, найперш на карысць Польшчы (паўднёва-заходнія рускія землі), а з кан. [[15 ст.]] на ўсходзе на карысць Масквы. Пасля Крэўскай уніі ВКЛ і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-персанальнай уніі пры захаванні імі пэўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Неаднаразовае аднаўленне і перазаключэнне ўній (у [[1401]], [[1413]], [[1446]], [[1501]]) сведчыць, па-першае, аб іх нетрываласці, па-другое, аб наяўнасці ў жыцці абедзвюх дзяржаў такіх фактараў, якія падштурхоўвалі іх да збліжэння. У XV—XVI стст. вызначылася трывалая тэндэнцыя: чым больш абвастраліся адносіны Вільні з Масквой, тым больш ВКЛ схілялася да аб’яднання з Польшчай. Няўдачы ў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайне]], захоп войскам Івана Грознага Прыбалтыкі i Полацка адсекла ўсходнюю i цэнтральную часткі Беларусі ад мора, што было цяжкім ударам па гандлі. Сілы дзяржавы былі на мяжы магчымага. Гэта вайна, як адзначалі пазней палітыкі, прыгнала ВКЛ да новай уніі з Польшчай. === Рэч Паспалітая абодвух народаў (другая палова XVII—XVIII стст.) === [[Image:Lob Rech Pospolita.svg|thumb|150px|[[Герб Рэчы Паспалітай]].]] {{main|Рэч Паспалітая|Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай}} У [[1569]] годзе [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] аб’ядналіся на федэратыўнай аснове ў новую дзяржаву — Рэч Паспалітую. Новая дзяржава, створаная ў выніку падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], была федэратыўным аб’яднаннем. У ім суіснавалі колішнія землі Вялікага Княства Літоўскага і Польскага каралеўства. Кардынальныя змены адбыліся пасля прыняцця [[Берасцейская унія|Брэсцкай царкоўнай уніі]] (1596). Паводле яе [[каталіцтва|каталіцкая]] і [[праваслаўе|праваслаўная]] цэрквы на тэрыторыі Рэчы Паспалітай аб’ядноўваліся ва ўніяцкую (ад уніі Брэсцкага царкоўнага сабора). Новая царква была падпарадкавана [[Папа Рымскі|Папу Рымскаму]]. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] адбылося інтэнсіўнае распаўсюджанне каталіцкай і ўніяцкай цэркваў па ўсёй тэрыторыі Беларусі, якія (асабліва ўніяцкая) у хуткім часе сталі дамінуючымі (пераважна для вясковага насельніцтва). Суіснаванне трох канфесій (каталіцтва, уніяцтва і праваслаўя) вызначалася не толькі канфрантацыяй або адкрытай варожасцю, але і пэўнымі рысамі спаборніцтва, імкненнем пашырыць уплыў кожнай з цэркваў на як мага большае кола жыхароў. На культурнае жыццё Беларусі ў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] значнае ўздзеянне аказала Контррэфармацыя, носьбітам якой стаў [[ордэн езуітаў]]. Дзейнасць ордэна была неадназначнай, але ў асноўным яна спрыяла бурнаму ўздыму ў той час асветніцтва, адукацыі, літаратуры, тэатра, музыкі, архітэктуры, выяўленчага мастацтва. Менавіта ў асяроддзі езуітаў разгарнулася творчасць выдатных майстроў, палемістаў, пісьменнікаў, прапаведнікаў. Рух Контррэфармацыі спрыяў уваходжанню і засваенню беларускім мастацтвам і архітэктурай стылю [[барока]]. [[XVII]] ст. на землях Беларусі было часам няспынных ваенных дзеянняў. Асабліва значнымі былі войны паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай у 1609—1634 і [[Вайна 1654-1667 гг.|1654—1667]] за землі на паўночным усходзе і поўдні Беларусі, за тэрыторыі Украіны. Толькі перамір’е, заключанае ў Андрусаве (1667), спыніла гэта супрацьстаянне. Але ўжо ў канцы [[XVII]] ст. узрасла напружанасць паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй. Гэта вылілася ў [[Паўночная вайна 1700-21|Паўночную вайну 1700—1721]]. Рэч Паспалітая выступала ў саюзе з Расіяй, але ваенныя дзеянні адбываліся галоўным чынам на тэрыторыі Беларусі. Складаныя знешнія абставіны, няспынныя аблогі гарадоў, пажары рабілі невыносным становішча насельніцтва Беларусі, якое выступала са зброяй супраць улад ці ратавалася ўцёкамі за межы дзяржавы. Беларусь, знясіленая Паўночнай вайной, з бязлюднымі і разбуранымі гарадамі, спаленымі вёскамі ўяўляла жахлівае відовішча. Невыпадкова, на працягу [[XVIII]] ст. тут адбыліся моцныя сялянскія выступленні. Разам з анархічнай палітыкай магнатаў, вольнасцю шляхты гэта стварала ўмовы для правядзення буржуазна-дэмакратычных рэформ. У [[1764]] г. на каралеўскі прастол уступіў [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (Аўгуст IV). Яго спробы па ўдасканаленні сістэмы кіравання дзяржавай не мелі поспеху. Шляхта па-ранейшаму не жадала бачыць той бездані, перад якой апынулася краіна. Паказальным у гэтым плане з’яўляецца ўтварэнне так званай [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]]. Штуршком для яе сталі пастанова сейма 1768 аб свабодзе веравызнання, раўнапраўя рэлігій у Рэчы Паспалітай, забарона смяротнай кары прыгонных, якая выклікала аб’яднанне рэакцыйных магнатаў і шляхты, узброенае паўстанне. Рускі стаўленік Аўгуст IV звярнуўся за дапамогай да [[Расійская імперыя|Расіі]], што і было зроблена. Мяцеж быў падаўлены, але гэта наблізіла крах краіны. У [[1772]] г. адбыўся [[першы падзел Рэчы Паспалітай]] паміж Расіяй, Аўстрыяй і Прусіяй, затым — яшчэ два (у [[1793]] і [[1795]]). У выніку Рэч Паспалітая перастала існаваць як дзяржава. Землі Беларусі далучыліся да Расійскай імперыі. == Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) == {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі|Беларусь у Айчыннай вайне 1812 года|Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі, 1863—1864}} [[Файл:Belarusian language in the Russian Empire (1897).svg|thumb|300px|[[Беларуская мова]] ў Расійскай імперыі паводле [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года|перапісу насельніцтва 1897 года]].]] Па выніках падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыя сучаснай Беларусі ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1772]] была створана Беларуская губерня, на базе якой у [[1802]] было створана Беларускае генерал-губернатарства з Віцебскай і Магілёўскай губерній, якое праіснавала да 1856. У тым жа 1802 з Літоўскай і Мінскай губерній было створана Літоўскае генерал-губернатарства, якое праіснавала да [[1812]]. Насельніцтва Беларусі на пачатак XIX ст. складала прыкладна 3,3 млн чалавек. Уключэнне Беларусі ў моцны расійскі рынак спрыяла ажыўленню вытворчасці, развіццю прамысловасці і гандлю, сельскай гаспадаркі. Разам з тым у [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] пачаўся перыяд гвалтоўнай русіфікацыі, ушчамлення ў правах насельніцтва каталіцкага і ўніяцкага веравызнання. == Навейшая гісторыя (XX — пачатак XXI ст.) == === Беларусь у час замежных ваенных інтэрвенцый і Грамадзянскай вайны === {{main|Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Беларуская Народная Рэспубліка|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Image:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|thumb|280px|Карта [[БНР]], 1918.]] ==== Інтэрвенцыя Германіі ==== Урады ЗША і краін Антанты афіцына прызналі неабходнасць ліквідацыі маладой савецкай дзяржавы. На канферэнцыі краін Антанты, якая адбылася [[30 лістапада]] [[1917]] года ў [[Парыж]]ы, французскі маршал [[Фердынанд Фош]] прапанаваў праграму ўзброеннага звяржэння савецкай улады. У гэтых мэтах было вырашана аказаць дапамогу ўнутраным антысавецкім сілам, а затым пачаць ваенную інтэрвенцыю пад прыкрыццём неабходнасці аднаўлення антыгерманскага фронту на Усходзе. ЗША і краіны Антанты пагадзіліся пачаць перамовы з Германскай імперыяй аб прыцягненні яе да барацьбы супраць савецкай Расіі. Яны пагадзіліся зрабіць Германіі ўступку на Захадзе, каб даць ёй свабоду дзеяння на Усходзе. Урадавыя колы Германскай імперыі з задавальненным успрынялі такі крок ЗША і краін Антанты. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі германскія правячыя колы вызначылі новыя палітычныя і вайсковыя мэты. Адначасова з анексіянісцкай палітыкай яны ставілі задачу ліквідацыі савецкай улады і прадухілення ўплыву рэвалюцыі на Германскую імперыю. Разглядаючы перамогу савецкай улады як небяспеку для Германскай імперыі, генерал [[Эрых Людэндорф|Э. фон Людэндорф]] лічыў неабходным неадкладна «знішчыць савецкую Расію»<ref>Иностранная военная интервенция в Белоруссии, 1917—1920 / АН СССР, Научный совет по комплексной проблеме «История Великой Октябрьской социалистической революции», Ин-т истории АН БССР; Отв. ред. И. И. Минц. — Минск: Навука і тэхніка, 1990. — 341, [1] с. — С. 65. — ISBN 5-343-00019-3.</ref>. Лідар кансерватыўнай фракцыі ў рэйхстагу [[Куна фон Вестарп|К. фон Вестарп]] заявіў, што палітыка Германіі павінна зыходзіць выключна з жыццёвых інтарэсаў імперыі і яна абавязана замацаваць за ёю «ўсё, што заваяваў меч»<ref>Нотович, Ф. И. Захватническая политика германского империализма на Востоке в 1914—1918 гг. — [Москва]: Госполитиздат, 1947. — 239 с. — С. 56—57.</ref>. Германская імперыя пагадзілася быь галоўнай ударнай сілай антысавецкай інтэрвенцыі. Фельдмаршал [[Паўль фон Гіндэнбург|П. фон Гіндэнбург]] заклікаў «дзейнічаць хутка і неадкладна. Барацьба на захадзе працягнецца доўга. Мы павінны выслабіць усе сілы. Таму мы павінны разбіць русскіх…»<ref>Советско-германские отношения от переговоров в Брест-Литовске до подписания Рапалльского договора: [В 2 т.] / М-во иностранных дел СССР, М-во иностранных дел ГДР. [Т. 1]: [1917-1918 гг.]. — Москва: Политиздат, 1968. — XXII, 758 с., 1 л. карт. — С. 324.</ref>. Дэлегацыя Германскай імперыі на перамовах у [[Брэст-Літоўск]]у ўсё больш узмацняла свае патрабаванні. [[5 студзеня]] [[1918]] года яна запатрабавала аддзяліць ад савецкай Расіі тэрыторыі ў больш чым 150 тыс. км². ===== Экспансія ===== {{main|Аперацыя «Фаўстшлаг»}} [[16 лютага]] [[1918]] года Германія паведаміла савецкай Расіі аб сканчэнні тэрміну перамір’я і пачатку «стану вайны». Германія мела намер вырашыць дзве асноўныя залачы: ліквідаваць савецкую ўладу, рэстаўрыраваць у той ці іншай форме ранейшыя парадкі Расійскай імперыі, далучыць да Германіі тэрыторыі Прыбалтыкі, Беларусі, Украіны. [[18 лютага]] яна аднавіла ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі. Цэнтральная групіроўка, касцяком якой была [[10-я армія (Германская імперыя)|10-я армія]] і XLI корпус, рухалася ў напрамку [[Мінск]]—[[Смаленск]], а XXI корпус — на [[Гомель]]. Разам з нямяцкімі войскамі выступілі ўцалелыя часці польскага корпуса [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]], якія рушылі з [[Бабруйск]]а ў бок [[Мінск]]а. [[18 лютага]] У. Ленін накіраваў нямецкаму боку радыёграму, у якой пагаджаўся падпісаць мір на іх умовах. Германская інтэрвенцыя ўяўляла сур’ёзную пагрозу не толькі новаму ладу, але і існаванню самой дзяржавы. [[21 лютага]] [[1918]] года, у дзень, калі быў захоплены [[Мінск]], [[У. Ленін]] ад імя [[СНК РСФСР]] звярнуўся да працоўных з заклікам: «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы», у якім раскрывалася ўся глыбіня пагрозы, што навісла над Рэспублікай Саветаў, фармуляваўся канкрэтны план барацьбы з агрэсарам. На цэнтральным напрамку супраць германскай арміі выступілі Віцебскі, Аршанскі і Магілёўскі рэвалюцыйныя атрады, 2-я рэвалюцыйная армія пал камандаваннем [[Рэйнгальд Іосіфавіч Берзін|Р. Берзіна]]. Рэвалюцыйныя часці і атрады, якія фарміраваліся, займалі пазіцыі каля [[Полацк]]а, [[Барысаў|Барысава]], [[Бабруйск]]а, [[Жлобін]]а, [[Калінкавічы|Калінкавіч]]. У тыле нямецкіх войскаў пачалі дзейнічаць першыя рэвалюцыйныя партызанскія атрады. Не сустрэўшы сур’ёзнага супраціву, нямецкая армія за тыдзень, выкарыстоўваючы жалезныя дарогі, прасунулася на больш чым 240 км. Да пачатку сакавіка 1918 года наступленне нямецкай арміі на тэрыторыі Беларусі было затрымана рэвалюцыйнымі войскамі на лініі [[Орша]] — [[Магілёў]] — [[Гомель]]. У сваім дзённіку генерал Хофман [[22 лютага]] пісаў: ''«Гэта самая смешная вайна, якую я калі-небудзь ведаў. Мы змяшчам жменьку пяхоты з кулямётамі і адным пісталетам у цягнік і адпраўляем іх на наступную станцыю; яны бяруць яе, бяруць у палон бальшавікоў, збіраюць яшчэ групу войскаў і гэтак далей»''<ref>Mawdsley, E. The Russian Civil War / Evan Mawdsley. — Edinburgh: Birlinn, 2000. — XX, 362 p., [16] p. of plates: ill., maps. — P. 35. — ISBN 1841580643; Gilbert, M. The First World War: a complete history / Martin Gilbert. — London: Phoenix, 2008. — P. 399. — ISBN 9781409102793/</ref>. У такіх умовах урад Савецкай Расіі вымушана пайшоў на заключэнне мірнага дагавору з Германіяй. [[3 сакавіка]] [[1918]] г. савецкая дэлегацыя падпісала [[Брэсцкі мір]]. Для аховы заходніх граніц [[Вышэйшы ваенны савет (РСФСР)|Вышэйшы ваенны савет]] стварыў загараджальны ўчастак «завесы» у які ўвайшлі Віцебскі, Аршанскі, Смаленскі атрады, Раслаўльская і Бранская групы рэвалюцыйных атрадаў<ref>Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. / АН Беларусі, Ін-т гісторыі; Рэдкал.: М. П. Касцюк (гал. рэд.) і інш. Ч. 2. — Мінск: Беларусь, 1995. — 359,[1] с.: іл. — С. 38—39. — ISBN 5-338-01061-5. — ISBN 5-338-01083-6.</ref>. ===== Пад нямецкай уладай ===== Згодна з умовамі дагавора, пад германскай акупацыяй апынулася большая частка тэрыторыі Беларусі. Згодна з умовамі Брэсцкага міру, неакупіраванымі засталіся толькі 6 паветаў: [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкі]], [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскі]], [[Чавускі павет|Чавускі]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскі]], [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскі]], [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкі]] і частка [[Горацкі павет|Горацкага]], [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага]], [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскага]], [[Гомельскі павет|Гомельскага]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага]], [[Лепельскі павет|Лепельскага]] і [[Сенненскі павет|Сенненскага]] паветаў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]]. Пазней [[Гомельскі павет|Гомельскі]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі]] паветы па загаду нямецкіх акупацыйных улад далучылі да [[Украінская дзяржава|гетманскай Украіны]]. У афіцыйных зваротах і загадах германскія ўлады неаднаразова нагадвалі аб сваёй «вызваленчай місіі». Акупацыйныя ўлады адмянілі дэкрэты савецкай улады. Загадам міністра земляробства Германскай імперыі ад [[8 чэрвеня]] [[1918]] года аднаўлялася памешчыцкая ўласнасць. Памешчыкам вярталіся землі, якія належалі ім раней, а таксама інвентар, маёнткі, лясныя ўгоддзі. Каб вярнуць свае былыя маёнткі і маёмасць, памешчыкі нярэдка прыбягалі да кантрыбуцый. У раёне [[Полацк]]а за вырубку памешчыцкага лесу сялян абавязалі плаціць па 6 руб. за кубічны сажань. У в. [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] былы ўпраўляючы памешчыцкім маёнткам Краснаполле пачаў спаганяць з сялян кантрыбуцыю за сена, якое яны сабралі летам 1917 г. Сялянам вёсак Юравічы і Краснаполле трэба было заплаціць агульную суму 68 тыс. руб.<ref>Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году: сборник документов партархива ЦК КП(б) Белоруссии. — Минск: Госиздат БССР, 1947. — 200 с. — С. 103, 126, 127.</ref> Былі зачынены многія прадпрыемствы прамысловасці, а абсталяванне і сыравіну вывезлі ў Германію. Толькі ў Мінску імі былі закрыты лесапільны, скураны, дрожджавы заводы, тытунёвыя фабрыкі, розныя майстэрні. На гэтай глебе паміж акупацыйнымі ўладамі і органамі мясцовага самакіравання часта ўзнікалі непаразуменні. Эсэры і меншавікі, якія стаялі на чале мясцовага самакіравання, патрабавалі ад акупацыйных улад захавання «дэмакратыі» і «свабоды». У адказ, доўга не разважаючы, акупацыйныя ўлады іх проста замянілі на былых членаў Саюза зямельных уласнікаў і іншых ранейшых прадстаўнікоў улады. 3 мэтай мець пэўную апору германская акупацыйныя адміністрацыя садзейнічала аднаўленню кадэцкай партыі, Саюза зямельных уласнікаў, клерыкальных арганізацый. Пэўная іх частка, заахвочаная акупацыйнымі ўладамі, дамагалася чысткі мясцовага самакіравання. Эсэраўская газета «Дело труда» [[9 сакавіка]] [[1918]] г. пісала, што цэнзавыя элементы, карыстаючыся падтрымкай акупацыйнай адміністрацыі, рыхтуюцца «зрабіць напад на самае каштоўнае заваяванне рускай рэвалюцыі — дэмакратычнае самакіраванне». У сакавіку 1918 года германскія акупацыйныя ўлады правялі чыстку міліцыі. 3 яе радоў у першую чаргу выганяліся тыя, хто падазраваўся ў сувязях з бальшавікамі. У многіх гарадах міліцыю зусім ліквідавалі або замянілі земскай вартай і ўраднікамі. У чэрвені 1918 года разагнаную Мінскую гарадскую думу замянілі магістратам, у склад якога ўключылі ў асноўным лаяльных да нямецкіх улад прадстаўнікоў буржуазіі і памешчыкаў. У сельскай мясцовасці земскія ўправы замяняліся валаснымі старшынямі і паліцыяй. У некаторых месцах ствараліся ўстановы па германскаму ўзору — крайсландтагі (акруговыя саветы). У іх склад падбіраліся пераважна прадстаўнікі буржуазных партый, былыя манархісты, заможныя сяляне<ref>Минский голос. — 1918. — № . — 20 ноябрь. — С.</ref>. Яны ж занялі вядучыя пазіцыі ў створанай судовай сістэме. У склад павятовага суда ўваходзілі толькі прадстаўнікі буржуазіі і памешчыкаў. Германскі начальнік павета з’яўляўся вышэйшай судовай інстанцыяй у гэтай адміністрацыйнай адзінцы, яму належала права зацвярджаць рашэнні валасных і павятовых судоў. У такіх органах самакіравання нямецкая адміністрацыя бачыла трывалую апору створанага ёю рэжыму. У мэтах падаўлення ў народзе ўсялякага рэвалюцыйнага настрою і імкнення да супраціўлення акупацыйныя ўлады прыбягалі да рэпрэсій. Найбольш жорсткія праследаванні цярпелі бальшавікі і дэпутаты мясцовых Саветаў. Так, у занятым мястэчку [[Мір (Баранавіцкі раён)|Мір]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] нямецкая шлада перш за ўсё разагнала Савет, закрыла клуб, знішчыла бібліятэку. Усіх, хто выходзіў на вуліцы, арыштоўвалі. Начальнік [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] Вірцэль у загадзе ад [[18 кастрычніка]] [[1918]] г. пісаў: «Гора таму сялу або асобнай гаспадарцы, з якога трапіў бы хто насустрач бальшавіцкім арганізацыям і аказаў бы ім садзейнічанне чымсьці… Такія сёлы і гаспадаркі будуць змятацца з зямлі і месцы кары будуць перапоўнены іх трупамі». На тых, хто спачуваў бальшавікам, накладваліся цялесная кара і штраф: за слова «бальшавік» — 25 розгаў, за слова «таварыш» — штраф 25 руб. Вясной 1918 года на заводах і фабрыках пракацілася хваля забастовак. У многіх месцах забастоўкі перараслі ва ўзброенную барацьбу. Так, [[15 ліпеня]] [[1918]] года забастоўка гомельскіх чыгуначнікаў, аб’яўленая ў знак салідарнасці з усеагульнай забастоўкай чыгуначнікаў Украіны, перарасла ва ўзброеную сутычку<ref>Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 2… — С. 40—41.</ref>. Па тэрыторыі [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Баранавіцкі павет (БССР)|Баранавіцкага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскага]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]] паветаў пракацілася хваля сялянскіх выступленняў. Імперская палітыка кайзераўскай Германіі, што праводзілася на акупіраваных тэрыторыях, фарміравалася ў Берліне. У адзін з майскіх дзён 1918 г. у адбылася сакрэтная нарада прадстаўнікоў міністэрства замежных спраў, міністэрства фінансаў, Імперскага банка і вярхоўнага галоўнакамандуючага з удзелам кіраўнікоў «Дрэздэн банк», «[[Deutsche Bank|Дойчэ банк]]», [[Siemens|канцэрнаў Сіменса]], [[Friedrich Krupp AG Hoesch-Krupp|Крупа]] і «[[Schoeller-Bleckmann Stahlwerke|Феніксшталь]]». На нарадзе было разгледжана пытанне аб распрацоўцы шырокага плана забеспячэння Германскай імперыі свайго пануючага становішча на тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Нарада прызнала неабходным у першую чаргу забяспечыць германскі ўплыў на буйных транспартных прадпрыемствах (чыгуначныя дарогі, асабліва буйныя веткі на ўсходнім напрамку і рачныя шляхі). На момант [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена лініяй [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|расійска-германскага фронту]] на ўсходнюю (да 75 % сучаснай тэрыторыі) і заходнюю часткі. На ўсходняй частцы тэрыторыі пасля Лютаўскай рэвалюцыі і адрачэння [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] дзейнасць старога дзяржаўнага апарату была паралізавана, як і паўсюдна ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пачалася палітызацыя, стыхійная дэмакратызацыя і анархізацыя жыцця. Незалежніцкія настроі ў беларускім руху 1917 — пачатку 1918 гг. былі ў значнай ступені выкліканы палітыкай Часовага ўрада Расіі, які не хацеў лічыцца з патрабаваннямі беларускіх арганізацый аб наданні Беларусі статусу аўтаноміі ў складзе Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікі, а таксама палітыкай Савета Народных Камісараў Расіі, які вёў перагаворы з Германіяй аб лёсе Беларусі без удзелу ў іх прадстаўнікоў беларускага народа. Незалежніцкія тэндэнцыі ўзмацніліся пасля разгону [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езду]] і пасля таго, як 3-і Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918 г.) ухваліў гэты разгон. [[25 сакавіка]] [[1918]] г. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] абвясціў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускую Народную Рэспубліку (БНР)]]. Уздым нацыянальна-вызваленчага руху на Беларусі, абвяшчэнне БНР і дзейнасць яе кіруючых органаў падштурхнулі бальшавіцкі ўрад у [[Масква|Маскве]] да фармальнага прызнання права беларускага народа на самавызначэнне і нацыянальную дзяржаўнасць. Пасля ліквідацыі войскамі Чырвонай Арміі БНР у снежні 1918 ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб стварэнні беларускай савецкай рэспублікі. 30-31 снежня 6-я Паўночна-Заходняя канферэнцыя РКП(б) (гл. [[I з’езд КП(б)Б]]), якая адбылася ў [[Смаленск]]у, прыняла рэзалюцыю пра абвяшчэнне самастойнай Савецкай Рэспублікі Беларусь. У склад гэтага ўтварэння ўвайшлі Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Мінская губерні, заходнія паветы Смаленскай, беларускія паветы [[Віленская губерня|Віленскай]], Ковенскай і Чарнігаўскай губерняў. Сфарміраваны [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] (старшыня [[З. Жылуновіч]]), маніфестам якога [[1 студзеня]] [[1919]] Беларусь абвешчана Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай, а [[Рада БНР|Рада]] і ўрад БНР аб’яўлены па-за законам. Такім чынам, партыйная канферэнцыя ўзяла на сябе функцыі ўстаноўчага сходу і парламента Беларусі. Існаванню беларускай дзяржаўнасці працівіліся прыхільнікі ідэі ўнітарнай камуністычнай дзяржавы, як у Маскве, так і на месцах. На [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|Першым Усебеларускім з’ездзе Саветаў]], які адбыўся ў [[Мінск]]у 2-3 лютага 1919, была прынята Канстытуцыя ССРБ, выбраны Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР, з’езд пацвердзіў адрыў ад ССРБ тэрыторый Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, якія перайшлі ў склад [[РСФСР]]. Старшыня ВЦВК Я. Свярдлоў, што прыбыў на з’езд, патрабаваў аб’яднання Беларусі з савецкім урадам Паўднёвай Літвы, каб «засцерагчы гэтыя рэспублікі ад небяспекі праяўлення ў іх нацыяналістычных імкненняў». Усебеларускі з’езд Саветаў прыняў і гэта патрабаванне. [[27 лютага]] 1919 на аб’яднаным пасяджэнні ЦВК Літоўскай ССР і ЦВК БССР у [[Вільня|Вільні]] было аформлена стварэнне [[Літбел|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (Літбел)]] у складзе Мінскай і Віцебскай губерняў. Фактычна ССРБ — БССР перастала існаваць. Услед за наступленнем [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў 1919 і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайной]] у [[1920]] Беларусь была ізноў падзеленая паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] ([[18.3]].[[1921]]). Каля 100 тыс. км² тэрыторыі Беларусі адышло да Польшчы, на астатняй тэрыторыі (107 тыс. км²), дзе пражывала каля 5 млн беларусаў, была абвешчана [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] (БССР), якая ў [[1922]] увайшла ў [[СССР]]. === Рэспубліка Сярэдняя Літва (1920—1922) === Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэнне на тэрыторыі Віленшчыны і Гродзеншчыны ў 1920—1922 гадах. Рэспубліка з’яўлялася апошняй спробай аднавіць Літву ў гістарычным і канфедэратыўным сэнсе (таксама планавалася стварэнне Літвы Верхняй і Літвы Ніжняй). Стварэнне дзяржавы стала магчымым пасля «Бунту Жалігоўскага» ({{lang-pl|bunt Żeligowskiego}}) дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца Ашмяншчыны [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Базіруючыся ў гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Кнства Літоўскага]], [[Вільня|Вільні]] (сёння Вільнюс), дзяржава на працягу 18 месяцаў была [[буферная зона|буфернай зонай]] паміж [[Польшча]]й, ад якой залежала ды [[Летува]]й, якая сцвярджала свае правы на гэтую тэрыторыю.<ref name="von Rauch">{{cite book | first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapter-url= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref> Пасля некаторых затрымак звязаных з пратэстам Лігі Нацый якая планавала ўвод міжнародных войск, 8 студзеня 1922 адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была анесавана Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазней у сваіх мемуарах выдадзеных у Лондане ў 1943 годзе асудзіў палітыку анексіі, палітыку закрыцця беларускіх школ ды адмаўлення ад канфедэратыўных планаў маршалка [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскага]] польскім «саюзнікам».<ref>{{cite book|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language=pl|access-date=30 студзеня 2019|archive-date=9 кастрычніка 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Цытата|9 кастрычніка 1920 г… заняў Вільню не польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генерал захапляўся ідэямі панславізму: {{Цытата|Але не толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расіяй, так з Украінай. Ўклад псіхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Некалькімі ж дзесяцігоддзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянера 10 сакавіка 1887 года пазначана, што Пілсудскі казаў:<ref>{{cite web |language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб’яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Осіп Осіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжанне і народнасць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Заходняя Беларусь у складзе Польшчы (1921—1939 гг.) === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === БССР у міжваенны перыяд (1921 — верасень 1939 гг.) === {{main|БССР|Рэпрэсіі ў БССР}} У канцы 1920-х праводзіўся курс саветызацыі Беларусі, [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыя і калектывізацыя]] ў 1930-я адарвалі ад зямлі сотні тысяч беларусаў, якія перасяліліся ў гарады Беларусі і на ўсход СССР. === Беларусь у гады Другой сусветнай вайны (верасень 1939—1945 гг.) === {{main|Вялікая Айчынная вайна 1941-1945}} [[Другая сусветная вайна]] ([[1939]]—[[1945]]) пачалася для Беларусі [[1 верасня]] [[1939]], калі нямецкія войскі атакавалі Другую Рэч Паспалітую (гл. [[Польская абарончая вайна 1939]]), у склад якой уваходзіла [[Заходняя Беларусь]]. Беларусы з першага дня вайны прынялі ўдзел у змаганні — у радах арміі [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]]. [[17 верасня]] [[1939]] ва ўсходнюю частку Польшчы былі ўведзены войскі [[СССР]]. Згодна з [[Пакт Молатава-Рыбентропа|Пактам Молатава-Рыбентропа]] Заходняя Беларусь была ўключана ў склад СССР і далучана да [[БССР]]. {{таксама}}: [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР]]. [[22 чэрвеня]] [[1941]] пачалася вайна паміж Германіяй і СССР. Нямецкія войскі менш чым праз тыдзень баёў дайшлі да Мінска і ўзялі яго. {{таксама}}: [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|Абарончая аперацыя на Беларусі, 1941]]. У выніку вайны і акупацыі Беларусь панесла вялікія страты, амаль усё гарады былі зруйнаваны, прамысловыя прадпрыемствы разбураныя, загінула 2,225 млн жыхароў краіны. === БССР у 1945 — пачатку 1990-х гг === [[Image:COA Belorussian SSR.png|thumb|150px|Герб БССР.]] {{main|Развіццё БССР у пасляваенны перыяд (1945 - 1991)}} Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі Беларусі яшчэ некалькі гадоў дзейнічалі асобныя антысавецкія ўзброеныя групы, якія праводзілі дыверсіі і тэрарыстычныя акты<ref>[http://www.gazetaby.com/cont/print.php?sn_nid=2776 Сергей Ёрш. Провал спецоперации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130313231747/http://www.gazetaby.com/cont/print.php?sn_nid=2776 |date=13 сакавіка 2013 }} // «Салідарнасць».</ref> Некаторыя з гэтых груп мелі сувязі з заходнімі спецслужбамі. Супраць антысавецкіх фарміраванняў атрады НКУС праводзілі баявыя аперацыі (гл. [[Беларуская вызваленчая армія]]). У [[1950]] г. колькасць беларусаў у гарадах Беларусі перавысіла ўдзельную вагу іншых этнічных груп (рускіх, палякаў і яўрэяў). [[Хрушчоўская адліга|Хрушчоўская «адліга»]] была для Беларусі супярэчлівым перыядам — з аднаго боку, тысячы палітвязняў, у т. л. і вядомыя прадстаўнікі беларускай культуры, вярталіся з лагераў, але адначасова ўзмацняўся прэсінг на беларускае нацыянальнае жыццё, паступова ліквідавалася беларуская школа. Актыўна праводзілася палітыка [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], якая трохі пазней, у [[1959]] г., была абвешчаная [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. Хрушчовым]] падчас яго візіту ў [[Мінск]] праграмнай лініяй [[КПСС]]. Але грамадская атмасфера пасля [[XX з’езд КПСС|XX з’езду КПСС]] спрыяла фарміраванню меркавання, што адкрытымі і публічнымі зваротамі можна дасягнуць пэўных змен<ref>Ржэўскі, М., Дзярновіч, А. Браніслаў Ржэўскі / Мечыслаў Ржэўскі, Алег Дзярновіч // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі, 1956—1991: Пэрсанажы і кантэкст. Даведнік / Архіў найноўшае гісторыі; [Пад рэд. А. Дзярновіча]. — Менск: Архіў найноўшае гісторыі, 1999. — 186 с.: іл. — С. 75. — (Архіў найноўшае гісторыі). — ISBN 985-6374-08-1.</ref>. Да 1970-х рэспубліка ператварылася ў развіты эканамічны раён СССР. Па меры ўрбанізацыі і росту прамысловасці ўзмацніўся працэс асіміляцыі беларусаў. Дзяржаўная палітыка асветы і адукацыі спрыяла гэтаму працэсу, т.к. тыражы рускамоўных выданняў узрасталі, а ў пераважнай большасці школ руская мова стаў асноўнай мовай навучання. [[15 снежня]] [[1986]] г. група творчай інтэлігенцыі Беларусі (28 чал., у т.л. [[В. Быкаў]], [[Н. Гілевіч]], [[Р. Барадулін]]) накіравала на імя Генеральнага сакратара ЦК КПСС [[М. Гарбачоў|М. Гарбачова]] [[Ліст 28|пісьмо]] з прапановамі па паляпшэнні становішча нацыянальнай мовы ў рэспубліцы. У чэрвені 1987 прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі (134 чал.) накіравалі Гарбачову новы ліст пра сітуацыю з беларускай мовай і культурай. Пытанні нацыянальнага адраджэння набывалі палітычнае значэнне ў дзейнасці [[БНФ Адраджэньне|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]] (БНФ), [[Таварыства беларускай мовы]] іншых арганізацый і аб’яднанняў. На выбарах 1990 камуністычнай партыі атрымала большасць месцаў у Вярхоўным Савеце. Аднак удзел іншых сіл раскалоў парламент на тры блокі: камуністычна-наменклатурны; антыкамуністычны; умераных па поглядах інтэлігентаў і радавых членаў кампартыі. На агульнасаюзным рэферэндуме ў сакавіку 1991 каля 83 % жыхароў Беларусі прагаласавалі за захаванне СССР. Становішча змянілася ў выніку спробы дзяржаўнага перавароту ў Маскве ў жніўні 1991. Кіраўніцтва рэспублікі і ЦК Камуністычнай партыі Беларусі не выступілі з асуджэннем перавароту, але пасля яго падаўлення вымушаныя былі рэагаваць на перамены і пачатак распаду Савецкага Саюза. лідар камуністычна-наменклатурнга блока ў ВС БССР Мікалай Дземянцей быў вымушаны пайсці ў адстаўку з пасады старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета, яго месца заняў лідар умераных Станіславаў Шушкевіч. === Беларусь на сучасным этапе (пач. 1990-х — пач. XXI ст.) === [[Image:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|thumb|150px|Герб Беларусі, 1991—1995.]] {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} [[27 ліпеня]] [[1990]] года Беларусь абвясціла сваю незалежнасць: [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Савет БССР]] была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]]. 25 жніўня Дэкларацыі быў нададзены канстытуцыйны статус. Прымаецца закон «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР» і пастанова аб спыненні дзейнасці [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. На пасаду старшыні Вярхоўнага савета Рэспублікі Беларусь узышоў [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]. [[19 верасня]] 1991 года краіна атрымала новую назву — [[Рэспубліка Беларусь]]. Былі зацверджаны новыя дзяржаўныя сімвалы — [[Пагоня|герб «Пагоня»]] і [[бел-чырвона-белы сцяг]]. [[10 ліпеня]] [[1994]] года першым [[прэзідэнт]]ам краіны быў абраны [[Аляксандр Лукашэнка]]. Ён захаваў за сабой пасаду Прэзідэнта па выніках выбараў у [[2001]], [[2006]], [[2010]] і ў [[2015]] годзе. [[24 лістапада]] [[1996]] года па ініцыятыве [[прэзідэнт]]а і [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] прайшоў [[рэферэндум]]. Яго вынікам стала прыняцце новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Прэзідэнт выступае кіраўніком дзяржавы і гарантам Канстытуцыі. Яму нададзена права заканадаўчай ініцыятывы. Згодна новай рэдакцыі Канстытуцыі створаны двухпалатны парламент — [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]]. Ён складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] — 110 дэпутатаў — і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]]. Выканаўчая ўлада належыць [[Савет Міністраў Беларусі|Савету Міністраў]]. 19—20 кастрычніка 1996 г. у Мінску адбыўся першы Усебеларускі народны сход, які зацвердзіў «Асноўныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996—2000 гады». Галоўная мэта, якая вызначаецца ў гэтым дакуменце, — пераадоленне крызісных з’яў у эканоміцы. На падставе змен Канстытуцыі краіны Вярхоўны Савет быў рэарганізаваны, з яго дэпутатаў была створана Палата прадстаўнікоў першага склікання. Частка дэпутатаў адмовілася працаваць у Палаце. 2 красавіка 1997 года быў створаны [[Саюзная Дзяржава|Саюз Беларусі і Расіі]]. Яго неад’емнай часткай стаў Статут Саюза Беларусі і Расіі, якім прадугледжваецца забеспячэнне ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі і Расіі, іх бяспекі, абараназдольнасці, узаемавыгаднага супрацоўніцтва з краінамі Еўропы і свету. Працэс будаўніцтва саюзнай дзяржавы ідзе вельмі марудна, што звязана з эканамічнымі і палітычнымі супярэчнасцямі паміж краінамі. У 1999 годзе адбыліся знікненні апазіцыйных палітыкаў, расследаванні якіх так і не былі завершаны. У кастрычніку 2000 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|выбары ў Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]], якія байкатаваліся апазіцыйнымі партыямі. У верасні 2001 года адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|другія прэзідэнцкія выбары]], у выніку якіх А. Лукашэнка быў абраны прэзідэнтам Беларусі на другі тэрмін. 17 кастрычніка 2004 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|чарговыя парламенцкія выбары]], на якіх былі абраныя 107 з 110 дэпутатаў. З кандыдатаў апазіцыйнай кааліцыі «Пяць плюс» не быў абраны ні адзін дэпутат. У кастрычніку 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] было знята абмежаванне ў два тэрміны на знаходжанне на пасадзе прэзідэнта. 28 верасня 2008 года адбыліся чарговыя [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|выбары ў Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]], на якіх зноў апазіцыйныя кандыдаты не ўвайшлі ў склад парламента. Заходнія краіны прызналі выбары не адпаведнымі дэмакратычным стандартам, але заўважылі станоўчыя зрухі. У 2008—2009 гадах Беларусь удзельнічала ў праграме [[Усходняе партнёрства]] разам з [[Украіна]]й, [[Малдова]]й, [[Грузія]]й, [[Арменія]]й і [[Азербайджан]]ам. Была адменены забарона на ўезд у краіны ЕС шэрагу беларускіх чыноўнікаў, у выніку чаго Лукашэнка наведаў [[Італія|Італію]] і [[Ватыкан]], а Сямашка і Мартынаў удзельнічалі ў саміце Усходняга партнёрства. 19 снежня 2010 года адбыліся чацвёртыя [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкія выбары]]. Аляксандр Лукашэнка быў абраны на чацвёрты тэрмін. Пасля выбараў апазіцыйнымі кандыдатамі быў арганізаваны на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] [[Плошча 2010|мітынг]], які перайшоў, на думку суда, у масавыя беспарадкі. 11 красавіка 2011 года Уладзіславам Кавалёвым і Дзмітрыем Канавалавым у Мінску быў здзейснены [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракт]], у выніку якога загінула 15 чалавек. 16 сакавіка 2012 года да іх была прыменена вышэйшая мера пакарання — смяротнае пакаранне. Працэс па гэтай справе выклікаў шырокі грамадскі рэзананс. У 2011 годзе ў Беларусі выліўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавы крызіс]], [[Гіперінфляцыя|рэзка ўзраслі кошты]], абвешчаная [[дэвальвацыя беларускага рубля]]. Краіну ахапілі [[Рэвалюцыя праз сацыяльныя сеткі|акцыі пратэсту]], якія былі падушаныя ўладамі. 1 студзеня 2012 года на тэрыторыі Расіі, Беларусі і Казахстана створана [[Адзіная эканамічная прастора]]. 1 студзеня 2015 года Расія, Беларусь, Казахстан і Арменія аб’ядналіся ў [[ЕАЭС]]. 1 ліпеня 2016 года прайшла [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыя беларускага рубля]]. У 2017 годзе праходзілі [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|акцыі пратэсту]] супраць [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]. У 2020 годзе адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкія выбары]], пераможцам якіх быў афіцыйна абвешчаны [[Аляксандр Лукашэнка]]; пасля выбараў пачаліся самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты]] ў гісторыі незалежнай Беларусі. Падчас акцый пратэсту [[Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)|загінулі некалькі чалавек]]. 23 мая 2021 года адбыўся [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978]]. Калі самалёт знаходзіўся над [[Беларусь|Беларуссю]], ён быў перанакіраваны ў [[Нацыянальны аэрапорт Мінск]] у суправаджэнні ваеннага знішчальніка. Тут быў затрыманы беларускі апазіцыйны актывіст, былы рэдактар тэлеграм-канала «[[NEXTA]]» [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раман Пратасевіч]] і яго сяброўка [[Соф’я Андрэеўна Сапега|Соф’я Сапега]]. 24 лютага 2022 года Расія афіцыйна пачала ўварванне ва Украіну. [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|Беларусь падала для расійскага войска сваю тэрыторыю]], што было пацверджана ўладамі краіны. == Гл. таксама == * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі]] * [[Будзьма беларусамі (мультфільм)]] * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. і прадмова І. Саверчаны, З. Санько. Мн., 1994. * Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., 1993. * [http://knihi.com/Uladzimir_Arlou/Dziesiac_viakou_bielaruskaj_historyi.html Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. Мн, 1997.] * Беларускія летапісы i хронікі: Пераклад са старажытнарускай, старажытнабеларускай і польскай / Уклад. У. Арлова; прадм. В. Чамярыцкага. Мн., 1997. * Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945: Энцыклапедыя. Мн., 1990. * Белоруссия в эпоху капитализма. Сборник документов и материалов. Мн., 1983. T. I; Мн., 1990. Т. II. * Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. В 4-х книгах. Мн., 1959—1979. * Вішнеўскі А. Ф., Юхо Я. А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Мн., 1998. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т.1: Абаленскі-Кадэнцыя/Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш./Мн.: БелЭн, 2005. * Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах. Т.1. Мн., Белкартаграфія, 2009. * Гісторыя Беларусі: Вуч. дапаможнік. / Пад рэд. А. П. Ігнаценка. Мн., 1994. * Гісторыя Беларусі: у 2-х ч. Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. Мн., 1998. * Гісторыя Беларусі: у 2-х ч. Ч.1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый / І. П. Крэнь, І. І. Коўкель і інш. Мн., 2000. * [http://stremlenie-history.com/myproject/kniga/index.htm Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: Дапаможнік. / [[Уладзімір Ягоравіч Казлякоў|У. Р. Казлякоў]], У. А. Марозава і інш. / Пад рэд. Л. В. Лойкі. Мн., 2003.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090129184202/http://stremlenie-history.com/myproject/kniga/index.htm |date=29 студзеня 2009 }} * Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь. Полацкі і Навагародскі перыяд. Мн., 1990. * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклора. Мн., 1982—1988. [па абласцях] * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі: Ад старажытнасці да пачатку XX ст. Мн., 1995. * Луцкевіч А. За 25 гадоў (1903—1928). Мн., 1991. * Мірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі, Беласток, 2000. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1995. * Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік Каментарыі. Мн., 1989. * Эканамічная гісторыя Беларусі. Курс лекцый. / Пад рэд. В. І. Галубовіча. Мн., 1999. * Марцуль Г. С., Сташкевіч М. С. Гісторыя Беларусі: насельніцтва, фарміраванне і вызначэнне этнічных і дзяржаўна-адміністрацыйных межаў, беларускае замежжа. Мн., 1997. * Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. Мн., 2001. * Францыск Скарына і яго час: Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1988. * Храналогія гісторыі Беларусі / Склад. В. В. Гетад, M. І. Калінскі. 3-е выд. Мн., 1992. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Мн., 1993—2003. * Ковшаров Н. Д. История культуры Беларуси, 1917-90-е гг. : учебное пособие / редактор [[Мікалай Канстанцінавіч Сакалоў|Н. К. Соколов]]; Белорусский государственный педагогический университет им. М.Танка. — Минск : БГПУ им. М.Танка, 1999. — 90 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * {{Кніга|ref=Latyszonek|спасылка=https://kamunikat.org/od-rusinow-bialych-do-bialorusinow-latyszonek-oleg|аўтар=Łatyszonek Oleg|загаловак=Od Rusinów Białych do Białorusinów|год=2006|мова=pl|месца=Białystok|выдавецтва=Uniwersytet w Białymstoku; Sowa|старонак=399|isbn=978-83-7431-120-5|archive-date=10 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210125042/https://kamunikat.org/od-rusinow-bialych-do-bialorusinow-latyszonek-oleg}} == Спасылкі == * [http://www.belhistory.eu Беларускі Гістарычны Агляд. Незалежны навуковы перыёдык, прысвечаны гісторыі Беларусі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123234526/http://www.belhistory.eu/ |date=23 студзеня 2022 }} * [http://www.jivebelarus.net/history/ Гісторыя Беларусі на jivebelarus.net] * [http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўлення Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro |date=10 лютага 2018 }} * [http://maxmd.ru/ Гісторыя Беларусі на maxmd.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091208061806/http://maxmd.ru/ |date=8 снежня 2009 }} * [http://www.belhistory.com/ Беларускі гістарычны партал] == Гістарычныя карты == <gallery> Файл:Europe 814.jpg|814. Файл:Galicia-Volhynia map.PNG|1340. Файл:Polska 1333 - 1370.png|1370. Файл:Polska 1386 - 1434.png|14 стагоддзе. Файл:VKL-1462-ru.png|1462. Файл:IRP 1466.PNG|1466. Файл:Lithuanian state in 13-15th centuries.png|15 стагоддзе. Файл:GDL-1586.jpg|1586. Файл:Rzeczpospolita Royal Ducal.png|16 стагоддзе. Файл:Rzeczpospolita 1600.png|1600. Файл:Rzeczpospolita Trojga Narodów w roku 1658.png|1658. Файл:English map of Poland XVIII century.png|1772. Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|1795. Файл:Lithuania 1835.jpg|1835. Файл:Belarus 1882.jpg|1882. Файл:Stielers Handatlas 1891 46.jpg|1891. Файл:Russian-West-Gubernias-1897.jpg|1890. Файл:Gubernie zachodnie krolestwo polskie 1902.jpg|1902. Файл:London-geographical-institute the-peoples-atlas 1920 the-partition-of-russia-in-europe 3012 3992 600.jpg|1918. Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|1918. Файл:PL-RU war 1919 phase II.svg|1919. Файл:PBW June 1920.png|1920. Файл:Karta över de europeiska delarna av Sovjetunionen på 1920-talet.jpg|1926. Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|1920—1922. Файл:Reichskommissariat Ostland Administrative.png|1943. Файл:Belarus occup.svg|1941—1944. Файл:Karte viertepolnischeteilung.png|1945. Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|1997. </gallery> {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Гісторыя}} {{Беларусы}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі| ]] gabefi21ivl8j5ovci1pb5aikz8w9yc Глыбокае 0 16241 5177185 5173098 2026-08-07T13:05:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177185 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, {{lang-ru|Глубокое}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск]]а, 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] — [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада — возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва — 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7|archive-date=18 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518195341/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер — Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф’я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|«акадэміяй» у Смаргоні]] — абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня — загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848—1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[сіянізм]]у. У 50-я — 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[іўрыт]]у<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946—1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб’ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994—2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета «[[Вольнае Глыбокае]]», рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль «[[Вішнёвы фэст]]», а ў 2017 годзе — міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XIX стагоддзе:''' 1879 год — 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 17&nbsp;720 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9 % агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. === Дударская традыцыя === Глыбокае і наваколле — адзін з найбольш вядомых асяродкаў гістарычнай традыцыі [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]. Асабліва шмат звестак пра дудароў паходзіць з ваколіц возера [[Шо]], [[Празарокі|Празарокаў]], [[Палевачы|Палівачоў]], [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўкі]] і іншых вёсак сучаснага [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref name="Воранаў2019">Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. — [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Электронная версія].</ref>. З дударскай традыцыяй былі звязаныя [[Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі]]. Паводле інвентароў мястэчка, у 1752 годзе ў Глыбокім налічвалася дзевяць гаспадароў, пазначаных як мядзведнікі, а ў 1761 годзе — дванаццаць скамарохаў. Выступленні з дрэсіраванымі мядзведзямі суправаджаліся музыкай дуды, скрыпкі або жалейкі, пад якую жывёлы выконвалі вывучаныя танцы. У гэтай вандроўнай скамарошай традыцыі дуда выкарыстоўвалася не толькі як музычны інструмент, але і як частка тэатралізаванага прадстаўлення.<ref name="Воранаў2019"/> З вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] паходзіць так званая [[Глыбоцкая дуда]], датаваная 1849 годам і прызнаная найстарэйшай захаванай беларускай дудой. На яе ігравой трубцы пазначаныя год і месца паходжання: «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» — Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі. Арыгінал інструмента захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], а яго копія, зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]], знаходзіцца ў экспазіцыі [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]]<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Прэзентацыя копіі Глыбоцкай дуды |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. З Глыбоччынай была цесна звязаная дзейнасць [[Першая беларуская трупа|трупы]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], які адным з першых вывеў беларускую дуду на прафесійную тэатральную сцэну. У складзе капэлы трупы на дудзе граў [[Адам Шульга]], імаверна ўраджэнец вёскі Скрыпшчына каля Празарокаў. Разам са скрыпачом Франкам Голерам і цымбалістам Янам Голерам ён суправаджаў беларускія танцы падчас выступленняў трупы ў Вільні, Варшаве, Мінску і Санкт-Пецярбургу<ref>Іван Голер у размове з Рыгорам Семашкевічам // ''Літаратура і мастацтва''. — 1974.</ref>. З рэгіёнам звязаныя таксама дудар [[Пётр Бурэц]] з Асінаўкі, ягоны вучань Мікола Караткевіч, дудар і арганізатар традыцыйных святаў Уладзімір Забела з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама дудар і майстар народных інструментаў [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітрый Дзёмін]], які нарадзіўся ў Глыбокім<ref name="Воранаў2019"/>. Пра распаўсюджанасць дуды на Глыбоччыне сведчаць успаміны мясцовых жыхароў, этнаграфічныя матэрыялы, фотаздымкі, музычныя запісы, легенды і літаратурныя творы. Дуда была часткай традыцыйнай капэлы разам са скрыпкай і цымбаламі, суправаджала танцы, вяселлі, велікодныя абыходы і іншыя вясковыя святкаванні. Ад Адама Шульгі была запісаная мелодыя «Чы-чы, чы-чы, верабей…», апублікаваная ў 1925 годзе ў «Дзіцячым сьпеўніку» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]]<ref name="Воранаў2019"/>. З 2017 года ў Глыбокім і іншых населеных пунктах раёна праводзіцца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». Фэст быў створаны дзеля захавання мясцовай дударскай спадчыны і прадстаўлення традыцый розных дударскіх рэгіёнаў Еўропы. Яго назва паходзіць з верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Ігнату Буйніцкаму»<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83 |title=Ігнату Буйніцкаму — Вікікрыніцы |website=be.wikisource.org |access-date=26 ліпеня 2026 }}</ref>. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай цэнтральнай раённай бібліятэцы]] дзейнічае сталая тэматычная экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная», а ў мясцовай школе мастацтваў вывучаюць ігру на дудзе як на дадатковым інструменце. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994—2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі «Копцеўка»: шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII—XX ст) * Алея славутых землякоў — бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай — [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», «Кар’ера Нікодэма Дызмы» і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] — яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[сіянізм]]у == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] pwppelterd918gvxqdpibzknr8013yl Вікіпедыя:Да выдалення 4 16411 5177180 5176438 2026-08-07T12:56:38Z Autumndancer 168015 /* */ 5177180 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} on6z8mpkbarhwhuzk9f7f6mvfp3yab7 Гісторыя Мінска 0 16801 5177291 4941287 2026-08-07T21:09:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177291 wikitext text/x-wiki [[Файл:1189 (950 hadoŭ z času pieršaha piśmovaha ŭpaminannia Minska).jpg|thumb|[[Паштовы блок]] Беларусі, прысвечаны 950-годдзю першага пісьмовага ўпамінання Мінска.]] '''[[Мінск]]''' (ранейшыя назвы ''Меньск'', ''Менеск'', ''Менск'') — сталіца [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], горад рэспубліканскага падпарадкавання, цэнтр [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і раёна. Найбуйнейшы горад, палітычны, эканамічны і культурны цэнтр краіны, галоўны транспартны вузел. Размешчаны на р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)]], на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Першая згадка пра горад у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» датуецца [[1067]] годам. == Узнікненне Менска == [[Файл:Battle on Nemiga 02.jpg|міні|[[Бітва на Нямізе]]. Выява з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] Дакладная дата заснавання Менска невядомая. Паводле археалагічных звестак, самыя раннія паселішчы на тэрыторыі сучаснага горада вядомыя з [[IX]] стагоддзя, калі даліну [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] засялялі [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] плямёны [[крывічы|крывічоў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Каля [[980]] года тэрыторыя ўваходзіць у склад [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Упершыню згадваецца (''Меньскъ'', ''Менскъ'', ''Менескъ'') у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад [[1067]] годам, калі быў спалены аб’яднанымі войскамі Яраславічаў (вялікага князя кіеўскага — Ізяслава, князя пераяслаўскага — Святаслава, князя чарнігаўскага — Усевалада) у часе вайны з [[Усяслаў Брачыславіч|Усяславам Полацкім]]. Месца і час узнікнення Менска ў наш час выклікае дыскусіі: адны даследчыкі (А. Ясінскі, [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. Штыхаў]] і інш.) лічаць, што горад узнік яшчэ ў даславянскія часы на рацэ Менцы, прытоку Пцічы, за 16 км на захад ад сучаснага цэнтру горада, дзе захаваўся [[Гарадзішча на рацэ Менка|комплекс археалагічных помнікаў]], і быў перанесены на цяперашняе месца пасля 1085 года, калі ў другі раз быў спалены ўжо [[Уладзімір Манамах|Уладзімірам Манамахам]]. Іншыя даследчыкі лічаць, што дзяцінец (пазней [[Менскі замак]]) пабудаваны на правым беразе ракі Свіслач пры ўпадзенні ў яе ракі [[Няміга (рака)|Няміга]] ў 2-й палове XI ст., гэта значыць напярэдадні падзей 1067 года, для абароны паўднёвых межаў [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. == Менскае княства == [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|міні|Пячатка [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], першага менскага князя]] У канцы XI — пачатку XII стагоддзяў Менск становіцца сталіцай удзельнага [[Менскае княства|Менскага княства]]. У сярэдзіне XII ст. ён быў вядомы як адзін з буйных гарадоў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]], значны рамесна-гандлёвы цэнтр. Геаграфічнае месцазнаходжанне вызначала яго ролю як аднаго з перавалачных пунктаў на гандлёвым водным шляху ад Кіева да берагоў Балтыйскага мора. Сухапутныя дарогі звязвалі Менск з іншымі гарадамі. Менскія князі вялі барацьбу за дамінуючае становішча горада ў Полацкай зямлі і за полацкі прастол. Першым [[менскі князь|менскім князем]] быў [[Глеб Усяславіч]], потым княствам валодалі яго нашчадкі Глебавічы. У [[1116]] годзе Менск вытрымаў амаль 2-месячную аблогу войскаў [[кіеўскі князь|кіеўскага князя]] [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], але ў [[1119]] годзе горад быў захоплены і далучаны да яго ўладанняў, князь [[Глеб Усяславіч]] быў зняволены і памёр у кіеўскай турме. З сярэдзіны XII ст. Менск зноў становіцца цэнтрам незалежнага княства і адным з буйных гарадоў [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]]<ref name="Zaharuĺski">''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь IX—XIII стст. — Мн.: Універсітэцкае, 1998. — 240 с. — ISBN 985-09-0152-7.</ref>. У 1140-я гг. у горадзе аднавілася княжанне Глебавічаў: з 1146 г. княжыў [[Расціслаў Глебавіч]], потым яго брат [[Валадар Глебавіч]]. У 1159, 1160 і 1161 гадах горад беспаспяхова спрабаваў захапіць князь полацкі і друцкі [[Рагвалод Барысавіч]]. Палітычнае ўзвышэнне і зручнае геаграфічнае становішча спрыялі эканамічнаму росту Менска. Археалагічныя даследаванні паказалі, што ўмацаванні менскага дзядзінца мелі два этапы будаўніцтва. Першапачаткова шырыня яго падножжа, насыпанага з буйназярністага пяску, складала каля 14 м. Унутраны схіл вала быў пакрыты [[дзірван]]ом. На другім этапе, відаць, пасля таго як Менск стаў сталіцай княства, вал дзядзінца ўдвая пашырылі і значна павялічылі ў вышыню. Для ўмацавання вала выкарыстоўвалі камень, нарыхтаваны для будаўніцтва царквы. Сама канструкцыя вала была шырока вядомай у заходніх славян і прымянялася ў іх, калі ўмацаванні будаваліся побач з забалочанай або затопленай мясцовасцю, каб надаць валу дадатковую трываласць на выпадак паводак. На думку [[Э. М. Загарульскі|Э. М. Загарульскага]], профіль вала з вонкавага боку меў стромкі пад’ём пад вуглом 45-50°, таксама, па яго версіі, у Менску былі двухвежавыя вароты, вежы злучаліся паміж сабой зрубавай устаўкай над варотамі, мелі чатыры ярусы, тры з іх — баявыя. Па іншай версіі ([[Ю. А. Заяц]], [[Г. В. Штыхаў]]), вароты былі аднавежавыя. У ХІІ-ХІІІ ст. на поўдзень, паўднёвы захад і паўднёвы ўсход ад дзядзінца вырас рамесны пасад з гандлёвай плошчай. Тады ж узніклі паселішчы і на паўночны захад ад Замчышча — Пятніцкі канец. Таксама былі паселішчы і на левым беразе Свіслачы, каля [[Траецкая Гара|Траецкай гары]], адны даследчыкі лічаць, што яны таксама ўзніклі ў У ХІІ-ХІІІ ст., іншыя — што гэтае паселішча ёсць колішнім горадам Нямігай. Агульная плошча, якую займаў у старажытнасці Мінск, складала каля 20 га. Амаль увесь горад знаходзіўся на правым беразе Свіслачы. Найбольшая магутнасць культурнага пласта адносіцца да ХІІІ ст. Напластаванні ХІІ ст. у Мінску нязначныя (каля 0,5 м), а пласта ХІ ст. на Замчышчы практычна няма. == За часам Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:Miensk. Менск (1772) (2).jpg|міні|злева|160пкс|Гравюра Менска, [[1772]] год]] [[Файл:Miensk. Менск (1591).gif|міні|160пкс|Пячатка з выявай [[Герб Мінска|герба Менска]] ў 1591 годзе]] [[Файл:Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720).jpg|міні|160пкс|Герб [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], каля 1720 года]] У XIII ст. узмацніліся сувязі Менскага княства з [[Навагрудак|Наваградкам]], пазней — з [[Вільня]]й і [[Трокі|Трокамі]]<ref name="evkl285">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=285|артыкул=Менск|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}</ref>. Напэўна ўжо ў XIII ст. Менскае княства прызнавала сюзерэнітэт [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], але пад 1326 годам яшчэ згадваецца менскі князь Васіль, як адзін з паслоў вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а ў [[Ноўгарад]]. У грамаце 1387 года Менск выступае другім пасля [[Полацк]]а горадам у цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай Беларусі. У 1390 годзе вялікі князь [[Ягайла]] заснаваў на [[Траецкае прадмесце|Траецкай Гары]] першы касцёл. У велікакняскай грамаце 1444 года Менск названы сярод найболей развітых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. У 1499 годзе Менск атрымаў [[Магдэбургскае права ў Мінску|магдэбургскае права]]. Аднак падчас пажару ў [[Менскі замак|Менскім замку]] прывілей і іншыя «лісты» на вольнасці згарэлі, у 1522 годзе мяшчане звярнуліся да вялікага князя за пацвярджэннем і атрымалі адноўлены прывілей на магдэбургскае права<ref>Российский государственный архив древних актов. Ф. 389. Д. 28. Л. 115 обр.—177 отб.</ref> З 1565—1566 гадоў Менск — цэнтр [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], самага вялікага ваяводства Княства. Паводле дакументаў канца XVI ст. у Менску 10 прыходскіх цэркваў і 4—5 манастырскіх. З канца XVI ст. тут праходзілі паседжанні вышэйшага судовага органа ВКЛ — [[Трыбунал ВКЛ|Трыбунала ВКЛ]]. У 1591 годзе горад атрымаў яшчэ адзін пацвярджальны прывілей ад [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта IV Вазы]] на магдэбургскае права з наданнем герба на гарадскую пячатку<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 1: 1361—1598 / [под редакцией Н. И. Костомарова]. — СПб.: Типография Э. Праца, 1863. — [6], 301, 15 с. — С. 135—137. Пазней абодва пацвярджальныя прывілеі былі апублікаваны Д. І. Даўгялам у Беларускі архіў = Archivum alboruthenicum Weissrussisches archiv: [у 3 т.] Т. 3: (XV―XVIII) / Беларуская акадэмія навук; [дакументы сабраны і згуртаваны Археаграфічнай камісіяй Беларускай акадэміі навук; змест актаў, датоўку іх, заўвагі і паказальнікі ўкладаў Зм. Даўгяла]. — Менск: выданне Беларускай акадэміі навук, 1930 (вокладка 1931). — XXV, 413 с. — С. 16—18; 42—47.</ref>, які ўключае прывілей 1552 года. Архітэктуру ў XVI—XVII стст. вызначалі вуліцы, прылеглыя да [[Менскі замак|Менскага замка]], [[Верхні Горад|Верхняга горада]] (рынку), [[Нізкі Рынак|Ніжняга рынку]] і [[Траецкая Гара|Траецкай гары]], забудаваныя дамамі [[Шляхта|шляхты]], купцоў, багатых рамеснікаў. На плошчы Верхняга рынку сфарміраваўся ансамбль, мастацкі сілуэт якога стваралі групы культавых будынкаў ([[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак]], [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў]], [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]] і кляштар [[Ордэн Базыльян|базыльянаў]], [[Мінская ратуша|ратуша]] і інш.). Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] горад разбураны. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны (1700—1721)]] у 1708 годзе Мінск спалены адступаючымі расійскімі войскамі і заняты войскамі [[Карл XII|Карла XII]], а ў 1710—1711 гадах перажыў эпідэмію [[чума|чумы]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Горад у мастацтве XVIII—XIX стагоддзяў"> Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка]], [[Верхні Горад|Высокі Рынак]] Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (J. Pieška, 1800).jpg|Юзаф Пешка, [[Валокі Полацкія]] Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (H. Hierasimovič, 1839).jpg|Г. Герасімовіч, [[Верхні Горад|Высокі Рынак]]. Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|Б. Лявэрнь, [[Верхні Горад|Высокі Рынак]] Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (Lauvergne, 1840) (2).jpg|Б. Лявэрнь, панарама з боку Барысаўскага гасцінца Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (D. Strukov, 1864).jpg|Д. Струкаў, [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Кафедра]] Miensk, Niamiha-Rakaŭskaja. Менск, Няміга-Ракаўская (D. Strukov, 1864).jpg|Д. Струкаў, [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборная царква]] Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (N. Orda, 1870-77).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[Высокі Рынак]] </gallery></center> == У складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] == [[Файл:Miensk, Radzivił. Менск, Радзівіл (1800).jpg|міні|Будынак [[Мінскі гарадскі тэатр|Мінскага гарадскога тэатра]] на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. У Гарадскім тэатры адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія»]] [[Файл:Minsk COA (Minsk Governorate) (1796).gif|120пкс|міні|злева|Герб горада пад расійскай акупацыяй]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Мінск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. [[14 мая]] [[1795]] года расійскія ўлады скасавалі [[Магдэбургскае права ў Мінску|Магдэбургскае права]], а 29 снежня 1796 года далі гораду новы герб з [[Герб Расіі|двухгаловым арлом]]. У 1793 годзе ўтвораная [[Мінская епархія]] [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]], 28 студзеня 1798 года — [[Мінская дыяцэзія]] Рымска-Каталіцкай царквы, адкрылася каталіцкая духоўная семінарыя (дзейнічала да 1869 года)<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=564}}</ref>. У 1799 годзе ў горадзе з’явілася першая муніцыпальная лякарня. На 1800 год у Мінску было 1009 дамоў, з іх 39 мураваных. У 1803 годзе ўтварыўся аркестр, які выступаў з публічнымі канцэртамі ў гарадскім парку, а ў святочныя дні — у галерэі ратушы. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 8 ліпеня ў Мінск увайшлі французскія войскі. 27 ліпеня горад стаў цэнтрам дэпартамента адноўленага [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. Адміністрацыйная рада Мінскага дэпартамента наладзіла выпуск першай мінскай газеты «[[Tymczasowa gazeta Mińska|Тымчасовая газета Мінская]]» ({{lang-pl|«Tymczasowa gazeta Mińska»}}). 16 лістапада горад зноў занялі расійскія войскі. У часе вайны горад быў моцна разбураны і разрабаваны французамі і рускімі. [[30 мая]] [[1835]] года адбыўся моцны пажар, які знішчыў амаль усю цэнтральную частку Мінска. У 1836 годзе ў горадзе адкрылася першая публічная бібліятэка, у 1837 годзе з’явілася ўласная пажарная каманда. У выніку эпідэміі халеры [[1848]] года ў Мінску загінула 1,1 тыс. чалавек. У 1859 годзе адбыўся ўвод у эксплуатацыю першай на Беларусі тэлеграфнай лініі Мінск—[[Бабруйск]]. У 1839 годзе, нягледзячы на гвалт з боку ўлад Расійскай імперыі, прадстаўнікі [[Троіцкі манастыр базыльянак|мінскіх уніятаў]] адмовіліся далучацца да [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="HistoryjaMinska">{{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)|к}}</ref>{{rp|187}}. 9 лютага 1852 года, нягледзячы на забарону расійскіх улад<ref>Ярмалінская В. Дзе нарадзілася «Ідылія» // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=421}}</ref>, на сцэне Мінскага гарадскога тэатра адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія» на музыку [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і К. Крыжаноўскага, лібрэта напісаў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]. У [[1857]] годзе на загад расійскага цара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у Мінску знішчылі будынак [[Мінская ратуша|мінскай ратушы]] і прылеглы да яе сквер з векавых пірамідальных таполяў. Паводле ўспамінаў відавочцаў, ратушу зруйнавалі з прычыны таго, што «''…яна сваім існаваннем нагадвала жыхарам пра звычаі мінулага часу, пра Магдэбургскае права…''»{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=91}}. [[Файл:Miensk. Менск (1863).jpg|міні|Паўстанцы пад Мінскам, 1863 год]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Daminikanskaja. Менск, Высокі Рынак-Дамініканская (1898).jpg|міні|злева|Пустка на месцы зруйнаванай [[Мінская ратуша|ратушы]] і [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўская царква]] па маскоўскай перабудове, 1898 год]] [[Файл:Kurloŭski rasstrel, Miensk.jpeg|міні|злева|Мітынг перад [[Дом губернатара (Мінск)|Домам губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]] 18 (31) кастрычніка 1905 года. Далейшае развіццё прывяло да падзеі, якая ўвайшла ў гісторыю як [[Курлоўскі расстрэл]]]] [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Sadovaja. Менск, Захараўская-Садовая (1929).jpg|200пкс|міні|[[Першая мінская электрастанцыя]]]] У 1863—1870 гадах у сувязі з [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстаннем]] царскія ўлады ўвялі ў Мінску ваеннае становішча. Нягледзячы на гэта, гараджане ўзялі ўдзел у выступленні<ref name="belenc_10_394">{{Крыніцы/БЭ|10|||394}}</ref>. У 1866 годзе па задушэнні паўстання расійскія ўлады перайменавалі большасць цэнтральных вуліц Мінска (агулам 17 назваў<ref name="HistoryjaMinska"/>{{rp|220}}), што з’явілася шараговым захадам царызму ў палітыцы русіфікацыі беларусаў і змаганні з нацыянальна-вызвольным рухам. Іншым кірункам гэтай палітыкі стала руйнаванне расійскімі ўладамі помнікаў сакральнай архітэктуры: у 2-й палове XIX ст. яны знішчылі мураваныя касцёлы [[Касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (Мінск)|баніфатаў]], [[Касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў (Мінск)|кармелітаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францішканаў]], знявечылі касцёлы [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|бернардзінцаў]] і [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]], перабудавалі ў маскоўскім стылі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую]] і [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскую]] цэрквы. У 1870-я гады праз Мінск пракладзеныя [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка|Маскоўска-Брэсцкая]] і [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменская]] чыгункі. У 1873 годзе пачаў дзейнічаць Мінскі камерцыйны банк, у горадзе з’явіўся водаправод. У 1890 годзе ў Мінску наладзілі тэлефонную сувязь, а з 1896 года пачала дзейнічаць першая на Беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстання. 10 траўня 1892 года адбылося ўрачыстае адкрыццё конкі — першага гарадскога грамадскага транспарту. У 1895 годзе ў Мінску адкрылася метэастанцыя, а 12 студзеня 1895 года — [[Першая мінская электрастанцыя|электрастанцыя]]. 26 верасня 1891 года ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Гарадскім садзе]] адбыўся палёт аэранаўта Драўніцкага на паветраным шары і яго спуск на парашуце ўласнага вырабу. На 1897 год у Мінску было 7467 будынкаў, з іх 2110 мураваных, 140 вуліц і завулкаў; дзейнічалі 18 сакральных будынкаў. У 1870—1880-я гады ў Мінску дзейнічалі народніцкія гурткі. 7 красавіка 1876 года адбылася стачка працоўных чыгуначных майстэрняў, першая ў Мінску. 28 траўня 1889 года ў газеце «[[Мінскі лісток (1886)|Минскій листокъ]]» упершыню надрукавалі беларускую паэму «[[Тарас на Парнасе]]». У 1898 годзе ў горадзе адбыўся [[I з’езд РСДРП|першы з’езд РСДРП]], у 1900 годзе ўтварылася [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы]] (СДКПіЛ). 18 студзеня 1900 года адбылася першая ў Мінску вулічная дэманстрацыя працоўных. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]] 16 лютага адбылася палітычная дэманстрацыя і стачка навучэнцаў сярэдніх навучальных устаноў; 18 кастрычніка царскія ўлады расстралялі мітынг на [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальнай плошчы]] ([[Курлоўскі расстрэл]]); 8 снежня адбылася ўсеагульная стачка ў Мінску. 1 снежня 1906 года ў Мінску ўтварылася беларускае кніжнае аб’яднанне «[[Мінчук]]». [[21 жніўня]] [[1911]] года ў прадмесці [[Камароўка (Мінск)|Камароўка]] заснавалі [[Мінская балотная доследная станцыя|Мінскую балотную доследную станцыю]] — першую дзяржаўную навуковую ўстанову на Беларусі. На 1913 год у Мінску было 10,3 тыс. будынкаў (з іх 15 % мураваныя), 305 вуліц і завулкаў, працавалі 104 фабрыкі, заводы і мануфактуры, на якіх было 5,1 тыс. работнікаў. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з кастрычніка [[1915]] года Мінск становіцца прыфрантавым горадам, у якім размяшчаюцца штаб [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] і іншыя франтавыя арганізацыі і ўстановы, шпіталі. Дзейнічаў Мінскі аддзел [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Па [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года тут утварыўся [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]. У красавіку — ліпені ў Мінску адбыліся з’езды беларускіх нацыянальных арганізацый і партый. 20 красавіка (3 траўня) 1917 года жыхары горада змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]]{{Sfn|Tarasiuk D.|2007|с=114—115}}. У лістападзе 1917 года ў Мінску ўтварыўся каардынацыйны цэнтр беларускага нацыянальна-вызвольнага руху — [[Вялікая беларуская рада]]. 5 снежня ў горадзе распачаўся [[Першы Усебеларускі з’езд]]. У ноч з 17 на 18 снежня (паводле старога стылю) бальшавікі разагналі з’езд. 18 снежня дэлегаты Рады Ўсебеларускага з’езда, у складзе 56 чалавек на чале з Язэпам Лёсікам, патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і пастанавілі падпарадкаваць сабе [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную беларускую вайсковую раду]] (ЦБВР), а таксама выдзелілі са свайго складу кіроўны орган — Выканаўчы камітэт рады Усебеларускага з’езда. Ён стаў юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады, якая належала Першаму Усебеларускаму з’езду. Выканкам Усебеларускага з’езда атрымаў даручэнне, як толькі будзе магчымым, узяць уладу ў Беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да вырашальнага моманту. <center><gallery caption="Горад на старых здымках і паштоўках" widths="150" heights="150" perrow="4"> Miensk, Trajeckaje pradmieście. Менск, Траецкае прадмесьце (1863).jpg|Панарама з боку [[Татарская Слабада|Татарскіх агародаў]], 1863 г. Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (1865).jpg|[[Верхні Горад|Высокі Рынак]], каля 1865 г. Miensk, Vysoki Rynak-Vałockaja. Менск, Высокі Рынак-Валоцкая (1865) (2).jpg|Высокі Рынак ў бок вуліцы Валоцкай і [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёла Тамаша Аквінскага]], каля 1865 г. Miensk, Chłusaŭ most. Менск, Хлусаў мост (1915).jpg|Хлусаў мост Miensk, Franciškanskaja-Juraŭskaja. Менск, Францішканская-Юраўская (1901-10).jpg|[[Вуліца Леніна (Мінск)|Губернатарская (гістарычная Францішканская)]] у бок Высокага Рынку Miensk, Zacharaŭskaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Захараўская-Фэліцыянаўская (1915).jpg |[[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Польскі банк]] на Захар’еўскай Miensk, Zacharaŭskaja. Менск, Захараўская (1905).jpg|[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўская]] — галоўная вуліца Мінска пач. XX ст. Miensk, Nabiarežnaja. Менск, Набярэжная (1912).jpg|[[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Паліцэйская вуліца]] </gallery></center> == Рэвалюцыйныя падзеі == Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 17.3.1917 г. бальшавікі горада і [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] стварылі [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] (з 15.8.1917 г. старшыня [[К. Ландар]]). 17.3.1917 г. была таксама арганізавана народная міліцыя на чале з [[М. Фрунзэ]]. Мінск стаў і адным з цэнтраў беларускага нацыянальнага руху, месцам дзейнасці розных партый і грамадскіх арганізацый. Да восені 1917 года ў горадзе сярод іншых з’ездаў і сходаў адбыліся: 7—9 красавіка — [[з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)]], у якім прынялі ўдзел 150 чал., абраны Беларускі нацыянальны камітэт; 20—30 красавіка — 1-ы з’езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту; 28 мая — 8 чэрвеня — з’езд настаўнікаў Мінскай губерні; 4—7 чэрвеня — з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў Заходняй вобласці; 6—7 чэрвеня — з’езд беларускага каталіцкага духавенства; 21—23 ліпеня — [[з’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)]], на якім было каля 50 дэлегатаў. Апошні быў скліканы [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] (старшыня [[Р. Скірмунт]]) па ініцыятыве [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. На з’ездзе быў абраны Выканаўчы камітэт Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый ([[У. Галубок]], [[Я. Лёсік]], [[Ядвігін Ш.]], [[А. Смоліч]], [[У. Фальскі]]), які ўзначаліў беларускі нацыянальны рух. 28—6.11.1917 года ў Мінску ўтвораны каардынацыйны камітэт беларускага нацыянальна-вызвольнага руху — [[Вялікая беларуская рада]] (ВБР; кіраўнікі [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|В. Адамовіч]], А. Прушынскі ([[Алесь Гарун]]), А. Смоліч). 31.10—6.11.1917 на з’ездзе вайскоўцаў-беларусаў Заходняга фронту, 12-й арміі Паўночнага фронту і Балтыйскага флоту ў Мінску абраны часовы выканаўчы камітэт Цэнтральнай беларускай вайсковай рады ([[ЦБВР]]). Намаганнямі кіраўніка рады [[С. Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]] ў лістападзе 1917 створаны беларускі полк. Восенню 1917 на аснове вучнёўскага гуртка «Вянок» навучэнцамі сярэдніх навучальных устаноў горада ўтворана [[Мінская беларуская вучнёўская грамада]] (дзейнічала да ліпеня 1920 г.). Савецкая ўлада была ўстаноўлена ў Мінску 8 лістапада 1917. 13 снежня 1917 года ў горадзе ўведзена ваеннае становішча. [[Першы Усебеларускі з’езд]] быў разагнаны салдатамі Мінскага гарнізона. [[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|міні|Беларускі нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] над будынкам [[Народны сакратарыят БНР|Народнага сакратарыята БНР]] у колішнім [[Дом губернатара (Мінск)|Доме губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]], [[1918]] год]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Školnaja. Менск, Высокі Рынак-Школьная (06.1918) (4).jpg|міні|злева|Нямецкія войскі на Высокім Рынку, 1918 год]] Пад ціскам германскіх войск [[19 лютага]] [[1918]] адбылася эвакуацыя [[Савецкая ўлада|савецкіх]] органаў улады. У гэты час праявілі актыўнасць польскія і беларускія добраахвотныя ваенізаваныя фарміраванні (гл. [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года]]), а на будынку дзяржаўнай адміністрацыі Мінска ўпершыню з’явіўся [[бела-чырвона-белы сцяг]] як сцяг беларускай дзяржавы<ref>Мірановіч Я. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=15778-1.pdf Найноўшая гісторыя Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250616223909/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=15778-1.pdf |date=16 чэрвеня 2025 }}. — СПб., 2003.</ref>. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда 20 лютага прыняў [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі і стварыў першы ўрад — [[Народны Сакратарыят Беларусі]] на чале з [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпам Варонкам]]. З 21 лютага горад акупаваны войскамі кайзераўскай Германіі<ref name="belenc_10_394"/>. [[25 сакавіка]] 1918 года ў Менску [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] была абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. У красавіку 1918 года адкрылася Менская вышэйшая музычная школа, неўзабаве пераўтвораная ў Беларускую кансерваторыю. На базе Менскага педагагічнага інстытута рыхтавалася адкрыццё Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, планавалася адкрыццё сельскагаспадарчага і політэхнічнага інстытутаў<ref>[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 386.</ref>. 10 снежня 1918 года, калі ў горад увайшлі часці [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], [[Рада БНР]] пакінула Мінск. Да канца года ў горадзе былі ўтвораны Мінскія ваенны Савет і губернскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт, якія кіравалі працай па ўстанаўленню Савецкай улады. == Сталіца БССР == У пачатку [[1919]] года горад занялі бальшавіцкія войскі. [[5 студзеня]] ўрад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] пераязджае ў Менск, ён становіцца яе сталіцай<ref name="at">[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // «Наша Слова» № 34 (822), 5 верасня 2007.</ref>. 8 жніўня 1919 года [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскія войскі]] з невялікімі стратамі занялі горад, які трапляе пад часовую польскую адміністрацыю — Грамадзянскую ўправу ўсходніх зямель і з 15 верасня становіцца адміністрацыйным цэнтрам Мінскай акругі<ref name="DU">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174</ref>. У ліпені—кастрычніку 1920 года Менск займалі бальшавікі, потым зноў палякі. 18 сакавіка 1921 года згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] горад адышоў да [[БССР]]. [[18 красавіка]] [[1921]] года ў Менску адкрыўся [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] і першая навуковая бібліятэка. У 1925 годзе ў Менску і БССР увогуле пачаліся першыя радыёперадачы. У 1928 годзе ў горадзе адкрыўся першы хлебазавод<ref>[http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo Ретро: Хлебопекарни Минска во время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170727115536/http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo |date=27 ліпеня 2017 }}</ref>. 1 студзеня 1929 года [[Інстытут беларускай культуры]], што месціўся ў Менску з 1922 года, рэарганізаваны ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускую акадэмію навук]]<ref>{{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 401.</ref>. 13 кастрычніка 1929 года ў горадзе адбыўся пуск трамвая. У 1933 годзе пачаў дзейнічаць [[Аэрапорт Мінск-1|менскі аэрапорт]]. У 1924—1930 гадах Мінск — цэнтр [[Мінская акруга|акругі]], з 1934 — [[Мінскі раён|раёна]], з 1938 года — [[Мінская вобласць|вобласці]]. [[Файл:Savieckaja, Miensk.jpg|міні|злева|[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Вуліца Савецкая]]. Праваруч будынак Дзяржбанка, кінатэатр Чырвоная Зорка. Зіма 1933—1934 гадоў]] [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Padhornaja. Менск, Францішканская-Падгорная (1935).jpg|міні|[[Вуліца Леніна (Мінск)|Вуліца Ленінская]] ад перакрыжавання з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]], 1935 год]] У 1936 годзе савецкія ўлады ўзарвалі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую царкву]], унікальны помнік архітэктуры эпохі [[Адраджэнне|Рэнесанс]]<ref>Квитницкая Е. Д. Особенности средневековых храмов Белоруссии // «Архитектурное наследство» № 23, 1975. С. 85.</ref>{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=60}}<ref name="StaryINovy">{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}}</ref>{{rp|68}}. У 1937—1941 гадах ва [[Курапаты|ўрочышчы Курапаты]] бальшавікамі былі расстраляныя, паводле розных ацэнак, ад 30 000 да 250 000 жыхароў Беларусі<ref>Winnicki Z. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. S. 77—78.</ref>. Акрамя Курапатаў, сталінскія расстрэлы адбываліся на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]], у [[Лошыцкі яр|Лошыцкім Яры]], [[Парк Чалюскінцаў|Камароўскім лесе]], [[Трасцянец (Лоеўскі раён)|Трасцянцы]] і іншых месцах і прадмесцях горада. У [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікую Айчынную вайну]] акупіраваны, дзейнічала антыфашысцкае падполле. У Мінску і яго наваколлях акупацыйны рэжым стварыў 9 лагераў і [[Мінскае гета|яўрэйскае гета]], дзе было знішчана больш за 400 тыс. чалавек, горад ператвораны ў руіны. Адноўлены ў 1946—1950-я. У студзені 1946 года ў Мінску адбыўся [[Мінскі працэс 1946 года|судовы працэс над нямецкімі ваеннымі злачынцамі]]. Найбольш каштоўныя помнікі архітэктуры Мінска знішчаныя савецкімі ўладамі ў паваенны час: у 1950 годзе быў узарваны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканскі касцёл і кляштар]], на аднаўленне якіх напярэдадні была атрыманая кантрыбуцыя ад Германіі, у 1951 годзе знявечаны [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкі касцёл]] і знішчаная частка [[Мінскі езуіцкі калегіум|калегіума з гадзіннікавай вежай]], у 1950-я скапаная замкавая гара і вывезеная за межы горада<ref name="StaryINovy"/>{{rp|14}}, у сярэдзіне 1960-х знішчаны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцінскі касцёл з кляштарам]], [[Мінская халодная сінагога|Халодная сінагога]] (адзіны помнік у Мінску архітэктуры готыкі), знішчаная [[Вуліца Няміга|забудова Нямігі]], у 1962 годзе знішчаная [[Мінская мячэць]], у 1984 годзе знішчаны [[Мінскі гарадскі тэатр|будынак першага гарадскога тэатра]] (колішні палац Радзівілаў). 1 студзеня 1956 года ў Мінску пачаліся тэлевізійныя трансляцыі. 26 чэрвеня 1974 года Мінску прысвоена ганаровае званне «Горад-Герой». 26 чэрвеня 1984 года адбыўся ўвод у эксплуатацыю [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. == Рэспубліка Беларусь == З 1991 года Мінск — сталіца [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Гэты статус горада замацаваны ў [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь]] і ў Законе Рэспублікі Беларусь ад 12 ліпеня 2000 № 410-з «Аб статусе сталіцы Рэспублікі Беларусь — горада Мінска». Перспектывы развіцця горада вызначаюцца «Генеральным планам г. Мінска з прылеглымі тэрыторыямі ў межах перспектыўнай гарадской рысы»<ref>{{Cite web|url=http://old.minsk.gov.by/aktual/genplan/aktual.shtml|title=Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316113613/http://old.minsk.gov.by/aktual/genplan/aktual.shtml |archivedate=16 сакавіка 2010 |lang=ru}}</ref>. Эканамічныя цяжкасці 1990-х пэўным чынам стрымалі развіццё горада. Актыўнае будаўніцтва разгарнулася ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х. У цяперашні час вядзецца будаўніцтва новага шматфункцыянальнага раёна [[Мінск-Сіці]], [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі]] [[Мінскі метрапалітэн|метрапалітэна]] і іншых аб’ектаў, разглядаецца магчымасць будаўніцтва трэцяга гарадскога кольца ад [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вуліцы Прытыцкага]] да [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]]. Мінск быў адным з цэнтраў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]. Падчас пратэстаў адбыліся масавыя сутыкненні з міліцыяй, тая ўжывала слёзатачывы газ, святлошумавыя гранаты, вадамёты і гумовыя кулі. 10 жніўня 2020 года быў застрэлены ва ўпор супрацоўнікамі спецпадраздзялення ўдзельнік пратэстаў [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|Аляксандр Тарайкоўскі]]<ref>{{Cite web|date=2021-05-06|title=Заключэнне экспертаў і аналітыкаў ПЦ "Вясна" па крымінальнай справе Аляксандра Кардзюкова і Генадзя Шутава|url=http://spring96.org/be/news/103275|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508073243/http://spring96.org/be/news/103275|archivedate=2021-05-08|accessdate=2021-05-08|website=|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be|quote=За два дні да здарэння ў г. Мінску супрацоўнікам спецпадраздзялення быў застрэлены ва ўпор Аляксандр Тарайкоўскі; яго гібель афіцыйныя СМІ спрабавалі прадставіць як тое, што адбылося па яго ўласнай неасцярожнасці.}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Замах на Курлова]] * [[Камароўскае балота]] * [[Музей гісторыі горада Мінска]] * [[Мінская мячэць]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Томас Бон (1963)|Бон, Т. М.]]'' «Минский феномен». Городское планирование и урбанизация в Советском Союзе после Второй мировой войны / Томас М. Бон; [пер. Е. Слепович]. — Москва : РОССПЭН, 2013. — 416 с. * ''[[Томас Бон (1963)|Бон, Т. М.]]'' «Мінскі феномен». Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. / Томас М. Бон; пер. з ням. мовы М. Рытаровіч; навук. рэд. [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Г. Сагановіч]]. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 436 с. * {{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)}} * {{кніга|аўтар = Пазняк З.|частка = |загаловак = Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1985|том = |старонкі = |старонак = 111|серыя = |isbn = |тыраж = |ref=Пазняк З.}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Минск}} * ''[[Захар Васільевіч Шыбека|Шыбека, З. В.]]'' Минскъ сто гадоў таму / З. В. Шыбека. — Мінск : Беларусь, 2007. — 304 с. * {{Крыніцы/Мінск. Стары і новы}} * {{кніга|аўтар = Tarasiuk D.|частка = |загаловак = Między nadzieją a niepokojem: Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Lublin|выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 211|серыя = |isbn = 978-83-227-2629-7|тыраж = |ref=Tarasiuk D.}} == Спасылкі == * [http://www.mensk.ru/ Гістарычныя даты Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091125153909/http://www.mensk.ru/ |date=25 лістапада 2009 }} * [http://www.belhistory.com/course24.shtml Фатаграфіі дарэвалюцыйнага Мінску] {{Гістарычныя раёны Мінска}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска| ]] 8bwydiyrggu37kyvqe5ez53veypkdov Кобальт 0 17830 5177065 5176952 2026-08-07T12:04:31Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5177065 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Кобальт''' ({{lang-la|Cobaltum}}) '''Co''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 27. Серабрыста-белы [[метал]] са слабым чырвоным адценнем. == Прыродныя крыніцы == Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 34-е месца. Сустракаецца ў прыродзе заўсёды разам з [[нікель|нікелем]]. Здабываюць у [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] (40 % сусветнай здабычы), [[Канада|Канадзе]], [[Замбія|Замбіі]], [[Расія|Расіі]] ([[Урал]], [[Кольскі паўвостраў]]), [[Бразілія|Бразіліі]], [[Куба|Кубе]]. == Прымяненне == Адзін з важнейшых металаў тэхнікі. Сплавы кобальту вельмі стойкія супраць карозіі і сцірання: прымяняюцца ў вытворчасці металаапрацоўчых і бурыльных інструментаў, дэталей рэактыўных рухавікоў і газавых турбін, іншых рэчаў для ўжытку ў агрэсіўным асяроддзі. Кобальт уваходзіць у склад мікраўгнаенняў, лекаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Кобальт]] q8adn1u9gc62agv333fwhxdkdk4t3w9 Літый 0 17953 5177049 5177048 2026-08-07T11:59:19Z Autumndancer 168015 5177049 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Літый''' ({{lang-la|Lithium}}) '''Li''' — [[хімічны элемент]] І групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 3. Канфігурацыя электронных абалонак: 2s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 6,941. [[Ізатоп]]ы: <sup>6</sup>Li (7,42 %) и <sup>7</sup>Li (92,58 %) — стабільныя. Адкрыты [[Юхан Арфведсан|Юханам Арфведсанам]] у [[1818]] годзе. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] [[Гемфры Дэві]] ў 1818 годзе. 28-е месца па распаўсюджанасці ў [[Зямная кара|зямной кары]]: 6,5*10<sup>−3</sup> [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]]. [[Простае рэчыва]]: метал серабрыста-белага колеру, вельмі лёгкі, мяккі, пластычны (можна рэзаць нажом). [[Шчыльнасць]]: 534 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], тэмпература плаўлення — 179 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 1350 градусаў Цэльсія. Прыродныя крыніцы: асноўныя прамысловыя запасы — [[рапа]] салёных [[Возера|азёраў]]. [[Мінерал]]ы: [[спадумен]], [[петаліт]], [[лепідаліт]]. Буйнейшыя радовішчы злучэнняў літыю — у [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Бразілія|Бразіліі]]. Металічны Л. атрымліваюць шляхам [[электроліз]]у расплаўленай сумесі [[хларыд]]аў Л. і [[Калій|калію]]. Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка цямнее, бо акісляецца, лёгка загараецца пры кантакце з вадою, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[Галагены|галагенамі]], [[сера]]й, [[вуглярод]]ам, [[Крэмній|крэмніем]], [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання: * кампанент розных [[Сплаў|сплаваў]], цепланосьбіт у атамных рэактарах, зыходны [[Хімічны элемент|элемент]] для атрымання [[Вадарод|трытыю]]; * [[піратэхніка]] (афарбоўвае полымя ў малінавы колер); * арганічныя злучэнні літыю — кампаненты машынных змазак, [[каталізатар]]ы; * кампанент [[электраліт]]аў у электрычных акумулятарах (шчолачных, літыйіонных, літыйпалімерных). {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] 88tw9wtkw5b20cqjwuw0zgo2yz0cddq 5177055 5177049 2026-08-07T12:01:12Z Autumndancer 168015 +літ-ра 5177055 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Літый''' ({{lang-la|Lithium}}) '''Li''' — [[хімічны элемент]] І групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 3. Канфігурацыя электронных абалонак: 2s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 6,941. [[Ізатоп]]ы: <sup>6</sup>Li (7,42 %) и <sup>7</sup>Li (92,58 %) — стабільныя. Адкрыты [[Юхан Арфведсан|Юханам Арфведсанам]] у [[1818]] годзе. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] [[Гемфры Дэві]] ў 1818 годзе. 28-е месца па распаўсюджанасці ў [[Зямная кара|зямной кары]]: 6,5*10<sup>−3</sup> [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]]. [[Простае рэчыва]]: метал серабрыста-белага колеру, вельмі лёгкі, мяккі, пластычны (можна рэзаць нажом). [[Шчыльнасць]]: 534 [[Кілаграм|кг]]/[[кубічны метр]], тэмпература плаўлення — 179 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 1350 градусаў Цэльсія. Прыродныя крыніцы: асноўныя прамысловыя запасы — [[рапа]] салёных [[Возера|азёраў]]. [[Мінерал]]ы: [[спадумен]], [[петаліт]], [[лепідаліт]]. Буйнейшыя радовішчы злучэнняў літыю — у [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[Бразілія|Бразіліі]]. Металічны Л. атрымліваюць шляхам [[электроліз]]у расплаўленай сумесі [[хларыд]]аў Л. і [[Калій|калію]]. Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка цямнее, бо акісляецца, лёгка загараецца пры кантакце з вадою, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[Галагены|галагенамі]], [[сера]]й, [[вуглярод]]ам, [[Крэмній|крэмніем]], [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання: * кампанент розных [[Сплаў|сплаваў]], цепланосьбіт у атамных рэактарах, зыходны [[Хімічны элемент|элемент]] для атрымання [[Вадарод|трытыю]]; * [[піратэхніка]] (афарбоўвае полымя ў малінавы колер); * арганічныя злучэнні літыю — кампаненты машынных змазак, [[каталізатар]]ы; * кампанент [[электраліт]]аў у электрычных акумулятарах (шчолачных, літыйіонных, літыйпалімерных). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Літый||}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] oqq00gt0t9t7jdgeewruhtltx70qihx Узбекістан 0 18735 5177125 5041810 2026-08-07T12:29:08Z Summershell67 159583 /* */ 5177125 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Узбекістан | Арыгінальная назва = O'zbekiston Respublikasi | Родны склон = Узбекістана | Частка = | Сцяг = Flag of Uzbekistan.svg | Герб = Coat of Arms of Uzbekistan.svg | Замест герба = | Дэвіз = Gulla, yashna mustaqil O'zbekiston! | Назва гімна = Serquyosh hur o'lkam (Мой сонечны, свабодны край) | Аўдыё = Uzbekistan_anthem.ogg | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 42 | lat_min = 35 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 61 | lon_min = 56 | lon_sec = 0 | region = UZ | CoordScale = 4000000 | На карце = Узбекистан на глобусе.svg | На карце2 = | Мова = [[Узбекская мова|Узбекская]], [[Каракалпакская мова|каракалпакская]] — рэгіянальны статус | Заснавана = | Дата незалежнасці = [[1 верасня]] [[1991]] | Сталіца = [[Ташкент]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Ташкент]], [[Самарканд]], [[Бухара]], [[Андыжан]], [[Фергана]], [[Наманган]], [[Каршы]], [[Нукус]], [[Каканд]], [[Маргілан]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Узбекістана|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Узбекістана|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Шаўкат Мірамонавіч Мірзіяеў|Шаўкат Мірзіяеў]] <br/> [[Абдула Нігматавіч Арыпаў|Абдула Арыпаў]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] | Месца па плошчы = 56 | Плошча = 448.978 | Працэнт вады = 4,9 | Этнахаронім = [[узбекі]] | Насельніцтва = 37 543 167<ref name=UzbekStat2024>{{Cite web |title= Demographic situation in the Republic of Uzbekistan - 9/11/2024 |publisher= Statistics Agency of Uzbekistan |url= https://www.stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |access-date= 9 May 2024 |archive-date= 2 December 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201202214721/https://stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |url-status= live }}</ref> | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = 37 322 034 | Год перапісу = 2022 | Шчыльнасць насельніцтва = 77 | ВУП (ППЗ) = {{рост}}428,2 млрд<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=GPD of Uzbekistan 2024}}</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2024 | Месца па ВУП (ППЗ) = 57 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}}11.578<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=GPD per capita of Uzbekistan}}</ref> | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 122 | ВУП (намінал) = {{рост}}112,624 млрд<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=GDP, current prices}}</ref> | Год разліку ВУП (намінал) = 2024 | Месца па ВУП (намінал) = 67 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3.050<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/UZB?zoom=UZB&highlight=UZB|title=PIB per cápita }}</ref> | ІРЧП = {{рост}}0,727<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=275|access-date=9 May 2024|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2022 | Месца па ІРЧП = 106 | Узровень ІРЧП = высокі }} }} '''Узбекіста́н''' ({{lang-uz|Oʻzbekiston}}) — [[дзяржава]] ў цэнтральнай частцы [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Мяжуе на ўсходзе — з [[Кыргызстан]]ам; на паўночным усходзе, поўначы і паўночным захадзе — з [[Казахстан]]ам; на паўднёвым захадзе і поўдні — з [[Туркменістан]]ам; на поўдні — з [[Афганістан]]ам і на паўднёвым усходзе — з [[Таджыкістан]]ам. == Дзяржаўны лад == [[Файл:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb|left|80px|[[Алій Мажліс]]]] Узбекістан — дэмакратычная дзяржава. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт. Дзейнічае [[Канстытуцыя Узбекістана|Канстытуцыя]] ад 1992 года. Вышэйшым дзяржаўным прадстаўнічым органам з’яўляецца [[Олій Мажліс]] Рэспублікі Узбекістан, які ажыццяўляе [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчую ўладу]]. Олій Мажліс Рэспублікі Узбекістан складаецца з дзвюх палат — заканадаўчай палаты (ніжняя палата) і Сената (верхняя палата). Органам [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] Рэспублікі Узбекістан, які забяспечвае кіраўніцтва функцыянавання эканомікі, сацыяльнай і духоўнай сферы, выкананне законаў, іншых рашэнняў Олій Мажліса, Указаў і распараджэнняў Прэзідэнта Рэспублікі Узбекістан з’яўляецца Кабінет Міністраў Рэспублікі Узбекістан. == Прырода == == Гісторыя == {{main|Гісторыя Узбекістана}} Чалавек на тэрыторыі Узбекістана вядомы з эпохі [[палеаліт]]у (грот [[Тэшык-Таш]] з пахаваннем хлопчыка-неандэртальца і інш.). У [[4 тысячагоддзе да н.э.|IV]]—[[3 тысячагоддзе да н.э.|III-м]] тыс. да н.э. тут існавала неалітычная [[кельтэмінарская культура]], на позніх этапах якой пачаўся пераход да земляробства і жывёлагадоўлі. У эпоху бронзы ўзнікла штучнае арашэнне. З сярэдзіны [[1 тысячагоддзе да н.э.|I-га тыс. да н.э.]] тэрыторыя Узбекістана насялялі іранскамоўныя плямёны, якія стварылі шэраг дзяржаўных утварэнняў — [[Бактрыя]], [[Сагдыяна]], Харэзм; у стэпах і пустынях жылі качэўнікі-жывёлаводы сакі. У VI ст. да н.э. тут усталявана ўлада дзяржавы Ахеменідаў. У [[329 да н.э.|329]]—[[327 да н.э.]] ў Согдзія і Бактрыю ўварваліся войскі [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] і заваявалі іх пасля доўгага змагання з мясцовым насельніцтвам на чале са [[Спітамен]]ам. Каля [[250 да н.э.]] намеснік [[Дынастыя Селеўкідаў|Селеўкідаў]] у Бактрыі стварыў [[Грэка-Бактрыйскае царства]], якое ў сярэдзіне [[2 стагоддзе да н.э.|II ст. да н.э.]] знішчылі [[тахары]]. У [[1 стагоддзе да н.э.|I ст. да н.э.]]—[[3 стагоддзе|III ст. н.э.]] тэрыторыя Узбекістана ў складзе [[Кушанскае царства|Кушанскай дзяржавы]]. У [[5 стагоддзе|V ст.]] тут усталявана ўлада [[Эфталіты|эфталітаў]], у 560-я — цюркаў з [[Заходне-Цюркскі каганат|Заходне-Цюркскага каганата]]. У пачатку [[8 стагоддзе|VIII ст.]] пачаліся арабскія заваяванні. У [[712]] арабы заваявалі [[Харэзм]] і раён паміж рэкамі [[Амудар’я]] і [[Сырдар’я]], які назвалі [[Маверанарх]]. Мясцовае насельніцтва супраціўлялася заваёўнікам, найбуйнейшым было [[паўстанне Муканы]] ў 770—780-я. З таго часу ва Узбекістане пашырыўся [[іслам]], які хутка выцесніў мясцовыя рэлігіі ([[будызм]], [[зараастрызм]], [[маніхейства]], [[хрысціянства]]). Панаванне арабаў у [[9 стагоддзе|IX ст.]] змянілася ўладай мясцовых дынастый, утворана [[дзяржава Саманідаў]] са сталіцай у г. Бухара. У [[999]] яна заваявана аб’яднаннем цюркскіх плямён на чале з [[Дынастыя Караханідаў|дынастыяй Караханідаў]], тэрыторыя Узбекістана апынулася пад уладай адной з цюркскіх дынастый — [[Дынастыя Газневідаў|Газневідаў]]. Пачалося фарміраванне цюркскай народнасці, якая пазней атрымала назву узбекаў. У канцы [[11 стагоддзе|XI ст.]] [[дзяржава Караханідаў]] трапіла ў залежнасць ад сельджукаў, з [[12 стагоддзе|XII ст.]] — [[каракітаі|каракітаяў]]. З канца [[12 стагоддзе|XII ст.]] пачалося ўзвышэнне [[дзяржава Харэзмшахаў|дзяржавы Харэзмшахаў]], правіцелі якой у пачатку [[13 стагоддзе|XIII ст.]] аб’ядналі пад сваёй уладай Сярэднюю Азію і Іран. У [[1219]]—[[1221]] у Сярэднюю Азію ўварваліся манголы, якія спустошылі краіну. Большая частка тэрыторыі Узбекістана ўвайшла ў склад [[Джагатайскі улус|Джагатайскага (Чагатайскага) улуса]], які ў пачатку [[14 стагоддзе|XIV ст.]] ўтварылася [[Імперыя Цімурыдаў|дзяржава Цімура]] ([[1336]]—[[1405]]) са сталіцай у г. [[Самарканд]]. У [[15 стагоддзе|XV ст.]] дзяржава Цімурыдаў дасягнула росквіту, асабліва Самарканд у час кіравання [[Улугбек]]а ([[1409]]—[[1449]]). На мяжы [[15 стагоддзе|XV]]—[[16 стагоддзе|XVI стст.]] уладанні Цімурыдаў заваяваны плямёнамі узбекаў на чале з [[Мухамед Шэйбані|Шэйбані-ханам]], якія далі сваю назву цюркскай народнасці, што ўжо склалася на тэрыторыі Узбекістана. Паступова ўтварыліся 3 дзяржавы на чале з узбекскімі дынастыямі: [[Бухарскае ханства]] (з сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] [[Бухарскі эмірат]]), [[Хівінскае ханства]] і [[Какандскае ханства]] (з канца [[18 стагоддзе|XVIII ст.]]). Найбольш моцнае з іх Какандскае ханства ў 1-й палове [[19 стагоддзе|XIX ст.]] праводзіла актыўную заваёўніцкую палітыку зямель кіргізаў і казахаў. Рух какандцаў прывёў да сутыкнення на поўначы з сустрэчнай расійскай экспансіяй у напрамку сярэдняй Азіі. У [[1853]] расійскія войскі авалодалі какандскай крэпасцю Ак-Мячэць (цяпер Кзыл-Арда), а з [[1864]] пачалі наступленне на галоўныя цэнтры Какандскага ханства. У [[1864]] расійская армія заваявала Ташкент, а ў [[1867]] прымусіла какандцаў прызнаць вярхоўную ўладу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пасля кароткачасовай вайны расійскі пратэктарат у [[1868]] прызнаў [[Бухарскі эмірат]], а ў [[1873]] і [[Хівінскае ханства]]. У [[1866]] створана [[Туркестанскае генерал-губернатарства]] са сталіцай у Ташкенце. Пасля Какандскага паўстання 1873—1876. Какандскае ханства скасавана. Пад прамым расійскім кіраваннем генерал-губернатар К. П. Каўфман правёў зямельную рэформу, што спрыяла развіццю рыначных адносін. Будаваліся чыгункі. Неўзабаве Узбекістан стаў галоўным раёнам вытворчасці бавоўны у Расійскай імперыі (потым [[СССР]]). Пагаршэнне становішча насельніцтва ў час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] прывяло да Сярэднеазіяцкага паўстання 1916. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917]] на тэрыторыі Узбекістана створаны Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Адначасова пачалі фарміравацца нацыянальныя узбекскія арганізацыі «[[Шура-і-Іслам]]», «[[Шура-і-Улема]]». [[14 лістапада]] [[1917]] улада ў [[Ташкент|Ташкенце]] перайшла да Савета на чале з бальшавікамі. Адначасова ў [[Каканд]]зе лідары узбекскіх нацыянальных арганізацый стварылі ўласны ўрад — [[Туркестанская аўтаномія|Какандскую аўтаномію]] (ліквідавана ў лютым [[1918]] Чырвонай Арміяй). [[30 красавіка]] 1918 абвешчана [[Туркестанская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркестанская АССР]]. У лютым [[1920]] Чырвоная Армія скінула хівінскага [[Саід Абдула-хан]]а, створана [[Харэзмская Народная Савецкая Рэспубліка]]; у верасні 1920 скінуты бухарскі эмір [[Сейід Алім-хан]] і абвешчана [[Бухарская Народная Савецкая Рэспубліка]]. Да [[1926]] працягвалася змаганне з [[басмацтва]]м. У [[1921]]—[[1922]] і [[1926]]—[[1929]] тут праведзена зямельна-водная рэформа. [[27 кастрычніка]] [[1924]] рашэннем [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] створана Узбекская ССР. 1-ы Устаноўчы з’езд Саветаў Узбекістана ([[13 лютага|13]]—[[17 лютага]] [[1925]]) прыняў Дэкларацыю пра дзяржаўны суверэнітэт Узбекскай ССР. У [[1929]] пачалася прымусовая [[калектывізацыя]], што прывяло да новага ўздыму [[Басмацтва|басмацкага руху]]. За гады савецкай улады ва Узбекістане створана буйная прамысловасць, узнікла узбекская інтэлігенцыя, якая імкнулася пашырыць культуру ў масы. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ва Узбекістан эвакуіравана больш за 90 прадпрыемстваў і ўстаноў, у т.л. з Беларусі; каля 200 тыс. дзяцей. Больш як 280 воінаў з Узбекістана прысвоена званне Героя Савецкага Саюза, у т.л. 18 чал. за вызваленне Беларусі. Разам з дасягненнямі да 1980-х нарасталі негатыўныя тэндэнцыі, звязаныя з монакультурай бавоўны, абмяленнем [[Аральскае мора|Арала]]. [[20 чэрвеня]] [[1990]] [[Вярхоўны Савет Узбекскай ССР]] прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце, а [[31 жніўня]] [[1991]] абвясціў дзяржаўную незалежнасць Узбекістана. Урад прэзідэнта [[Іслам Карымаў|І. Карымава]] праводзіць палітыку развіцця рыначных адносін і ўмацавання эканамічных сувязей з іншымі краінамі, курс на пабудову свецкай дзяржавы. == Насельніцтва == Колькасць пастаяннага насельніцтва Узбекістана на 1 студзеня 2025 года склала 37,5 мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |title= Дэмаграфічная сітуацыя ў Рэспубліцы Узбекістан - 9/11/2024 |publisher= Statistics Agency of Uzbekistan |url= https://www.stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |access-date= 9 May 2024 |archive-date= 2 December 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201202214721/https://stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |url-status= live }}</ref>. Такім чынам, рост насельніцтва за 2024 год склаў 2 %, ці 743,4 тысячы чалавек. Гэтыя дадзеныя прадставіла Агенцтва статыстыкі пры прэзідэнце Узбекістана. З агульнай колькасці насельніцтва 18,9 мільёна (50,4 %) — мужчыны і 18,6 мільёна (49,6 %) — жанчыны. Большасць насельніцтва складаюць узбекі, якія складаюць 84,4 % насельніцтва. Узбекістан — шматнацыянальная рэспубліка, у якой пражываюць прадстаўнікі каля 130 нацыянальнасцяў і народнасцяў. Як і ў іншых краінах [[цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], насельніцтва Рэспублікі Узбекістан адносна «маладое», большая яго частка знаходзіцца ў працаздольным узросце. 42 % ад агульнай колькасці насельніцтва — маладыя людзі да працаздольнага ўзросту, 51 % — у працаздольным узросце, 7 % — старэйшыя за працаздольны. Этнічны склад насельніцтва Узбекістан на 2021 год: * [[Узбекі]] — 29,2 мільёна чалавек, або 84,4 % насельніцтва; * [[Таджыкі]] — 1,7 мільёна чалавек; * [[Казахі]] — 821,2 тысячы чалавек; * [[Каракалпакі]] — 752,7 тысячы чалавек; * [[Рускія]] — 720,3 тысячы чалавек; * [[Кыргызы]] — 291,6 тысячы чалавек; * [[Туркмены]] — 206,2 тысячы чалавек; * [[Татары]] — 187,3 тысячы чалавек; * [[Карэйцы]] — 174,2 тысячы чалавек; * [[Украінцы]] — 67,9 тысячы чалавек; * [[Азербайджанцы]] — 41,2 тысячы чалавек; * [[Беларусы]] — 18,5 тысячы чалавек; * Іншыя нацыянальнасці — 426,4 тысячы чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/|title=Дадзеныя аб этнічным складзе насельніцтва Узбекістана 2021/08/20|publisher=Statistics Agency of Uzbekistan|access-date=30 May 2025}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Тамерлан]], таксама Цімур (1336—1405) — сярэднеазіяцкі дзяржаўны дзеяч і палітык, заснавальнік дынастыі Цімурыдаў, эмір * [[Алішэр Наваі]] (1441—1501) — паэт, філосаф, дзяржаўны дзеяч цімурыдскага Харасана * [[Асман Якубаў]] (1911—1944) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Гулям Якубаў]] (1915—1944) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Ганна Герман|Ганна Вікторыя Герман]] (1936—1982) — польская спявачка. == Дачыненні з Беларуссю == {{main|Беларуска-ўзбекістанскія адносіны}} Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[21 студзеня]] [[1993]] года<ref>[http://www.president.gov.by/by/press50266.print.html Аляксандр Лукашэнка павіншаваў Прэзідэнта Рэспублікі Узбекістан Іслама Карымава]{{Недаступная спасылка}}// Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. [[21 студзеня]] [[2008]]</ref>. == Гл. таксама == * [[Узбекская кухня]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} == Спасылкі == * [http://sayokhat.wordpress.com/ Саёхат значит путешествие — Фотографии Узбекистана, Казахстана, Туркменистана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016230530/http://sayokhat.wordpress.com/ |date=16 кастрычніка 2007 }}{{ref-pl}}{{ref-ru}}{{ref-fr}} * [http://prostofinansy.com/?p=1705 Грашовая адзінка Узбекістана — сум (1994)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140705103218/http://prostofinansy.com/?p=1705 |date=5 ліпеня 2014 }} {{СНД}} {{Краіны Азіі}} {{АІК}} [[Катэгорыя:Узбекістан| ]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] i5151u07v9hffljtocgk9euscb7htkr Фёдар Фёдаравіч Ушакоў 0 23560 5177184 4930352 2026-08-07T13:05:01Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Біяграфія */ 5177184 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ушакоў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Фёдар Фёдаравіч Ушакоў |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |пахаваны = |выява = Petr Nikolaevich Bazhanov - Fyodor Fyodorovich Ushakov, 1912.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |гады службы = [[1761]]—[[1807]] |званне = [[Адмірал]] |род войскаў = {{Андрэеўскі сцяг}} [[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі|Флот]] |камандаваў = [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскі флот]] (1790-1792) |частка = |бітвы = * [[Бітва каля Фіданісі]] <br />(1788, камандаваў авангардам рускай эскадры), * [[Бітва каля мыса Тэндра|Бітва каля Тэндры]], * {{s|[[Бітва пры Каліякрыі]],}} * [[Керчанская бітва]], * [[Аблога Корфу]] |узнагароды = {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага з дыяментамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}} {{!}}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Георгія 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Іаана Іерусалімскага (Расія)}}Камандор {{!}}} Замежныя: {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Януарыя}} {{!}}} * Узнагарода Асманскай імперыі «[[Чэленк]]» * Залатая зброя ад грэчаскай Рэспублікі Сямі Астравоў |сувязі = |у адстаўцы = }} [[Выява:СМ Икона и житие Ушакова.jpg|thumb|250px|right|Ікона Ушакова]] {{DEFAULTSORT:Ушакоў Фёдар Фёдаравіч}}'''Фёдар Фёдаравіч Ушакоў''' ({{lang-ru|Фёдор Фёдорович Ушако́в}}; {{ДН|||1744}}, в. [[Бурнакова]], цяпер [[Тутаеўскі раён]] [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]] — {{ДС|14|10|1817|2}}, в. Аляксееўка, цяпер [[Цемнікаўскі раён]] [[Мардовія|Мардовіі]]) — расійскі адмірал, праваслаўны святы. == Біяграфія == Нарадзіўся ў небагатай дваранскай сям’і: бацькам яго быў Фёдар Ігнацьевіч Ушакоў ([[1710]]—[[1781]]), сяржант у адстаўцы, а дзядзькоў старац [[Феадор Санаксарскі]]. Скончыў [[Марскі кадэцкі корпус]] ([[1766]]), служыў на [[Балтыйскі флот|Балтыйскім флоце]]. З [[1769]] года ў Данской (Азоўскай) флатыліі, удзельнічаў у [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|руска-турэцкай вайне 1768—1774 гадоў]]. У [[1769]] годзе атрымаў званне лейтэнанта. У канцы [[1772]] года атрымаў у камандаванне [[бот]] «Кур’ер», знаходзіўся ў крэйсерстве ў [[Чорнае мора|Чорным моры]] ўздоўж паўднёвага берагу [[Крым]]а. У [[1773]] годзе, камандуючы 16—гарматным караблём «Мадон», удзельнічаў у адбіцці ў [[Балаклава|Балаклаве]] турэцкага дэсанту. З [[1775]] года камандаваў [[фрэгат]]ам. У [[1780]] годзе прызначаны камандзірам імператарскай яхты, але неўзабаве адмовіўся ад прыдворнай кар’еры. У [[1780]]—[[1782]] камандзір лінейнага карабля «Віктар», які ахоўваў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] расійскія гандлёвыя судны ад пірацкіх дзеянняў англійскага флота. З [[1783]] года на [[Чарнаморскі флот|Чарнаморскім флоце]], назіраў за будаўніцтвам караблёў у [[Херсон]]е, удзельнічаў у будаўніцтве галоўнай базы ў [[Севастопаль|Севастопалі]]. У пачатку [[Руска-турэцкая вайна 1787-1791|руска-турэцкай вайны 1787—1791 гадоў]] — камандзір лінейнага карабля «Святы Павел». У [[Бітва ля Фіданісі|баі ля вострава Фіданісі]] ([[1788]]), камандуючы авангардам эскадры, нанёс паразу праўзыходным сілам турак. У [[1789]] годзе ўзведзены ў [[контр-адмірал]]ы. Камандуючы з [[1790]] года Чарнаморскім флотам, атрымаў перамогі над турэцкім флотам у [[Керчанская марская бітва, 1790|Керчанскай марской бітве 1790 года]], [[Бітва пры Тэндры|ля вострава Тэндра]] ([[1790]]) і [[Бітва пры Каліякрыі|ля мыса Каліякрыя]] ([[1791]]), звернучыся да створанай ім новай манеўранай тактыцы, якая прынцыпова адрознівалася ад прынятай у то час лінейнай тактыкі. Асноўныя рысы тактыкі Ушакова — выкарыстанне адзіных паходна-баявых парадкаў, рашучае збліжэнне з супернікам на кароткую дыстанцыю без перабудовы баявога парадку, засяроджванне асноўных сіл супраць [[флагман]]скіх караблёў суперніка, вылучэнне [[рэзерв]]а («эскадры кайзер-сцяга»), спалучэнне прыцэльнага артылерыйскага агню і манеўру, пераслед суперніка да поўнага яго знішчэння або ўзяцця ў палон. Надаючы вялікае значэнне марской і агнявой вывучцы асабістага складу, Ушакоў быў прыхільнікам сувораўскіх прынцыпаў выхавання падпарадкаваных. У [[1793]] годзе ўзведзены ў [[віцэ-адмірал]]ы. Падчас [[Міжземнаморскага паходу Ушакова|Міжземнаморскага паходу]] Ушакоў 1798—1800 выявіў сябе як буйны флатаводзец, майстэрскі палітык і дыпламат пры стварэнні грэчаскай [[Рэспубліка Сямі Астравоў|Рэспублікі Сямі Астравоў]] пад пратэктаратам Расіі і Турцыі. Паказаў узоры арганізацыі ўзаемадзеяння войска і флота пры авалоданні [[Іанічныя астравы|Іанічнымі астравамі]] і асабліва выспай [[Корфу]] (Керкіра), пры вызваленні ад французаў Італіі, падчас блакады [[Анкона|Анконы]] і [[Генуя|Генуі]], пры авалоданні [[Неапаль|Неапалем]] і [[Рым]]ам. У [[1799]] годзе ўзведзены ў [[адмірал]]ы. У [[1800]] эскадра Ушакова вярнулася ў Севастопаль. Заслугі Ушакова не былі ацэненыя [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]], які прызначыў яго на другарадную пасаду галоўнага камандзіра Балтыйскага вяслярнага флота і начальнікам флоцкіх каманд у Пецярбургу, а ў [[1807]] годзе звольніў у адстаўку. Падчас [[Вайна 1812 года|Айчыннай вайны]] 1812 года Ушакоў быў абраны начальнікам апалчэння Тамбоўскай губерні, але з-за хваробы адмовіўся ад пасады. Флатаводзец памёр [[14 кастрычніка|2 (14) кастрычніка]] [[1817]] года ў сваім маёнтку ў вёсцы Аляксееўка ў [[Мардовія|Мардовіі]]. Пахаваны ў [[Санаксарскі манастыр|Санаксарскім манастыры]] каля горада Цемнікава. [[5 жніўня]] [[2001]] года адмірал Ушакоў кананізаваны Рускай Праваслаўнай Царквой як мясцовапачытаемы святы Саранскай епархіі. Праз тры гады кананізаваны як агульнацаркоўны святы. Імем Ушакова названы вуліцы і плошчы ў шэрагу гарадах (Масква, Севастопаль, Херсон, Сароў, [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Мінск]]), помнікі яму ўсталяваны ў Рыбінску, Сарове, Балгарыі, Тутаеве, Севастопалі, Яраслаўлі і інш. Імя Ушакова насілі баявыя караблі рускага і савецкага Ваенна-Марскога Флота. Імем Ушакова названа Марская дзяржаўная акадэмія ў [[Наварасійск]]у, астэроід 3010 Ushakov. [[3 сакавіка]] [[1944]] года Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР заснаваў ваенны [[ордэн Ушакова]] двух ступеняў і [[медаль Ушакова]]. [[5 жніўня]] [[2006]] года ў горадзе [[Саранск]]у адкрыты кафедральны сабор святога праведнага воіна Фёдара Ушакова. {{зноскі}} == Літаратура == {{Commons|Category:Fyodor Ushakov}} * [http://militera.lib.ru/h/tarle6/index.html ''Е. В. Тарле'' Адмирал Ушаков на Средиземном море (1798—1800).] * [http://militera.lib.ru/bio/jzl_ushakov/index.html ''В. Н. Ганичев'' Ушаков (серия ЖЗЛ). — М.: Молодая гвардия, 1990.] * [http://militera.lib.ru/bio/petrov_mt/index.html ''М. Т. Петров'' Адмирал Ушаков. — М.: Армада, 1996.] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адміралы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Чарнаморскім флотам]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1768—1774]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1787—1791]] [[Катэгорыя:Расійскія камандзіры напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войнаў]] [[Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кананізаваныя ў XXI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Праведныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Марскога кадэцкага корпуса]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Мардовіі]] [[Катэгорыя:Адміралы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Яраслаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мардовіі]] {{DEFAULTSORT:Ушакоў Фёдар Фёдаравіч}} mpt0yx80cr8a5rmoc32is6t6ds6y27i Нясвіжскі замак 0 25024 5177110 5164961 2026-08-07T12:20:22Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перайменаваў старонку [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] у [[Нясвіжскі замак]] па-над перасылкай: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-Чаховіч Уладзіслаў-20260705122400-Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясв]] 5164961 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Нясвіжскі замак}} {{Замак |Беларуская назва = {{PAGENAME}} |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus Nesvizh Castle 7259 2050.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Нясвіж |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = 22.36 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 41 |lon_sec = 30.25 |region = |CoordScale = |Архітэктар = Джавані Марыя Бернадоні |Заснавальнік = Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка |Першае згадванне = |Заснаванне = 1583 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = XVI |Заканчэнне будаўніцтва = XVIII |Стан = |Сайт = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Commons = |Устаўка = {{ЮНЕСКА |Афіцыйная назва = Architectural, Residential and Cultural Complex of the Radziwill Family at Nesvizh |Назва = Архітэктурны, жылы і культурны комплекс роду Радзівілаў у горадзе Нясвіжы |Тып = Культурны |Крытэрыі = II, IV, VI |ID = 1196 |Рэгіён = Еўропа |Уключэнне = 2005 |Пашырэнні = |У небяспецы = }}}} [[File:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс.JPG|thumb|280пкс|Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] '''Нясві́жскі пала́цава-па́ркавы ко́мплекс''' — помнік архітэктуры XVI—XVIII стагоддзяў. Закладзены князем [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|М. К. Радзівілам Сіроткам]] у 1583 г. на паўднёвым захадзе ад [[Нясвіж]]а, на месцы драўлянага замка ([[1533]]). На пачатку (да [[1599]] г.) у будаўніцтве ўдзельнічаў італьянскі архітэктар [[Джавані Марыя Бернардоні|Дж. Бернардоні]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У XVI—XX стагоддзях — рэзідэнцыя князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уключае ў сябе ўласна замак, замкавыя ўмацаванні, а таксама вялікі ландшафтна-пейзажны парк. Нясвіжскі замак з'яўляецца родапачынальнікам новага тыпу бастыённых умацаванняў у Беларусі — так званай новаітальянскай сістэмы. На момант пабудовы замак лічыўся адным з самых магутных і дасканалых збудаванняў падобнага тыпу. У замку не было недахопу ў артылерыі, ручной агнястрэльнай зброі і вайсковай амуніцыі{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Замак меў важнае ваеннае значэнне на працягу некалькіх стагоддзяў, быў месцам сканцэнтравання атрадаў прыватнай арміі Радзівілаў{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. У агульнай планіроўцы і пабудове Нясвіжскага замка прыкметная тэндэнцыя да [[Сіметрыя|сіметрычнасці]]. Цэнтральны корпус, значна перабудаваны ў XVIII стагоддзі, вылучаецца сваім архітэктурна-мастацкім рашэннем. [[Пілястра|Пілястры]], рэльефныя дэкарацыі, скульптурныя застаўкі надаюць фасаду пластычнасць, багатая ляпніна высокага [[франтон]]а з гербам — шыкоўнасць і ўрачыстасць. 3 тыльнага боку цэнтральнага корпуса знаходзіцца двухпавярховая прыбудова з [[тэраса]]й і дзвюма вуглавымі [[вежа]]мі, а ва ўсходняй васьміграннай вежы на другім паверсе — каплічка князя, перакрытая купалком з ляпнінай. Вежа з аркай уезду ў замак вынесена наперад да моста і выканана ў выглядзе параднай брамы, характэрнай для [[Народнае дойлідства Беларусі|беларускага дойлідства]]. Арка пераходзіць у [[тунэль]] са скляпеннямі, які праразае насыпны вал і выводзіць у двор насупраць цэнтральнага корпуса. Такі прыём стварае цікавую глыбінную перспектыву. Вонкава палац выглядаў заўсёды вельмі рамантычна: манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў<ref>{{кніга |аўтар = Чантурыя У. А., Казакоў Ю. I. |частка = |загаловак = Архітэктурныя помнікі Нясвіжа = Архитектурные памятники Несвижа: Гісторыка-архітэктурны нарыс. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1989 |том = |старонкі = 14-15 |старонак = 47 |серыя = |isbn = ISBN 5-345-00196-0 |тыраж = }}</ref>. Сярэднявечны феадальны замак пасля некалькіх перабудоў ператварыўся ў палацава-замкавы ансамбль з вялікім адкрытым дваром, акружаным манументальнымі будынкамі. У ім пераплялося мноства розных стыляў, што сведчыць аб выкарыстанні мастацкіх дасягненняў розных гістарычных эпох{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. Упрыгожаны стройнымі вежамі і вежкамі, комплекс набыў рамантычную прывабнасць, а вада ў сажалках і яркая зеляніна ландшафтнага парку завяршылі фарміраванне палацава-замкавага комплексу, аднаго з лепшых ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Увесь комплекс занесены ў [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну ЮНЕСКА]] з [[2005]] года. [[Выява:Нясвіжскі замак1-1.JPG|thumb|280px|Нясвіжскі палац мае вельмі рамантычны від — манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў…]] == У дарадзівілаўскую эпоху == [[File:Niasvizh Yuri Niasvizhski.jpg|thumb|злева|Помнік Юрыю Нясвіжскаму ў Старым парку. Сучасная навука ставіць пад сумнеў дачыненне князя да Нясвіжа.]] З XIX ст. пэўны час першай згадкай пра Нясвіж лічылі ўпамінанне пад 1223 годам князя Юрыя Нясвежскага (''Юрья Несвежъского''), аднаго з удзельнікаў [[Бітва на Калцы|бітвы на Калцы]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}, забітага [[Мангола-татары|татарамі]] сярод іншых князёў, у т.л. «…''Святаслава Шумьскаго, Мсціслава Чернеговського з сынам,''…». Пры гэтым «Спісам рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца XIV ст. гарады «''Шумьскыи і Несвежьскыи''» згадваюцца ў [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскай зямлі]]. Вядомы ў XIV—XVI ст. і князі Несвіцкія на Валыні, чыім родавым уладаннем напэўна быў Несвіч (цяпер у [[Луцкі раён|Луцкім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобл.]] Украіны), а нашчадкамі князі [[Збаражскія]], ніяк з Нясвіжам не звязаныя. Першая пэўная згадка Нясвіжа паходзіць з [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]], калі вялікі князь [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] у 1445 годзе даў яго Мікалаю Няміравічу, ад гэтага надання захаваўся толькі паслушны ліст: «Ѡт великог(о) кн(я)зя Казимира королевича ко всим людемъ Несвижаномъ, [ш]то [[Клаўка|Клавко]] дѣржалъ. Дали есмо | Несвижь паноу Миколаю Немировичоу со всим, по тому ж, какъ Клавко дѣржалъ. И вы бы его были | послушни. Псан оу Меречи сентяб(ря) 17 день, индик(т) оу 9»{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}<ref>''Ліцкевіч А.'' Яшчэ раз пра «Пачаткі Нясвіжа»: першая пісьмовая згадка і асоба нобіля Клаўкі // Герольд Litherland, № 19. — Горадня-Менск, 2013. — С. 44-53.</ref>. У дакуменце Нясвіж не называецца ні замкам, ні горадам, ні дваром{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=32.}}. Наступная згадка Нясвіжа тычыцца падзей 1495—1505 гадоў, з яе зразумела, што ў канцы XV ст. [[Салтанаўшчына|«двор Нясвіж»]] належаў маршалку гападарскаму і намесніку бельскаму [[Солтан Аляксандравіч|Солтану Аляксандравічу]]. 10 лістапада 1492 г. новаабраны вялікі князь літоўскі Аляксандр надае Нясвіж [[Вялікія маршалкі літоўскія|маршалку земскаму]] і [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]] [[Пётр Янавіч Мантыгірдавіч Белы|Пятру Янавічу Мантыгірдавічу]]. У 1502 годзе Нясвіж згадваецца ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]] ў сувязі з набегам крымскіх татараў: «''Татарове ж пошли в загоны в землю и шедши воевали около Клецка и Несвижа и зажгли город Клецк…''». Як цэнтр воласці Нясвіж выступае і ў грамаце 1509 годзе, якая паказвае, каго і куды кароль адправіў перапісваць землі. Такім чынам, шэраг крыніц сярэдзіны XV — пачатку XVI ст. сведчыць, што Нясвіж тады ўжо існаваў, аднак быў не горадам, а «дваром», цэнтрам невялікай воласці{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}. [[Выява:Гарадзішча.JPG|thumb|справа|300px|Магчымае першапачатковае знаходжанне «двара Нясвіжа» на месцы гарадзішча ''[[Замкавішча]]'' за 3 км на ўсход ад сучаснага замка]] Археалагічныя даследаванні на месцы сучаснага замка сведчаць, што замак і паселішча з’явіліся тут не раней за XVI ст. Знаходкі на тэрыторыі замка адносяцца да канца XVI — пачатку XIX ст., блізкія да матэрыялаў з раскопак [[Мірскі замак|Мірскага замка]], які з 1568 года належаў Радзівілам{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=29.}}. На думку [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А. Мяцельскага]], першапачатковы «двор Нясвіж» размяшчаўся на гарадзішчы правабярэжжа Ушы, паміж сучаснымі вёскамі [[Слаўкава]], [[Качановічы (Нясвіжскі раён)|Качановічы]] і [[Салтанаўшчына]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]], за 3—4 км на ўсход ад сучаснага горада. Гарадзішча вядома пад мясцовымі назвамі '''''[[Замкавішча]]''''' [[Замкавішча|і '''''Багумілле''''']]. Функцыянаванне гарадзішча спынілася ў асноўным на мяжы XV—XVI ст.{{sfn|Метельский|2011|с=17.}}. Уладальнік Нясвіжа канца XV ст. троцкі ваявода Пётр Янавіч Мантыгердавіч загінуў у 1494 годзе не пакінуўшы сыноў, яго вялікія ўладанні былі падзелены, Нясвіж адышоў да дачкі Соф’і, якая была замужам са смаленскім ваяводам [[Станіслаў Пятровіч Кішка|Станіславам Кішкам]] — такім чынам Нясвіж аказаўся сярод уладанняў [[Кішкі|Кішак]]. У 1513 годзе князёўна Ганна з Кішак узяла шлюб з [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Янам Радзівілам (Барадатым)]], да якога перайшоў Нясвіж разам з замкам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Гэтую дату Радзівілы лічаць афіцыйнай датай пачатку свайго валодання Нясвіжам, таму ў 1913 годзе яны ўрачыста адзначылі 400-гадовыя ўгодкі валодання горадам{{sfn|Метельский|2011|с=9.}}. == Драўляны замак == Лічыцца, што драўляны замак быў пабудаваны пры ўладальніках Кішках, перабудова замка прыпісваецца [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] (згадваецца ў [[1551]] г.). Археалагічна замак ніколі не быў даследаваны і вядомы толькі дзякуючы гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]], дзе ён часткова праглядаецца ў ніжнім левым куце гравюры з выявай Нясвіжа і паказаны пад назвай «''Domus capitanei''» — «Дом старасты». Размяшчаўся на ўзгорку на тэрыторыі сучаснага Старога парку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Гэта ўзвышша, верагодна, першапачаткова знаходзілася пасярод балот і было добра абаронена з усіх бакоў, а з паўднёвага боку яно фактычна замыкала мыс, на якім пасля быў пабудаваны замак Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі. Аб памерах гэтага ўзвышша можна меркаваць па плане Нясвіжа [[1796]], на якім гэта ўзвышша знаходзіцца на поўнач ад каменнага замка Мікалая Радзівіла Сіроткі, на гэтым узвышшы ў той час размяшчаліся стайні і карэтны двор Радзівілаў. Мяркуючы па плане, узвышша мела памеры каля 200х100 метраў і стаяла напачатку мыса паміж утвораным пазнейшым Дзікім возерам і багністай нізінай, размешчанай на паўночным захадзе ад замка. Узвышша яшчэ праглядаецца на плане горада 1796, але ўжо адсутнічае на плане горада [[1810]] года{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. [[Выява:Драўляны замак.jpg|thumb|злева|400px|''Domus capitanei'' на фрагменце гравюры Т. Макоўскага (глядач «стаіць» тварам на поўдзень)]] Мяркуючы па фрагменце гравюры, замак меў чатырохвугольную форму з чатырма трох'яруснымі вежамі па кутах і ўязной брамай з паўночна-ўсходняга боку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. На гравюры выразна відаць два ўзроўні байніц, якія ўзвышаюцца над замкавымі сценамі, часткі веж. Па сваёй планавай кампазіцыі замак уяўляў сабою тыповы замак-[[кастэль]], характэрны для [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] канца XV — першай паловы XVI ст. і меў найбліжэйшую планавую аналогію з [[Мірскі замак|Мірскім замкам]]{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. На тэрыторыі замка знаходзіліся: каля паўднёва-заходняй сцяны стаяў двухпавярховы княжацкі палац з двума [[рызаліт]]амі і ганкам з аднасхільным дахам паміж імі. Каля ўсходняй сцяны замкавага падворка быў двухпавярховы будынак, а ў цэнтры — [[базіліка]]. Уздоўж заходняй сцяны замка стаялі яшчэ некалькі аднапавярховых будынкаў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Вялікі будынак з двума рызалітамі (княжацкі палац) быў павернуты ва ўнутраную частку замка. Зыходзячы з прапорцый, будынак быў трохпавярховы, як і вежы. Паміж рызалітамі размяшчаўся ўваход у будынак, аформлены ў выглядзе аднасхільна крытага ганка. Мяркуючы па афармленні [[франтон]]аў, гэты будынак быў цагляным, хоць не выключана, што аўтар мог проста нарысаваць замак, а насамрэч ён быў драўляным. Бліжэй да цэнтра замка, перпендыкулярна будынку палаца, паказаны іншы вялікі будынак. Гэты будынак мае закруглены франтон, што дазваляе разглядаць яго як культавае збудаванне, пабудаванае ў стылі [[готыка|гатычнай]] базілікі. На процілеглым фасадзе гэтага будынка праглядаецца крыж. Хутчэй за ўсё, улічваючы рэлігійныя погляды Мікалая Радзівіла Чорнага і яго брата Яна, гэты будынак з'яўляецца [[кальвінізм|кальвінісцкім]] зборам. Каля паўднёва-ўсходняй сцяны замка паказаны яшчэ адзін вялікі шматпавярховы будынак, а ўздоўж паўночна-заходняй сцяны быў невялікі аднапавярховы будынак. Другі будынак, які стаяў уздоўж паўночна-заходняй сцяны, — значна большы. Цэнтр замка паказаны як тэрыторыя, засаджаная дрэвамі, — магчыма, тут знаходзіўся невялікі замкавы парк, што ў цэлым было даволі распаўсюджанай з'явай у замках Заходняй Еўропы. Ролю замку як буйнога ваеннага цэнтра пацвярджае і вялікі спіс ваеннага рыштунку, які быў вывезены з Нясвіжскага замка ў [[1569]] у Чарнаўчыцы пад [[Брэст]]ам. Як доўга функцыянаваў гэты замак, дакладна невядома, хутчэй за ўсё пасля пабудовы новага каменнага замка Мікалаем Крыштафам Радзівілам Сіроткам, верагодна, яго пабудовы паступова прыйшлі ў заняпад{{sfn|Метельский|2011|с=20.}}. У інвентары [[Нясвіжскае княства|Нясвіжскага княства]] [[1628]]—[[1629|29]] «''Domus capitanei''» ўжо не згадваецца, імаверна, к гэтаму часу яго будынкі былі разабраны{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. == Будаўніцтва мураванага замка == [[Выява:Mikałaj Radzivił Sirotka. Мікалай Радзівіл Сіротка (1733) .jpg|thumb|злева|200px|Заснавальнік замка М. К. Радзівіл Сіротка. 17 ст. Невядомы мастак.]] Лічыцца, што першапачатковая распрацоўка праекта замка пачалася М. К. Радзівілам Сіроткам адразу ж пасля размеркавання былых уладанняў бацькі з братамі ў снежні [[1577]]. На праектным плане палаца, знойдзеным у [[Кіеў]]скім архіве, напісана, што палац быў закладзены ў [[1582]], тады як на закладной дошцы, якая вісіць над уваходам у палац, надпіс паведамляе: «''Мікалай Крыштоф Радзівіл, князь на Алыцы і ў Нясвіжы, граф у Шыдлаўцы, Міры і Крожах, князь Свяшчэннай Рымскай імперыі, іерусалімскі кавалер, пасля шматлікіх прац, якія ён вынес дзеля дзяржавы пры Жыгімонце Аўгусце, Генрыху і Стэфане, першых каралях, як у мірны час, так і на вайне, каб засведчыць сваю любоў роднаму дому падчас паломніцтва ў Святую зямлю, ажыццёўленага паводле зароку, сам будучы адсутным, заклаў першыя падмуркі гэтага замка, у год ад нараджэння Збавіцеля 1583, 7 мая''». Таму, афіцыйнай датай пачатку будаўніцтва лічыцца 7 мая 1583 года{{sfn|Метельский|2011|с=56.}}. Няясна, што прымусіла нясвіжскага князя Мікалая Радзівіла Сіротку ў маі [[1583]] года пачаць будаўніцтва сучаснай крэпасці на месцы старога драўлянага замка. Прычынай гэтага мог быць пажар, а магчыма на рашэнне князя паўплывала еўрапейская фартыфікацыйная практыка. Вядома, што зіму [[1581]] г. Радзівіл правёў у [[Італія|Італіі]], дзе мог на ўласныя вочы бачыць і належным чынам ацаніць узоры італьянскага ваеннага дойлідства{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Традыцыйна лічыцца, што новы замак было даручана пабудаваць італьянскаму архітэктару [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Бернардоні]], вучню італьянскіх дойлідаў [[Джакама да Віньёла]] і [[Джакама Дэла Порта]], які прымаў удзел у будаўніцтве славутай царквы [[Іль-Джэзу]] ў [[Рым]]е{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=14.}}. Вера ў здольнасці і талент архітэктара была настолькі вялікая, што Мікалай Радзівіл паехаўшы у вандроўку ў [[Палесціна|Палесціну]], дазволіў весці будаўнічыя працы без сябе{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. 16 красавіка 1583 г. князь Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка ўступіў на карабель, які плыў у Святую зямлю. Падчас вандравання Мікалая Радзівіла Сіроткі па Святой зямлі ў Нясвіжы будаўніцтва бастыённага замка працягвалася, а пасля вяртання князя і адыходу яго ад грамадскага жыцця ў [[1584]], пачаўся найбольш актыўны перыяд будаўніцтва замка, які працягваўся да [[1600]] года. Звычайна, знойдзены ў Кіеве альбом прыпісваюць манаху, архітэктару ордэна [[Езуіты|езуітаў]] [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Марыі Бернардоні]], аднак лічыцца, што ён з'явіўся ў Нясвіжы толькі ў ліпені — жніўні 1586, у гэтым выпадку праект замка быў распрацаваны яшчэ да яго прыезду, а работы па яго ўзвядзенні ўжо ішлі поўным ходам. Па меркаванні некаторых даследчыкаў, сапраўднага аўтара праекта Нясвіжскага замка трэба шукаць дзесьці ў [[Францыя|Францыі]]. А на думку [[Тадэвуш Бернатовіч|Т. Бернатовіча]], праекціроўшчыкам Нясвіжскага замка быў адзін са значных інжынераў у блізкім асяроддзі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], сярод якіх асаблівую ўвагу прыцягваюць постаці [[Камерына Рудальфіна|Рудальфіна]] (памёр у [[1584]]) і яго памочніка Герцула Расінья, якія актыўна супрацоўнічалі з каралём. Тым не менш, дакладна вядома, што Бернардоні прыняў удзел у праектаванні ўнутранага аздаблення палаца, бо ў альбоме Бернардоні ёсць праекты камінаў для замка{{sfn|Метельский|2011|с=36.}}. == Першы замак Мікалая Радзівіла Сіроткі == [[File:Nesvisium.jpg|thumb|300px|[[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскі]]. Гравюра Нясвіжа і Нясвіжскага замка. Пачатак XVII ст. (глядач «стаіць» тварам на поўдзень, замак размешчаны ў ніжнім левым вугле гравюры)]] У першапачатковым выглядзе замак адлюстраваны на гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]] (пачатак XVII ст.){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Нясвіжскі замак быў збудаваны на паўвостраве, на правым беразе [[Уша (прыток Нёмана)|ракі Ушы]]. Замак у плане меў чатырохвугольную форму, памерамі 170 х 120 м, быў акружаны гліняным валам з бастыёнамі па вуглах, сухім абарончым ровам, [[гласіс]]ам (умацаванай дарогай) па знешнім перыметры рова і равелінам перад уваходам на замкавы мост{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Замак быў акружаны шырокім ровам, які спачатку быў сухім, а пасля пачаў запаўняцца вадой. Узровень вады ў рове рэгуляваўся. Замак быў фактычна астраўным, з дзвюма воднымі межамі. Трапіць у замак з горада можна было толькі па доўгім драўляным мосце цераз возера. У выпадку небяспекі мост лёгка разбіраўся. Гэты мост дасягаў абарончага рова з перакінутым цераз яго пад'ёмным мостам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Таксама перад уваходам на замкавы мост існаваў земляны рэдут, аддзелены ад астатняй тэрыторыі ровам шырынёй да 8 м і глыбінёй 2 м. Роў вакол замка быў абмураваны з абодвух бакоў цаглянай сцяной вышынёй да 4 м і таўшчынёй да 2 м. Шырыня рова каля бастыёнаў дасягала 22 м. Вал узвышаўся над узроўнем баявой пляцоўкі на 7 м і меў шырыню каля падэшвы да 20 м. На яго можна было трапіць па [[пандус]]ах, якія выводзілі з замкавага падворка на ўсходні, паўднёвы і заходні бастыёны. Ад паўночнага бастыёна вёў спецыяльны праход да будынка гараднічага. Пандус з замкавага двара каля ўязной брамы меў шырыню каля 3 м. Перад валам знаходзілася баявая пляцоўка шырынёй да 4,5 м, прыкрытая мураваным [[бруствер]]ам з [[байніца]]мі. Ніжэй знаходзіліся арэльёны паўкруглай формы дыяметрам да 4 м з байніцамі для гармат. Выхад на баявую пляцоўку перад валам ажыццяўляўся праз вароты ва ўязной браме і праз брамы каля ўсходняга бастыёна замка{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Уверсе вал пераходзіў у мураваны бруствер з дадатковымі ўмацаваннямі. З боку замкавага двара брустверная лінія агню была абаронена яшчэ адной каменнай сцяной. Падыход да замка з заходняга боку быў умацаваны трохвугольным [[Шанец|шанцам]], да якога вялі 2 пад'язныя дарогі. Такім чынам, уздоўж галоўнай восі знаходзіліся як мураваная брама з рассоўным мостам, так і трохпавярховы палац з васьміграннымі вуглавымі вежачкамі. Характэрна, што вал Нясвіжскага замка засланяў сабой ад абстрэлу ўвесь першы паверх будынкаў. Усярэдзіне вала, які меў скляпеністыя памяшканні, размяшчаліся асобныя дапаможныя службы, тут былі чатыры таемныя выхады, а таксама стайні{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:План палаца ў першым замку.jpg|thumb|злева|300px|Праектны план фасада палаца М. К. Радзівіла Сіроткі]] Адзін з падземных хадоў ішоў ад усходняга бастыёна замка да так званага «''дома пушкара''» (які размяшчаўся ў заходняй частцы замкавага падворка) і меў даўжыню каля 25 м, шырыню 1,3 м і вышыню 2,3 м). У цэнтральнай частцы падземнага хода захавалася шахта памерамі 1,3 х 1,3 м, якая вяла да заходняга бастыёна замка. У сістэме абароны замка існаваў падземны ход (даўжыня 42 м, шырыня 1,3 м, вышыня 1,6—2,3 м) з замкавага двара ў абарончы роў. Адначасова ў гэты падземны ход з замкавага двара вёў мураваны канал ліўневай каналізацыі шырынёй 0,9 м і вышынёй 0,6 м. Яшчэ адзін такі канал памерамі 0,4 х 0,6 м вёў з замкавага падворка ў роў пад паўночна-ўсходняй галерэяй XVIII стагоддзя{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на бастыёнах узвялі 4 абарончыя вежы (вядомыя па інвентарах){{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:Рэканструкцыя палацу Сіроткі.jpg|thumb|справа|280px|Рэканструкцыя палаца першага замка М. К. Радзівіла Сіроткі]] Мяркуючы па малюнку Т. Макоўскага, замак першапачаткова забудоўваўся асобна стаячымі будынкамі. На гравюры бачныя ўязная брама, прылеглыя да яе драўляныя пабудовы, арсенал, трохпавярховы каменны будынак, побач з якім знаходзілася наглядальная вежа і княжацкі палац. Сам палац уяўляў сабой амаль квадратны ў плане, памерам каля 25x23 м трохпавярховы будынак, па вуглах якога стаялі васьмігранныя вежы з байніцамі. Уздоўж доўгіх бакоў будынка размяшчаліся прамавугольныя рызаліты памерам 7x5,5 м, якія добра праглядаюцца на гравюры Т. Макоўскага. Іх падмуркі былі знойдзены падчас археалагічных даследаванняў, але на праектным плане рызалітаў яшчэ няма. Уваход у замак, мяркуючы па гравюры, быў арганізаваны ў выглядзе параднага ганка з дзвюма [[лесвіца]]мі, якія вялі на другі паверх рызаліта, размешчанага на фасадзе палаца, адкуль адкрываўся ўваход у самі княжацкія памяшканні. Верагодна, другой закладзенай пабудовай замку быў арсенал як найважнейшае памяшканне для захоўвання ваеннага рыштунку. Мяркуючы па гравюры Т. Макоўскага, арсенал планаваўся як вялікае памяшканне, на 10 акон у даўжыню. Аднак самы першы захаваны інвентар замка (1658) кажа пра яго як пра невялікую пабудову — на 5 акон. Такім ён фактычна з'яўляецца і сёння. Верагодна, на гравюры Т. Макоўскага намаляваны праектны план арсенала, які так і не быў канчаткова рэалізаваны. Таксама археалагічныя даследаванні, праведзеныя ў яго памяшканні, паказалі, што на самай справе ў XVI—XVII стст. ён быў меншы чым цяперашні арсенал, які датуецца [[XVIII стагоддзе]]м. Першапачатковае памяшканне для арсенала мела памеры 18x9 м. Удакладніць іх дазваляе захаваны фрагмент аркавага падмурка яго паўночнай сцяны. Трохпавярховы каменны будынак, размешчаны справа ад уваходу ў замак, быў закладзены толькі ў [[1587]], і яго будаўніком, а магчыма, і аўтарам праекта быў М. Забароўскі, які працаваў у князя яшчэ ў Міры ў [[1575]]. Сярод іншых будаўнікоў, якія прымалі ўдзел ва ўзвядзенні будынкаў на пляцоўцы замка ў канцы XVI ст., згадваюцца Войцех Каберніцкі, Лянарт «муляр», Самуэль Міхайлоўскі{{sfn|Метельский|2011|с=36—42.}}. == Замак у XVII стагоддзі == === У часы ардынацый Яна Юрыя і Альбрэхта Уладзіслава === Практычна ўсе наступныя нясвіжскія ардынаты сярэдзіны XVII — пачатку XVIII ст. жылі пераважна ў замку ў [[Бяла Падляска|Бялай]], што было абумоўлена не толькі яго лепшай фартыфікацыяй, але, у першую чаргу, яго блізкасцю да сталіцы дзяржавы — [[Варшава|Варшавы]]. Пасля смерці Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі ў валоданне Нясвіжскай ардынацыяй уступіў у [[1616]] [[Ян Ежы Радзівіл|Ян Юрый Радзівіл]], які рэдка бываў у Нясвіжы, жывучы пераважна ў Варшаве і [[Вільнюс|Вільні]]. Практычна Нясвіжам ён карыстаўся выключна як тытулам сваіх уладанняў — «князь на Алыцы і Нясвіжы» — і як крыніцай даходаў. Пра яго дзейнасць у якасці нясвіжскага ардыната вядома толькі тое, што ў [[1617]] ён сустракаў тут каралевіча [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які ехаў у [[Масква|Маскву]], разлічваючы заняць царскі трон. Каралевіча, па ўспамінах сучаснікаў, побач з [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіумам]] сустрэлі [[феерверк]]ам і ўрачыстай прамовай. У горадзе насустрач выйшлі з харугвамі ўсе рамесныя цэхі, а на прыёме ў палацы, калі прагучаў тост у яго гонар, далі гэтакі артылерыйскі залп, што ў горадзе мала дзе засталіся цэлыя шыбы. Каралевіч Уладзіслаў прабыў у Нясвіжы тры дні, а на развітанне князь Ян Юрый Радзівіл падарыў яму некалькі сваіх лепшых гармат{{sfn|Метельский|2011|с=59—60.}}. Пасля смерці Яна Юрыя ў канцы [[1625]] нясвіжскім ардынатам стаў яго брат князь [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл]], які вялікую частку часу праводзіў у сваёй рэзідэнцыі ў [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]]. === Перабудова замка пры Аляксандры Людвіку === Пасля працяглага перапынку справу свайго бацькі па ўпарадкаванню радавога гнязда працягнуў [[Аляксандр Людвік Радзівіл]]. Дзесьці ў 40-х гадах [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] на змену драўляным прыбудовам да ўязной брамы Нясвіжскага замка прыходзяць аднапавярховыя каменныя карпусы, у якіх, мяркуючы па інвентарнаму апісанню замка 1658, мясціліся шматлікія службовыя і гаспадарчыя памяшканні. [[Выява:Макет замку Сироткі.JPG|thumb|300px|злева|Макет замка часоў першай паловы 17 ст. Экспануецца ў музеі Нясвіжа]] Па звестках з інвентарнага апісання, з левага боку ад уваходу размяшчалася памяшканне для пражывання Нясвіжскага гараднічага, якое складалася з сенцаў і двух памяшканняў. За імі размяшчаўся выхад на вал, які і цяпер часткова захаваўся. Сам выхад на вал заканчваецца замкнёным памяшканнем, але калісьці, прайшоўшы праз корпус і павярнуўшы направа, можна было падняцца на паўночны бастыён замка і прайсці, схаваўшыся за вал, уздоўж паўночнай курціны замка. За выхадам на вал размяшчаўся двухпавярховы дом для салдат, за якім стаяў [[цэйхгауз]]. З правага боку ад уваходу ў замак у прыбудове да брамы размяшчалася замкавая турма, за ёй была пякарня, а далей бровар і дом вінакура. За ім знаходзілася яшчэ адна турма, далей каля трохпавярховага будынка размяшчалася ліцейная майстэрня, у якой вырабляліся гарматы і званы. У памяшканні, што над брамай, размяшчалася княжацкая бібліятэка. На вежы над уязной брамай з самага пачатку функцыянавання замка меўся гадзіннік. Пры князю Аляксандры Людвіку палац быў злучаны аднапавярховай аркаднай галерэяй з трохпавярховым будынкам. Другая, сіметрычная першай галерэя, вяла да пабудаванай у гэты ж час другой васьміграннай вежы, якая размяшчалася паміж палацам і арсеналам. Пры яе будаўніцтве Аляксандр Людвік паспрабаваў дабіцца пэўнай сіметрыі ў замку — новую вежу ён размясціў насупраць наглядальнай вежы, пабудаванай яшчэ пры Мікалаі Сіротку. Новая вежа да нашага часу не захавалася, яна была разбурана падчас швецкага пагрому замка ў [[1706]], і пра яе вядома толькі дзякуючы пісьмовым крыніцам і археалагічным дадзеным. Як паказалі археалагічныя даследаванні, вежа была 8-гранная, з даўжынёй грані каля 2 м і шырынёй сцен падмурка 1,3-1,4 м. Мяркуючы па інвентарах замка 1658 і [[1673]] гг., у гэтай вежы знаходзіўся парахавы склад{{sfn|Метельский|2011|с=70—71.}}. === Замак падчас падзей вайны 1654—1667 гадоў === [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай]] нанесла свой змрочны адбітак на Нясвіжскім замку гэтак жа, як і на ўсёй тэрыторыі Вялікага княства. Напад войскаў цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] і іх ваенныя поспехі прывялі да таго, што ў [[1654]]—[[1655]] амаль усе землі Вялікага Княства Літоўскага былі захоплены маскоўскай арміяй. Як вынік згаданых падзей, восенню 1655 на тэрыторыі [[Вялікае княства Літоўскае|Літвы]] засталося некалькі анклаваў, не занятых чужымі войскамі. На захадзе такую ролю выконвала, у першую чаргу па прычыне свайго геаграфічнага становішча Берасце, дзе знаходзіліся рэшткі арміі ВКЛ і харугвы асабістага набору літоўскага падканцлера [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]]. Далей на ўсход паспяхова супрацьстаялі ворагу толькі некаторыя прыватныя крэпасці, якія былі акружаны сучаснымі фартыфікацыямі бастыённага тыпу, мелі моцны, забяспечаны адпаведнай артылерыяй, гарнізон і вялікія харчовыя і ваенныя запасы. Да іх ліку можна аднесці [[Быхаў|Стары Быхаў]], які ляжаў на [[Дняпро|Дняпры]], і тры крэпасці — Слуцк, [[Ляхавічы]] і Нясвіж, якія знаходзіліся ў глыбіні краіны, на землях перыферыйнага [[Новагародскае ваяводства|Наваградскага ваяводства]]. [[Выява:Michal Kazimierz Radziwill (264518).jpg|thumb|250px|злева|Малады магнат Міхал Казімір Радзівіл у вельмі няпросты час вайны з Масковіяй здолеў абараніць замак ад захопу ворагам]] У той час Нясвіж належаў літоўскаму крайчаму, маладому магнату [[Міхал Казімір Радзівіл|Міхалу Казіміру Радзівілу]] (нарадзіўся ў [[1635]]), які толькі пачынаў сваю грамадскую дзейнасць. Ён стаў уладаром горада пасля смерці бацькі — вялікага маршалка літоўскага Аляксандра Людвіка (памёр [[21 сакавіка]] 1654), фактычна незадоўга да пачатку вайны з Масквой. Становішча пагаршалася яшчэ і тым, што малады князь быў вымушаны ў названы час весці судовую цяжбу за атрыманы пасля смерці бацькі маёнтак. Нясвіж знаходзіўся ў глыбіні краіны, а таму да 1655 не існавала якой-небудзь рэальнай пагрозы, што ён стане аб'ектам атакі варожага войска. У тым ліку і па гэтай прычыне ў мірны час у замку знаходзіўся адносна невялікі гарнізон, які, хутчэй за ўсё, налічваў некалькі дзясяткаў салдат-пехацінцаў і драгунаў, утрыманне якіх з уласнай кішэні аплачвалі Радзівілы. Становішча рэзка змянілася летам 1655, калі маскоўскія войскі пры падтрымцы казацкіх атрадаў фарсіравалі [[Бярэзіна|Бярэзіну]] і ўварваліся ўглыб Вялікага Княства Літоўскага, захапіўшы [[8 жніўня]] Вільню, а потым [[Каўнас|Коўна]] і [[Гродна]]. У верасні 1655 корпус [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|Аляксея Трубяцкога]], які ішоў з-пад Старога Быхава, і казацкія атрады пад камандаваннем [[Іван Залатарэнка|Залатарэнкі]], што вярталіся з-пад Гродна злучыліся пад Слуцкам. Пасля няўдалай спробы ўзяць Слуцк (2—6 верасня) маскоўскія войскі і казакі Залатарэнкі з'явіліся каля [[25 верасня]] пад Нясвіжам. Хутчэй за ўсё, рашэнне штурмаваць замак, дзе ў той час знаходзіўся сам Міхал Казімір Радзівіл, не было прынята, а войска задаволілася спусташэннем горада. Хоць дакладны ход падзей невядомы, здаецца, што ахвярай ворага ў той час стаў неўмацаваны новы горад, а яго жыхары схаваліся за сценамі старога горада, які, верагодна, таксама не быў захоплены<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[Выява:План замку ў 1665.JPG|thumb|250px|справа|План замка і горада ў 1665 годзе]] Ацэньваючы падзеі таго часу, уладальнік [[Слуцкае княства]] князь [[Багуслаў Радзівіл]] пісаў [[12 лістапада]] [[1655]] Я. Ляшчынскаму, што ў «[[Новагародскае ваяводства|ваяводстве Наваградскім]], [[Нёман|за Нёманам]], толькі [[Слуцк]] і Нясвіжскі замак выстаялі». Хоць замак і не быў узяты штурмам, ён атрымаў сур'ёзныя пашкоджанні. Падчас аблогі былі спалены ўсе дахі, згарэлі апартаменты трэцяга паверха ў палацы і камяніцы. Быў знішчаны дэкор мармуровай залы, княжацкай капліцы і мармуровага эркера. Разбураны завяршэнні замкавай вежы і частка брамы з гадзіннікавай вежай<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 315-316 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Зважаючы на пастаянную небяспеку наезду ворагаў, уладальнік Нясвіжа Міхал Казімір Радзівіл, на той час крайчы літоўскі, аддае тэрміновыя загады па аднаўленню і ўзмацненню замка. На працягу 1654—1655 гг. былі ўзмацаваны вал, мураваная сцяна перадвалу, быў закладзены прывалак, з часткова разабранай мураванай стайні пад валам былі ўтвораны шанцы. Тады ж капачамі выбіралася зямля для ўтварэння «ніжняга» рова. Як паказалі далейшыя падзеі, намаганні па ўмацаванню замка не былі марныя і аказаліся як ніколі дарэчы<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI- XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ «Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж» |год = 2010 |том = |старонкі = 117 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Трэба адзначыць, што ў наступныя гады значна большую небяспеку для Нясвіжа ўяўлялі не рускія войскі, а аддзелы Багуслава Радзівіла, якія стаялі ў Слуцку. Гэта было звязана са спробай рэалізацыі палітычных планаў князя, які з канца 1655 г. пачаў рэалізацыю сваёй ідэі па стварэнню ўласнага ўдзельнага княства, якое б знаходзілася ў непасрэднай залежнасці ад [[Швецыя|Швецыі]]. 3 гэтае прычыны 4—5 снежня 1655 аддзелы пад камандаваннем слуцкага каменданта Адама Волакса хітрасцю захапілі Нясвіж. Праз 8 дзён пасля гэтага капітуляваў і Мірскі замак, які таксама належаў крайчаму. Жаўнеры Багуслава аднак не змаглі асесці ў гэтых гарадах: Нясвіж быў адбіты ўжо ў першыя дні красавіка [[1656]] высланай гетманам [[Павел Ян Сапега|Сапегам]] харугвай [[мазыр]]скага земскага суддзі Самуэля Аскеркі. Яшчэ больш сур'ёзная пагроза для Нясвіжа ўзнікла вясной [[1660]], калі Наваградскае ваяводства стала аб'ектам нападу войска князя [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івана Хаванскага]]. На пачатковым этапе кампаніі маскоўскія аддзелы не стваралі клопатаў Нясвіжу, бо былі заняты аблогай суседніх Ляхавіч. Гарнізон Нясвіжа імкнуўся па меры сваіх магчымасцей дапамагаць абаронцам гэтай крэпасці, у першую чаргу паралізуючы лініі камунікацыі Хаванскага і з поспехам арганізоўваючы напады на тылы праціўніка<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 46-47 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1660 [[ваявода]] Хаванскі пісаў [[Рускія цары|цару]] ў сваім данясенні, што змушаны зноў пасылаць у Нясвіж ваяводу {{нп3|Ілля Андрэевіч Змееў|І. Змеева|ru|Змеев, Илья Андреевич}}, якому «загадаў горад абсадзіць і промысел над Нясвіжам чыніць, колькі літасцівы Бог дапамогі падасць». Хаванскі лічыў, што вылазкі з горада ратных людзей наносяць яго войску вялікія страты, асабліва дастаецца фуражырам, якія прыязджалі з-пад Ляхавіч на пошукі «хлебных запасаў і конскіх кармоў»{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Толькі ў чэрвені маскоўскі военачальнік вырашыў актыўна дзейнічаць у раёне Нясвіжа. Ажыццяўленне сваіх планаў ён даручыў корпусу колькасцю каля 2500 салдат, які з-пад [[Магілёў|Магілёва]] прывёў яму на дапамогу князь Змееў. Верагодна, што маскоўскае войска ў чарговы раз спаліла новы горад, які знаходзіўся па-за лініяй умацаванняў, пасля чаго пачалі падрыхтоўку да аблогі замка і старога горада, але 26 чэрвеня нечакана яе знялі. Хаванскі пачаў прыспешаную канцэнтрацыю ўсіх падначаленых яму атрадаў для супрацьстаяння літоўскім і каронным войскам на чале з Паўлам Янам Сапегам і [[Стэфан Чарнецкі|Стэфанам Чарнецкім]], што ішлі з захаду. У сваю чаргу паражэнне, якое маскоўскія войскі пацярпелі [[Бітва пад Палонкай|пад Палонкай]] праз два дні, прывяла да таго, што ўся Наваградчына ў хуткім часе была вызвалена ад атрадаў ворага, а ў наступныя тыдні фронт хутка прасоўваўся на захад, у кірунку Дняпра. Сам Нясвіж да моманту падпісання [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскага перамір'я]] ([[30 студзеня]] [[1667]]) быў недасягальным для атак царскіх войскаў<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 48 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Аднаўленне замка === У [[1661]] г. сойм Рэчы Паспалітай, маючы на ўвазе важнае абарончае значэнне Нясвіжа, пастанавіў кампенсаваць выдаткі М. К. Радзівіла на аднаўленне фартыфікацыі замка ў памеры 56 628 [[злоты|польскіх злотых]]. Гэта соймавая ўхвала стымулявала працяг аднаўленчых работ у замку, што праводзіліся з ініцыятывы М. К. Радзівіла ў 1660-х — 70-х гг., а ў 1680-х — 90-х гг., ужо пры ардынацтве яго пераемнікаў [[Юрый Юзаф Радзівіл|Ежы Юзафа]] ([[1680]]—[[1689]]) і [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караля Станіслава]] (1689 — [[1719]]), ажыццяўленне буйнамаштабнай рэканструкцыі ўсяго абарончага комплексу. Работы, якія праводзіліся на фартыфікацыях у 1660-я — 70-я гг., мелі характар галоўным чынам аварыйных. Аднак наспела пільная патрэба ў карэннай рэканструкцыі замкавых умацаванняў, якая пачалася прыблізна ў канцы 1670-х гг., а ў поўным аб'ёме была рэалізавана на працягу наступных двух дзесяцігоддзяў. Пераўтварэнні заключаліся ў мадэрнізацыі абарончага комплексу ў адпаведнасці з правіламі так званай старагаландскай школы, якая абапіралася на дакладна акрэсленыя геаметрычна-матэматычныя прынцыпы. Яна задавальняла вялікі попыт у моцных і адначасова лёгкіх у будаўніцтве фартыфікацый. Гэтая школа была вельмі папулярная ў Рэчы Паспалітай на працягу ўсяго [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] і нават у першай палове XVIII ст., шырока практыкавалася перабудова даўнейшых замкаў. Не пазбегла гэтых навацый і нясвіжская фартыфікацыя<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 117-118 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Фартыфікацыйныя збудаванні замка былі значна ўзмоцнены, бастыёны прыпадняты на 1,5 м і падоўжаны на 7 м. Адначасова ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] ў дадатак да рэдута каля ўвахода ў замак перад замкавым ровам былі насыпаны 3 новыя трохвугольныя бастыёны, якія спалучаліся з [[рэдут]]ам перад уваходам і стваралі другую васьмівугольную лінію бастыённых умацаванняў. На процілеглым баку ракі [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] быў узведзены так званы [[тэт-дэ-пон]], які прыкрываў падыходы да Слаўкаўскай грэблі. Тады ж пачалі запаўняць замкавы роў вадой. Магчыма, аўтарам ідэі і праекта па ўзмацненню замка ў 2-й пал. [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] быў архітэктар і фартыфікатар [[Тэафіл Спіноўскі|Т. Спіноўскі]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Пра Спіноўскага вядома, што ён знаходзіўся ў Нясвіжы ў [[1657]] — пачатку [[1658]] гг. і ў той час цесна супрацоўнічаў з [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]] па ўмацаванню фартыфікацый [[Слуцк]]а, [[Біржай|Біржаў]], [[Калінінград|Караляўца]]. У Нясвіжы па заказу Міхала Казіміра Радзівіла архітэктар займаўся «''выстаўленнем пэўнай Мадэлі, да Фартэцы Нясвіжскай прыналежнай (якую Князь… Пан Падчашы вельмі жадаў мець у сябе)''». Але Спіноўскі «''Мадэль''» не скончыў і ў студзені 1658 ад'ехаў у Слуцк (магчыма, прыхапіўшы «Мадэль» з сабой). Адтуль на пачатку лютага ён пісаў да Б. Радзівіла, што яго праца можа быць выкарыстана як у Слуцку, так і ў Нясвіжы; але лепшыя магчымасці архітэктару бачыліся ў Слуцку з-за адсутнасці ў Нясвіжы дастатковай колькасці спецыялістаў. У архіўных крыніцах, маючых дачыненне да гэтага перыяду існавання замкавага комплексу, прозвішча Спіноўскага больш не сустракаецца. Вядома, што ў другой палове 1670-х работы па ўмацаванню фартыфікацый праводзіліся пад кіраўніцтвам ''Дэлявалі'' (сапраўднае імя — Густаў Адольф Дэ ля Вале де Гоб), якому непасрэдна падпарадкоўваліся ўсе ўдзельнікі работ. Таксама вядома, што заробак апошняга складаў вялікую па тых часах сумму 1000 злотых у год. Па дадзеных за 2-ую палову 1690-х гг., вядома, што фартыфікацыйныя работы праводзіліся пад кіраўніцтвам «оберштэрлейтананта» Пятра Яна Вогшэ. У выніку праведзенай рэканструкцыі замкавых фартыфікацый, можна меркаваць, што працы былі здзейснены ў асноўным на галоўнай і дадатковай (знешняй) лініях умацаванняў, і што фартыфікацыі больш не зведалі змен свайго аблічча<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 118-119 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. == Замак у XVIII стагоддзі == === Замак падчас падзей Паўночнай вайны === У сакавіку [[1706]] г. падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] [[Швецыя|швецкія]] войскі пад кіраўніцтвам падпалкоўніка [[Ёхан Рэйнхальд Траутветэр|Траутветэра]], маёра Спенса і ротмістра Дрефэншульца перайшлі [[Нёман]], і, разбурыўшы [[Нягневічы]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], рушылі на Нясвіж, які належаў [[Вялікія канцлеры літоўскія|вялікаму канцлеру літоўскаму]] [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Каралю Станіславу]]. У горадзе размяшчаўся гарнізон у 2000 казакоў пад камандаваннем [[Запарожская вобласць|запарожскага]] палкоўніка Міклашэўскага (паводле запісаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] войскамі камандаваў Міхаловіч). Прыбыўшы пад сцены горада і паставіўшы тры батальёны драгунаў, Траутветэр адначасова ўдарыў па варотах і гарадскіх валах і захапіў іх. Шведы напалі так нечакана і хутка, што частка казакоў у баі з перавышаючымі сіламі праціўніка загінула, астатнія схаваліся ў хатах, адкуль вялі агонь па непрыяцелі. Пяцьсот казакоў зачынілася ў сценах езуіцкага калегіума, які Траутветэр без гармат вялікага калібру ўзяць не змог. Шведы падпалілі горад, у агні загінула каля 500 казакоў, многіх узялі ў палон. Ад штурму замка князёў Радзівілаў шведы адмовіліся. Тым не менш, злучыўшыся пад [[Клецк]]ам з войскамі на чале з [[Карл XII|Карлам XII]], памножаныя швецкія сілы зноў падышлі да Нясвіжа, каб усё-такі ўзяць замак. Нягледзячы на добры стан умацаванняў, абаронцаў замку не хапала: увесь гарнізон складаў 200 чалавек, з якіх толькі 96 былі салдатамі. Рыхтуючыся да рашучага штурму, Карл XII паслаў у замак Траутветэра і генерал-ад'ютанта Розенстэрна з ультыматумам: кашталяну нясвіжскай крэпасці Баліману было прапанавана праз гадзіну здаць замак. Уладальнік замка [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] у гэты момант адсутнічаў у Нясвіжы, дапамогі гараджанам чакаць было неадкуль. Тым не менш [[кашталян]] замка хацеў быў абараняцца, але мяшчане і шляхта, змучаныя пажарам і вайною, угаварылі яго здаць крэпасць без бою<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 317-319 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. [[Выява:Пушка з рову замка 2010.jpg|thumb|300px|Адна з гармат, затопленых шведамі ў замкавым рове, знойдзеная падчас рэканструкцыі 2010 г.]] Фактычна гэта была першая ў гісторыі замка капітуляцыя, прычым без бою. Упершыню на двор замка ступіла нага захопніка і, да ўсяго іншага, захопніка, узлаванага на яго гаспадара. Шведы аказаліся скорымі на адплату{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. На працягу 2 тыдняў шведы знішчалі мураваную фартыфікацыю замка, ад чаго асабліва пацярпела абкладка рова каля бастыёнаў, быў цалкам знішчаны арсенал{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Была падарвана і замкавая брама. Частку замкавых гармат шведы пераплавілі дзесьці за замкам, а частку забралі з сабой, аднак пасля былі вымушаны потым затапіць у [[Лахва (рака)|рацэ Лахва]]. Пасля адыходу шведаў ў чэрвені [[1717]] іх дасталі з ракі і вярнулі ў замак: 11 гармат і 2 марціры адліўкі 1557—1695 гг. Сярод іх былі безназоўныя гарматы калібрам 1,5 локця, дзве гарматы калібрам па 3,5 локця і гармата калібрам 2,25 локця. Таксама шведы затапілі «''Гідру''», «''Папугая''», «''Цэрбера''» і іншыя гарматы калібрам ад 2,25 да 4 локцяў. Драбнейшая агнястрэльная і старая зброя — гакоўніцы, былі не проста знішчаны — затоплены ў замкавых равах, а да ўсяго іншага яшчэ і прысыпаны раскапанымі валамі і разбуранымі каменнымі сценамі. У [[1739]] пры ачыстцы замкавага рова сынам Караля Станіслава [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалам Казімірам Радзівілам Рыбанькай]] у рове была знойдзена вялікая колькасць ядраў, а ў [[2006]] і [[2010]]—[[2011]] таксама пры ачыстцы замкавага рова дзве гакоўніцы, фрагменты яшчэ дзвюх гакоўніц і ствол жалезнай гарматы{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. Замак быў адноўлены ў 20-я гг. XVIII ст., але паступова губляў свае першапачатковыя рысы. Была істотна зменена сістэма фартыфікацыі. Абмураваныя бастыёны, якія падарвалі шведы, саступілі месца новым, земляным{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. === Аднаўленне і росквіт замка пры Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку === Працы па аднаўленню замка вяліся млява і павольна, і да канца жыцця Караля Станіслава ([[1719]]) Нясвіжскі замак так і не быў канчаткова адроджаны. [[Выява:Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko.JPG|thumb|справа|250px|Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька. Пасля падзелу бацькавай маёмасці і адыходу да малодшага брата Гераніма замка ў Бялай, Міхал Казімір аднаўляе Нясвіжскі замак і робіць яго сваёй цэнтральнай рэзідэнцыяй.]] Найбольшы размах работы набылі пры [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку]], які стаў менавіта тым князем, які на працягу 38 гадоў валодання нясвіжскай ардынацыяй ізноў здолеў адрадзіць радавое гняздо — Нясвіжскі замак. Гэтаму спрыяла тое, што Рыбанька пасля дасягнення паўналецця братам [[Геранім Фларыян Радзівіл|Геранімам Фларыянам]] саступіў бліжэйшую да Варшавы рэзідэнцыю Радзівілаў Бялу свайму малодшаму брату Гераніму і быў вымушаны заняцца адраджэннем для сябе разгромленага шведамі радавога замка. У пэўнай ступені, пасля Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі менавіта князь Міхал Казімір Рыбанька быў тым Радзівілам, які звярнуў увагу на Нясвіж і зноў зрабіў яго цэнтрам радавых уладанняў{{sfn|Метельский|2011|с=92.}}. Адноўлены і перабудаваны ў стылі [[барока]] замак паўстаў пасля [[1726]]. Архітэктарам перабудовы быў [[Казімір Ждановіч|К. Ждановіч]], які ў [[1740]] пабудаваў таксама «новую палацавую капліцу». На працягу 18 ст. ў будаўніцтве палаца прымалі ўдзел архітэктары [[Маўрыцыа Педэццы|М. Педэці]] (у 1748—52), М. Фларыяновіч (1775—78, [[Карла Спампані|К. Спампані]] (1778—79), А. Лоцы (1783, праект галерэі). У выніку менавіта пры князю Міхале Казіміры Радзівіле замак атрымаў тое аблічча, якое захавалася да сённяшняга дня{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. [[Выява:Унутраны выгляд у 18 ст..JPG|thumb|злева|300px|Пасля перабудовы замку пры Міхале Казіміры Рыбаньку Нясвіжскі палац атрымаў амаль тое аблічча, якое захавалася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў Нясвіжскім музеі.]] Над рэстаўрацыяй карцін у замку працаваў мастак Ёхан Конрад Бланк, які ў [[1738]] падпісаў дагавор на капіраванне ўсіх партрэтаў, якія яму пакажа Міхал Казімір Радзівіл. Рэстаўрацыяй палотнаў у замку ў 1738—1741 таксама займаўся Ян Фульчын. Працяглы час на княжым двары (1733—1764) працавалі [[Ксаверый Дамінік Гескі]] і яго сын Юзаф Ксаверый, а таксама [[Гірш Ляйбовіч]]{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У нясвіжскім рэестры карцін 1746 года згадана 289 адзінак захавання. Да XVIII стагоддзя адносіцца фарміраванне тэматычных комплексаў партрэтаў, якія размяшчаліся ў спецыяльных залах — рыцарскім, гетманскім, вішнявецкім, панятоўскім і інш<ref name="ЖББ">{{кніга |аўтар = Аўтар-складальнік [[Надзея Фёдараўна Высоцкая|Н. Ф. Высоцкая]] |частка = |загаловак = Жывапіс барока Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелЭН |год = МФКД.2003 |том = |старонкі = 5 |старонак = 304 |серыя = :с іл. |isbn = 985-454-195-9 |тыраж = }}</ref>. У [[1724]] годзе ў Нясвіжскім замку была створана капэла. 3 [[1740]] года дзейнічаў [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў|прыгонны тэатр]], які спачатку ставіў камедыі і трагедыі, пазней перавагу аддавалі [[балет]]ам і [[опера]]м. Першай п'есай была «Узор справядлівасці». Сам тэатр праіснаваў да [[1791]] года{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Першыя пераклады [[Францішка Уршуля Радзівіл з Вішнявецкіх|Уршулі Францішкі Радзівіл]] рабіліся менавіта для нясвіжскай сцэны. І творы французскіх драматургаў у Нясвіжы часам ставіліся раней, чым у Варшаве і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Адной з такіх тэатральных сцэн Нясвіжскага замка, так званай «Ля рова на вале», была паўкруглая пляцоўка, арганізаваная на бастыёне, размешчаным паміж Замкавым возерам і абарончым ровам замка. Мяркуючы па даце першай пастаноўкі, яна была арганізавана ў [[1747]]. Гледачы размяшчаліся на замкавым вале і на гаўбцы трохпавярховага корпуса. Фонам спектаклям служылі роўнядзь возера і від горада на далёкім плане. Па перыметры сцэны, верагодна, стаялі скульптуры [[музы|муз мастацтва]] — [[Каліопа|Калліопы]], [[Эўтэрпа|Эўтэрпы]], [[Мельпамена|Мельпамены]], [[Тэрпсіхора (муза)|Тэрпсіхоры]], [[Талія (муза)|Таліі]], [[Эрато|Эраты]], [[Палігімнія (муза)|Палігімніі]], [[Кліо|Кліа]], [[Уранія (муза)|Ураніі]], якія чаргаваліся з іншымі ўпрыгожаннямі сцэны. Ва ўсякім разе, да сённяшняга дня ўздоўж дарожкі на бастыёне захаваліся 16 круглых каменных пастаментаў для скульптур{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У [[1755]] годзе ў [[Альба (паркавы комплекс)|парку «Альба»]] пабудавалі летні палац пад назвай «'''Кансаляцыя'''» па праекце [[Маўрыцыа Педэці]]{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Педецци Маурицио |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 484 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1768 годзе ўзнікла ідэя стварэння спецыяльнага будынка-галерэі для карцін, праект якога быў даручаны архітэктару [[Аўгустын Вінцэнты Лоцы|Аўгустыну Лоцы]], бо ў 1760-1770-я гады ў калекцыі Радзівілаў было іх каля тысячы, і яна стала самай значнай і велізарнай на тэрыторыі ўсёй Рэчы Паспалітай<ref name="ЖББ"/>. === Караль Станіслаў Радзівіл «Пане каханку». Вяршыня росквіту замка === У сярэдзіне і канцы 18 стагоддзя замак спазнаў некалькі капітуляцый. Пры [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Каралю Станіславе]] ў Рэчы Пасталітай разгарэлася барацьба за каралеўскую ўладу, у выніку якой уладальнік замка Караль Радзівіл, вядомы пад мянушкай «Пане Каханку», аказаўся ў апазіцыі да існуючай улады. У канфлікт умяшаліся расійскія ўлады, якія ў чэрвені [[1764]] занялі радзівілаўскі Слуцк, а затым пад камандаваннем [[Міхал Бжастоўскі|М. Бжастоўскага]] падышлі да Нясвіжа і сталі патрабаваць здачы гармат. Да гэтага часу радзівілаўская міліцыя ўжо была разгромлена рускімі войскамі пад [[Слонім]]ам [[26 чэрвеня]] [[1764]], і гораду чакаць дапамогі было неадкуль. Сам Караль Станіслаў у гэтай бітве не ўдзельнічаў: ён адпачываў у [[Красная Звязда (Клецкі раён)|Радзівілімонтах]] (цяпер Чырвоная Зорка) пад Клецкам, а пасля паражэння вымушаны быў збегчы праз [[Палессе]] на [[Валынь]] у Алыку. Нясвіж, застаўшыся без абаронцы, тым не менш, не адразу здаўся рускім войскам. Рускіх парламенцёраў спачатку нават не пусцілі ў гарадскія вароты. Тады Бжастоўскі аддаў загад абстраляць з гармат замак, што і рабілі да самага вечара з боку Новага Месца. Толькі пасля гэтага брамы замка адкрылі, аднак у замку быў пакінуты радзівілаўскі гарнізон. Здабычай рускіх войскаў сталі 30 вялікіх, 34 малыя гарматы на лафетах, 13 бочак пораху, 1000 ядраў і 200 карцечных зарадаў. Афіцэры нясвіжскага гарнізона былі прыведзены да вернападданніцкай прысягі, а салдаты і ўнтар-афіцэры з сялян былі распушчаны па хатах{{sfn|Метельский|2011|с=104—105.}}. У [[1767]]—[[1768]], калі Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку вярнуўся на кароткі тэрмін у Нясвіж, ён паспрабаваў адрадзіць у сваіх уладаннях кадэцкі корпус, заснаваны яго бацькам. Камандаваў гэтым корпусам артылерыі і інжынерыі [[Курфюрства Саксонія|саксонец]] Ф. К. Фреліх. Кашталян нясвіжскага замка атрымаў распараджэнне выдзяліць для дырэктара і афіцэраў памяшканні на верхнім паверсе каменнага будынку, а ўсяго ў школе было 48 кадэтаў. Агульнаадукацыйных прадметаў у яе курсе не было, бо ў корпус прымаліся выключна юнакі «ў школах ужо навучаныя», а Корпус разумеўся як адмысловая школа падрыхтоўкі да ваеннай прафесіі. Таму вывучалі толькі [[Нямецкая мова|нямецкую]] і [[Французская мова|французскую мовы]], [[матэматыка|матэматыку]], [[логіка|логіку]], артылерыю, [[архітэктура|архітэктуру]], маляванне. Па распараджэнню Караля Станіслава для будынка корпуса павінны былі скласці асобны праект, але гэта так і не было выканана. Корпус праіснаваў да [[1776]], са сцен Нясвіжскага корпуса галоўным чынам выйшлі добрыя афіцэры, якія доблесна служылі ў артылерыі і пяхотных палках ВКЛ. Два выхаванца — Сакалоўскі і Цыбульскі — даслужыліся ў рускім войску да генеральскіх чыноў<ref>{{кніга |аўтар = А. Л. Самович |частка = Несвижский кадетский корпус 1767 — начало 1770-х гг. |загаловак = Навукова-інфармаційнае выданне. Музей XXI стагоддзя: актуальный праблемы дзейнасці |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдактар: С. Шукан |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь |год = 2008 |том = |старонкі = 199-202 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-459-108-7 |тыраж = 120 }}</ref>. [[Выява:Karal Stanisłaŭ Radzivił Panie Kachanku. Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1767).jpg|240px|справа|thumb|Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку», каля 1767. На час яго ўладання прыйшоўся найбольшы росквіт Нясвіжскага палаца]] Караль Станіслаў Радзівіл у ліпені [[1769]] ізноў быў вымушаны пакінуць Рэч Паспалітую, у гэты час наступіла расійская акупацыя Нясвіжа, якая доўжылася з 1768 па 1775 і суправаджалася рабаваннем маёмасці Радзівілаў, разбурэннем замка і горада. У [[1772]] генералам Чарнышовым была канфіскавана і вывезена з Нясвіжскага замка ў Санкт-Пецярбург княжацкая бібліятэка, якая налічвала каля 20 000 кніг. Яна назаўжды засталася ў фондзе бібліятэкі Акадэміі навук спачатку [[Расійская акадэмія навук|Расійскай імперыі]], а потым і [[Акадэмія навук СССР|СССР]], дзе яна часткова згарэла падчас пажару [[1988]]. Ацэнку вывезенай з Нясвіжскага замка бібліятэкі даў бібліятэкар Пецярбургскай Акадэміі навук {{нп3|Іван Рыгоравіч Бакмейстэр|І. Бакмейстэр|ru|Бакмейстер, Иван Григорьевич}}: «…''Атрыманае бібліятэкаю ў 1772 годзе іншае прырашчэнне, пра якое ніяк змаўчаць не можна, пераўзыходзіць усё перш памянутае. Шматлікія зборы кніг, якія захоўваюцца ў той час у Несвіцы (Нясвіжы), што ў Літоўскім княстве, прывезены і прылучаны да нашага. Дзіва, што вайна навукам усюды шкодная, для Расіі ім карысная. Яна дапаможнікам нам служыла ў пачатковым яшчэ заснаванні бібліятэкі і даставіла ёй найвялікшую частку назапашаных ёю кніг''». У [[1780]] Радзівіл Пане Каханку адыходзіць ад палітычнай барацьбы і вяртаецца ў Нясвіж. Нягледзячы на тое, што замак працяглы час заставаўся без гаспадара, на валах нясвіжскай крэпасці яшчэ ў [[1779]] знаходзілася 16 гармат, а таксама вялікая колькасць іх была ў арсенале, некаторыя мелі назвы і былі ўпрыгожаны гербамі {{нп3|Жалкеўскія|Жалкеўскіх|ru|Жолкевские}} і [[Сабескія|Сабескіх]]. Як баявыя яны ўжо не ўяўлялі каштоўнасці і выкарыстоўваліся выключна як цырыманіяльныя і салютныя гарматы. Пра страты замка сведчыў складзены інвентар: толькі з 984 карцін, якія знаходзіліся ў замку ў [[1770]], у наяўнасці засталося каля 500. Караль Станіслаў пачынае работы па адраджэнню замка з усім уласцівым яму пылам і гарачынёй. Раскоша, якую князь Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку спрабаваў адрадзіць у радавым гняздзе, асабліва добра запомнілася сучаснікам падчас прыёму, зладжанага Каралем Станіславам у верасні [[1784]] для [[Каралі польскія|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], які наведаў Нясвіжскі замак на шляху ў [[Гродна]]{{sfn|Метельский|2011|с=106—109.}}. Радзівіл Пане Каханку, арганізоўваючы раскошны прыём караля, ставіў на мэце прынізіць веліч караля. Падчас наведвання замка Станіславу Аўгусту была паказана нясвіжская скарбніца, якая займала тры вялікія залы, напакаваныя ўсякай усячынай — пачынаючы ад значнай колькасці карцін, габеленаў — аж да дванаццаці драўляных коней, аздобленых сёдламі і збруяй нябачанай прыгажосці. Панскае багацце рэпрэзентавалі каштоўныя камяні, галаўныя ўборы, запінкі, пярсцёнкі, гадзіннікі, нашыйнікі, кольчыкі. Апрача гэтага — маршалкаўскія жэзлы, булавы гетманаў, буздыганы, каштоўныя сагайдакі і шчыты, шаблі ў залатых ножнах, залатая і пазалочаная зброя, акропленыя святой вадой мячы, шыццё, карункі, урэшце, егіпецкія муміі, зброя дзікіх індзейцаў — усяго гэтага хапала, каб прыемна і з карысцю заняць некалькі гадзін часу<ref name="ЖББ"/><ref>{{кніга |аўтар = Kraszewski J. I. |частка = |загаловак = Krol w Nieswiezu |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1962 |том = |старонкі = 163 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Кароль Рэчы Паспалітай у параўнанні з Каралем Радзівілам выглядаў «''бедненькім''»<ref>{{кніга |аўтар = Мальдзіс, А. В. |частка = |загаловак = Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі : эсэ. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 2009 |том = |старонкі = 98 |старонак = 479 |серыя = |isbn = 978-985-02-1119-4 |тыраж = }}</ref>. Пасля [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]], у [[1792]] Нясвіжскі замак быў здадзены «[[Расійская імперыя|расійскім]] войскам пры залажэнні першых батарэй». Аднак, як адзначалі рускія афіцэры: «''…Замак можа ўчыніць ладнае супраціўленне, калі будзе абараняцца значным лікам адважнага войска''»{{sfn|Ткачёв|2002|с=156.}}. == Выгляд замка ў XVIII стагоддзі == Паводле інвентара [[1767]], замак складаўся з палаца і дапаможных карпусоў навокал уязной брамы. Галоўны палацавы корпус быў перароблены і надбудаваны. Разам з двума іншымі перабудаванымі карпусамі яны ўтваралі закрыты двор. Ускладніліся ўпрыгожванні фасадаў. Удалае архітэктурна-мастацкае рашэнне франтона эфектна падкрэслівала пластыка пілястраў, багаты рэльефны дэкор і скульптурныя ўстаўкі ў стылі позняга барока. Асабліва багата былі ўпрыгожаны шчыт франтона, палі адкосаў навокал рызаліта і [[Пілястра|паміжпілястравыя]] прамежкі{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. [[Выява:Нясьвіжскі замак 2011-01-05 14.04.16.jpg|300px|справа|thumb|Выгляд замка ў 18 ст. Аблічча замка не змянілася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў музеі ў Нясвіжы.]] Палац — трохпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты дахоўкай і завершаны круглай у плане купальнай ратондай, у якой знаходзіўся гадзіннікавы звон. На ніжнім паверсе палаца размяшчаліся службовыя памяшканні, 2 лазні і іншыя памяшканні. Верхнія паверхі займалі княжацкія апартаменты з вялікай колькасцю парадных і жылых памяшканняў. У інтэр'ерах былі [[кафля]]ныя і [[фаянс]]авыя печы, упрыгожаныя лепкай са [[стука|стукі]], і каміны з металічнымі геральдычнымі выявамі. Сцены аздаблялі дубовыя разныя панелі, палатняныя і скураныя шпалеры ў ляпных пазалочаных рамах. Ляпная столь была пакрыта пазалотай і роспісам. Мэбля інкруставаная і размаляваная, упрыгожаная мастацкімі тканінамі. Падлога была з дубовага наборнага паркету{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Пазней была перабудавана брама замка, а крылы палаца злучаны двухпавярховай галерэяй. Нясвіжскі замак — радавое гняздо Радзівілаў — у свой час быў багатым культурным цэнтрам, цэнтрам сярэднявечнага мастацтва. У 12 велічных залах размяшчаліся [[Бібліятэка Радзівілаў|бібліятэка]], у якой налічвалася 20 тысяч тамоў; партрэтная і маляўнічая галерэі, дзе было мноства палотнаў, якія належалі пэндзлям вядомых мастакоў; багатая калекцыя еўрапейскай, арабскай, японскай і кітайскай зброі; знакамітыя [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]], карэліцкія і нясвіжскія шпалеры, калекцыя манет і медалёў, раскошная мэбля{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Вялікае значэнне ў ансамблі інтэр'ера мелі творы жывапісу (партрэты, абразы, карціны на гістарычныя сюжэты), дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (калекцыя [[Курфюрства Саксонія|саксонскага]] [[фарфор]]у, размаляваны золатам шкляны посуд, крышталь, вырабы радзівілаўскіх мануфактур і інш.). Асабліва багатай аздобай вызначаліся парадныя залы і галерэі (збройная, партрэтная, мармуровая, залатая, гетманская, бібліятэчная){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У браме, якая мела наверсе гадзіннік, размяшчаліся на ніжнім ярусе [[кардэгарда]], на верхнім — памяшканні архіва. Дапаможныя карпусы навокал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, скляпы, скарбніцы і іншыя памяшканні, а таксама замкавую капліцу з асноўным памяшканнем, [[рызніца|сакрысціяй]], званіцай і кругавой галерэяй для літургічных працэсій. У капліцы былі фаянсавыя і разныя драўляныя алтары, амбон са штучнага мармуру. Скляпенні былі аздоблены роспісам на [[Біблія|біблейскія]] сюжэты. Злева і справа ад замкавай брамы па-за межамі ўмацаванняў каля ставоў існавалі 2 комплексы жылых, гаспадарчых і вытворчых пабудоў (жыллё прыслугі, свірны, стайні, вазоўні, парахавая і карэтныя майстэрні, кузня і іншыя). Каля аднаго з іх стаяў тэатр. У замкавых бастыёнах былі [[арсенал]]ы, [[алькеж]]ы і каморы{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. == Комплекс у XIX стагоддзі == === Замак пры Дамініку Радзівіле === Пасля смерці Караля Станіслава Радзівіла Нясвіжскі замак разам з іншымі ўладаннямі перайшоў да [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]], які да свайго паўналецця ([[1804]]) знаходзіўся пад апекай. У першыя гады пасля ўваходжання Нясвіжа ў склад Расійскай імперыі ў замку, улічваючы, што гаспадар быў малалетні і яго там не было, жыў расійскі імператарскі намеснік Туталкін, які яшчэ застаў на замкавых валах 42 гарматы і даваў у палацы пышныя балі{{sfn|Метельский|2011|с=113.}}. У [[1809]] г. комплекс рэстаўрыраваны архітэктарам М. Цэйзікам{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Дамінік Радзівіл не шкадаваў сродкаў на рэстаўрацыю замка. Сучаснікі адзначалі яго разгульныя паляванні; стайню, аздобленую мармурам, люстэркамі, бронзай, шаўковымі фіранкамі, і надушаную; бо коні, пасля жанчын, былі галоўнай страсцю князя. На яго стайнях было 300 коней, і яны каштавалі {{nobr|1 000 000}} рублёў асігнацыямі{{sfn|Метельский|2011|с=115.}}. Усё гэта не магло не выклікаць фінансавых праблем у князя. === Рабаванне замка. Дванаццаць залатых апосталаў === У [[1812]] г. ўладальнік замка [[Дамінік Геранім Радзівіл]] выступіў на баку [[Францыя|французскага]] войска [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], пасля чаго змушаны быў збегчы за мяжу{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Пасля адступлення войскаў Напалеона ў 1812 г. рускія войскі занялі Нясвіж. Дамінік, адыходзячы з Напалеонам, не паспеў заехаць у сваю сталіцу і даў пісьмовае ўказанне кіраўніку замка Альберту Бургельскаму схаваць свае скарбы, якія дасталіся яму ў спадчыну. Тым часам у наваколлях Нясвіжа ўжо знаходзіліся рускія войскі з корпуса пад камандаваннем Тучкова, якія ўвайшлі ў горад [[30 лістапада]]. Замак быў заняты Татарскім палком пад камандаваннем Кнорынга. Пачалося рабаванне замка. Тым часам Бургельскі таемна адправіў ганца да князя Дамініка Радзівіла з запіскай аб тым, што скарбніца схавана ў надзейным месцы, замак заняты рускім войскам, і што салдаты рабуюць пакінутыя каштоўнасці. Аднак ганца, пасланага да князя Дамініка з запіскай, пад Мірам перахапіў рускі раз'езд, акрамя таго пра велізарныя скарбы Радзівіла палкоўніку Кнорынгу расказалі нясвіжскія [[яўрэі]]. Альберта Бургельскага выклікалі на допыт. Спачатку ён спрабаваў цягнуць час, але пасля катавання быў вымушаны паказаць патаемнае месца ў замку, дзе схаваў скарбы. Ускрыўшы сцяну, салдаты выявілі там бочачкі рознай велічыні з золатам, дыяментамі, срэбрам, а таксама ўпрыгожанні з самацветаў і жэмчугу. Для ўліку ўсіх каштоўнасцей замка была складзена адмысловая камісія з генералаў і старшых афіцэраў. Камісія нагрузіла больш за 10 брычак рознага багацця для перавозкі ў Пецярбург. Пасля трох дзён рабавання замка войскі Чычагава сышлі, але ў горад ізноў увайшлі войскі Тучкова, якія зноў прыняліся катаваць кіраўніка замка, каб той здаў каштоўнасці Дамініка Радзівіла. Але ўсё было дарэмна, па словах Бургельскага, усё радзівілаўскія каштоўнасці забрала камісія Чычагава, які пасля заканчэння службы хутка пакінуў Расію і да сваёй смерці ў [[1849]] г. жыў у [[Парыж]]ы, абсалютна не імкнучыся на радзіму. Радзівілаўскія калекцыі манет і медалёў у колькасці 12 209 срэбных і залатых вырабаў у канцы 1812 былі адпраўлены ў [[Мінск]], а ў студзені [[1813]] г. былі перададзены [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскаму ўніверсітэту]], прадметы рэлігійнага культу — у [[Масква|Маскву]]. Велізарная колькасць прадметаў была вывезена ў Санкт-Пецярбург і перададзена ў асабістую калекцыю імператара і [[Эрмітаж]]{{sfn|Метельский|2011|с=117.}}<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Вяртанне-6. Документы о ценностях Несвижского замка в Эрмитаже//Вяртанне-6. Выяўленне, сумеснае выкарыстанне і вяртанне архіўных, бібліятэчных і музейных каштоўнасцей, якія захоўваюцца ў замежных краінах. Мн. Беларускі фонд культуры. 199. С. 180-226.</ref>. Адносна 12 скульптур [[Апосталы|апосталаў]], якія некалі былі знаходзіліся ў Нясвіжскім замку, паводле Нямцэвіча вядома, што ў скарбніцы нясвіжскага магната захоўваліся «дванаццаць апосталаў вышынёй у дзве ступні, адлітыя з чыстага золата, сталы, літыя з серабра, і тысячы іншых каштоўных прадметаў»<ref>{{кніга |аўтар = Matuszewicz Marcin. Pamietniki. Warszawa, 1876 |частка = |загаловак = Pamietniki |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1876 |том = 1 |старонкі = 34 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Скульптуры яшчэ былі ў Нясвіжскім замку ў [[1809]] годзе. Пры правядзенні інвентарызацыі адзначалася, што ў калекцыі маюцца дзверы цырборыума былога касцёла Святого Міхала, а таксама «''постаці для дэкарацыі гэтых жа дзвярэй належныя срэбныя, пазалочаныя, а менавіта Хрыстос і Св. Ян, на яго плячы заснулы, у палову постаці. Частка адзежы таго ж Св. Яна, два апостала, якія сядзяць у поўны рост у адзеннях пазалочаных, два апостала па грудзі з пазалочанымі адзеннямі, тры галавы апосталаў з часткай пазалочанай адзежы і срэбная галава Іўды — усіх адзінаццаць штук''»{{sfn|Метельский|2011|с=118.}}. Нічога больш пра скульптуры 12 апосталаў пасля падзей 1812 г. не вядома, яны ніколі не былі знойдзены і зараз з'яўляюцца прадметам пошуку скарбашукальнікаў розных краін сусвету. === Заняпад замка ў XIX стагоддзі === Перыяд першай паловы XIX стагоддзя ў гісторыі Нясвіжскага замка з'яўляецца адным з самых нявывучаных і праблематычных у даследаванні. Змена ўладальнікаў, рабаванні замка, перавоз калекцый і архіўных матэрыялаў у іншыя маёнткі, шматлікія судовыя разгляды, войны і паўстанні прывялі да фінансавага крызісу і спусташэння Нясвіжскага замка. [[Выява:Niaśviž. Нясьвіж (J. Pieška, XIX).jpg|400px|справа|thumb|Выгляд замка на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. Першая палова 19 ст.]] Наступным нясвіжскім ардынатам стаў [[Антоні Генрык Радзівіл]], да якога разам з маёнткамі перайшлі і шматлікія абавязкі князя Дамініка. Казна ў Нясвіжскім замку была амаль пустая, грошай на ўтрыманне ні замка, ні маёнткаў не хапала, а сумы абавязкаў былі настолькі вялікімі, што Антоній Генрык адмовіўся іх выплочваць. Ад банкруцтва Антонія выратаваў прызначаны ў [[1828]] г. на пасаду генеральнага пракуратара [[Радзівілаўская маса|Радзівілаўскай Масы]] І. Сальмновіч. Ён выявіў шэраг парушэнняў у падачы скарг і грашовыя махінацыі. Становішча Нясвіжскага замка пагаршалася і з-за бесталковага кіраўніцтва, пра гэта сведчылі шматлікія справаздачы новапрызначанага кіраўніка маёнткамі. Толькі ў 30-х гадах XIX стагоддзя маёмасць пачала прыносіць прыбытак<ref>{{кніга |аўтар = Веремейчик А.Е. |частка = История Несвижского замка (1812-1830 гг.) |загаловак = Працы гістарычнага факультэта БДУ: навуковы зборнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = К. Коршук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = БДУ |год = 2008 |том = |старонкі = 12 |старонак = 215 |серыя = |isbn = 978-985-485-976-7 |тыраж = }}</ref>. Увогуле, наступных нясвіжскіх ардынатаў Нясвіж мала цікавіў, большай часткай яны жылі ў [[Берлін]]е. Так, князь [[Вільгельм Радзівіл|Фрэдэрык Вільгельм Павел Радзівіл]] (Вільгельм Радзівіл) нарадзіўся ў Берліне, усё жыццё знаходзіўся на ваеннай службе ў [[Каралеўства Прусія|прускага]] караля і, як і яго бацька — Антоні Генрык Радзівіл, мала цікавіўся Нясвіжам. Фактычна Нясвіж прыцягнуў яго ўвагу толькі аднойчы, калі ён перавёз сюды з Вільні архіў і даў указанні прывесці яго ў парадак. Гады знаходжання Вільгельма Радзівіла на Нясвіжскай ардынацыі былі не самымі лепшымі гадамі і ў гісторыі Нясвіжа, і замка. Нясвіжская ардынацыя яго цікавіла выключна як крыніца прыбыткаў. У Нясвіжы ён практычна ніколі не бываў і не цікавіўся станам замка. Застаючыся без гаспадара, Нясвіжскі замак у сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] паступова прыходзіў у заняпад. Пра стан замка ў гады ардынацыі Вільгельма Радзівіла захаваліся апісанні [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]], які, аглядаючы замак, адзначаў: «''І звонку і знутры замак запушчаны; валы і насыпы паўразбураны і зараслі купамі лоз і лістоўніцы. … Сам замак нейкі змрочны і маркотны з першага позірку, але яшчэ змрочнейшы ён усярэдзіне: пакоі амаль без мэблі, сцены ў некаторых месцах счарнелі, столь ператрэскалася. Я прайшоўся па пакоях замка ў нейкім змрочным настроі духу — усюды сустракаў пустэчу і запусценне''». Падобны ж стан Нясвіжскага замка адзначае ў сваіх успамінах і [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]: замкавы роў быў у запушчаным стане, стаяў сухім, там раслі грушы. На гады ардынацтва князя Вільгельма Радзівіла выпаў час, калі ў канцелярыю па кіраванню радзівілаўскімі маёнткамі ўладкаваўся на працу Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля). Неўзабаве ён, асвоіўшыся на працы, стаў цікавіцца гісторыяй замка і горада, што, урэшце, вылілася ў намер напісаць двухтомную гісторыю роду Радзівілаў, замка і горада. Але гэтым планам не суджана было ажыццявіцца да канца, тым не менш, менавіта ён упершыню ў [[1853]] годзе апублікаваў свае напрацоўкі па дадзеных пытаннях у кнізе «''Вандроўкі па маіх былых ваколіцах''»{{sfn|Метельский|2011|с=125—127.}}. У 1857 годзе у Нясвіжы засталося 213 палотнаў<ref name="ЖББ"/>. === Адраджэнне замка. Залажэнне паркавага ансамбля === Адраджэнне палацавага комплексу звязваецца з імёнамі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]] і яго жонкі [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян Радзівіл]]. Вяртанне Радзівілаў у Нясвіж звязваецца ў тым ліку і з палітычнай сітуацыяй у Расіі другой паловы XIX стагоддзя. [[File:Niaśviž, Zamkavy, Radzivił. Нясьвіж, Замкавы, Радзівіл (E. Fabijanski, 1862).jpg|thumb|270px|Нясвіжскі замак, [[Tygodnik Ilustrowany]], 1862]] У [[1860|60]]—[[1870|70]]-я гады [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Расія ўступіла ў паласу рэформ, якія закранулі і сістэму буйнага землеўладання. Падчас рэформы выйшаў указ, паводле якога неграмадзяне Расіі не мелі права валодаць землямі на яе тэрыторыі, і які закрануў інтарэсы нясвіжскіх Радзівілаў, бо яны мелі нямецкае грамадзянства. Аднак да канца XIX ст. на іх маёнткі дзеянне ўказу не распаўсюджвалася. Тым не менш, каб не страціць маёнткі на тэрыторыі Расіі, Радзівіламі было прынята рашэнне дамагацца расійскага грамадзянства хоць бы для сыноў Антонія Вільгельма — {{нп3|Юры Фрыдэрык Радзівіл|Юрыя|be-x-old|Юры Фрыдэрык Радзівіл}} і [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслава Радзівілаў]]. Першы раз сямейная пара наведала радавое гняздо ў [[1865]]. Фактычна Радзівілы ўпершыню ўступалі на замкавы двор пасля 50-гадовай адсутнасці ў сваім замку. Па ўспамінах Марыі Дароты, замак уяўляў сабою суцэльныя руіны. Ён быў непрыдатны да жыцця. Дах быў дзіравы, некаторыя кроквы абваліліся, некаторыя ледзь трымаліся. Замак быў у такім стане, што княжая сям'я не змагла знайсці ў ім і некалькіх пакояў для пражывання і, знаходзячыся ў Нясвіжы на працягу пяці месяцаў, была вымушана жыць у Радзівілімонтах ва ўладанні князя [[Геранім Лявон Радзівіл|Леона Радзівіла]]. Нават замкавыя рвы былі засыпаны амаль даверху, а капліца выкарыстоўвалася як сталярная майстэрня. [[File:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 1.jpg|thumb|злева|Нясвіжскі замак, мал. [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]]] Пасля вяртання з Нясвіжа князь Антоній Радзівіл стаў ініцыятарам правядзення канферэнцыі, на якой вырашаўся лёс Нясвіжскага замка. У адпаведнасці з яе рашэннямі, былі прызначаны служачыя для падрыхтоўкі замка да рэстаўрацыйных работ. Ужо праз год быў складзены рэестр палаца, у якім былі апісаны 75 пакояў са змешчанай у іх маёмасцю{{sfn|Метельский|2011|с=128—129.}}. [[File:Niaśviž. Нясьвіж (N. Orda, 1876-83).jpg|thumb|270px|Езуіцкі касцёл (злева) і палац Радзівілаў (справа) на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX ст.]]]] Толькі ў [[1875]] годзе Радзівілы вярнуліся ў Нясвіж{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Да [[1880]] года быў завершаны першы этап у рэканструкцыі замка, які галоўным чынам тычыўся будаўнічых работ, пасля чаго пачаліся работы па аднаўленню і папаўненню матэрыяльнымі каштоўнасцямі [[інтэр'ер]]аў замка. Упрыгожанні для залаў пастаўляліся з Варшавы, таксама там праводзілася рэстаўрацыя карцін. Князь Антоній прыклаў шмат намаганняў, каб вярнуць сюды былую раскошу і раскіданыя па ўсёй Еўропе найбагацейшыя калекцыі Радзівілаў: так, за {{nobr|200 000}} рублёў быў набыты архіў небароўскай лініі Радзівілаў. У [[1900]] годзе ў замак была вернута калекцыя зброі, якая знаходзілася ў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Для разбору калекцыі і стварэння Рыцарскай залы ў Нясвіж быў запрошаны дырэктар [[Дрэздэнская зброевая палата|гістарычнага музея]] ў [[Дрэздэн]]е Эхрэнтал. <center><gallery caption="Нясвіжскі замак на малюнках [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]" widths="220" heights="150"> Выява:Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (N. Orda, 1876).jpg| Выява:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 3.jpg|На малюнку бачна залажэнне парку Выява:Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (N. Orda, 1876).jpg </gallery></center> Князь Антоній Раздзівіл звярнуўся да [[Спіс імператараў Расіі|расійскага імператара]] [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] з просьбай вярнуць канфіскаваныя яшчэ ў 1812 скарбы, на якую атрымаў дазвол забраць з расійскіх музеяў рэчы, нясвіжскае паходжанне якіх князь мог даказаць. Частку гэтых калекцый, якія захоўваліся ў [[Эрмітаж]]ы, ужо пасля смерці мужа атрымала ў [[1905]] Марыя дэ Кастэлян. Сярод вернутых рэчаў была калекцыя пячатак ВКЛ і пазалочаны меч імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна I]]. Але вялікая частка былых нясвіжскіх экспанатаў засталася ў Эрмітажы. Адраджаючы Нясвіжскі замак, Марыя дэ Кастелян значную ўвагу надавала і пераўтварэнню асяроддзя замка. Дзякуючы яе намаганням, на месцы заснаванага ў сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] парку Кансаляцыя, на правым беразе ракі Уша, быў закладзены ў [[1878]] сучасны '''''Стары парк'''''. Гэта праца была працягнута ёю ў [[1898]], калі на левым беразе ракі Уша, насупраць замка, быў закладзены '''''Англійскі парк''''', а на поўнач ад яго — '''''Новы (Марысін) парк'''''. Агульная плошча ўсяго паркавага комплексу складала каля 90 [[гектар]]аў. У другой палове 80-х гадоў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Нясвіжскі замак канчаткова набыў тое архітэктурнае аблічча, якое існуе да сённяшняга дня. За палацам быў напалову зрэзаны абарончы роў, а на яго месцы пабудавана двухпавярховая прыбудова з неагатычнымі вежкамі па кутах. А сам вал, каб не абсыпаўся, падперлі каменнай сцяной, на адным з камянёў якой выбілі год пабудовы сцяны — [[1891]]{{sfn|Метельский|2011|с=129—132.}}. == Комплекс у XX стагоддзі == === Замак у пачатку XX стагоддзя і падчас Першай сусветнай вайны === Наступны нясвіжскі ардынат [[Юрый Фрыдэрык Радзівіл]] перабраўся ў Нясвіж у [[1905]] г. з Берліна. У выніку пераезду Юрыя Фрэдэрыка ў Нясвіжскім замку апынулася найбагацейшая калекцыя манет, мушкеты, сталовыя прадметы, баявыя нажы, паляўнічыя трафеі, табакеркі, цырыманіяльныя ўборы, шаблі, палашы і іншыя рэчы, сабраныя сям’ёй у [[Германія|Германіі]]. [[Выява:Шпіталь у палацы.jpg|thumb|справа|350px|Шпіталь у Нясвіжскім замку. Канец 1910-ых]] З-за хваробы князю Юрыя Фердынанду было цяжка кіраваць ардынацыяй і палацам, і апошнія гады свайго жыцця ён правёў пад наглядам жонкі ў [[Вена|Вене]]. А Нясвіж працягваў заставацца пад пільным уплывам яго маці — Марыі дэ Кастэлян Радзівіл, якая часта прыязджала сюды і не пакідала сваёй кіпучай дзейнасці. Практычна напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] замак быў цалкам адрэстаўраваны. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] Марыя дэ Кастэлян працягнула сваю працу па стварэнню паркавага ансамбля вакол замка. У '''''Англійскім парку''''' быў арганізаваны іпадром. А на правым беразе ракі Уша, за Старым паркам, у [[1913]]—[[1914]] быў закладзены '''''Японскі парк'''''. У сакавіку 1913 г. Радзівілы адзначылі 400-годдзе свайго знаходжання ў Несвіжы. На мерапрыемства ў Нясвіж быў запрошаны хор [[Вялікі тэатр (Варшава)|Варшаўскай оперы]], а вынікам мерапрыемства ў Варшаве [[3 лістапада]] [[1913]] г. стала дамоўленасць з Янам Якубоўскім аб напісанні гістарычнага рукапісу пра Нясвіж, які так і не быў завершаны з-за смерці заказчыкаў і распачатай пазней [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]{{sfn|Метельский|2011|с=134—135.}}. Падчас Першай сусветнай вайны з [[1915]] г. Нясвіж стаў прыфрантавой зонай. З гэтага года ў Нясвіжы размясціўся штаб другой арміі Заходняга фронту. У жніўні 1915 па распараджэнні рускай ваеннай улады замак Радзівілаў быў узяты пад ахову. У замку ў гэты перыяд размяшчаўся ваенны лазарэт, дзе праходзіў лячэнне ў тым ліку і рускі празаік [[Канстанцін Георгіевіч Паустоўскі|К. Паўстоўскі]]. Тыя падзеі ён адлюстраваў у аўтабіяграфічнай аповесці «Гнілая зіма». Вайна ў цэлым пашкадавала замак і яго каштоўнасці<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследаванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 323-324 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Ні немцы, ні расійскія войскі практычна нічога не кранулі з яго багаццяў. === Надыход савецкай улады. Рабаванне замка === Пад савецкую ўладу Нясвіж перайшоў [[29 кастрычніка]] [[1917]] года, і Радзівілы былі вымушаны пакінуць замак. А [[20 лютага]] 1918 года Нясвіж быў заняты нямецкай пяхотай, якая пакінула горад толькі ў [[1919]] годзе. У 1919 г. пасля адыходу немцаў у горад прыйшлі чэкісты на чале з Салдатавым і атрад 6-ай пунктавай Надзвычайнай Камісіі 8-га ўчастка [[Смаленск]]ай акругі. Пачалося сапраўднае рабаванне не толькі каштоўнасцей замка, але і ўсяго горада, на які была накладзена кантрыбуцыя ў некалькі дзясяткаў тысяч рублёў. Спроба мясцовых [[камунізм|камуністаў]] сабрацца для абмеркавання мер процідзеяння падобнаму феадальнаму праву была разагнана пад пагрозай расстрэлу{{sfn|Метельский|2011|с=137.}}. Тым не менш камуністам удалося сабраць рэўкам, які з дапамогай роты Нясвіжскага палка раззброіў атрад Салдатава. У апублікаваным матэрыяле газеты «Звязда» № 388 за 1919 гаварылася пра знікненне з Нясвіжскага палаца габеленаў і іншых бясцэнных рэчаў. Камісіі не ўдалося высветліць, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. У палац была накіравана камісія, якая апячатала замак. Напачатку лютага 1919 г. галоўны інструктар Беларускага музея пад гучнай фаміліяй Л. Замкаў быў накіраваны ў Нясвіж для агляду палаца. Сваё ўражанне Замкаў адлюстраваў у дакладной запісцы па вяртанні ў Мінск ад [[17 лютага]] 1919 г., дзе былі адзначаны пашкоджанні твораў мастацтва, сарваныя шпалеры, паламаная мэбля, разрабаваныя прадметы. [[8 верасня]] [[1920]] г. быў складзены вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які ўключаў 1,5 тысячы найменняў. Аднак камісіі так і не ўдалося даведацца, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. Пасля правядзення вопісу замка ў 1920 г. палац заставаўся амаль без нагляду да 1921 г., калі ў радавую рэзідэнцыю вярнуліся Радзівілы<ref>{{кніга |аўтар = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна |частка = История материальных ценностей Несвижского замка (1865-1920) |загаловак = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна, №3(20) 2008 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Замак у міжваенны час === Пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]], калі тэрыторыя [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адышла да Польшчы, князь [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл]] змог вярнуцца ў замак. Нейкі час пры князю Антоніі ў замку размяшчалася настаўніцкая семінарыя, а для некаторых семінарыстаў князем была прызначана адмысловая стыпендыя. Князь Альбрэхт Антоній шмат увагі надаваў і аднаўленню былога багацця замка і вяртанню страчаных скарбаў. У 1928 г. урад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], выконваючы ўмовы Рыжскага мірнага дагавора 1921 г., вярнуў у Польшчу частку разрабаваных у 1792 і 1812 гг. нясвіжскіх багаццяў. У гады ардынацтва Альбрэхта Антонія Радзівіла ў замку налічвалася 225 карцін, сярод якіх былі як жанравыя палотны, так і партрэты Радзівілаў. У зброевай зале налічвалася 20 старых гармат, а некаторыя з іх, напрыклад «''Гідра''», стаялі на замкавым двары. Аднак, улічваючы гістарычную каштоўнасць прылад, частка іх была перададзена Альбрэхтам Радзівілам у музей на [[Вавель|Вавелі]] ў [[Кракаў|Кракаве]], а частка — ў музей [[Львоў|Львова]]. Напачатку 20-х гадоў [[XX стагоддзе|XX ст.]] Альбрэхт Антоній пачаў прыводзіць у парадак і велізарную калекцыю зброі, колькасць якой дасягала 1000 экзэмпляраў. [[Выява:Пахаванне князя Альберта 1936-2.jpg|thumb|270px|Пахаванне князя Альберта ў 1936]] [[Выява:Radzivił Castle in Niaśviž (XX).jpg|thumb|270px|Палацавы комплекс у міжваенны перыяд]] У міжваенны перыяд, менавіта дзякуючы князю Альбрэхту Антонію, Нясвіжскі замак стаў культурным цэнтрам горада. Ён праславіўся як сапраўдны галава роду, вакол якога бурліла жыццё Радзівілаў. Менавіта пры Альбрэхце Антоніі Радзівіле была завершана праца Б. Таўрагіньскага над кнігай, прысвечанай гісторыі Нясвіжа і яго ўладальнікаў, якая была выдадзена ў [[1937]] г. і ў значнай ступені не страціла свайго значэння і да гэтага часу. Асабістыя сувязі князя спрыялі таму, што сюды прыязджалі на гастролі Варшаўскі і Віленскі тэатры. Замак у міжваенны перыяд наведвалі маршал сойма [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскі]] ([[1926]]) і прэзідэнт Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|І. Масціцкі]] ([[1929]]). [[25 кастрычніка]] [[1926]] г. у [[Нясвіж]]ы у палац Радзівілаў адбыўся [[Нясвіжскі з’езд кансерватараў (1926)|з'езд прадстаўнікоў «віленскіх кансерватараў» і сустрэча з маршалам Юзафам Пілсудскім (1867—1935)]]. Прыезд Юзафа Пілсудскага ў Нясвіж меў даволі вялікі рэзананс і быў звязаны з жаданнем атрымаць саюзнікаў супраць [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|польскіх «эндэкаў»]] пасля арганізаванага Пілсудскім [[Майскі пераварот (Польшча)|«майскага пераварота» (1926)]] і ўхвалу планаў [[Санацыя (Польшча)|«санацыі»]]. Сустрэча Юзафа Пілсудскага ў Нясвіжы з магнатэрыяй «крэсаў усходніх» дазволіла англійскай прэсе раздуць скандал, што пад выглядам звычайнай сустрэчы на самай справе ў Нясвіжы адбыўся з'езд польскіх «[[раялісты|раялістаў]]», на якім разглядалася вылучэнне кандыдатуры князя Альбрэхта Антонія Радзівіла на польскі каралеўскі сталец. Сямнаццатым і апошнім нясвіжскім ардынатам стаў малодшы брат Альбрэхта князь [[Леан Уладзіслаў Радзівіл]] (з пачатку [[1936]] г.). У сярэдзіне ліпеня [[1939]] г. польскі сойм прыняў рашэнне аб ліквідацыі ўсіх ардынацый, і, такім чынам, закладзены Мікалаем Крыштофам Радзівілам Сіроткам прынцып перадачы ўладанняў выключна па лініі старэйшага прадстаўніка мужчынскага роду быў адменены{{sfn|Метельский|2011|с=141.}}. === Замак падчас Другой сусветнай вайны === [[1 верасня]] [[1939]] года пачалася [[Другая сусветная вайна]], а [[17 верасня]] 1939 года [[Чырвоная Армія]] пачала паход на Заходнюю Беларусь і Украіну. Нясвіж знаходзіўся практычна на мяжы з СССР і войскі Чырвонай Арміі ў першы ж дзень занялі горад і замак. Паход Чырвонай Арміі застаў Радзівілаў у Нясвіжы, дзе яны спадзяваліся перачакаць вайну, і ўся сям'я, разам з маці князя {{нп3|Марыя Роза Радзівіл|Марыяй Розай з Браніцкіх|pl|Maria Róża Radziwiłłowa}}, адразу ж была арыштавана. Да [[1940]] Радзівілы знаходзіліся ў СССР, а потым, дзякуючы звароту італьянскай каралевы {{нп3|Алена Чарнагорская|Алены Чарнагорскай|ru|Елена Черногорская}}, якая была ў сяброўскіх адносінах з Марыяй Розай з Браніцкіх, за дапамогай да міністра замежных спраў Італіі [[Галеаца Чыяна]], ім было дазволена выехаць за мяжу. У верасні 1939 г. замак практычна адразу ж быў узяты новай уладай пад ахову. Сюды быў прызначаны спецыяльны камісар, які адказваў за захаванасць змешчаных тут каштоўнасцей. Па іроніі лёсу прозвішча ў гэтага камісара было ''Сіротка'', такое ж як і мянушка будаўніка замка. Ужо ў канцы лістапада 1939 г. па выніках абследавання гісторыка-рэвалюцыйных помнікаў і музеяў у Заходняй Беларусі брыгада [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Наркамасветы БССР]] зрабіла заключэнне, што ў замку неабходна арганізаваць у музей, і ўлічваючы аддаленасць Нясвіжа ад буйных прамысловых цэнтраў, дом адпачынку з мэтай наведвання працоўнымі краіны музейнага комплексу, гэта значыць замка. Пісьменнік [[Валянцін Пятровіч Катаеў|Валянцін Катаеў]], наведаўшы ў 1939 замак і прайшоўшы разам з кіраўніком па яго залах, потым пісаў у сваіх успамінах: «''Мы моўчкі ішлі ўслед за ім і былі здзіўлены памерамі, колькасцю і багаццем панскіх пакояў. Кідалася ў вочы багацце мэблі, паркета, складзенага са мноства каштоўных гатункаў дрэва — чырвонага, чорнага, цытрынавага, масіўных паліраваных дзвярэй, велізарных люстэркаў у тонкіх пазалочаных рамках… Паляўнічая зала была высланы шкурамі мядзведзяў, ваўкоў, лісіц. На доўгіх сталах была раскладзена паляўнічая зброя; пісталеты, мушкетоны, кінжалы, сучасныя штуцары, вінтоўкі. На сценах віселі рогі аленяў, ласёў, іклы кабаноў, якія былі абцягнуты ў золата, пад імі надпісы''». Але асабліва ўразіла В. Катаева Рыцарская зала — такога ён не бачыў і ў маскоўскіх музеях. «''Шэраг рыцараў размяшчаўся ўздоўж белых сцен, ззяючы срэбрам і золатам. Стаялі рыцары-вершнікі са страусінымі пёрамі на шлемах''». У лісце [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіну]] сакратар ЦК КПБ (б) [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П. К. Панамарэнка]] зазначаў, што значэнне каштоўнасцей замка вялікае, а «''бібліятэцы прама няма цаны''». Тым не менш, рабоча-сялянская ўлада распарадзілася каштаўнасцямі па-пралетарску. Паводле пастановы ЦК КП(б)Б, замак перадалі аўтадарожнаму тэхнікуму, бібліятэку і часткова архіў (на вагу, як макулатуру, усяго каля 60 тон) перадалі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. А астатнюю частку бібліятэкі проста распрадалі праз дзяржгандаль. Паводле Пастановы ЦК КПБ(б) ад [[3 студзеня]] [[1941]], уся нясвіжская калекцыя каштоўнасцей аказалася падзеленай. У [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мастацкую галерэю]] ў Мінску былі перададзены 264 карціны (сярод якіх 64 партрэты Радзівілаў), слуцкія паясы, мэбля; зборы зброі і гарматы — [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускаму дзяржаўнаму музею]] і [[Беларусьфільм|кінастудыі «Савецкая Беларусь»]]<ref name="ЖББ"/>; экспанаты Паляўнічай залы — [[Белавежская пушча|Белавежскаму дзяржаўнаму запаведніку]] ў [[Беласток]]у; гарнітуры — [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнаму тэатру оперы і балета Беларусі]] і Дому працаўнікоў мастацтваў. Перадача калекцый ішла фактычна да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], і з-за хуткага захопу немцамі Мінска эвакуіраваць яе не атрымалася. Гэтыя яшчэ не інвентарызаваныя калекцыі разам з архівам і бібліятэкай аказаліся пасля вывезенымі ў Германію. Гарматы з Нясвіжскага замка, якія захоўваліся напачатку вайны ў Мінску, і якія не паспелі эвакуіраваць, у [[1942]] былі вывезены немцамі ў Берлінскі цэйхгауз, дзе дзве з іх загінулі падчас бамбардзіровак горада ў канцы вайны{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. А ў самім замку ў гады акупацыі ў [[1941]]—[[1944]] размяшчаўся нямецкі ваенны шпіталь<ref name="ReferenceA"/>. === У пасляваенны час === [[Выява:Санаторый Нясвіж.jpg|300px|thumb|У савецкі час у палацава-паркавым комплексе знаходзіўся санаторый «Нясвіж»]] Пасля заканчэння вайны пачалася праца па пошуку і вяртанню згубленых каштоўнасцей. На чале камісіі стаяў галоўны захавальнік Паўлаўскага палаца пад [[Санкт-Пецярбург|Ленінградам]] [[Анатоль Міхайлавіч Кучумаў|A. M. Кучумаў]], дзякуючы яго кіпучай дзейнасці экспанаты, вывезеныя ў Германію, часткова былі вернуты ў СССР, а ў 1948—1960 гг. — у Мінск. Радзівілаўскі архіў паступіў у [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]], дзе складае асобны фонд (ф. 694), а радзівілаўская бібліятэка паступіла ў фундаментальную бібліятэку АН БССР. Частка мастацкай галерэі была знойдзена пашкоджанай. Аднак тагачаснае кіраўніцтва [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры БССР]] не палічыла значнымі партрэты «''прыгнятальнікаў працоўнага народа''» і ў [[1950]] перадала 63 партрэта Радзівілаў у [[Нацыянальны музей у Варшаве]]<ref name="ЖББ"/>. З 264 карцін былой Нясвіжскай галерэі цяпер на захаванні ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеі Беларусі]] толькі 57 карцін. Падобны лёс мела і калекцыя гармат з Нясвіжскага замка. Хоць пасля вайны яна была вернута ў СССР, аднак у 1948 гарматы былі перададзены Польшчы і з гэтага часу захоўваюцца ў [[музей Войска Польскага|музеі Войска Польскага]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Усяго у 1950—1960 гадах у Польшчу з музейнага фонду Беларусі было перададзена болей за 80 адзінак захоўвання<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Ценности, переданные Музею истории Великой Отечественной войны в Минске Польской Народной Республикой//Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей, праблем вяртання і сумеснага выкарыстання. Юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрвеня 1997 г. Вяртанне-4. Мн., 1997. С. 112—133.</ref>. Пасля вайны Нясвіжскі замак доўгі час выкарыстоўваўся як санаторый. Практычна ўсе яго памяшканні падчас «''рэканструкцыі''» 1950-х гадоў былі прыстасаваны пад лячэбную ўстанову, і таму тут мала што засталося некранутым. Чарговы раз замак моцна пацярпеў у 1960-я гады, калі ў ім устанаўлівалі паравое ацяпленне, пры гэтым была знішчана большасць кафляных пячэй і камінаў XVIII—XIX стст. У 1980-я гады былі знішчаны яшчэ галандскія кафляныя панэлі XVI—XVII ст., якія захаваліся да гэтага часу, і памяць пра іх захавалася толькі на фотафіксацыі, праведзенай незадоўга да іх знішчэння. Практычна, на мяжы тысячагоддзяў у замку мала што ўцалела з таго, што нагадвала б пра слаўную гісторыю яго гаспадароў{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. == Артылерыя замка == У XVII стагоддзі артылерыя Нясвіжскага замка складала больш за 100 гармат. Да [[1733]] года іх засталося ўжо толькі 30. Тады ж у замку налічвалася 409 ружжаў і 59 «янычарак», якія былі на ўзбраенні [[Янычары|янычарскай]] харугвы нясвіжскага гарнізона{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. [[Выява:Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI - XVII ст..jpg|250px|thumb|Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI—XVII ст.]] У Нясвіжы ўпершыню ў Беларусі была створана ліцейная гарматная майстэрня (''[[людвісарня]]''). Людвісарня знаходзілася ў замку побач з трохпавярховым каменным будынкам, з правага боку ад уваходу{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Ужо ў [[1576]] тут была адліта першая партыя з сямі гармат, якія стралялі двухфунтавымі ядрамі. У тым жа годзе была выраблена [[марціра]]. Дзве гарматы («два паддзелка аблозе дубовай слясарнай працы з коламі і восямі, дабра акаванымі і абрэфаванымі») былі адліты ў [[1577]]. У Нясвіжскай людвісарні ў [[1597]] была адліта серыя гармат і марцір, якім далі імёны хрысціянскіх святых: «Святы Ян», «Святы Марк», «Святы Міхась», «Святы Рафаіл», «Святы Мацей», «Святы Мікалай», «Святы Лука», «Святая Марканэза». У [[1598]] было выраблена менш гармат у сувязі з тым, што тут для Нясвіжскага і [[Мірскі замак|Мірскага замкаў]] адлівалі званы. За меладычны гук яны атрымалі назву «цымбалы». Голас гэтых «цымбалаў» гучаў на працягу 300 гадоў. Яны адбівалі кожныя 15 хвілін і кожную гадзіну. У [[1598]] пачалі вырабляць новую партыю гармат і марцір. Праца расцягнулася на некалькі гадоў. Кожнай гармаце была дадзена арыгінальная назва, якую выразалі на ствале. Так, у 1598 была адліта марціра «Кракадзіл», у [[1599]] — марціра «Саламандра» — гармата, якая страляла вогненнымі ядрамі; гарматы «Цэрбер», «[[Гідра (гармата)|Гідра]]», а таксама марціры «Святы Юры», «Святы Аляксандр», «Святы Георгій». У [[1600]] былі выраблены гарматы «Святы Крыштоф», «Бахус», «Вінаград», «Сава» («Сыч»; даўжыня 163—188 см, калібр 5—6 см), «Папугай», «Кубак», «Цырцэя». Затым пасля перапынку ў 1602 г. адлілі гармату «Мелузіна»{{sfn|Ткачёв|2002|с=150.}}. Гарматы былі багата ўпрыгожаны [[ляпніна]]й, змяшчалі выявы герба Мікалая Радзівіла Сіроткі з яго ўпамінаннем, сімвалічныя выразы, год вырабу. Найбольш вялікія гарматы «Мелузіна» і «Хімера», вырабленыя ў 1602—1603 гадах, маюць даўжыню 360 і 267 см адпаведна, калібр 9 см; яны нясуць імя майстра і месца вырабу: ''«MET GOTES HVLF GOSS MICH HERMAN MOLTZFELDT ZV NISWISCH»'' («Мелузіна»). Таксама вядомы гарматы «Паветра», «Агонь», «Вада», «Зямля», «Цмок», «Маладзік»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}</ref>. Вырабам гармат у Нясвіжы ў канцы XVI — пачатку XVII стст. кіраваў [[Немцы|немец]] Герман Мольтцфельд. Гэты складаны і вельмі цяжкі працэс быў справай рук кваліфікаванага калектыву рамеснікаў, аснову якога складалі майстры-беларусы. Яны ўдзельнічалі ў стварэнні форм для адліўкі гармат, «даводзілі ствол», адлівалі бронзавыя ўпрыгожанні ў выглядзе лісця, вінаградных лоз, птушак, звяроў і малюнкаў святых. У дакументах сказана пра «Сцяпана злотніка», які рэзаў «літары на тытулах і чыніў, што павінна быць на дзелках». Формы для адліўкі гармат апрацоўваў рэзчык Філіп (яны зберагаліся ў Нясвіжскім замку яшчэ ў 1658 годзе). Столяр Хломада вырабляў «кол пад гарматы». Згадваюцца таксама «слесар Пётр», «гісер Герман, цэсля мірскі», кавалі. [[Выява:Гармата Гідра ў двары Нясвіжскага палаца 1930 гг.jpg|thumb|злева|300px|[[Гідра, гармата|Гармата Гідра]] ў двары Нясвіжскага палаца, 1930 гг.]] Адлітыя майстрамі гарматы былі ўзорамі ліцейнага мастацтва. Ствалы іх нагадвалі мудрагелістыя калоны, перакручаныя ствалы дрэў з аб'ёмнымі малюнкамі чыюкоў (папугаяў), соў, сямігаловых пачвар, псіных галоў і інш. Гэта надавала гарматам экзатычнасць і прывабнасць{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Напрыклад, гармата «Цырк» была выканана ў выглядзе [[іанічны ордар|іанічнай]] калоны, перацягнутай шнурамі; «Гідра» — у выглядзе [[карынфскі ордар|карынфскай]] калоны, у тыльнай частцы якой адліта пяцігаловая гідра. Адна з гармат была адліта ў выглядзе пня, аплеценага вінаграднай лазой з галавой Цэрбера ля асновы{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Арыгінальныя былі і лацінскія надпісы на ствалах («''гідра: рыхтуе жалобу, хутка кране чорнай меткай''»; «''папугай: усіх забіваю, каго крывой дзюбай удараю''»; «''сава: катастрофу прадказваю кожнаму, калі хто-небудзь прыбудзе як разбуральнік''»; «''хімера: знішчаю ворага агністым горлам ззяючай хімеры''»){{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Апроч таго, усе гарматы былі ўпрыгожаны {{нп3|Іерусалимскі крыж|іерусалімскім крыжам|ru|Иерусалимский крест}} — знакам прыналежнасці Сіроткі да [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай|рыцараў Ордэна Труны Гасподняй]]{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Адліваць гарматы ў Нясвіжы працягвалі і ў XVII—XVIII стст., тады выраблялі жалезныя навальныя шасціфунтовыя гарматы. У [[1743]] г. была адліта серыя трохфунтовых бронзавых гармат і 12 ствалоў. Двухфунтовыя гарматы адлівалі ў [[1749]], [[1753]], [[1756]], [[1760]] і [[1762]] гг. У [[1785]] г. у прысутнасці караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] была адліта 24-фунтовая гармата, упрыгожанная сцэнамі знаходжання ў Нясвіжы караля і яго прыдворных. У той год у замку налічвалася 66 гармат{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Да нашага часу захавалася пяць нясвіжскіх гармат — «Гідра», «Сава», «Папугай», «Хімера», «Цырк» — знаходзяцца ў музеі Войска Польскага ў [[Варшава|Варшаве]], яшчэ адна, «Мелузіна», — у каралеўскім музеі артылерыі ў [[Стакгольм]]е, гармата «Цэрбер» — у [[Санкт-Пецярбург]]у, у музеі артылерыі{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Артылерыя замка цікавіла польскіх даследчыкаў ужо ў першай палове XX ст., так калекцыя гармат была двойчы апісана ў манаграфічных даследаваннях польскіх вучоных<ref>Bersohn M. Dawnia zbrojwnia ksiazat Radziwillow w Nieswiezu. Warszawa, 1904.</ref><ref>Brensztejn M. Zarys dziejow ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Ksienstwa Litewskiego. Wilno, 1924.</ref>. == Паркавы комплекс == Забудова комплексу не абмяжоўвалася толькі замкам, уладальнікі Нясвіжскага замка актыўна выкарыстоўвалі асяроддзе. Так, яшчэ ў [[1585]] князь Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка меў летнюю сядзібу ''Альба'' на тэрыторыі [[Альба (паркавы комплекс)|сучаснага парку]], а яго нашчадак [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караль Радзівіл Пане Каханку]] загадвае непадалёку ад замка высякчы аграмадны (у 300 [[Гектар|га]]) лес і на яго месцы стварыць пацяшальны палацава — паркавы ансамбль<ref>{{кніга |аўтар = Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя і інш. |частка = |загаловак = Страчаная спадчына |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1998 |том = |старонкі = 212-213 |старонак = 351 |серыя = |isbn = 985-07-0036-Х |тыраж = }}</ref> (цяпер на гэтым месцы знаходзіцца [[Альба (паркавы комплекс)|паркавы комплекс «Альба»]]). Узнікненне сучаснага паркавага комплексу звязваецца з імем [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян]], жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]], пад кіраўніцтвам якой праводзіліся работы па стварэнню паркавага комплексу. Паркі пейзажнага тыпу закладзены ў [[1879]] у пойме ракі Уша, раней на іх месцы была хвалістая раўніна з ракой Ушай, пойма якой была забалочана. Паркавы комплекс быў разбіты каля водных перашкод і фартыфікацыйных збудаванняў, што акружалі замак. Павышаныя ўчасткі тэрыторыі засталіся без змен, а на нізкіх месцах былі праведзены мінімальныя гідратэхнічныя работы па рэгуляванню воднага рэжыму сажалак і асушэнню прыбярэжных балот, на асобных участках яшчэ і нівеліроўка паверхні. Па выніках археалагічных раскопак [[1997]] таўшчыня насыпнога грунту месцамі дасягала 1,4 м. [[Выява:Зажалка Дзікая.JPG|справа|thumb|злева|Дзікая сажалка аддзяляе Марысін парк ад Азярына і Плінтоўкі]] Па часе закладкі, планіроўцы і архітэктуры, падбору насаджэнняў Нясвіжскі паркавы ансамбль умоўна дзеляць на 5 частак: '''Замкавы парк''' (11 га), '''Стары парк''', або Азярын (16 га), '''Японскі парк''', або Плінтоўку (7 га); '''Новы''', або Марысін парк (22 га), і '''Англійскі парк''' (10 га). Ландшафтныя ўчасткі аб'яднаны ''Дзікай'', ''Замкавай'' і ''Бернардзінскай'' сажалкамі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Плошча паркаў разам з вадаёмамі складала каля 100 га. Паркавы комплекс складаецца з 5 аўтаномных ландшафтных зон, кожная з якіх мае сваю завершаную кампазіцыю. Сажалкамі Замкавай і Дзікай паркі падзяляюцца на права- і левабярэжную часткі{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. У стварэнні паркавага ансамбля вылучаецца некалькі перыядаў. Першы ахоплівае 1878-[[1905]], пачынаючы з закладкі '''''Старога парку''''' і да заканчэння работ у '''''Англійскім''''' і '''''Марысіным''''' паркавых масівах. Другі перыяд ([[1911]]—[[1914]])- стварэнне '''''Японскага парку''''' і пасадкі на Паповай горцы, трэці — уключае [[1935]]—[[1939]] і характарызуецца пасадкамі на Лебядзіным лужку ва ўрочышчы Караліна{{sfn|Чистяков|2009|}}. Галоўным садоўнікам парку ў [[1878]]—[[1912]] гг. (амаль увесь перыяд станаўлення асноўных планіровачна-прасторавых паркавых структур) быў Андрэй Пастарэмчак. Знаёмства з шэдэўрамі сусветнага садова-паркавага майстэрства (вучыўся ў [[Познань|Пазнаньскай]] школе садаводства, сталічных гарадах Еўропы і Расіі) дабратворна паўплывала на яго самабытную творчасць. Памочнікамі, а потым і прадаўжальнікамі яго справы былі Антон Кавальскі, Міхаіл і Адольф Стоцкія, Іван Цвірка, Антон Глінскі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У [[1913]]—[[1914]] праведзены работы па паляпшэнню паркавых ландшафтаў. У парках былі пасаджаны інтрадукаваныя пароды і дэкаратыўныя формы: [[Елка еўрапейская|елка звычайная]] і [[Елка Енгельмана|Энгельмана]], лістоўніцы [[Лістоўніца Гмеліна|даурская]] і [[Лістоўніца сібірская|сібірская]], хвоі [[Хвоя веймутава|веймутава]] і [[Хвоя чорная|чорная]], [[дуб звычайны]] (форма пірамідальная), [[ліпа амерыканская]] (форма буйналістая); шмат дэкаратыўных кустоў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Нясвіжскі паркавы ансамбль моцна пацярпеў у гады Айчыннай вайны. Маладыя пасадкі былі высечаны, многія дрэвы ачышчаны ад галін у ніжняй частцы, што знізіла іх дэкаратыўнасць. У пасляваенны час у парку ўстаноўлены два помнікі: паблізу таполі на Выставачнай паляне, дзе ў [[1941]] былі загублены нямецка-фашысцкімі захопнікамі мірныя жыхары Нясвіжа, і каля заходняга бастыёна замка, на брацкай магіле савецкіх воінаў, якія загінулі ў час вызвалення Нясвіжа (каля падножжа помніка гарыць вечны агонь). У [[1963]] паркавы комплекс Нясвіжа быў аб'яўлены помнікам прыроды рэспубліканскага значэння. У пачатку 1960-х гадоў пад кіраўніцтвам архітэктара Рудэнкі быў распрацаваны праект рэстаўрацыйна-аднаўленчых работ у парку, які быў рэалізаваны часткова. У [[1985]]—[[1991|91]] былі праведзены рэстаўрацыйна-аднаўленчыя работы («[[Мінскпраект]]», галоўны архітэктар М. Ф. Жлоба) па добраўпарадкаванню тэрыторыі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. === Замкавы парк, ці парк Антонія === [[Выява:Замкавы парк. Нясвіж.JPG|справа|thumb|Замкавы парк]] Уваход на тэрыторыю паркавага ансамбля пачынаецца каля старадаўніх варот, упрыгожаных гербам роду Радзівілаў «Трубы». На ім намаляваны: знак улады — [[Арлы|арол]], на грудзях якога размяшчаецца шчыт з трыма паляўнічымі ражкамі і манаграма Антонія Вільгельма Радзівіла. За варотамі адкрываецца від на Замкавую алею — дамбу даўжынёй 450 м, абсаджаную векавымі дрэвамі. Сярод насаджэнняў, якія яе атачаюць, пераважаюць [[клён вастралісты]] і [[вярба плакучая]], сустракаецца і [[вярба серабрыстая|серабрыстая]], якая выгадна вылучаецца на зялёным фоне іншых пасадак. [[Выява:Земляная дамба ў Замкавым парку.JPG|злева|thumb|Земляная дамба ў Замкавым парку]] Земляная дамба, з'явілася ў [[1870]]—[[1875]]. Да гэтага часу замак злучаўся з горадам доўгім разборным драўляным мостам, які добра бачны на гравюры Т. Макоўскага. Мост меў абароннае значэнне, але, згубіўшы гэту функцыю, быў заменены дамбай. Сама алея з'яўляецца ўжо часткай парку Антонія, названага так у гонар [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Азеляненне замкавай тэрыторыі пачалося ў пачатку 19 ст. На плане Нясвіжа [[1810]] бачна, што аб'язная дарога, што праходзіла па знешняй броўцы рова ў трох месцах абсаджана дрэвамі з двух бакоў, у чацвёртым (паўночна-ўсходнім) — з аднаго. Як адзначаў У. Сыракомля, у 1830-х гадах на адкосах рова раслі дзікія хмызнякі і зрэдку разложыстыя грушы, а ў цэнтры параднага двара знаходзілася група [[бяроза|бяроз]] і [[асіна|асін]]. На гравюры Г. Гумінскага, зробленай пазней, відаць, што дрэвы ў двары замка былі заменены кветкавай клумбай дыяметрам 15—16 м, а каля пад'езда да першага крыла пасаджаны дэкаратыўныя кусты. Цяпер парк Антонія ўключае пад'язную дамбу і тэрыторыю, якая непасрэдна прымыкае да замка. Характар пейзажу амаль не мяняецца да моста, перакінутага цераз роў да вежавых варот замка. У парку ў [[1961]] быў разбіты невялікі скверык і ўстаноўлена скульптура «Спадарожнік» у гонар першага штучнага спадарожніка Зямлі. Тут расце адзіны ў Нясвіжы экзэмпляр [[Глядычыя трохліставая|гледычыі трохліставай]]. Азеляненне прызамкавага ўчастка выконвалася на трох узроўнях: па броўцы рова, па грэбені вала і на ўнутрызамкавых дворыках. У Замкавым парку знаходзіцца вялікая колькасць экзатычных раслін. У [[1954]] па праекту архітэктара Рудэнкі ва ўнутраным дворыку замка быў разбіты сквер партэрнага тыпу. Цэнтральная частка сквера мела выгляд эліпса, а на пярэднім плане знаходзіцца калодзеж, упрыгожаны дэталямі кавальскай работы мясцовых умельцаў, і скульптура «Амур з чашай»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Пасля рэканструкцыі пачатку 21 стагоддзя расліннасць знікла з дворыка, застаўся толькі калодзеж. Невялічкі двор (конны, або гаспадарчы) у паўднёвай частцы замка перад былымі стайнямі, пабудаванымі ў крапасным вале, аформлены групай блакітных елак, кветкамі, а сцяна і вежа замка абвіты дзікім вінаградам. Самы маленькі замкавы двор (інтымны) размешчаны ва ўсходняй частцы, паміж палацава-замкавым комплексам і валам. Тут высаджаны [[ясень]] і [[Елка блакітная|блакітная елка]]. Крытая лесвіца ў выглядзе перголы, павітай вінаградам, вядзе на крапасны вал. На вале замка ў розны час высаджваліся кусты — махровыя формы глогу, розныя віды [[бэз]]у, [[язмін]]у. Вінаград дзявочы пяцілістковы, амурскі і культурны, актынідныя выкарыстаны ў аздабленні замкавых сцен і відавых альтанак. 3 вонкавага боку рова замак акружаны шырокай аб'язной дарогай, абсаджанай клёнам вастралістым{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У Замкавы парк уваходзяць таксама алеі, якія атачаюць замак па беразе абароннага рова і дзве паляны. ''Тэатральная'' алея, размешчаная на поўдзень ад замка, мае выгляд паўкола. У былыя часы прыдворны тэатр у цёплую пару года даваў на ёй тэатралізаваныя пастаноўкі, і гледачы знаходзіліся на іншым боку абароннага рова. Другая паляна размешчана на ўсход ад замка і ўпрыгожана трыма дэкаратыўнымі бронзавымі вазамі на гранітных пастаментах (ўсталяваны ў 1992, скульптар Валерый Янушкевіч){{sfn|Чистяков|2009|}}. === Стары парк, або Азярын === [[Выява:Помнік М. Кастэлян.JPG|справа|thumb|Помнік заснавальніцы парку М. Кастэлян. Побач бачны рэшткі першай таполі, адзінага дрэва на месцы Старога парку. 2005 г.]] Стары парк закладзены ў 1878 на левым беразе сажалкі ''Дзікай'' на месцы базарнай плошчы, дзе раней расло толькі адно дрэва — [[Таполя канадская|канадская таполя]], на месцы якой пакладзены камень з надпісам: «''На ўсёй прасторы парку ў момант яго закладкі знаходзілася толькі гэта таполя''». У парку знаходзіцца памятны камень-валун (вядомы як камень жаданняў{{sfn|Чистяков|2009|}}) у гонар яго стваральніцы: «''У памяць 25-годдзя заснавання гэтага парку, а таксама ў знак удзячнасці за столькі гадоў працы, зробленай для ўпрыгожання замка Марыяй з Кастэлянаў княгіняй Радзівіл. Камень гэты ў 1903 паставіў яе ўдзячны муж Антон Радзівіл XIV, ардынат нясвіжскі''». [[Выява:Стары парк. Нясьвіж.JPG|злева|thumb|Адна з палян Старога парку.]] Асноўная маса дрэў была пасаджана ў канцы 19 ст., далейшая апрацоўка краявідаў вялася да 1920-х гадоў. Нягледзячы на тое, што парк Азярына фарміраваўся ў пейзажным стылі, тут шмат алей — кляновая, ліпавая, [[каштан]]авая, [[граб]]авая. Уваход у Азярыну аформлены 2 парамі пілонаў з жалезнымі варотамі і маленькім домікам садоўніка. Акрамя памятных камянёў-валуноў у гэтай частцы паркавага ансамбля некалі былі ўстаноўлены ў выглядзе арыгінальных альтанак бярозавая хатка, галандскі млын, трох'яруснае збудаванне салярыя, альтанка-шацёр у выглядзе грэнадзёрскага капелюша. [[Выява:Помнік сабаку.jpg|180px|справа|thumb|Помнік сабаку-выратавальніку.]] [[Выява:Русалка ў Нясвіжы.jpg|злева|thumb|Русалка]] Ландшафтныя кампазіцыі Старога парку будуюцца на трох паслядоўна размешчаных палянах (''Спартыўнай'', ''Цэнтральнай'' і ''Выставачнай''), якія адрозніваюцца велічынёй, формай, асветленасцю, характарам зрэзанасці контураў{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Паляны злучаны алеямі-дарожкамі і ўтвараюць своеасаблівую анфіладу зялёных залаў, у драпаванні якіх удзельнічае велізарная разнастайнасць дрэў, хмызнякоў і кветак, якія надаюць непаўторны каларыт кожнай з палян. Пачынаецца парк з анфілады залаў ''Спартыўнай паляны'', дзе некалі знаходзіўся салярый{{sfn|Варрава|2011|с=41.}}. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] на паляне знаходзіўся тэнісны корт. Паляну абмяжоўваюць такія дрэвы, як бяроза, явар, клён, [[Дуб звычайны|чарэшчаты дуб]] і [[Ясакар|чорная таполя]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Перад ''Спартыўнай палянай'' з левага боку быў створаны штучны вадаём (напаўняўся з калодзежа-крынічкі), цяпер перасох. Захаваўся ўстаноўлены паблізу яго маленькі чатырохграннай формы камень з надпісам «Студня Ундыны»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Яна размяшчаецца каля самага ўваходу ў парк. Студня ва ўмоўнай манеры пазначае месца крыніцы, абвеянай легендамі пра паселеную ў ім вадзяную німфу-багіню, і аформлены як выразны паркавы элемент. На валуне ў Люстраной сажалцы, куды адводзіцца вада крыніцы, усталявана скульптура русалкі. ''Спартыўная паляна'' змяняецца ''Цэнтральнай'', на якой можна ўбачыць помнік сабаку, адноўлены на ранейшым месцы пры рэканструкцыі парку. Дата на пастаменце — «''[[1896]]''» — падкрэслівае гэту пераемнасць. На грудзях высакароднай жывёлы вісіць медальён, упрыгожаны галоўным элементам фамільнага герба Радзівілаў{{sfn|Чистяков|2009|}}. Згодна з легендай, падчас палявання паранены князем [[Мядзведзі|мядзведзь]] ледзь не расправіўся са сваім крыўдзіцелем самым рашучым чынам, як раптам любімы сабака князя, паспяшаўшыся на дапамогу князю, у адказны момант сутычкі адцягнуў на сябе ўвагу раз'юшанага звера, чым выратаваў жыццё гаспадару, але пры гэтым загінуў сам. Паўстаўшы ў бронзе помнік нагадвае пра абавязкі ў адносінах да братоў меншых{{sfn|Варрава|2011|с=41—44.}}. Дэкаратыўная сажалка і калодзеж раней упрыгожвалі таксама і ''Выставачную паляну'', на якой да [[1927]] у розных па форме невялікіх павільёнах праводзіліся сезонныя выстаўкі кветак, агародніны і садавіны. Архітэктурныя збудаванні і скульптурныя кампазіцыі, якія некалі ўпрыгожвалі парк, поўнасцю страчаны{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. У пачатку 1990-х гг. на тэрыторыі парку была створана ''Алея Памяці'', уздоўж якой размясціліся бронзавыя бюсты людзей, якія прысвяцілі сваё жыццё Нясвіжу і беларускай зямлі. На Алеі Памяці пастаўлены бюсты: Мікалаю К. Радзівілу Сіротку, Джавані М. Бернардоні, Т. Макоўскаму, Уладзіславу Сыракомлі, [[Якуб Колас|Якубу Коласу]], Юрыю Нясвіжскаму (Несвіжьскаму) (дарэчы, большасць гісторыкаў сумняваецца, ці меў апошні якія-небудзь адносіны да сучаснага Нясвіжа){{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Новы, або Марысін парк === {{асноўны|Марысін парк}} [[Выява:Частка Марысінага парку.JPG|справа|thumb|Марысін парк]] Новы (Марысін) парк размешчаны ў левабярэжнай частцы. У кампазіцыйных вырашэннях ландшафтаў Новага парку адбіўся ўплыў [[Натуралізм (жывапіс)|натуралізму]] (намеры асобных паркавых груп павялічыліся па меры аддалення ад замку){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Новы парк мае форму прамавугольніка, абмежаванага з боку поля аднарадковай пасадкай таполі канадскай позняй. Яго кампазіцыя парку найбольш поўна адлюстроўвае асаблівасці рамантычнага парка з яго павышанай эмацыянальнасцю, самотнасцю і цішынёй. Стварэнне гэтага паркавага ансамбля звязана з легендай і аб трагічным лёсе князёўны Марыі, што знайшло адлюстраванне ў пэўных паркавых сімвалах: крынічка «''Слёзы Марыі''», бронзавая скульптурная група «''[[Георгій Перамоганосец]] кап'ём паражае [[цмок|змея]]''», вада ў якой цякла з раны змея (скульптура вывезена фашыстамі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Айчыннай вайны]]), эпітафіі і надпісы на камянях. У найбольш балоцістай частцы парку за ''Лебядзіным лугам'' сфарміравана круглая сажалка з ''Востравам кахання''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Ландшафтная планіроўка Новага парку пераклікаецца з планіроўкай ''Азярыны'': па меры аддалення ад замка памер паркавых груп паступова павялічваецца, асобныя курціны пераходзяць у гаі і буйныя зялёныя масівы, а на ўсходняй ускраіне — у так званы ''Рускі лес'' з мясцовых ліставых парод з рэдкімі экзотамі. Усе кампазіцыйныя элементы Марысінага парку звязвае кальцавая дарога. Да Рускага лесу вядуць [[дуб]]овая і ясеневая алеі, ад круглай сажалкі — [[Вярба|вярбовая]] і [[ліпа]]вая алеі. У [[1898]] на ўзвышшы ''Крыжовай'', або ''Цэнтральнай'' паляны Новага парку ўстаноўлены астранамічны абеліск, ад якога ў радыяльных напрамках былі пракладзены дзве ліпавыя і кляновая алеі. Паўднёвы ўваход у Марысін парк захаваўся амаль у першапачатковым выглядзе, аформлены масіўнымі калонамі і жалезнымі варотамі, брамкамі. Каля ўваходу знаходзіцца вартоўня, пабудаваная ў [[Готыка|гатычным стылі]]{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. З усходу Марысін парк завяршаўся лесам з перавагай бярозы. Тут была створана кампазіцыя «Колца Караліны», утвораная пасадкамі з елкі з вялікім валуном у цэнтры. Ад яе праз поле ішла бярозавая алея да паляўнічага павільёна — «Хаткі Караліны». Там жа мясціліся сабакарня, ферма фазанаў, збіраліся паляўнічыя, ладзіліся абеды па канчатку палявання. Вялікія памеры і аддаленасць Марысінага парку, натуралістычнасць яго пейзажаў, самотны абеліск і крыніца-грот пад назвай «Слёзы Марысі» — усё гэта рабіла парк асабліва таямнічым, агорнутым покрывам паданняў{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Англійскі парк, ці Іпадром === Англійскі парк быў закладзены ў 1898 як працяг Новага на месцы іпадрома. Тут мясціліся стайні і бегавыя пляцоўкі, якія праіснавалі да 1939. У Англійскім парку навучалі верхавой яздзе, ладзілі конныя выступленні. Тут некалі размяшчаліся альтанка ў выглядзе сядла і невялікі вадаём. Як працяг ''Марысінага парку'', Іпадром быў аформлены пасаджанымі ў шахматным парадку, адзінкавымі ці ў групах па тры, елкамі і бярозамі. Да нашых дзён захаваліся толькі асобныя дрэвы{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. Берагавая частка адкрытая, іншыя бакі парка закрыты суцэльнымі пасадкамі, цяпер моцна зрэджанымі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. === Японскі парк, або Плінтоўка === [[Выява:Японскі парк у Нясвіжы.JPG|справа|thumb|Японскі парк]] У пачатку 20 стагоддзя фарміраванне паркавага ансамбля ішло ў асноўным ва ўсходняй частцы, уздоўж сажалкі ''Дзікай''. Паркавай мяжой тут з'яўлялася ўсходняя дамба ў вярхоўі сажалкі. У [[1913]]—[[1914|14]] на месцы паляны ''Плінтоўка'' пад уплывам новых ідэй садовых дойлідаў [[Англія|Англіі]] Люценса, Мітчэла і Пета быў закладзены Японскі парк{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Адметнай рысай Японскага парку былі паплавы з цецерукамі і вытанчаныя дэкаратыўныя формы, прасякнутыя ўсходнімі матывамі (напрыклад, альтанка ў выглядзе Ліхтарыка). Закладзены англійскім садоўнікам напачатку XX стагоддзя, Японскі парк застаецца ледзь не самым загадкавым аб'ектам паркавых кампазіцыі Нясвіжа, бо пра яго планіроўку амаль нічога пэўнага не вядома. На месцы Японскага саду захаваліся толькі асобныя вербы. Мяркуючы па ўсім, выгадоўваліся тут у вялікай колькасці [[касач]]ы. Кампазіцыйнай дамінантай парку была ''Папова Горка'' (знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне парку) з размешчанай наверсе яе капліцай, якая знаходзілася на адной восі з гарадской ратушай. Трэба адзначыць, што капліцы былі абавязковым элементам сядзіб і звычайна замыкалі асноўную кампазіцыйную вось палацава-паркавага ансамбля. (Археолагі мяркуюць, што каля Паповай Горкі варта шукаць рэшткі першых драўляных пабудоў уладальнікаў замка){{sfn|Варрава|2011|с=36—37.}}. Пры планіроўцы Японскага парку меркаваліся зрабіць звілістыя вузкія сцежкі, карлікавыя дрэвы, камяні-альтанкі. Аднак задуманае было ажыццёўлена толькі часткова. Карлікавыя дрэвы выраслі і перасталі адрознівацца ад іншых. У парку было закладзена дзве алеі: вярбовая вяла на бераг сажалкі да насыпнога кургана; алея з каштана, ліпы і іншых ліставых парод злучала Плінтоўку з ''Паповай горкай''. Асноўным акцэнтам усходняй перспектывы з'яўляўся павільён паляўнічай хаткі Караліны (не захавалася) у вярхоўі сажалкі ''Дзікая''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. == Архітэктура == Мастацкі воблік асобных частак Нясвіжскага замка, асабліва палаца і гаспадарчых памяшканняў, неаднаразова змяняўся. Палацава-замкавы ансамбль фарміраваўся паступова, ён прайшоў шлях ад комплексу, дзе пераважалі абаронныя рысы, да адкрытай рэзідэнцыі аднаго з самых магутных еўрапейскіх родаў<ref name="belta"/>. Замак размешчаны на востраве, створаным ракой Уша, ставамі і ровам. Пляцоўку 170×120 м атачаў вал, абліцаваны каменем. У яго вуглавых частках знаходзіліся бастыёны, а ў тоўшчы — памяшканні ваеннага і гаспадарчага прызначэння ([[арсенал]] і склады). Палац з васьміграннымі вуглавымі вежамі меў тры паверхі, справа ад яго таксама трохпавярховая казарма з прыбудаванай высокай дазорнай вежай, а злева — гаспадарчы корпус, дзе размяшчаліся розныя службы<ref name="belta"/>. Падыход да замка з захаду быў умацаваны трохкутным [[шанц]]ам, да якога вялі дзве пад'язныя дарогі. На галоўнай восі пры ўваходзе ў палац знаходзілася мураваная брама з разборным мостам<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>, якая была ўрэзана ў вал і ўздымалася над брустверам на некалькі ярусаў<ref name="belta"/>. У [[1706]] г. палац і абарончыя ўмацаванні былі спалены шведамі. Палац адноўлены і перабудаваны Радзівіламі пасля [[1726]] г. па праекту архітэктара [[К. Здановіч]]а. Па яго ж праекту ў [[1740]] г. была пабудавана новая палацавая капліца. У XVIII ст. ў будаўніцтве палаца ўдзельнічалі архітэктары [[Маўрыцыа Педэці|М. Педэці]] (1748—52 гг.), [[М. Фларыяновіч]] (1775—78 гг.), [[К. Спампані]] (1778—79 гг.), А. Лоцы (1783 г.)<ref name="doylidstva_i_gistoryya">[http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju Дойлідства і гісторыя Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131213113148/http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju |date=13 снежня 2013 }}</ref>. [[Файл:Картуш франтона.JPG|thumb|Картуш франтона]] На працягу [[XVII]] і [[XVIII|XVIII стагоддзяў]] тут былі зроблены значныя прыбудовы<ref name="belta"/>. Так мураваныя бастыёны замянілі земляныя ўмацаванні. У галоўным палацавым корпусе быў надбудаваны чацвёрты паверх цэнтральнага [[рызаліт]]у, які завяршыўся трохвугольным [[франтон]]ам з рэльефным дэкорам. Бакавыя карпусы, арыентаваны ва ўнутраны дворык, таксама часткова перабудаваны і злучаны з цэнтральным корпусам трохпавярховымі будынкамі, а з уязной брамай галерэямі. У выніку гэтых перабудоў замкнуўся перыметр двара, а сам ён набыў асіметрычны ў плане выгляд блізкі да пяцівугольніка<ref name="belta"/><ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. У 1809 г. палац рэстаўрыраваны (арх. [[М. Цэйлік]]). Да сярэдзіны XIX ст. замкавыя валы знаходзіліся ў паўразбураным стане і больш не аднаўляліся<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. === Кампазіцыя === [[Файл:Нясвіжскі палац 2006 г., пачатак рэканструкцыі..jpg|180пкс|thumb|Брама з вежай]] Уваход на тэрыторыю вядзе праз перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі тунэль двух’яруснай уязной брамы, завершанай трохвугольным франтонам. З боку ўнутранага двара над уваходам узвышаецца двух’ярусная вежа, пакрытая шлемападобным купалам з галоўкай. === Галоўны корпус === [[Файл:Нясвіжскі палац.JPG|thumb|злева|Галоўны корпус]] Размешчаны на адной восі з уязной брамай і з'яўляецца цэнтрам палацавай кампазіцыі галоўны корпус, уваход у які зроблены ў выглядзе вынаснога [[тамбур]]а на шырыню рызаліта. Над тамбурам — шырокая [[тэраса]] з металічнай агароджай. Два бакавыя прамавугольныя ў плане карпусы размешчаны пад вуглом да галоўнага, з якім злучаны трохпавярховымі вуглавымі ўстаўкамі. У тарцовай частцы правага корпуса ўзвышаецца двух'ярусная шасцігранная вежа са шлемападобным дахам з ратондай. === Брама і галерэі === Брама мела наверсе гадзіннік, былі размешчаны кардэгардыя (на ніжнім ярусе) і памяшканні архіва (на верхнім). Дапаможныя карпусы абапал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, склепы, скарбніцы і інш. ==== Капліца ==== [[Файл:Алтар капліцы. Нясвіжскі замак.jpg|180пкс|міні|Алтар капліцы]] Тут жа знаходзілася і замкавая капліца з драўляным і фаянсавым алтаром. Скляпенні капліцы былі аздоблены малюнкамі на біблейскія сюжэты. === Інтэр'еры === [[Файл:Бальная зала Нясвіжскага замка.jpg|thumb|злева|Бальная зала]] [[Файл:Гетманская зала Нясвіжскі замак.jpg|міні|злева|Гетманская зала]] Інтэр'еры Нясвіжскага замка ўражваюць сваёй прыгажосцю і раскошай. Усяго ў замку было каля трохсот гасцінных пакояў і дванаццаць вялікіх парадных залаў. Асабліва багата былі ўпрыгожаны галерэя і 12 парадных залаў, кожная з якіх мела непаўторны мастацкі вобраз і сваю назву: Залатая, Каралеўская, Гетманская, Мармуровая, Зорная, Рыцарская, Паляўнічая і інш<ref name="belta"/>. У Бібліятэчнай зале было сабрана больш за дваццаць тысяч рукапісных і друкаваных кніжак амаль на ўсіх еўрапейскіх мовах, Партрэтную ўпрыгожвалі больш за 900 партрэтаў прадстаўнікоў Радзівілаўскай сям'і, вялікая частка з якіх была выканана прыгоннымі сялянамі. Мармуровая зала была аздоблена чорным мармурам, Залатая — пазалочанымі сценамі і столяй. Паркет ва ўсіх залах быў выкананы са ста гатункаў дрэва, што дазваляла ствараць разнародныя мазаікі і дэкаратыўныя арнаменты. Сцены вакол сходкаў і калідоры ўяўлялі сабой вялікую мастацкую галерэю. Пазалочаныя медныя балюстрады ў галоўным корпусе былі асаблівасцю не толькі ў межах Рэчы Паспалітай, але і Еўропы<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. [[Файл:Камінная зала Нясвіжскага замка 06.jpg|thumb|Камінная зала]] Інтэр'еры ўпрыгожвалі [[кафель]]ныя і [[фаянс]]авыя [[печ]]ы, аздобленыя ляпнінай, [[камін]]ы з металічнымі геральдычнымі выявамі, дубовыя разныя панэлі, лепка, пакрытая пазалотай на сценах і столях, дарагія люстры, люстэркі. У замку была карцінная галерэя, захоўваліся вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і [[бібліятэка Радзівілаў]], якая дзякуючы шырокім культурным сувязям уладальнікаў замка камплектавалася рукапісамі і выданнямі, прывезенымі з Еўропы, кнігамі з друкарняў ВКЛ, у тым ліку і з уласных друкарняў у Нясвіжы і Брэсце<ref name="belta"/>. == У незалежнай Беларусі == [[Выява:NiasvizhCastle2.JPG|справа|thumb|злева|Нясвіжскі замак падчас рэстаўрацыі]] Пасля распаду СССР у комплексе знаходзіўся санаторый «Белмежкалгасздраўніцы», які быў зачынены ў [[2001]] годзе, пасля чаго палац быў перададзены пад апеку Міністэрства культуры [[Беларусь|Беларусі]] для правядзення ў палацы [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]]. Стан большасці пакояў замка характэрызаваўся як аварыйны. У жудасным стане былі падмуркі гадзіннікавай вежы, зачыненай для наведвання, скляпоў і падзямелляў. Аднак у першыя гады рэстаўрацыйныя работы ішлі вельмі павольна, яны абмежаваліся толькі некаторымі натурнымі даследаваннямі, а працы мелі характар супрацьаварыйных<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-250 Реставрационные работы в Несвижском замке глазами реставратора] {{ref-ru}}</ref>. У ноч на 25 снежня 2002 года ў Нясвіжскім замку здарыўся пажар. На тушэнні пажару было задзейнічана ў агульнай колькасці 92 чалавека і 19 машын. Па трывозе быў падняты ўвесь асабовы склад Нясвіжскага раённага аддзела [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]. Брандмайстры ацанілі: пажар хоць не вельмі буйны, але досыць складаны з-за нестандартнай планіроўкі будынка. Пасля ліквідацыі пажару падраздзяленні МНС усю першую палову дня 25 снежня працягвалі адпампоўваць ваду ў каміннай зале замка на плошчы прыкладна 300 кв. м<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-23 Пожар в Несвижском замке в ночь на 25.12.2002] {{ref-ru}}</ref>. Пажарам было знішчана больш за 700 кв. м даху і перакрыццяў, у тым ліку кроквы, стойкі, вільчаковыя прагоны, пакрыццё даху над танцавальнай залай і часткова над правай часткай цэнтральнага корпуса замка, знішчаны будаўнічыя канструкцыі паддашка і дах правага крыла замка. Пасля пажару ў аварыйным стане аказаліся паддашкавыя перакрыцці паўднёвай галерэі, элементы цэнтральнай часткі, у тым ліку мастацкі роспіс столі і сцен цэнтральнай лесвіцы<ref>[http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=18&p=14&archiv=09012003 Нясвіжская трагедыя]{{Недаступная спасылка}}</ref> [[File:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|thumb|Нясвіжскі замак пасля рэстаўрацыі]] [[Файл:Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль DSC07386.JPG|thumb|Адноўленая ўсходняя галерэя, якая была разабрана з-за аварыйнага стану падмуркаў]] Толькі пасля пажару пачаліся работы па рэстаўрацыі палаца. Падчас рэстаўрацыі высветлілася, што з-за промахаў будаўнікоў замка, у прыватнасці, лішку дымавых хадоў у сценах, мур стаў нетрывалы; у некаторых выпадках прыйшлося разбіраць старыя сцены<ref>[http://21.by/papers?id=23646 Старая кладка на новый лад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080412020011/http://21.by/papers?id=23646 |date=12 красавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. Была разабрана трохпавярховая ўсходняя галерэя: па меркаванню спецыялістаў, што вялі рэстаўрацыю, двухметровы насыпны грунт, які складае падмурак пабудовы, не меў неабходных апорных якасцей, таму і было прынята рашэнне разабраць галерэю, а затым аднавіць яе ў ранейшым выглядзе. Увогуле, увесь ход работ выклікаў вострую крытыку спецыялістаў, па іх меркаванню «''пад выглядам рэстаўрацыі Нясвіжскага палаца можа адбыцца замена аўтэнтычных фрагментаў унікальнага помніка дойлідства новабудоўлямі''». Таксама прыводзілася меркаванне, што пры рэстаўрацыі палаца дапускаліся шматлікія парушэнні агульнапрынятых міжнародных методык, якія прадугледжваюць захаванне, а не знішчэнне аўтэнтычных элементаў архітэктурных помнікаў<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2008/03/31/ic_articles_116_156343/ В Несвижском замке реставраторы разобрали восточную галерею] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Нясвіж. Палац Радзівілаў. Рэстаўрацыя ў 2007 годзе.jpg|thumb|злева|Раскапаныя ўмацаванні]] Першую чаргу Нясвіжскага замка павінны былі ўвесці ў строй, па плану рэканструкцыі, у [[2007]] годзе. У 2008 годзе быў здадзены ў эксплуатацыю першы пускавы комплекс (блок з трох двухпавярховых будынкаў, уязная брама з вежай, прылеглая частка ўнутранага двара і інжынерная інфраструктура — агульная плошча памяшканняў 1,2 тыс. кв. м), адкрыты залы ў памяшканнях уязной брамы і прыбрамных карпусоў, а таксама ў паўночна-ўсходняй галерэі, прысвечаныя гісторыі будаўніцтва аб'екта, фотавыстаўцы інтэр'ераў, архіву і бібліятэцы. {{Падвойная выява|права|Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль PICT0903.jpg|130|Niasvizh castle original dome.jpg|160|Спрэчнаму цыбулепадобнаму купалу, ўстаноўленаму ў 2004 г., першапачатковы выгляд вярнулі толькі ў 2012 г.||Цыбулепадобны купал|Адноўлены купал}} Частка замка ўведзена ў эксплуатацыю ў ліпені [[2011]] і планавалася, што цалкам рэстаўрацыя павінна быць завершана да канца [[2012]] года<ref>[http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html Несвижский замок планируют ввести в эксплуатацию в июле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111115130659/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html |date=15 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. 20 ліпеня 2012 палацавы комплекс цалкам адчыніўся пасля рэстаўрацыі<ref>[http://news.tut.by/society/300699.html Лукашенко встретился с Радзивиллами в Несвижском замке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004607/http://news.tut.by/society/300699.html |date=29 студзеня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>, а ўжо да 1 кастрычніка таго ж года музей зарабіў першы мільён [[долар ЗША|долараў]] на музейна-экскурсійнай дзейнасці<ref>[http://news.tut.by/culture/319856.html Несвижский дворец заработал свой первый миллион долларов, Мирский его догоняет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004657/http://news.tut.by/culture/319856.html |date=29 студзеня 2018 }}{{ref-ru}}</ref>. Пасля рэстаўрацыі была адкрыта бальная, камінная, малая сталовая, гетманская залы і тэатральная зала замка. У цэлым у склад другога пускавога комплексу ўваходзяць блок з пяці трохпавярховых і адзін асобны будынак<ref name="belta">[http://news.belta.by/by/info?id=672758 Нясвіж — культурная сталіца Беларусі 2012 года]</ref>. Асноўную частку займаюць экспазіцыйныя і інтэр'ерныя залы. Прадугледжана і інфраструктура для абслугоўвання наведвальнікаў — рэстаран (размясціўся на месцы былой княжацкай кухні, тут пры правядзенні рэстаўрацыйных работ на скляпеннях і сценах знойдзены фрагменты роспісу ўсходняй тэматыкі), гасцінічныя VIP-апартаменты, гасцініца эканомкласу на 49 месцаў, буфет. Адноўлены ўязны мост, фрагменты замкавых умацаванняў XVI—XVII стагоддзяў, роў, адноўлены ўнутраны дворык, двух'ярусная [[лядоўня]], убудаваная ў земляны вал<ref name="belta"/>. У [[2012]] годзе палацава-паркавы комплекс наведала 431 тысяча чалавек, такім чынам комплекс заняў першы радок па наведваннях сярод музеяў краіны<ref>[http://news.tut.by/culture/348973.html Посещаемость белорусских музеев за последние семь лет выросла на 44 % ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032310/http://news.tut.by/culture/348973.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Галерэя фотаздымкаў == <center><gallery> Выява:Уязная брама.JPG|Уязная брама з мастом, адным са старэйшых у Беларусі Выява:Уязная шыльда.JPG|Шыльда з датай пачатку будаўніцтва Выява:Выгляд на палац.JPG|Галоўны фасад палаца Выява:Выгляд з усходу.JPG|Знешні ўсходні бок палаца Выява:Паўднёвы бок са студняй.JPG|Унутраны паўночны бок палаца са студняй Выява:Паўночна-заходні бок з вежай.JPG|Паўночна-усходні бок палаца разам з вежай Выява:Nesvizh Castle CoA.JPG|Картуш франтона Выява:Паўночна-усходні бок.JPG|Выгляд палаца з паўночна-усходняга боку Выява:Усходняя галерэя на другім паверсе.JPG|Другі паверх заходняй галерэі Выява:Усходні бок.JPG|Від на ўязную браму і вежу Выява:Nesvizh Castle 2011.JPG|Паўднёва-заходні бастыён Выява:Паўднёва-усходні бастыён.JPG|Бастыён у паўночна-заходняй частцы замка Выява:Роў вакол замку.JPG|Роў вакол замка Выява:Частка Марысінага парку.JPG|Марысін парк Выява:Стаў Дзікі.JPG|Дзікі стаў атачаюць з абодвух бакоў Стары і Марысін паркі </gallery></center> == Планы і схемы == <center><gallery caption="" widths="220" heights="120"> Выява:Картуш франтона.JPG|Картуш франтона Выява:Прадольны разрэз.jpg|Прадольны разрэз замка Выява:Картуш чацвертага паверха.JPG|Картуш чацвёртага паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="180" heights="240"> Выява:План першага паверха.jpg|План першага паверха Выява:План другога паверха.jpg|План другога паверха Выява:План трэцяга паверха.jpg|План трэцяга паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="220" heights="220"> Выява:Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад Выява:Паўночна-усходні фасад.jpg|Паўночна-ўсходні фасад палаца </gallery></center> == У філатэліі і баністыцы == Цікавы факт адбыўся з адлюстраваннем Нясвіжскага замка на купюры вартасцю 100 000 рублёў. Замест радзвілаўскіх арлоў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]] на вежах замка былі адлюстраваны [[праваслаўе|праваслаўныя]] крыжы. Вядома, што Радзівілы былі [[каталіцтва|каталікамі]], таму памылка скажае не толькі мастацкі твор Н. Орды, але і гістарычную рэчаіснасць. Гэтую памылку зрабілі спецыялісты расійскага [[Дзяржзнак]]у, якія і прынеслі афіцыйныя прабачэнні. Сама купюра выйшла ў свет [[15 ліпеня]] [[2005]] года, і на працягу 8 год памылка заставалася незаўважанай<ref>[http://news.tut.by/society/366710.html Российский Гознак извинился за православные кресты на белорусских деньгах(рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180117012214/http://news.tut.by/society/366710.html |date=17 студзеня 2018 }}</ref>. <center><gallery> Выява:1992. Stamp of Belarus 0008.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1992 Выява:1998. Stamp of Belarus 0265.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1998 File:2008. Stamp of Belarus 35-2008-11-26-blok.jpg|Нясвіжскаму замку 425 гадоў, 2008 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907-a.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:17-2014-01-04-m.jpg|Аб'екты ЮНЕСКА на паштовай марцы Беларусі, 2014 Выява:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 000 рублёў узору 2000 года Выява:Лицевая сторона 100руб.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 рублёў Выява:The Radziwills' Castle. Niasvizh (silver coin)r.gif|[[Памятная манета «Замак Радзівілаў. Нясвіж»|Нясвіжскі палац]] на сярэбранай манеце 20 рублёў, 2004 </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкалегія: А. А. Воінаў і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 620 |серыя = |isbn = 5-85700-078-5 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = 2. Л—Я |старонкі = |старонак = 464 |серыя = |isbn = 978-985-11-0549-2 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2. }} * [[Вольга Дзімітрыеўна Бажэнава|''Бажэнава В. Д.'']] Радзівілаўскі Нясвіж. Роспісы касцёла Божага Цела. — Мн., 2007 * {{кніга |аўтар = Варрава А. Р. |частка = |загаловак = Жемчужины Беларуси. Мир. Несвиж. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = УП «Рифтур» |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9-789856-919476 |тыраж = |ref = Варрава }} * {{кніга |аўтар = Волкаў М. |частка = |загаловак = Артылерыя Нясвіжскага замка. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Андрэй Янушкевіч |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 188 |серыя = |isbn = 978-985-90346-2-6 |тыраж = |ref = }} *Волкаў М. Раскрадзены арсенал // Наша гісторыя, №2, 2018, с. 47 - 52. ISBN 2617-2305 *{{кніга |аўтар = Метельский А. А. |частка = |загаловак = Владельцы старого Несвижа. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = 160 |серыя = |isbn = 978-985-11-0581-2 |тыраж = |ref = Метельский }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Нясвіжскага раёна. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2001 |том = |старонкі = |старонак = 632 |серыя = |isbn = 985-11-0206-7 |тыраж = |ref = Памяць: Нясвіжскі раён }} * {{кніга |аўтар = Ткачёв М. А. |частка = |загаловак = Замки Беларуси. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 200 |серыя = |isbn = 985-07-0418-7 |тыраж = |ref = Ткачёв }} * {{кніга |аўтар = Чистяков В. |частка = Женские чары несвижских парков |загаловак = Директор. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = ООО «Консорциум Наука Экономика Право», № 11 (125) ноябрь |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Чистяков }} * {{кніга |аўтар = Шышыгіна-Патоцкая К. Я. |частка = |загаловак = Нясвіж і Радзівілы. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е выд |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 240 |серыя = |isbn = 978-985-01-0740-4 |тыраж = |ref = Шышыгіна-Патоцкая }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_local/m_niasviz/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D1%85_%D1%83_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_'%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83'.html Янкоўскі Чэслаў. Станіслаў Аўгуст Панятоўскі ў гасцях у князя "Пане Каханку". Пераклад Леаніда Лаўрэша] == Спасылкі == {{Commons|Category:Niasvizh Castle Complex}} {{Сусветная спадчына|1196}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|610Г000466}} * [http://niasvizh.by/ Нясвіж — Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120628172149/http://niasvizh.by/ |date=28 чэрвеня 2012 }} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace Нясвіжскі замак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140403090818/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace |date=3 красавіка 2014 }} на [http://www.belarus.by/by/ афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }} * [http://www.radzima.org/be/nyasvizh/zamak-palac-radzivilau-2002.html Фатаграфіі на Radzima.org] * [http://globustut.by/nesvizh/palace_gallery.htm Фатаграфіі на Globustut.by] * [http://szlachta.io.ua/album47770 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury's Corner. Старажытнае дойлідства Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163932/http://szlachta.io.ua/album47770 |date=24 мая 2012 }} * [http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ Гістарычны праект Мір-Нясвіж.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080501101419/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ |date=1 мая 2008 }} * [http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ Вандроўка па Нясвіжскім замку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120517112053/http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ |date=17 мая 2012 }} * [http://news.tut.by/culture/307613.html Нясвіжскі замак аднавілі не так, як было раней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120831154510/http://news.tut.by/culture/307613.html |date=31 жніўня 2012 }} * [http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news Нясвіжскі музей-запаведнік прэтэндуе на званне самай наведваемай славутасці ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305024944/http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [https://ldd.by/velo-belarus-1-7/ Несвижский замок. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * [https://ldd.by/velo-belarus-1-8/ Несвижский парк. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * {{Архіварта|njasvizhski-palacava-parkavy-kompleks}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сусветная спадчына ў Беларусі}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Ардынаты на Нясвіжы}} {{Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»}} {{Славутасці Нясвіжа}} {{Замкі Беларусі}} {{Выдатны артыкул|Архітэктура}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палацы-музеі]] [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Нясвіжская ардынацыя]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] [[Катэгорыя:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] 27e05ppwy1rahcgnuqpad92cxwobifz 5177117 5177110 2026-08-07T12:21:37Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:GoToComment/c-Чаховіч Уладзіслаў-20260705122400-Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясв]] 5177117 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = {{PAGENAME}} |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus Nesvizh Castle 7259 2050.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Нясвіж |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = 22.36 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 41 |lon_sec = 30.25 |region = |CoordScale = |Архітэктар = Джавані Марыя Бернадоні |Заснавальнік = Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка |Першае згадванне = |Заснаванне = 1583 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = XVI |Заканчэнне будаўніцтва = XVIII |Стан = |Сайт = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Commons = |Устаўка = {{ЮНЕСКА |Афіцыйная назва = Architectural, Residential and Cultural Complex of the Radziwill Family at Nesvizh |Назва = Архітэктурны, жылы і культурны комплекс роду Радзівілаў у горадзе Нясвіжы |Тып = Культурны |Крытэрыі = II, IV, VI |ID = 1196 |Рэгіён = Еўропа |Уключэнне = 2005 |Пашырэнні = |У небяспецы = }}}} [[File:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс.JPG|thumb|280пкс|Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] '''Нясві́жскі за́мак''' — помнік архітэктуры XVI—XVIII стагоддзяў. Закладзены князем [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|М. К. Радзівілам Сіроткам]] у 1583 г. на паўднёвым захадзе ад [[Нясвіж]]а, на месцы драўлянага замка ([[1533]]). На пачатку (да [[1599]] г.) у будаўніцтве ўдзельнічаў італьянскі архітэктар [[Джавані Марыя Бернардоні|Дж. Бернардоні]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У XVI—XX стагоддзях — рэзідэнцыя князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уключае ў сябе ўласна замак, замкавыя ўмацаванні, а таксама вялікі ландшафтна-пейзажны парк. Нясвіжскі замак з'яўляецца родапачынальнікам новага тыпу бастыённых умацаванняў у Беларусі — так званай новаітальянскай сістэмы. На момант пабудовы замак лічыўся адным з самых магутных і дасканалых збудаванняў падобнага тыпу. У замку не было недахопу ў артылерыі, ручной агнястрэльнай зброі і вайсковай амуніцыі{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Замак меў важнае ваеннае значэнне на працягу некалькіх стагоддзяў, быў месцам сканцэнтравання атрадаў прыватнай арміі Радзівілаў{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. У агульнай планіроўцы і пабудове Нясвіжскага замка прыкметная тэндэнцыя да [[Сіметрыя|сіметрычнасці]]. Цэнтральны корпус, значна перабудаваны ў XVIII стагоддзі, вылучаецца сваім архітэктурна-мастацкім рашэннем. [[Пілястра|Пілястры]], рэльефныя дэкарацыі, скульптурныя застаўкі надаюць фасаду пластычнасць, багатая ляпніна высокага [[франтон]]а з гербам — шыкоўнасць і ўрачыстасць. 3 тыльнага боку цэнтральнага корпуса знаходзіцца двухпавярховая прыбудова з [[тэраса]]й і дзвюма вуглавымі [[вежа]]мі, а ва ўсходняй васьміграннай вежы на другім паверсе — каплічка князя, перакрытая купалком з ляпнінай. Вежа з аркай уезду ў замак вынесена наперад да моста і выканана ў выглядзе параднай брамы, характэрнай для [[Народнае дойлідства Беларусі|беларускага дойлідства]]. Арка пераходзіць у [[тунэль]] са скляпеннямі, які праразае насыпны вал і выводзіць у двор насупраць цэнтральнага корпуса. Такі прыём стварае цікавую глыбінную перспектыву. Вонкава палац выглядаў заўсёды вельмі рамантычна: манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў<ref>{{кніга |аўтар = Чантурыя У. А., Казакоў Ю. I. |частка = |загаловак = Архітэктурныя помнікі Нясвіжа = Архитектурные памятники Несвижа: Гісторыка-архітэктурны нарыс. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1989 |том = |старонкі = 14-15 |старонак = 47 |серыя = |isbn = ISBN 5-345-00196-0 |тыраж = }}</ref>. Сярэднявечны феадальны замак пасля некалькіх перабудоў ператварыўся ў палацава-замкавы ансамбль з вялікім адкрытым дваром, акружаным манументальнымі будынкамі. У ім пераплялося мноства розных стыляў, што сведчыць аб выкарыстанні мастацкіх дасягненняў розных гістарычных эпох{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. Упрыгожаны стройнымі вежамі і вежкамі, комплекс набыў рамантычную прывабнасць, а вада ў сажалках і яркая зеляніна ландшафтнага парку завяршылі фарміраванне палацава-замкавага комплексу, аднаго з лепшых ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Увесь комплекс занесены ў [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну ЮНЕСКА]] з [[2005]] года. [[Выява:Нясвіжскі замак1-1.JPG|thumb|280px|Нясвіжскі палац мае вельмі рамантычны від — манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў…]] == У дарадзівілаўскую эпоху == [[File:Niasvizh Yuri Niasvizhski.jpg|thumb|злева|Помнік Юрыю Нясвіжскаму ў Старым парку. Сучасная навука ставіць пад сумнеў дачыненне князя да Нясвіжа.]] З XIX ст. пэўны час першай згадкай пра Нясвіж лічылі ўпамінанне пад 1223 годам князя Юрыя Нясвежскага (''Юрья Несвежъского''), аднаго з удзельнікаў [[Бітва на Калцы|бітвы на Калцы]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}, забітага [[Мангола-татары|татарамі]] сярод іншых князёў, у т.л. «…''Святаслава Шумьскаго, Мсціслава Чернеговського з сынам,''…». Пры гэтым «Спісам рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца XIV ст. гарады «''Шумьскыи і Несвежьскыи''» згадваюцца ў [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскай зямлі]]. Вядомы ў XIV—XVI ст. і князі Несвіцкія на Валыні, чыім родавым уладаннем напэўна быў Несвіч (цяпер у [[Луцкі раён|Луцкім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобл.]] Украіны), а нашчадкамі князі [[Збаражскія]], ніяк з Нясвіжам не звязаныя. Першая пэўная згадка Нясвіжа паходзіць з [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]], калі вялікі князь [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] у 1445 годзе даў яго Мікалаю Няміравічу, ад гэтага надання захаваўся толькі паслушны ліст: «Ѡт великог(о) кн(я)зя Казимира королевича ко всим людемъ Несвижаномъ, [ш]то [[Клаўка|Клавко]] дѣржалъ. Дали есмо | Несвижь паноу Миколаю Немировичоу со всим, по тому ж, какъ Клавко дѣржалъ. И вы бы его были | послушни. Псан оу Меречи сентяб(ря) 17 день, индик(т) оу 9»{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}<ref>''Ліцкевіч А.'' Яшчэ раз пра «Пачаткі Нясвіжа»: першая пісьмовая згадка і асоба нобіля Клаўкі // Герольд Litherland, № 19. — Горадня-Менск, 2013. — С. 44-53.</ref>. У дакуменце Нясвіж не называецца ні замкам, ні горадам, ні дваром{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=32.}}. Наступная згадка Нясвіжа тычыцца падзей 1495—1505 гадоў, з яе зразумела, што ў канцы XV ст. [[Салтанаўшчына|«двор Нясвіж»]] належаў маршалку гападарскаму і намесніку бельскаму [[Солтан Аляксандравіч|Солтану Аляксандравічу]]. 10 лістапада 1492 г. новаабраны вялікі князь літоўскі Аляксандр надае Нясвіж [[Вялікія маршалкі літоўскія|маршалку земскаму]] і [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]] [[Пётр Янавіч Мантыгірдавіч Белы|Пятру Янавічу Мантыгірдавічу]]. У 1502 годзе Нясвіж згадваецца ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]] ў сувязі з набегам крымскіх татараў: «''Татарове ж пошли в загоны в землю и шедши воевали около Клецка и Несвижа и зажгли город Клецк…''». Як цэнтр воласці Нясвіж выступае і ў грамаце 1509 годзе, якая паказвае, каго і куды кароль адправіў перапісваць землі. Такім чынам, шэраг крыніц сярэдзіны XV — пачатку XVI ст. сведчыць, што Нясвіж тады ўжо існаваў, аднак быў не горадам, а «дваром», цэнтрам невялікай воласці{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}. [[Выява:Гарадзішча.JPG|thumb|справа|300px|Магчымае першапачатковае знаходжанне «двара Нясвіжа» на месцы гарадзішча ''[[Замкавішча]]'' за 3 км на ўсход ад сучаснага замка]] Археалагічныя даследаванні на месцы сучаснага замка сведчаць, што замак і паселішча з’явіліся тут не раней за XVI ст. Знаходкі на тэрыторыі замка адносяцца да канца XVI — пачатку XIX ст., блізкія да матэрыялаў з раскопак [[Мірскі замак|Мірскага замка]], які з 1568 года належаў Радзівілам{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=29.}}. На думку [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А. Мяцельскага]], першапачатковы «двор Нясвіж» размяшчаўся на гарадзішчы правабярэжжа Ушы, паміж сучаснымі вёскамі [[Слаўкава]], [[Качановічы (Нясвіжскі раён)|Качановічы]] і [[Салтанаўшчына]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]], за 3—4 км на ўсход ад сучаснага горада. Гарадзішча вядома пад мясцовымі назвамі '''''[[Замкавішча]]''''' [[Замкавішча|і '''''Багумілле''''']]. Функцыянаванне гарадзішча спынілася ў асноўным на мяжы XV—XVI ст.{{sfn|Метельский|2011|с=17.}}. Уладальнік Нясвіжа канца XV ст. троцкі ваявода Пётр Янавіч Мантыгердавіч загінуў у 1494 годзе не пакінуўшы сыноў, яго вялікія ўладанні былі падзелены, Нясвіж адышоў да дачкі Соф’і, якая была замужам са смаленскім ваяводам [[Станіслаў Пятровіч Кішка|Станіславам Кішкам]] — такім чынам Нясвіж аказаўся сярод уладанняў [[Кішкі|Кішак]]. У 1513 годзе князёўна Ганна з Кішак узяла шлюб з [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Янам Радзівілам (Барадатым)]], да якога перайшоў Нясвіж разам з замкам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Гэтую дату Радзівілы лічаць афіцыйнай датай пачатку свайго валодання Нясвіжам, таму ў 1913 годзе яны ўрачыста адзначылі 400-гадовыя ўгодкі валодання горадам{{sfn|Метельский|2011|с=9.}}. == Драўляны замак == Лічыцца, што драўляны замак быў пабудаваны пры ўладальніках Кішках, перабудова замка прыпісваецца [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] (згадваецца ў [[1551]] г.). Археалагічна замак ніколі не быў даследаваны і вядомы толькі дзякуючы гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]], дзе ён часткова праглядаецца ў ніжнім левым куце гравюры з выявай Нясвіжа і паказаны пад назвай «''Domus capitanei''» — «Дом старасты». Размяшчаўся на ўзгорку на тэрыторыі сучаснага Старога парку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Гэта ўзвышша, верагодна, першапачаткова знаходзілася пасярод балот і было добра абаронена з усіх бакоў, а з паўднёвага боку яно фактычна замыкала мыс, на якім пасля быў пабудаваны замак Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі. Аб памерах гэтага ўзвышша можна меркаваць па плане Нясвіжа [[1796]], на якім гэта ўзвышша знаходзіцца на поўнач ад каменнага замка Мікалая Радзівіла Сіроткі, на гэтым узвышшы ў той час размяшчаліся стайні і карэтны двор Радзівілаў. Мяркуючы па плане, узвышша мела памеры каля 200х100 метраў і стаяла напачатку мыса паміж утвораным пазнейшым Дзікім возерам і багністай нізінай, размешчанай на паўночным захадзе ад замка. Узвышша яшчэ праглядаецца на плане горада 1796, але ўжо адсутнічае на плане горада [[1810]] года{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. [[Выява:Драўляны замак.jpg|thumb|злева|400px|''Domus capitanei'' на фрагменце гравюры Т. Макоўскага (глядач «стаіць» тварам на поўдзень)]] Мяркуючы па фрагменце гравюры, замак меў чатырохвугольную форму з чатырма трох'яруснымі вежамі па кутах і ўязной брамай з паўночна-ўсходняга боку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. На гравюры выразна відаць два ўзроўні байніц, якія ўзвышаюцца над замкавымі сценамі, часткі веж. Па сваёй планавай кампазіцыі замак уяўляў сабою тыповы замак-[[кастэль]], характэрны для [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] канца XV — першай паловы XVI ст. і меў найбліжэйшую планавую аналогію з [[Мірскі замак|Мірскім замкам]]{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. На тэрыторыі замка знаходзіліся: каля паўднёва-заходняй сцяны стаяў двухпавярховы княжацкі палац з двума [[рызаліт]]амі і ганкам з аднасхільным дахам паміж імі. Каля ўсходняй сцяны замкавага падворка быў двухпавярховы будынак, а ў цэнтры — [[базіліка]]. Уздоўж заходняй сцяны замка стаялі яшчэ некалькі аднапавярховых будынкаў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Вялікі будынак з двума рызалітамі (княжацкі палац) быў павернуты ва ўнутраную частку замка. Зыходзячы з прапорцый, будынак быў трохпавярховы, як і вежы. Паміж рызалітамі размяшчаўся ўваход у будынак, аформлены ў выглядзе аднасхільна крытага ганка. Мяркуючы па афармленні [[франтон]]аў, гэты будынак быў цагляным, хоць не выключана, што аўтар мог проста нарысаваць замак, а насамрэч ён быў драўляным. Бліжэй да цэнтра замка, перпендыкулярна будынку палаца, паказаны іншы вялікі будынак. Гэты будынак мае закруглены франтон, што дазваляе разглядаць яго як культавае збудаванне, пабудаванае ў стылі [[готыка|гатычнай]] базілікі. На процілеглым фасадзе гэтага будынка праглядаецца крыж. Хутчэй за ўсё, улічваючы рэлігійныя погляды Мікалая Радзівіла Чорнага і яго брата Яна, гэты будынак з'яўляецца [[кальвінізм|кальвінісцкім]] зборам. Каля паўднёва-ўсходняй сцяны замка паказаны яшчэ адзін вялікі шматпавярховы будынак, а ўздоўж паўночна-заходняй сцяны быў невялікі аднапавярховы будынак. Другі будынак, які стаяў уздоўж паўночна-заходняй сцяны, — значна большы. Цэнтр замка паказаны як тэрыторыя, засаджаная дрэвамі, — магчыма, тут знаходзіўся невялікі замкавы парк, што ў цэлым было даволі распаўсюджанай з'явай у замках Заходняй Еўропы. Ролю замку як буйнога ваеннага цэнтра пацвярджае і вялікі спіс ваеннага рыштунку, які быў вывезены з Нясвіжскага замка ў [[1569]] у Чарнаўчыцы пад [[Брэст]]ам. Як доўга функцыянаваў гэты замак, дакладна невядома, хутчэй за ўсё пасля пабудовы новага каменнага замка Мікалаем Крыштафам Радзівілам Сіроткам, верагодна, яго пабудовы паступова прыйшлі ў заняпад{{sfn|Метельский|2011|с=20.}}. У інвентары [[Нясвіжскае княства|Нясвіжскага княства]] [[1628]]—[[1629|29]] «''Domus capitanei''» ўжо не згадваецца, імаверна, к гэтаму часу яго будынкі былі разабраны{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. == Будаўніцтва мураванага замка == [[Выява:Mikałaj Radzivił Sirotka. Мікалай Радзівіл Сіротка (1733) .jpg|thumb|злева|200px|Заснавальнік замка М. К. Радзівіл Сіротка. 17 ст. Невядомы мастак.]] Лічыцца, што першапачатковая распрацоўка праекта замка пачалася М. К. Радзівілам Сіроткам адразу ж пасля размеркавання былых уладанняў бацькі з братамі ў снежні [[1577]]. На праектным плане палаца, знойдзеным у [[Кіеў]]скім архіве, напісана, што палац быў закладзены ў [[1582]], тады як на закладной дошцы, якая вісіць над уваходам у палац, надпіс паведамляе: «''Мікалай Крыштоф Радзівіл, князь на Алыцы і ў Нясвіжы, граф у Шыдлаўцы, Міры і Крожах, князь Свяшчэннай Рымскай імперыі, іерусалімскі кавалер, пасля шматлікіх прац, якія ён вынес дзеля дзяржавы пры Жыгімонце Аўгусце, Генрыху і Стэфане, першых каралях, як у мірны час, так і на вайне, каб засведчыць сваю любоў роднаму дому падчас паломніцтва ў Святую зямлю, ажыццёўленага паводле зароку, сам будучы адсутным, заклаў першыя падмуркі гэтага замка, у год ад нараджэння Збавіцеля 1583, 7 мая''». Таму, афіцыйнай датай пачатку будаўніцтва лічыцца 7 мая 1583 года{{sfn|Метельский|2011|с=56.}}. Няясна, што прымусіла нясвіжскага князя Мікалая Радзівіла Сіротку ў маі [[1583]] года пачаць будаўніцтва сучаснай крэпасці на месцы старога драўлянага замка. Прычынай гэтага мог быць пажар, а магчыма на рашэнне князя паўплывала еўрапейская фартыфікацыйная практыка. Вядома, што зіму [[1581]] г. Радзівіл правёў у [[Італія|Італіі]], дзе мог на ўласныя вочы бачыць і належным чынам ацаніць узоры італьянскага ваеннага дойлідства{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Традыцыйна лічыцца, што новы замак было даручана пабудаваць італьянскаму архітэктару [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Бернардоні]], вучню італьянскіх дойлідаў [[Джакама да Віньёла]] і [[Джакама Дэла Порта]], які прымаў удзел у будаўніцтве славутай царквы [[Іль-Джэзу]] ў [[Рым]]е{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=14.}}. Вера ў здольнасці і талент архітэктара была настолькі вялікая, што Мікалай Радзівіл паехаўшы у вандроўку ў [[Палесціна|Палесціну]], дазволіў весці будаўнічыя працы без сябе{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. 16 красавіка 1583 г. князь Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка ўступіў на карабель, які плыў у Святую зямлю. Падчас вандравання Мікалая Радзівіла Сіроткі па Святой зямлі ў Нясвіжы будаўніцтва бастыённага замка працягвалася, а пасля вяртання князя і адыходу яго ад грамадскага жыцця ў [[1584]], пачаўся найбольш актыўны перыяд будаўніцтва замка, які працягваўся да [[1600]] года. Звычайна, знойдзены ў Кіеве альбом прыпісваюць манаху, архітэктару ордэна [[Езуіты|езуітаў]] [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Марыі Бернардоні]], аднак лічыцца, што ён з'явіўся ў Нясвіжы толькі ў ліпені — жніўні 1586, у гэтым выпадку праект замка быў распрацаваны яшчэ да яго прыезду, а работы па яго ўзвядзенні ўжо ішлі поўным ходам. Па меркаванні некаторых даследчыкаў, сапраўднага аўтара праекта Нясвіжскага замка трэба шукаць дзесьці ў [[Францыя|Францыі]]. А на думку [[Тадэвуш Бернатовіч|Т. Бернатовіча]], праекціроўшчыкам Нясвіжскага замка быў адзін са значных інжынераў у блізкім асяроддзі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], сярод якіх асаблівую ўвагу прыцягваюць постаці [[Камерына Рудальфіна|Рудальфіна]] (памёр у [[1584]]) і яго памочніка Герцула Расінья, якія актыўна супрацоўнічалі з каралём. Тым не менш, дакладна вядома, што Бернардоні прыняў удзел у праектаванні ўнутранага аздаблення палаца, бо ў альбоме Бернардоні ёсць праекты камінаў для замка{{sfn|Метельский|2011|с=36.}}. == Першы замак Мікалая Радзівіла Сіроткі == [[File:Nesvisium.jpg|thumb|300px|[[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскі]]. Гравюра Нясвіжа і Нясвіжскага замка. Пачатак XVII ст. (глядач «стаіць» тварам на поўдзень, замак размешчаны ў ніжнім левым вугле гравюры)]] У першапачатковым выглядзе замак адлюстраваны на гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]] (пачатак XVII ст.){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Нясвіжскі замак быў збудаваны на паўвостраве, на правым беразе [[Уша (прыток Нёмана)|ракі Ушы]]. Замак у плане меў чатырохвугольную форму, памерамі 170 х 120 м, быў акружаны гліняным валам з бастыёнамі па вуглах, сухім абарончым ровам, [[гласіс]]ам (умацаванай дарогай) па знешнім перыметры рова і равелінам перад уваходам на замкавы мост{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Замак быў акружаны шырокім ровам, які спачатку быў сухім, а пасля пачаў запаўняцца вадой. Узровень вады ў рове рэгуляваўся. Замак быў фактычна астраўным, з дзвюма воднымі межамі. Трапіць у замак з горада можна было толькі па доўгім драўляным мосце цераз возера. У выпадку небяспекі мост лёгка разбіраўся. Гэты мост дасягаў абарончага рова з перакінутым цераз яго пад'ёмным мостам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Таксама перад уваходам на замкавы мост існаваў земляны рэдут, аддзелены ад астатняй тэрыторыі ровам шырынёй да 8 м і глыбінёй 2 м. Роў вакол замка быў абмураваны з абодвух бакоў цаглянай сцяной вышынёй да 4 м і таўшчынёй да 2 м. Шырыня рова каля бастыёнаў дасягала 22 м. Вал узвышаўся над узроўнем баявой пляцоўкі на 7 м і меў шырыню каля падэшвы да 20 м. На яго можна было трапіць па [[пандус]]ах, якія выводзілі з замкавага падворка на ўсходні, паўднёвы і заходні бастыёны. Ад паўночнага бастыёна вёў спецыяльны праход да будынка гараднічага. Пандус з замкавага двара каля ўязной брамы меў шырыню каля 3 м. Перад валам знаходзілася баявая пляцоўка шырынёй да 4,5 м, прыкрытая мураваным [[бруствер]]ам з [[байніца]]мі. Ніжэй знаходзіліся арэльёны паўкруглай формы дыяметрам да 4 м з байніцамі для гармат. Выхад на баявую пляцоўку перад валам ажыццяўляўся праз вароты ва ўязной браме і праз брамы каля ўсходняга бастыёна замка{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Уверсе вал пераходзіў у мураваны бруствер з дадатковымі ўмацаваннямі. З боку замкавага двара брустверная лінія агню была абаронена яшчэ адной каменнай сцяной. Падыход да замка з заходняга боку быў умацаваны трохвугольным [[Шанец|шанцам]], да якога вялі 2 пад'язныя дарогі. Такім чынам, уздоўж галоўнай восі знаходзіліся як мураваная брама з рассоўным мостам, так і трохпавярховы палац з васьміграннымі вуглавымі вежачкамі. Характэрна, што вал Нясвіжскага замка засланяў сабой ад абстрэлу ўвесь першы паверх будынкаў. Усярэдзіне вала, які меў скляпеністыя памяшканні, размяшчаліся асобныя дапаможныя службы, тут былі чатыры таемныя выхады, а таксама стайні{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:План палаца ў першым замку.jpg|thumb|злева|300px|Праектны план фасада палаца М. К. Радзівіла Сіроткі]] Адзін з падземных хадоў ішоў ад усходняга бастыёна замка да так званага «''дома пушкара''» (які размяшчаўся ў заходняй частцы замкавага падворка) і меў даўжыню каля 25 м, шырыню 1,3 м і вышыню 2,3 м). У цэнтральнай частцы падземнага хода захавалася шахта памерамі 1,3 х 1,3 м, якая вяла да заходняга бастыёна замка. У сістэме абароны замка існаваў падземны ход (даўжыня 42 м, шырыня 1,3 м, вышыня 1,6—2,3 м) з замкавага двара ў абарончы роў. Адначасова ў гэты падземны ход з замкавага двара вёў мураваны канал ліўневай каналізацыі шырынёй 0,9 м і вышынёй 0,6 м. Яшчэ адзін такі канал памерамі 0,4 х 0,6 м вёў з замкавага падворка ў роў пад паўночна-ўсходняй галерэяй XVIII стагоддзя{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на бастыёнах узвялі 4 абарончыя вежы (вядомыя па інвентарах){{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:Рэканструкцыя палацу Сіроткі.jpg|thumb|справа|280px|Рэканструкцыя палаца першага замка М. К. Радзівіла Сіроткі]] Мяркуючы па малюнку Т. Макоўскага, замак першапачаткова забудоўваўся асобна стаячымі будынкамі. На гравюры бачныя ўязная брама, прылеглыя да яе драўляныя пабудовы, арсенал, трохпавярховы каменны будынак, побач з якім знаходзілася наглядальная вежа і княжацкі палац. Сам палац уяўляў сабой амаль квадратны ў плане, памерам каля 25x23 м трохпавярховы будынак, па вуглах якога стаялі васьмігранныя вежы з байніцамі. Уздоўж доўгіх бакоў будынка размяшчаліся прамавугольныя рызаліты памерам 7x5,5 м, якія добра праглядаюцца на гравюры Т. Макоўскага. Іх падмуркі былі знойдзены падчас археалагічных даследаванняў, але на праектным плане рызалітаў яшчэ няма. Уваход у замак, мяркуючы па гравюры, быў арганізаваны ў выглядзе параднага ганка з дзвюма [[лесвіца]]мі, якія вялі на другі паверх рызаліта, размешчанага на фасадзе палаца, адкуль адкрываўся ўваход у самі княжацкія памяшканні. Верагодна, другой закладзенай пабудовай замку быў арсенал як найважнейшае памяшканне для захоўвання ваеннага рыштунку. Мяркуючы па гравюры Т. Макоўскага, арсенал планаваўся як вялікае памяшканне, на 10 акон у даўжыню. Аднак самы першы захаваны інвентар замка (1658) кажа пра яго як пра невялікую пабудову — на 5 акон. Такім ён фактычна з'яўляецца і сёння. Верагодна, на гравюры Т. Макоўскага намаляваны праектны план арсенала, які так і не быў канчаткова рэалізаваны. Таксама археалагічныя даследаванні, праведзеныя ў яго памяшканні, паказалі, што на самай справе ў XVI—XVII стст. ён быў меншы чым цяперашні арсенал, які датуецца [[XVIII стагоддзе]]м. Першапачатковае памяшканне для арсенала мела памеры 18x9 м. Удакладніць іх дазваляе захаваны фрагмент аркавага падмурка яго паўночнай сцяны. Трохпавярховы каменны будынак, размешчаны справа ад уваходу ў замак, быў закладзены толькі ў [[1587]], і яго будаўніком, а магчыма, і аўтарам праекта быў М. Забароўскі, які працаваў у князя яшчэ ў Міры ў [[1575]]. Сярод іншых будаўнікоў, якія прымалі ўдзел ва ўзвядзенні будынкаў на пляцоўцы замка ў канцы XVI ст., згадваюцца Войцех Каберніцкі, Лянарт «муляр», Самуэль Міхайлоўскі{{sfn|Метельский|2011|с=36—42.}}. == Замак у XVII стагоддзі == === У часы ардынацый Яна Юрыя і Альбрэхта Уладзіслава === Практычна ўсе наступныя нясвіжскія ардынаты сярэдзіны XVII — пачатку XVIII ст. жылі пераважна ў замку ў [[Бяла Падляска|Бялай]], што было абумоўлена не толькі яго лепшай фартыфікацыяй, але, у першую чаргу, яго блізкасцю да сталіцы дзяржавы — [[Варшава|Варшавы]]. Пасля смерці Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі ў валоданне Нясвіжскай ардынацыяй уступіў у [[1616]] [[Ян Ежы Радзівіл|Ян Юрый Радзівіл]], які рэдка бываў у Нясвіжы, жывучы пераважна ў Варшаве і [[Вільнюс|Вільні]]. Практычна Нясвіжам ён карыстаўся выключна як тытулам сваіх уладанняў — «князь на Алыцы і Нясвіжы» — і як крыніцай даходаў. Пра яго дзейнасць у якасці нясвіжскага ардыната вядома толькі тое, што ў [[1617]] ён сустракаў тут каралевіча [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які ехаў у [[Масква|Маскву]], разлічваючы заняць царскі трон. Каралевіча, па ўспамінах сучаснікаў, побач з [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіумам]] сустрэлі [[феерверк]]ам і ўрачыстай прамовай. У горадзе насустрач выйшлі з харугвамі ўсе рамесныя цэхі, а на прыёме ў палацы, калі прагучаў тост у яго гонар, далі гэтакі артылерыйскі залп, што ў горадзе мала дзе засталіся цэлыя шыбы. Каралевіч Уладзіслаў прабыў у Нясвіжы тры дні, а на развітанне князь Ян Юрый Радзівіл падарыў яму некалькі сваіх лепшых гармат{{sfn|Метельский|2011|с=59—60.}}. Пасля смерці Яна Юрыя ў канцы [[1625]] нясвіжскім ардынатам стаў яго брат князь [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл]], які вялікую частку часу праводзіў у сваёй рэзідэнцыі ў [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]]. === Перабудова замка пры Аляксандры Людвіку === Пасля працяглага перапынку справу свайго бацькі па ўпарадкаванню радавога гнязда працягнуў [[Аляксандр Людвік Радзівіл]]. Дзесьці ў 40-х гадах [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] на змену драўляным прыбудовам да ўязной брамы Нясвіжскага замка прыходзяць аднапавярховыя каменныя карпусы, у якіх, мяркуючы па інвентарнаму апісанню замка 1658, мясціліся шматлікія службовыя і гаспадарчыя памяшканні. [[Выява:Макет замку Сироткі.JPG|thumb|300px|злева|Макет замка часоў першай паловы 17 ст. Экспануецца ў музеі Нясвіжа]] Па звестках з інвентарнага апісання, з левага боку ад уваходу размяшчалася памяшканне для пражывання Нясвіжскага гараднічага, якое складалася з сенцаў і двух памяшканняў. За імі размяшчаўся выхад на вал, які і цяпер часткова захаваўся. Сам выхад на вал заканчваецца замкнёным памяшканнем, але калісьці, прайшоўшы праз корпус і павярнуўшы направа, можна было падняцца на паўночны бастыён замка і прайсці, схаваўшыся за вал, уздоўж паўночнай курціны замка. За выхадам на вал размяшчаўся двухпавярховы дом для салдат, за якім стаяў [[цэйхгауз]]. З правага боку ад уваходу ў замак у прыбудове да брамы размяшчалася замкавая турма, за ёй была пякарня, а далей бровар і дом вінакура. За ім знаходзілася яшчэ адна турма, далей каля трохпавярховага будынка размяшчалася ліцейная майстэрня, у якой вырабляліся гарматы і званы. У памяшканні, што над брамай, размяшчалася княжацкая бібліятэка. На вежы над уязной брамай з самага пачатку функцыянавання замка меўся гадзіннік. Пры князю Аляксандры Людвіку палац быў злучаны аднапавярховай аркаднай галерэяй з трохпавярховым будынкам. Другая, сіметрычная першай галерэя, вяла да пабудаванай у гэты ж час другой васьміграннай вежы, якая размяшчалася паміж палацам і арсеналам. Пры яе будаўніцтве Аляксандр Людвік паспрабаваў дабіцца пэўнай сіметрыі ў замку — новую вежу ён размясціў насупраць наглядальнай вежы, пабудаванай яшчэ пры Мікалаі Сіротку. Новая вежа да нашага часу не захавалася, яна была разбурана падчас швецкага пагрому замка ў [[1706]], і пра яе вядома толькі дзякуючы пісьмовым крыніцам і археалагічным дадзеным. Як паказалі археалагічныя даследаванні, вежа была 8-гранная, з даўжынёй грані каля 2 м і шырынёй сцен падмурка 1,3-1,4 м. Мяркуючы па інвентарах замка 1658 і [[1673]] гг., у гэтай вежы знаходзіўся парахавы склад{{sfn|Метельский|2011|с=70—71.}}. === Замак падчас падзей вайны 1654—1667 гадоў === [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай]] нанесла свой змрочны адбітак на Нясвіжскім замку гэтак жа, як і на ўсёй тэрыторыі Вялікага княства. Напад войскаў цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] і іх ваенныя поспехі прывялі да таго, што ў [[1654]]—[[1655]] амаль усе землі Вялікага Княства Літоўскага былі захоплены маскоўскай арміяй. Як вынік згаданых падзей, восенню 1655 на тэрыторыі [[Вялікае княства Літоўскае|Літвы]] засталося некалькі анклаваў, не занятых чужымі войскамі. На захадзе такую ролю выконвала, у першую чаргу па прычыне свайго геаграфічнага становішча Берасце, дзе знаходзіліся рэшткі арміі ВКЛ і харугвы асабістага набору літоўскага падканцлера [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]]. Далей на ўсход паспяхова супрацьстаялі ворагу толькі некаторыя прыватныя крэпасці, якія былі акружаны сучаснымі фартыфікацыямі бастыённага тыпу, мелі моцны, забяспечаны адпаведнай артылерыяй, гарнізон і вялікія харчовыя і ваенныя запасы. Да іх ліку можна аднесці [[Быхаў|Стары Быхаў]], які ляжаў на [[Дняпро|Дняпры]], і тры крэпасці — Слуцк, [[Ляхавічы]] і Нясвіж, якія знаходзіліся ў глыбіні краіны, на землях перыферыйнага [[Новагародскае ваяводства|Наваградскага ваяводства]]. [[Выява:Michal Kazimierz Radziwill (264518).jpg|thumb|250px|злева|Малады магнат Міхал Казімір Радзівіл у вельмі няпросты час вайны з Масковіяй здолеў абараніць замак ад захопу ворагам]] У той час Нясвіж належаў літоўскаму крайчаму, маладому магнату [[Міхал Казімір Радзівіл|Міхалу Казіміру Радзівілу]] (нарадзіўся ў [[1635]]), які толькі пачынаў сваю грамадскую дзейнасць. Ён стаў уладаром горада пасля смерці бацькі — вялікага маршалка літоўскага Аляксандра Людвіка (памёр [[21 сакавіка]] 1654), фактычна незадоўга да пачатку вайны з Масквой. Становішча пагаршалася яшчэ і тым, што малады князь быў вымушаны ў названы час весці судовую цяжбу за атрыманы пасля смерці бацькі маёнтак. Нясвіж знаходзіўся ў глыбіні краіны, а таму да 1655 не існавала якой-небудзь рэальнай пагрозы, што ён стане аб'ектам атакі варожага войска. У тым ліку і па гэтай прычыне ў мірны час у замку знаходзіўся адносна невялікі гарнізон, які, хутчэй за ўсё, налічваў некалькі дзясяткаў салдат-пехацінцаў і драгунаў, утрыманне якіх з уласнай кішэні аплачвалі Радзівілы. Становішча рэзка змянілася летам 1655, калі маскоўскія войскі пры падтрымцы казацкіх атрадаў фарсіравалі [[Бярэзіна|Бярэзіну]] і ўварваліся ўглыб Вялікага Княства Літоўскага, захапіўшы [[8 жніўня]] Вільню, а потым [[Каўнас|Коўна]] і [[Гродна]]. У верасні 1655 корпус [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|Аляксея Трубяцкога]], які ішоў з-пад Старога Быхава, і казацкія атрады пад камандаваннем [[Іван Залатарэнка|Залатарэнкі]], што вярталіся з-пад Гродна злучыліся пад Слуцкам. Пасля няўдалай спробы ўзяць Слуцк (2—6 верасня) маскоўскія войскі і казакі Залатарэнкі з'явіліся каля [[25 верасня]] пад Нясвіжам. Хутчэй за ўсё, рашэнне штурмаваць замак, дзе ў той час знаходзіўся сам Міхал Казімір Радзівіл, не было прынята, а войска задаволілася спусташэннем горада. Хоць дакладны ход падзей невядомы, здаецца, што ахвярай ворага ў той час стаў неўмацаваны новы горад, а яго жыхары схаваліся за сценамі старога горада, які, верагодна, таксама не быў захоплены<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[Выява:План замку ў 1665.JPG|thumb|250px|справа|План замка і горада ў 1665 годзе]] Ацэньваючы падзеі таго часу, уладальнік [[Слуцкае княства]] князь [[Багуслаў Радзівіл]] пісаў [[12 лістапада]] [[1655]] Я. Ляшчынскаму, што ў «[[Новагародскае ваяводства|ваяводстве Наваградскім]], [[Нёман|за Нёманам]], толькі [[Слуцк]] і Нясвіжскі замак выстаялі». Хоць замак і не быў узяты штурмам, ён атрымаў сур'ёзныя пашкоджанні. Падчас аблогі былі спалены ўсе дахі, згарэлі апартаменты трэцяга паверха ў палацы і камяніцы. Быў знішчаны дэкор мармуровай залы, княжацкай капліцы і мармуровага эркера. Разбураны завяршэнні замкавай вежы і частка брамы з гадзіннікавай вежай<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 315-316 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Зважаючы на пастаянную небяспеку наезду ворагаў, уладальнік Нясвіжа Міхал Казімір Радзівіл, на той час крайчы літоўскі, аддае тэрміновыя загады па аднаўленню і ўзмацненню замка. На працягу 1654—1655 гг. былі ўзмацаваны вал, мураваная сцяна перадвалу, быў закладзены прывалак, з часткова разабранай мураванай стайні пад валам былі ўтвораны шанцы. Тады ж капачамі выбіралася зямля для ўтварэння «ніжняга» рова. Як паказалі далейшыя падзеі, намаганні па ўмацаванню замка не былі марныя і аказаліся як ніколі дарэчы<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI- XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ «Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж» |год = 2010 |том = |старонкі = 117 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Трэба адзначыць, што ў наступныя гады значна большую небяспеку для Нясвіжа ўяўлялі не рускія войскі, а аддзелы Багуслава Радзівіла, якія стаялі ў Слуцку. Гэта было звязана са спробай рэалізацыі палітычных планаў князя, які з канца 1655 г. пачаў рэалізацыю сваёй ідэі па стварэнню ўласнага ўдзельнага княства, якое б знаходзілася ў непасрэднай залежнасці ад [[Швецыя|Швецыі]]. 3 гэтае прычыны 4—5 снежня 1655 аддзелы пад камандаваннем слуцкага каменданта Адама Волакса хітрасцю захапілі Нясвіж. Праз 8 дзён пасля гэтага капітуляваў і Мірскі замак, які таксама належаў крайчаму. Жаўнеры Багуслава аднак не змаглі асесці ў гэтых гарадах: Нясвіж быў адбіты ўжо ў першыя дні красавіка [[1656]] высланай гетманам [[Павел Ян Сапега|Сапегам]] харугвай [[мазыр]]скага земскага суддзі Самуэля Аскеркі. Яшчэ больш сур'ёзная пагроза для Нясвіжа ўзнікла вясной [[1660]], калі Наваградскае ваяводства стала аб'ектам нападу войска князя [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івана Хаванскага]]. На пачатковым этапе кампаніі маскоўскія аддзелы не стваралі клопатаў Нясвіжу, бо былі заняты аблогай суседніх Ляхавіч. Гарнізон Нясвіжа імкнуўся па меры сваіх магчымасцей дапамагаць абаронцам гэтай крэпасці, у першую чаргу паралізуючы лініі камунікацыі Хаванскага і з поспехам арганізоўваючы напады на тылы праціўніка<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 46-47 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1660 [[ваявода]] Хаванскі пісаў [[Рускія цары|цару]] ў сваім данясенні, што змушаны зноў пасылаць у Нясвіж ваяводу {{нп3|Ілля Андрэевіч Змееў|І. Змеева|ru|Змеев, Илья Андреевич}}, якому «загадаў горад абсадзіць і промысел над Нясвіжам чыніць, колькі літасцівы Бог дапамогі падасць». Хаванскі лічыў, што вылазкі з горада ратных людзей наносяць яго войску вялікія страты, асабліва дастаецца фуражырам, якія прыязджалі з-пад Ляхавіч на пошукі «хлебных запасаў і конскіх кармоў»{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Толькі ў чэрвені маскоўскі военачальнік вырашыў актыўна дзейнічаць у раёне Нясвіжа. Ажыццяўленне сваіх планаў ён даручыў корпусу колькасцю каля 2500 салдат, які з-пад [[Магілёў|Магілёва]] прывёў яму на дапамогу князь Змееў. Верагодна, што маскоўскае войска ў чарговы раз спаліла новы горад, які знаходзіўся па-за лініяй умацаванняў, пасля чаго пачалі падрыхтоўку да аблогі замка і старога горада, але 26 чэрвеня нечакана яе знялі. Хаванскі пачаў прыспешаную канцэнтрацыю ўсіх падначаленых яму атрадаў для супрацьстаяння літоўскім і каронным войскам на чале з Паўлам Янам Сапегам і [[Стэфан Чарнецкі|Стэфанам Чарнецкім]], што ішлі з захаду. У сваю чаргу паражэнне, якое маскоўскія войскі пацярпелі [[Бітва пад Палонкай|пад Палонкай]] праз два дні, прывяла да таго, што ўся Наваградчына ў хуткім часе была вызвалена ад атрадаў ворага, а ў наступныя тыдні фронт хутка прасоўваўся на захад, у кірунку Дняпра. Сам Нясвіж да моманту падпісання [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскага перамір'я]] ([[30 студзеня]] [[1667]]) быў недасягальным для атак царскіх войскаў<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 48 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Аднаўленне замка === У [[1661]] г. сойм Рэчы Паспалітай, маючы на ўвазе важнае абарончае значэнне Нясвіжа, пастанавіў кампенсаваць выдаткі М. К. Радзівіла на аднаўленне фартыфікацыі замка ў памеры 56 628 [[злоты|польскіх злотых]]. Гэта соймавая ўхвала стымулявала працяг аднаўленчых работ у замку, што праводзіліся з ініцыятывы М. К. Радзівіла ў 1660-х — 70-х гг., а ў 1680-х — 90-х гг., ужо пры ардынацтве яго пераемнікаў [[Юрый Юзаф Радзівіл|Ежы Юзафа]] ([[1680]]—[[1689]]) і [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караля Станіслава]] (1689 — [[1719]]), ажыццяўленне буйнамаштабнай рэканструкцыі ўсяго абарончага комплексу. Работы, якія праводзіліся на фартыфікацыях у 1660-я — 70-я гг., мелі характар галоўным чынам аварыйных. Аднак наспела пільная патрэба ў карэннай рэканструкцыі замкавых умацаванняў, якая пачалася прыблізна ў канцы 1670-х гг., а ў поўным аб'ёме была рэалізавана на працягу наступных двух дзесяцігоддзяў. Пераўтварэнні заключаліся ў мадэрнізацыі абарончага комплексу ў адпаведнасці з правіламі так званай старагаландскай школы, якая абапіралася на дакладна акрэсленыя геаметрычна-матэматычныя прынцыпы. Яна задавальняла вялікі попыт у моцных і адначасова лёгкіх у будаўніцтве фартыфікацый. Гэтая школа была вельмі папулярная ў Рэчы Паспалітай на працягу ўсяго [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] і нават у першай палове XVIII ст., шырока практыкавалася перабудова даўнейшых замкаў. Не пазбегла гэтых навацый і нясвіжская фартыфікацыя<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 117-118 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Фартыфікацыйныя збудаванні замка былі значна ўзмоцнены, бастыёны прыпадняты на 1,5 м і падоўжаны на 7 м. Адначасова ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] ў дадатак да рэдута каля ўвахода ў замак перад замкавым ровам былі насыпаны 3 новыя трохвугольныя бастыёны, якія спалучаліся з [[рэдут]]ам перад уваходам і стваралі другую васьмівугольную лінію бастыённых умацаванняў. На процілеглым баку ракі [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] быў узведзены так званы [[тэт-дэ-пон]], які прыкрываў падыходы да Слаўкаўскай грэблі. Тады ж пачалі запаўняць замкавы роў вадой. Магчыма, аўтарам ідэі і праекта па ўзмацненню замка ў 2-й пал. [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] быў архітэктар і фартыфікатар [[Тэафіл Спіноўскі|Т. Спіноўскі]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Пра Спіноўскага вядома, што ён знаходзіўся ў Нясвіжы ў [[1657]] — пачатку [[1658]] гг. і ў той час цесна супрацоўнічаў з [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]] па ўмацаванню фартыфікацый [[Слуцк]]а, [[Біржай|Біржаў]], [[Калінінград|Караляўца]]. У Нясвіжы па заказу Міхала Казіміра Радзівіла архітэктар займаўся «''выстаўленнем пэўнай Мадэлі, да Фартэцы Нясвіжскай прыналежнай (якую Князь… Пан Падчашы вельмі жадаў мець у сябе)''». Але Спіноўскі «''Мадэль''» не скончыў і ў студзені 1658 ад'ехаў у Слуцк (магчыма, прыхапіўшы «Мадэль» з сабой). Адтуль на пачатку лютага ён пісаў да Б. Радзівіла, што яго праца можа быць выкарыстана як у Слуцку, так і ў Нясвіжы; але лепшыя магчымасці архітэктару бачыліся ў Слуцку з-за адсутнасці ў Нясвіжы дастатковай колькасці спецыялістаў. У архіўных крыніцах, маючых дачыненне да гэтага перыяду існавання замкавага комплексу, прозвішча Спіноўскага больш не сустракаецца. Вядома, што ў другой палове 1670-х работы па ўмацаванню фартыфікацый праводзіліся пад кіраўніцтвам ''Дэлявалі'' (сапраўднае імя — Густаў Адольф Дэ ля Вале де Гоб), якому непасрэдна падпарадкоўваліся ўсе ўдзельнікі работ. Таксама вядома, што заробак апошняга складаў вялікую па тых часах сумму 1000 злотых у год. Па дадзеных за 2-ую палову 1690-х гг., вядома, што фартыфікацыйныя работы праводзіліся пад кіраўніцтвам «оберштэрлейтананта» Пятра Яна Вогшэ. У выніку праведзенай рэканструкцыі замкавых фартыфікацый, можна меркаваць, што працы былі здзейснены ў асноўным на галоўнай і дадатковай (знешняй) лініях умацаванняў, і што фартыфікацыі больш не зведалі змен свайго аблічча<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 118-119 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. == Замак у XVIII стагоддзі == === Замак падчас падзей Паўночнай вайны === У сакавіку [[1706]] г. падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] [[Швецыя|швецкія]] войскі пад кіраўніцтвам падпалкоўніка [[Ёхан Рэйнхальд Траутветэр|Траутветэра]], маёра Спенса і ротмістра Дрефэншульца перайшлі [[Нёман]], і, разбурыўшы [[Нягневічы]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], рушылі на Нясвіж, які належаў [[Вялікія канцлеры літоўскія|вялікаму канцлеру літоўскаму]] [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Каралю Станіславу]]. У горадзе размяшчаўся гарнізон у 2000 казакоў пад камандаваннем [[Запарожская вобласць|запарожскага]] палкоўніка Міклашэўскага (паводле запісаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] войскамі камандаваў Міхаловіч). Прыбыўшы пад сцены горада і паставіўшы тры батальёны драгунаў, Траутветэр адначасова ўдарыў па варотах і гарадскіх валах і захапіў іх. Шведы напалі так нечакана і хутка, што частка казакоў у баі з перавышаючымі сіламі праціўніка загінула, астатнія схаваліся ў хатах, адкуль вялі агонь па непрыяцелі. Пяцьсот казакоў зачынілася ў сценах езуіцкага калегіума, які Траутветэр без гармат вялікага калібру ўзяць не змог. Шведы падпалілі горад, у агні загінула каля 500 казакоў, многіх узялі ў палон. Ад штурму замка князёў Радзівілаў шведы адмовіліся. Тым не менш, злучыўшыся пад [[Клецк]]ам з войскамі на чале з [[Карл XII|Карлам XII]], памножаныя швецкія сілы зноў падышлі да Нясвіжа, каб усё-такі ўзяць замак. Нягледзячы на добры стан умацаванняў, абаронцаў замку не хапала: увесь гарнізон складаў 200 чалавек, з якіх толькі 96 былі салдатамі. Рыхтуючыся да рашучага штурму, Карл XII паслаў у замак Траутветэра і генерал-ад'ютанта Розенстэрна з ультыматумам: кашталяну нясвіжскай крэпасці Баліману было прапанавана праз гадзіну здаць замак. Уладальнік замка [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] у гэты момант адсутнічаў у Нясвіжы, дапамогі гараджанам чакаць было неадкуль. Тым не менш [[кашталян]] замка хацеў быў абараняцца, але мяшчане і шляхта, змучаныя пажарам і вайною, угаварылі яго здаць крэпасць без бою<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 317-319 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. [[Выява:Пушка з рову замка 2010.jpg|thumb|300px|Адна з гармат, затопленых шведамі ў замкавым рове, знойдзеная падчас рэканструкцыі 2010 г.]] Фактычна гэта была першая ў гісторыі замка капітуляцыя, прычым без бою. Упершыню на двор замка ступіла нага захопніка і, да ўсяго іншага, захопніка, узлаванага на яго гаспадара. Шведы аказаліся скорымі на адплату{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. На працягу 2 тыдняў шведы знішчалі мураваную фартыфікацыю замка, ад чаго асабліва пацярпела абкладка рова каля бастыёнаў, быў цалкам знішчаны арсенал{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Была падарвана і замкавая брама. Частку замкавых гармат шведы пераплавілі дзесьці за замкам, а частку забралі з сабой, аднак пасля былі вымушаны потым затапіць у [[Лахва (рака)|рацэ Лахва]]. Пасля адыходу шведаў ў чэрвені [[1717]] іх дасталі з ракі і вярнулі ў замак: 11 гармат і 2 марціры адліўкі 1557—1695 гг. Сярод іх былі безназоўныя гарматы калібрам 1,5 локця, дзве гарматы калібрам па 3,5 локця і гармата калібрам 2,25 локця. Таксама шведы затапілі «''Гідру''», «''Папугая''», «''Цэрбера''» і іншыя гарматы калібрам ад 2,25 да 4 локцяў. Драбнейшая агнястрэльная і старая зброя — гакоўніцы, былі не проста знішчаны — затоплены ў замкавых равах, а да ўсяго іншага яшчэ і прысыпаны раскапанымі валамі і разбуранымі каменнымі сценамі. У [[1739]] пры ачыстцы замкавага рова сынам Караля Станіслава [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалам Казімірам Радзівілам Рыбанькай]] у рове была знойдзена вялікая колькасць ядраў, а ў [[2006]] і [[2010]]—[[2011]] таксама пры ачыстцы замкавага рова дзве гакоўніцы, фрагменты яшчэ дзвюх гакоўніц і ствол жалезнай гарматы{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. Замак быў адноўлены ў 20-я гг. XVIII ст., але паступова губляў свае першапачатковыя рысы. Была істотна зменена сістэма фартыфікацыі. Абмураваныя бастыёны, якія падарвалі шведы, саступілі месца новым, земляным{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. === Аднаўленне і росквіт замка пры Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку === Працы па аднаўленню замка вяліся млява і павольна, і да канца жыцця Караля Станіслава ([[1719]]) Нясвіжскі замак так і не быў канчаткова адроджаны. [[Выява:Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko.JPG|thumb|справа|250px|Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька. Пасля падзелу бацькавай маёмасці і адыходу да малодшага брата Гераніма замка ў Бялай, Міхал Казімір аднаўляе Нясвіжскі замак і робіць яго сваёй цэнтральнай рэзідэнцыяй.]] Найбольшы размах работы набылі пры [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку]], які стаў менавіта тым князем, які на працягу 38 гадоў валодання нясвіжскай ардынацыяй ізноў здолеў адрадзіць радавое гняздо — Нясвіжскі замак. Гэтаму спрыяла тое, што Рыбанька пасля дасягнення паўналецця братам [[Геранім Фларыян Радзівіл|Геранімам Фларыянам]] саступіў бліжэйшую да Варшавы рэзідэнцыю Радзівілаў Бялу свайму малодшаму брату Гераніму і быў вымушаны заняцца адраджэннем для сябе разгромленага шведамі радавога замка. У пэўнай ступені, пасля Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі менавіта князь Міхал Казімір Рыбанька быў тым Радзівілам, які звярнуў увагу на Нясвіж і зноў зрабіў яго цэнтрам радавых уладанняў{{sfn|Метельский|2011|с=92.}}. Адноўлены і перабудаваны ў стылі [[барока]] замак паўстаў пасля [[1726]]. Архітэктарам перабудовы быў [[Казімір Ждановіч|К. Ждановіч]], які ў [[1740]] пабудаваў таксама «новую палацавую капліцу». На працягу 18 ст. ў будаўніцтве палаца прымалі ўдзел архітэктары [[Маўрыцыа Педэццы|М. Педэці]] (у 1748—52), М. Фларыяновіч (1775—78, [[Карла Спампані|К. Спампані]] (1778—79), А. Лоцы (1783, праект галерэі). У выніку менавіта пры князю Міхале Казіміры Радзівіле замак атрымаў тое аблічча, якое захавалася да сённяшняга дня{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. [[Выява:Унутраны выгляд у 18 ст..JPG|thumb|злева|300px|Пасля перабудовы замку пры Міхале Казіміры Рыбаньку Нясвіжскі палац атрымаў амаль тое аблічча, якое захавалася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў Нясвіжскім музеі.]] Над рэстаўрацыяй карцін у замку працаваў мастак Ёхан Конрад Бланк, які ў [[1738]] падпісаў дагавор на капіраванне ўсіх партрэтаў, якія яму пакажа Міхал Казімір Радзівіл. Рэстаўрацыяй палотнаў у замку ў 1738—1741 таксама займаўся Ян Фульчын. Працяглы час на княжым двары (1733—1764) працавалі [[Ксаверый Дамінік Гескі]] і яго сын Юзаф Ксаверый, а таксама [[Гірш Ляйбовіч]]{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У нясвіжскім рэестры карцін 1746 года згадана 289 адзінак захавання. Да XVIII стагоддзя адносіцца фарміраванне тэматычных комплексаў партрэтаў, якія размяшчаліся ў спецыяльных залах — рыцарскім, гетманскім, вішнявецкім, панятоўскім і інш<ref name="ЖББ">{{кніга |аўтар = Аўтар-складальнік [[Надзея Фёдараўна Высоцкая|Н. Ф. Высоцкая]] |частка = |загаловак = Жывапіс барока Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелЭН |год = МФКД.2003 |том = |старонкі = 5 |старонак = 304 |серыя = :с іл. |isbn = 985-454-195-9 |тыраж = }}</ref>. У [[1724]] годзе ў Нясвіжскім замку была створана капэла. 3 [[1740]] года дзейнічаў [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў|прыгонны тэатр]], які спачатку ставіў камедыі і трагедыі, пазней перавагу аддавалі [[балет]]ам і [[опера]]м. Першай п'есай была «Узор справядлівасці». Сам тэатр праіснаваў да [[1791]] года{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Першыя пераклады [[Францішка Уршуля Радзівіл з Вішнявецкіх|Уршулі Францішкі Радзівіл]] рабіліся менавіта для нясвіжскай сцэны. І творы французскіх драматургаў у Нясвіжы часам ставіліся раней, чым у Варшаве і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Адной з такіх тэатральных сцэн Нясвіжскага замка, так званай «Ля рова на вале», была паўкруглая пляцоўка, арганізаваная на бастыёне, размешчаным паміж Замкавым возерам і абарончым ровам замка. Мяркуючы па даце першай пастаноўкі, яна была арганізавана ў [[1747]]. Гледачы размяшчаліся на замкавым вале і на гаўбцы трохпавярховага корпуса. Фонам спектаклям служылі роўнядзь возера і від горада на далёкім плане. Па перыметры сцэны, верагодна, стаялі скульптуры [[музы|муз мастацтва]] — [[Каліопа|Калліопы]], [[Эўтэрпа|Эўтэрпы]], [[Мельпамена|Мельпамены]], [[Тэрпсіхора (муза)|Тэрпсіхоры]], [[Талія (муза)|Таліі]], [[Эрато|Эраты]], [[Палігімнія (муза)|Палігімніі]], [[Кліо|Кліа]], [[Уранія (муза)|Ураніі]], якія чаргаваліся з іншымі ўпрыгожаннямі сцэны. Ва ўсякім разе, да сённяшняга дня ўздоўж дарожкі на бастыёне захаваліся 16 круглых каменных пастаментаў для скульптур{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У [[1755]] годзе ў [[Альба (паркавы комплекс)|парку «Альба»]] пабудавалі летні палац пад назвай «'''Кансаляцыя'''» па праекце [[Маўрыцыа Педэці]]{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Педецци Маурицио |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 484 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1768 годзе ўзнікла ідэя стварэння спецыяльнага будынка-галерэі для карцін, праект якога быў даручаны архітэктару [[Аўгустын Вінцэнты Лоцы|Аўгустыну Лоцы]], бо ў 1760-1770-я гады ў калекцыі Радзівілаў было іх каля тысячы, і яна стала самай значнай і велізарнай на тэрыторыі ўсёй Рэчы Паспалітай<ref name="ЖББ"/>. === Караль Станіслаў Радзівіл «Пане каханку». Вяршыня росквіту замка === У сярэдзіне і канцы 18 стагоддзя замак спазнаў некалькі капітуляцый. Пры [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Каралю Станіславе]] ў Рэчы Пасталітай разгарэлася барацьба за каралеўскую ўладу, у выніку якой уладальнік замка Караль Радзівіл, вядомы пад мянушкай «Пане Каханку», аказаўся ў апазіцыі да існуючай улады. У канфлікт умяшаліся расійскія ўлады, якія ў чэрвені [[1764]] занялі радзівілаўскі Слуцк, а затым пад камандаваннем [[Міхал Бжастоўскі|М. Бжастоўскага]] падышлі да Нясвіжа і сталі патрабаваць здачы гармат. Да гэтага часу радзівілаўская міліцыя ўжо была разгромлена рускімі войскамі пад [[Слонім]]ам [[26 чэрвеня]] [[1764]], і гораду чакаць дапамогі было неадкуль. Сам Караль Станіслаў у гэтай бітве не ўдзельнічаў: ён адпачываў у [[Красная Звязда (Клецкі раён)|Радзівілімонтах]] (цяпер Чырвоная Зорка) пад Клецкам, а пасля паражэння вымушаны быў збегчы праз [[Палессе]] на [[Валынь]] у Алыку. Нясвіж, застаўшыся без абаронцы, тым не менш, не адразу здаўся рускім войскам. Рускіх парламенцёраў спачатку нават не пусцілі ў гарадскія вароты. Тады Бжастоўскі аддаў загад абстраляць з гармат замак, што і рабілі да самага вечара з боку Новага Месца. Толькі пасля гэтага брамы замка адкрылі, аднак у замку быў пакінуты радзівілаўскі гарнізон. Здабычай рускіх войскаў сталі 30 вялікіх, 34 малыя гарматы на лафетах, 13 бочак пораху, 1000 ядраў і 200 карцечных зарадаў. Афіцэры нясвіжскага гарнізона былі прыведзены да вернападданніцкай прысягі, а салдаты і ўнтар-афіцэры з сялян былі распушчаны па хатах{{sfn|Метельский|2011|с=104—105.}}. У [[1767]]—[[1768]], калі Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку вярнуўся на кароткі тэрмін у Нясвіж, ён паспрабаваў адрадзіць у сваіх уладаннях кадэцкі корпус, заснаваны яго бацькам. Камандаваў гэтым корпусам артылерыі і інжынерыі [[Курфюрства Саксонія|саксонец]] Ф. К. Фреліх. Кашталян нясвіжскага замка атрымаў распараджэнне выдзяліць для дырэктара і афіцэраў памяшканні на верхнім паверсе каменнага будынку, а ўсяго ў школе было 48 кадэтаў. Агульнаадукацыйных прадметаў у яе курсе не было, бо ў корпус прымаліся выключна юнакі «ў школах ужо навучаныя», а Корпус разумеўся як адмысловая школа падрыхтоўкі да ваеннай прафесіі. Таму вывучалі толькі [[Нямецкая мова|нямецкую]] і [[Французская мова|французскую мовы]], [[матэматыка|матэматыку]], [[логіка|логіку]], артылерыю, [[архітэктура|архітэктуру]], маляванне. Па распараджэнню Караля Станіслава для будынка корпуса павінны былі скласці асобны праект, але гэта так і не было выканана. Корпус праіснаваў да [[1776]], са сцен Нясвіжскага корпуса галоўным чынам выйшлі добрыя афіцэры, якія доблесна служылі ў артылерыі і пяхотных палках ВКЛ. Два выхаванца — Сакалоўскі і Цыбульскі — даслужыліся ў рускім войску да генеральскіх чыноў<ref>{{кніга |аўтар = А. Л. Самович |частка = Несвижский кадетский корпус 1767 — начало 1770-х гг. |загаловак = Навукова-інфармаційнае выданне. Музей XXI стагоддзя: актуальный праблемы дзейнасці |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдактар: С. Шукан |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь |год = 2008 |том = |старонкі = 199-202 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-459-108-7 |тыраж = 120 }}</ref>. [[Выява:Karal Stanisłaŭ Radzivił Panie Kachanku. Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1767).jpg|240px|справа|thumb|Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку», каля 1767. На час яго ўладання прыйшоўся найбольшы росквіт Нясвіжскага палаца]] Караль Станіслаў Радзівіл у ліпені [[1769]] ізноў быў вымушаны пакінуць Рэч Паспалітую, у гэты час наступіла расійская акупацыя Нясвіжа, якая доўжылася з 1768 па 1775 і суправаджалася рабаваннем маёмасці Радзівілаў, разбурэннем замка і горада. У [[1772]] генералам Чарнышовым была канфіскавана і вывезена з Нясвіжскага замка ў Санкт-Пецярбург княжацкая бібліятэка, якая налічвала каля 20 000 кніг. Яна назаўжды засталася ў фондзе бібліятэкі Акадэміі навук спачатку [[Расійская акадэмія навук|Расійскай імперыі]], а потым і [[Акадэмія навук СССР|СССР]], дзе яна часткова згарэла падчас пажару [[1988]]. Ацэнку вывезенай з Нясвіжскага замка бібліятэкі даў бібліятэкар Пецярбургскай Акадэміі навук {{нп3|Іван Рыгоравіч Бакмейстэр|І. Бакмейстэр|ru|Бакмейстер, Иван Григорьевич}}: «…''Атрыманае бібліятэкаю ў 1772 годзе іншае прырашчэнне, пра якое ніяк змаўчаць не можна, пераўзыходзіць усё перш памянутае. Шматлікія зборы кніг, якія захоўваюцца ў той час у Несвіцы (Нясвіжы), што ў Літоўскім княстве, прывезены і прылучаны да нашага. Дзіва, што вайна навукам усюды шкодная, для Расіі ім карысная. Яна дапаможнікам нам служыла ў пачатковым яшчэ заснаванні бібліятэкі і даставіла ёй найвялікшую частку назапашаных ёю кніг''». У [[1780]] Радзівіл Пане Каханку адыходзіць ад палітычнай барацьбы і вяртаецца ў Нясвіж. Нягледзячы на тое, што замак працяглы час заставаўся без гаспадара, на валах нясвіжскай крэпасці яшчэ ў [[1779]] знаходзілася 16 гармат, а таксама вялікая колькасць іх была ў арсенале, некаторыя мелі назвы і былі ўпрыгожаны гербамі {{нп3|Жалкеўскія|Жалкеўскіх|ru|Жолкевские}} і [[Сабескія|Сабескіх]]. Як баявыя яны ўжо не ўяўлялі каштоўнасці і выкарыстоўваліся выключна як цырыманіяльныя і салютныя гарматы. Пра страты замка сведчыў складзены інвентар: толькі з 984 карцін, якія знаходзіліся ў замку ў [[1770]], у наяўнасці засталося каля 500. Караль Станіслаў пачынае работы па адраджэнню замка з усім уласцівым яму пылам і гарачынёй. Раскоша, якую князь Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку спрабаваў адрадзіць у радавым гняздзе, асабліва добра запомнілася сучаснікам падчас прыёму, зладжанага Каралем Станіславам у верасні [[1784]] для [[Каралі польскія|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], які наведаў Нясвіжскі замак на шляху ў [[Гродна]]{{sfn|Метельский|2011|с=106—109.}}. Радзівіл Пане Каханку, арганізоўваючы раскошны прыём караля, ставіў на мэце прынізіць веліч караля. Падчас наведвання замка Станіславу Аўгусту была паказана нясвіжская скарбніца, якая займала тры вялікія залы, напакаваныя ўсякай усячынай — пачынаючы ад значнай колькасці карцін, габеленаў — аж да дванаццаці драўляных коней, аздобленых сёдламі і збруяй нябачанай прыгажосці. Панскае багацце рэпрэзентавалі каштоўныя камяні, галаўныя ўборы, запінкі, пярсцёнкі, гадзіннікі, нашыйнікі, кольчыкі. Апрача гэтага — маршалкаўскія жэзлы, булавы гетманаў, буздыганы, каштоўныя сагайдакі і шчыты, шаблі ў залатых ножнах, залатая і пазалочаная зброя, акропленыя святой вадой мячы, шыццё, карункі, урэшце, егіпецкія муміі, зброя дзікіх індзейцаў — усяго гэтага хапала, каб прыемна і з карысцю заняць некалькі гадзін часу<ref name="ЖББ"/><ref>{{кніга |аўтар = Kraszewski J. I. |частка = |загаловак = Krol w Nieswiezu |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1962 |том = |старонкі = 163 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Кароль Рэчы Паспалітай у параўнанні з Каралем Радзівілам выглядаў «''бедненькім''»<ref>{{кніга |аўтар = Мальдзіс, А. В. |частка = |загаловак = Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі : эсэ. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 2009 |том = |старонкі = 98 |старонак = 479 |серыя = |isbn = 978-985-02-1119-4 |тыраж = }}</ref>. Пасля [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]], у [[1792]] Нясвіжскі замак быў здадзены «[[Расійская імперыя|расійскім]] войскам пры залажэнні першых батарэй». Аднак, як адзначалі рускія афіцэры: «''…Замак можа ўчыніць ладнае супраціўленне, калі будзе абараняцца значным лікам адважнага войска''»{{sfn|Ткачёв|2002|с=156.}}. == Выгляд замка ў XVIII стагоддзі == Паводле інвентара [[1767]], замак складаўся з палаца і дапаможных карпусоў навокал уязной брамы. Галоўны палацавы корпус быў перароблены і надбудаваны. Разам з двума іншымі перабудаванымі карпусамі яны ўтваралі закрыты двор. Ускладніліся ўпрыгожванні фасадаў. Удалае архітэктурна-мастацкае рашэнне франтона эфектна падкрэслівала пластыка пілястраў, багаты рэльефны дэкор і скульптурныя ўстаўкі ў стылі позняга барока. Асабліва багата былі ўпрыгожаны шчыт франтона, палі адкосаў навокал рызаліта і [[Пілястра|паміжпілястравыя]] прамежкі{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. [[Выява:Нясьвіжскі замак 2011-01-05 14.04.16.jpg|300px|справа|thumb|Выгляд замка ў 18 ст. Аблічча замка не змянілася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў музеі ў Нясвіжы.]] Палац — трохпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты дахоўкай і завершаны круглай у плане купальнай ратондай, у якой знаходзіўся гадзіннікавы звон. На ніжнім паверсе палаца размяшчаліся службовыя памяшканні, 2 лазні і іншыя памяшканні. Верхнія паверхі займалі княжацкія апартаменты з вялікай колькасцю парадных і жылых памяшканняў. У інтэр'ерах былі [[кафля]]ныя і [[фаянс]]авыя печы, упрыгожаныя лепкай са [[стука|стукі]], і каміны з металічнымі геральдычнымі выявамі. Сцены аздаблялі дубовыя разныя панелі, палатняныя і скураныя шпалеры ў ляпных пазалочаных рамах. Ляпная столь была пакрыта пазалотай і роспісам. Мэбля інкруставаная і размаляваная, упрыгожаная мастацкімі тканінамі. Падлога была з дубовага наборнага паркету{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Пазней была перабудавана брама замка, а крылы палаца злучаны двухпавярховай галерэяй. Нясвіжскі замак — радавое гняздо Радзівілаў — у свой час быў багатым культурным цэнтрам, цэнтрам сярэднявечнага мастацтва. У 12 велічных залах размяшчаліся [[Бібліятэка Радзівілаў|бібліятэка]], у якой налічвалася 20 тысяч тамоў; партрэтная і маляўнічая галерэі, дзе было мноства палотнаў, якія належалі пэндзлям вядомых мастакоў; багатая калекцыя еўрапейскай, арабскай, японскай і кітайскай зброі; знакамітыя [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]], карэліцкія і нясвіжскія шпалеры, калекцыя манет і медалёў, раскошная мэбля{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Вялікае значэнне ў ансамблі інтэр'ера мелі творы жывапісу (партрэты, абразы, карціны на гістарычныя сюжэты), дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (калекцыя [[Курфюрства Саксонія|саксонскага]] [[фарфор]]у, размаляваны золатам шкляны посуд, крышталь, вырабы радзівілаўскіх мануфактур і інш.). Асабліва багатай аздобай вызначаліся парадныя залы і галерэі (збройная, партрэтная, мармуровая, залатая, гетманская, бібліятэчная){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У браме, якая мела наверсе гадзіннік, размяшчаліся на ніжнім ярусе [[кардэгарда]], на верхнім — памяшканні архіва. Дапаможныя карпусы навокал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, скляпы, скарбніцы і іншыя памяшканні, а таксама замкавую капліцу з асноўным памяшканнем, [[рызніца|сакрысціяй]], званіцай і кругавой галерэяй для літургічных працэсій. У капліцы былі фаянсавыя і разныя драўляныя алтары, амбон са штучнага мармуру. Скляпенні былі аздоблены роспісам на [[Біблія|біблейскія]] сюжэты. Злева і справа ад замкавай брамы па-за межамі ўмацаванняў каля ставоў існавалі 2 комплексы жылых, гаспадарчых і вытворчых пабудоў (жыллё прыслугі, свірны, стайні, вазоўні, парахавая і карэтныя майстэрні, кузня і іншыя). Каля аднаго з іх стаяў тэатр. У замкавых бастыёнах былі [[арсенал]]ы, [[алькеж]]ы і каморы{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. == Комплекс у XIX стагоддзі == === Замак пры Дамініку Радзівіле === Пасля смерці Караля Станіслава Радзівіла Нясвіжскі замак разам з іншымі ўладаннямі перайшоў да [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]], які да свайго паўналецця ([[1804]]) знаходзіўся пад апекай. У першыя гады пасля ўваходжання Нясвіжа ў склад Расійскай імперыі ў замку, улічваючы, што гаспадар быў малалетні і яго там не было, жыў расійскі імператарскі намеснік Туталкін, які яшчэ застаў на замкавых валах 42 гарматы і даваў у палацы пышныя балі{{sfn|Метельский|2011|с=113.}}. У [[1809]] г. комплекс рэстаўрыраваны архітэктарам М. Цэйзікам{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Дамінік Радзівіл не шкадаваў сродкаў на рэстаўрацыю замка. Сучаснікі адзначалі яго разгульныя паляванні; стайню, аздобленую мармурам, люстэркамі, бронзай, шаўковымі фіранкамі, і надушаную; бо коні, пасля жанчын, былі галоўнай страсцю князя. На яго стайнях было 300 коней, і яны каштавалі {{nobr|1 000 000}} рублёў асігнацыямі{{sfn|Метельский|2011|с=115.}}. Усё гэта не магло не выклікаць фінансавых праблем у князя. === Рабаванне замка. Дванаццаць залатых апосталаў === У [[1812]] г. ўладальнік замка [[Дамінік Геранім Радзівіл]] выступіў на баку [[Францыя|французскага]] войска [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], пасля чаго змушаны быў збегчы за мяжу{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Пасля адступлення войскаў Напалеона ў 1812 г. рускія войскі занялі Нясвіж. Дамінік, адыходзячы з Напалеонам, не паспеў заехаць у сваю сталіцу і даў пісьмовае ўказанне кіраўніку замка Альберту Бургельскаму схаваць свае скарбы, якія дасталіся яму ў спадчыну. Тым часам у наваколлях Нясвіжа ўжо знаходзіліся рускія войскі з корпуса пад камандаваннем Тучкова, якія ўвайшлі ў горад [[30 лістапада]]. Замак быў заняты Татарскім палком пад камандаваннем Кнорынга. Пачалося рабаванне замка. Тым часам Бургельскі таемна адправіў ганца да князя Дамініка Радзівіла з запіскай аб тым, што скарбніца схавана ў надзейным месцы, замак заняты рускім войскам, і што салдаты рабуюць пакінутыя каштоўнасці. Аднак ганца, пасланага да князя Дамініка з запіскай, пад Мірам перахапіў рускі раз'езд, акрамя таго пра велізарныя скарбы Радзівіла палкоўніку Кнорынгу расказалі нясвіжскія [[яўрэі]]. Альберта Бургельскага выклікалі на допыт. Спачатку ён спрабаваў цягнуць час, але пасля катавання быў вымушаны паказаць патаемнае месца ў замку, дзе схаваў скарбы. Ускрыўшы сцяну, салдаты выявілі там бочачкі рознай велічыні з золатам, дыяментамі, срэбрам, а таксама ўпрыгожанні з самацветаў і жэмчугу. Для ўліку ўсіх каштоўнасцей замка была складзена адмысловая камісія з генералаў і старшых афіцэраў. Камісія нагрузіла больш за 10 брычак рознага багацця для перавозкі ў Пецярбург. Пасля трох дзён рабавання замка войскі Чычагава сышлі, але ў горад ізноў увайшлі войскі Тучкова, якія зноў прыняліся катаваць кіраўніка замка, каб той здаў каштоўнасці Дамініка Радзівіла. Але ўсё было дарэмна, па словах Бургельскага, усё радзівілаўскія каштоўнасці забрала камісія Чычагава, які пасля заканчэння службы хутка пакінуў Расію і да сваёй смерці ў [[1849]] г. жыў у [[Парыж]]ы, абсалютна не імкнучыся на радзіму. Радзівілаўскія калекцыі манет і медалёў у колькасці 12 209 срэбных і залатых вырабаў у канцы 1812 былі адпраўлены ў [[Мінск]], а ў студзені [[1813]] г. былі перададзены [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскаму ўніверсітэту]], прадметы рэлігійнага культу — у [[Масква|Маскву]]. Велізарная колькасць прадметаў была вывезена ў Санкт-Пецярбург і перададзена ў асабістую калекцыю імператара і [[Эрмітаж]]{{sfn|Метельский|2011|с=117.}}<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Вяртанне-6. Документы о ценностях Несвижского замка в Эрмитаже//Вяртанне-6. Выяўленне, сумеснае выкарыстанне і вяртанне архіўных, бібліятэчных і музейных каштоўнасцей, якія захоўваюцца ў замежных краінах. Мн. Беларускі фонд культуры. 199. С. 180-226.</ref>. Адносна 12 скульптур [[Апосталы|апосталаў]], якія некалі былі знаходзіліся ў Нясвіжскім замку, паводле Нямцэвіча вядома, што ў скарбніцы нясвіжскага магната захоўваліся «дванаццаць апосталаў вышынёй у дзве ступні, адлітыя з чыстага золата, сталы, літыя з серабра, і тысячы іншых каштоўных прадметаў»<ref>{{кніга |аўтар = Matuszewicz Marcin. Pamietniki. Warszawa, 1876 |частка = |загаловак = Pamietniki |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1876 |том = 1 |старонкі = 34 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Скульптуры яшчэ былі ў Нясвіжскім замку ў [[1809]] годзе. Пры правядзенні інвентарызацыі адзначалася, што ў калекцыі маюцца дзверы цырборыума былога касцёла Святого Міхала, а таксама «''постаці для дэкарацыі гэтых жа дзвярэй належныя срэбныя, пазалочаныя, а менавіта Хрыстос і Св. Ян, на яго плячы заснулы, у палову постаці. Частка адзежы таго ж Св. Яна, два апостала, якія сядзяць у поўны рост у адзеннях пазалочаных, два апостала па грудзі з пазалочанымі адзеннямі, тры галавы апосталаў з часткай пазалочанай адзежы і срэбная галава Іўды — усіх адзінаццаць штук''»{{sfn|Метельский|2011|с=118.}}. Нічога больш пра скульптуры 12 апосталаў пасля падзей 1812 г. не вядома, яны ніколі не былі знойдзены і зараз з'яўляюцца прадметам пошуку скарбашукальнікаў розных краін сусвету. === Заняпад замка ў XIX стагоддзі === Перыяд першай паловы XIX стагоддзя ў гісторыі Нясвіжскага замка з'яўляецца адным з самых нявывучаных і праблематычных у даследаванні. Змена ўладальнікаў, рабаванні замка, перавоз калекцый і архіўных матэрыялаў у іншыя маёнткі, шматлікія судовыя разгляды, войны і паўстанні прывялі да фінансавага крызісу і спусташэння Нясвіжскага замка. [[Выява:Niaśviž. Нясьвіж (J. Pieška, XIX).jpg|400px|справа|thumb|Выгляд замка на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. Першая палова 19 ст.]] Наступным нясвіжскім ардынатам стаў [[Антоні Генрык Радзівіл]], да якога разам з маёнткамі перайшлі і шматлікія абавязкі князя Дамініка. Казна ў Нясвіжскім замку была амаль пустая, грошай на ўтрыманне ні замка, ні маёнткаў не хапала, а сумы абавязкаў былі настолькі вялікімі, што Антоній Генрык адмовіўся іх выплочваць. Ад банкруцтва Антонія выратаваў прызначаны ў [[1828]] г. на пасаду генеральнага пракуратара [[Радзівілаўская маса|Радзівілаўскай Масы]] І. Сальмновіч. Ён выявіў шэраг парушэнняў у падачы скарг і грашовыя махінацыі. Становішча Нясвіжскага замка пагаршалася і з-за бесталковага кіраўніцтва, пра гэта сведчылі шматлікія справаздачы новапрызначанага кіраўніка маёнткамі. Толькі ў 30-х гадах XIX стагоддзя маёмасць пачала прыносіць прыбытак<ref>{{кніга |аўтар = Веремейчик А.Е. |частка = История Несвижского замка (1812-1830 гг.) |загаловак = Працы гістарычнага факультэта БДУ: навуковы зборнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = К. Коршук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = БДУ |год = 2008 |том = |старонкі = 12 |старонак = 215 |серыя = |isbn = 978-985-485-976-7 |тыраж = }}</ref>. Увогуле, наступных нясвіжскіх ардынатаў Нясвіж мала цікавіў, большай часткай яны жылі ў [[Берлін]]е. Так, князь [[Вільгельм Радзівіл|Фрэдэрык Вільгельм Павел Радзівіл]] (Вільгельм Радзівіл) нарадзіўся ў Берліне, усё жыццё знаходзіўся на ваеннай службе ў [[Каралеўства Прусія|прускага]] караля і, як і яго бацька — Антоні Генрык Радзівіл, мала цікавіўся Нясвіжам. Фактычна Нясвіж прыцягнуў яго ўвагу толькі аднойчы, калі ён перавёз сюды з Вільні архіў і даў указанні прывесці яго ў парадак. Гады знаходжання Вільгельма Радзівіла на Нясвіжскай ардынацыі былі не самымі лепшымі гадамі і ў гісторыі Нясвіжа, і замка. Нясвіжская ардынацыя яго цікавіла выключна як крыніца прыбыткаў. У Нясвіжы ён практычна ніколі не бываў і не цікавіўся станам замка. Застаючыся без гаспадара, Нясвіжскі замак у сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] паступова прыходзіў у заняпад. Пра стан замка ў гады ардынацыі Вільгельма Радзівіла захаваліся апісанні [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]], які, аглядаючы замак, адзначаў: «''І звонку і знутры замак запушчаны; валы і насыпы паўразбураны і зараслі купамі лоз і лістоўніцы. … Сам замак нейкі змрочны і маркотны з першага позірку, але яшчэ змрочнейшы ён усярэдзіне: пакоі амаль без мэблі, сцены ў некаторых месцах счарнелі, столь ператрэскалася. Я прайшоўся па пакоях замка ў нейкім змрочным настроі духу — усюды сустракаў пустэчу і запусценне''». Падобны ж стан Нясвіжскага замка адзначае ў сваіх успамінах і [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]: замкавы роў быў у запушчаным стане, стаяў сухім, там раслі грушы. На гады ардынацтва князя Вільгельма Радзівіла выпаў час, калі ў канцелярыю па кіраванню радзівілаўскімі маёнткамі ўладкаваўся на працу Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля). Неўзабаве ён, асвоіўшыся на працы, стаў цікавіцца гісторыяй замка і горада, што, урэшце, вылілася ў намер напісаць двухтомную гісторыю роду Радзівілаў, замка і горада. Але гэтым планам не суджана было ажыццявіцца да канца, тым не менш, менавіта ён упершыню ў [[1853]] годзе апублікаваў свае напрацоўкі па дадзеных пытаннях у кнізе «''Вандроўкі па маіх былых ваколіцах''»{{sfn|Метельский|2011|с=125—127.}}. У 1857 годзе у Нясвіжы засталося 213 палотнаў<ref name="ЖББ"/>. === Адраджэнне замка. Залажэнне паркавага ансамбля === Адраджэнне палацавага комплексу звязваецца з імёнамі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]] і яго жонкі [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян Радзівіл]]. Вяртанне Радзівілаў у Нясвіж звязваецца ў тым ліку і з палітычнай сітуацыяй у Расіі другой паловы XIX стагоддзя. [[File:Niaśviž, Zamkavy, Radzivił. Нясьвіж, Замкавы, Радзівіл (E. Fabijanski, 1862).jpg|thumb|270px|Нясвіжскі замак, [[Tygodnik Ilustrowany]], 1862]] У [[1860|60]]—[[1870|70]]-я гады [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Расія ўступіла ў паласу рэформ, якія закранулі і сістэму буйнага землеўладання. Падчас рэформы выйшаў указ, паводле якога неграмадзяне Расіі не мелі права валодаць землямі на яе тэрыторыі, і які закрануў інтарэсы нясвіжскіх Радзівілаў, бо яны мелі нямецкае грамадзянства. Аднак да канца XIX ст. на іх маёнткі дзеянне ўказу не распаўсюджвалася. Тым не менш, каб не страціць маёнткі на тэрыторыі Расіі, Радзівіламі было прынята рашэнне дамагацца расійскага грамадзянства хоць бы для сыноў Антонія Вільгельма — {{нп3|Юры Фрыдэрык Радзівіл|Юрыя|be-x-old|Юры Фрыдэрык Радзівіл}} і [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслава Радзівілаў]]. Першы раз сямейная пара наведала радавое гняздо ў [[1865]]. Фактычна Радзівілы ўпершыню ўступалі на замкавы двор пасля 50-гадовай адсутнасці ў сваім замку. Па ўспамінах Марыі Дароты, замак уяўляў сабою суцэльныя руіны. Ён быў непрыдатны да жыцця. Дах быў дзіравы, некаторыя кроквы абваліліся, некаторыя ледзь трымаліся. Замак быў у такім стане, што княжая сям'я не змагла знайсці ў ім і некалькіх пакояў для пражывання і, знаходзячыся ў Нясвіжы на працягу пяці месяцаў, была вымушана жыць у Радзівілімонтах ва ўладанні князя [[Геранім Лявон Радзівіл|Леона Радзівіла]]. Нават замкавыя рвы былі засыпаны амаль даверху, а капліца выкарыстоўвалася як сталярная майстэрня. [[File:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 1.jpg|thumb|злева|Нясвіжскі замак, мал. [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]]] Пасля вяртання з Нясвіжа князь Антоній Радзівіл стаў ініцыятарам правядзення канферэнцыі, на якой вырашаўся лёс Нясвіжскага замка. У адпаведнасці з яе рашэннямі, былі прызначаны служачыя для падрыхтоўкі замка да рэстаўрацыйных работ. Ужо праз год быў складзены рэестр палаца, у якім былі апісаны 75 пакояў са змешчанай у іх маёмасцю{{sfn|Метельский|2011|с=128—129.}}. [[File:Niaśviž. Нясьвіж (N. Orda, 1876-83).jpg|thumb|270px|Езуіцкі касцёл (злева) і палац Радзівілаў (справа) на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX ст.]]]] Толькі ў [[1875]] годзе Радзівілы вярнуліся ў Нясвіж{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Да [[1880]] года быў завершаны першы этап у рэканструкцыі замка, які галоўным чынам тычыўся будаўнічых работ, пасля чаго пачаліся работы па аднаўленню і папаўненню матэрыяльнымі каштоўнасцямі [[інтэр'ер]]аў замка. Упрыгожанні для залаў пастаўляліся з Варшавы, таксама там праводзілася рэстаўрацыя карцін. Князь Антоній прыклаў шмат намаганняў, каб вярнуць сюды былую раскошу і раскіданыя па ўсёй Еўропе найбагацейшыя калекцыі Радзівілаў: так, за {{nobr|200 000}} рублёў быў набыты архіў небароўскай лініі Радзівілаў. У [[1900]] годзе ў замак была вернута калекцыя зброі, якая знаходзілася ў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Для разбору калекцыі і стварэння Рыцарскай залы ў Нясвіж быў запрошаны дырэктар [[Дрэздэнская зброевая палата|гістарычнага музея]] ў [[Дрэздэн]]е Эхрэнтал. <center><gallery caption="Нясвіжскі замак на малюнках [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]" widths="220" heights="150"> Выява:Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (N. Orda, 1876).jpg| Выява:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 3.jpg|На малюнку бачна залажэнне парку Выява:Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (N. Orda, 1876).jpg </gallery></center> Князь Антоній Раздзівіл звярнуўся да [[Спіс імператараў Расіі|расійскага імператара]] [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] з просьбай вярнуць канфіскаваныя яшчэ ў 1812 скарбы, на якую атрымаў дазвол забраць з расійскіх музеяў рэчы, нясвіжскае паходжанне якіх князь мог даказаць. Частку гэтых калекцый, якія захоўваліся ў [[Эрмітаж]]ы, ужо пасля смерці мужа атрымала ў [[1905]] Марыя дэ Кастэлян. Сярод вернутых рэчаў была калекцыя пячатак ВКЛ і пазалочаны меч імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна I]]. Але вялікая частка былых нясвіжскіх экспанатаў засталася ў Эрмітажы. Адраджаючы Нясвіжскі замак, Марыя дэ Кастелян значную ўвагу надавала і пераўтварэнню асяроддзя замка. Дзякуючы яе намаганням, на месцы заснаванага ў сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] парку Кансаляцыя, на правым беразе ракі Уша, быў закладзены ў [[1878]] сучасны '''''Стары парк'''''. Гэта праца была працягнута ёю ў [[1898]], калі на левым беразе ракі Уша, насупраць замка, быў закладзены '''''Англійскі парк''''', а на поўнач ад яго — '''''Новы (Марысін) парк'''''. Агульная плошча ўсяго паркавага комплексу складала каля 90 [[гектар]]аў. У другой палове 80-х гадоў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Нясвіжскі замак канчаткова набыў тое архітэктурнае аблічча, якое існуе да сённяшняга дня. За палацам быў напалову зрэзаны абарончы роў, а на яго месцы пабудавана двухпавярховая прыбудова з неагатычнымі вежкамі па кутах. А сам вал, каб не абсыпаўся, падперлі каменнай сцяной, на адным з камянёў якой выбілі год пабудовы сцяны — [[1891]]{{sfn|Метельский|2011|с=129—132.}}. == Комплекс у XX стагоддзі == === Замак у пачатку XX стагоддзя і падчас Першай сусветнай вайны === Наступны нясвіжскі ардынат [[Юрый Фрыдэрык Радзівіл]] перабраўся ў Нясвіж у [[1905]] г. з Берліна. У выніку пераезду Юрыя Фрэдэрыка ў Нясвіжскім замку апынулася найбагацейшая калекцыя манет, мушкеты, сталовыя прадметы, баявыя нажы, паляўнічыя трафеі, табакеркі, цырыманіяльныя ўборы, шаблі, палашы і іншыя рэчы, сабраныя сям’ёй у [[Германія|Германіі]]. [[Выява:Шпіталь у палацы.jpg|thumb|справа|350px|Шпіталь у Нясвіжскім замку. Канец 1910-ых]] З-за хваробы князю Юрыя Фердынанду было цяжка кіраваць ардынацыяй і палацам, і апошнія гады свайго жыцця ён правёў пад наглядам жонкі ў [[Вена|Вене]]. А Нясвіж працягваў заставацца пад пільным уплывам яго маці — Марыі дэ Кастэлян Радзівіл, якая часта прыязджала сюды і не пакідала сваёй кіпучай дзейнасці. Практычна напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] замак быў цалкам адрэстаўраваны. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] Марыя дэ Кастэлян працягнула сваю працу па стварэнню паркавага ансамбля вакол замка. У '''''Англійскім парку''''' быў арганізаваны іпадром. А на правым беразе ракі Уша, за Старым паркам, у [[1913]]—[[1914]] быў закладзены '''''Японскі парк'''''. У сакавіку 1913 г. Радзівілы адзначылі 400-годдзе свайго знаходжання ў Несвіжы. На мерапрыемства ў Нясвіж быў запрошаны хор [[Вялікі тэатр (Варшава)|Варшаўскай оперы]], а вынікам мерапрыемства ў Варшаве [[3 лістапада]] [[1913]] г. стала дамоўленасць з Янам Якубоўскім аб напісанні гістарычнага рукапісу пра Нясвіж, які так і не быў завершаны з-за смерці заказчыкаў і распачатай пазней [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]{{sfn|Метельский|2011|с=134—135.}}. Падчас Першай сусветнай вайны з [[1915]] г. Нясвіж стаў прыфрантавой зонай. З гэтага года ў Нясвіжы размясціўся штаб другой арміі Заходняга фронту. У жніўні 1915 па распараджэнні рускай ваеннай улады замак Радзівілаў быў узяты пад ахову. У замку ў гэты перыяд размяшчаўся ваенны лазарэт, дзе праходзіў лячэнне ў тым ліку і рускі празаік [[Канстанцін Георгіевіч Паустоўскі|К. Паўстоўскі]]. Тыя падзеі ён адлюстраваў у аўтабіяграфічнай аповесці «Гнілая зіма». Вайна ў цэлым пашкадавала замак і яго каштоўнасці<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследаванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 323-324 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Ні немцы, ні расійскія войскі практычна нічога не кранулі з яго багаццяў. === Надыход савецкай улады. Рабаванне замка === Пад савецкую ўладу Нясвіж перайшоў [[29 кастрычніка]] [[1917]] года, і Радзівілы былі вымушаны пакінуць замак. А [[20 лютага]] 1918 года Нясвіж быў заняты нямецкай пяхотай, якая пакінула горад толькі ў [[1919]] годзе. У 1919 г. пасля адыходу немцаў у горад прыйшлі чэкісты на чале з Салдатавым і атрад 6-ай пунктавай Надзвычайнай Камісіі 8-га ўчастка [[Смаленск]]ай акругі. Пачалося сапраўднае рабаванне не толькі каштоўнасцей замка, але і ўсяго горада, на які была накладзена кантрыбуцыя ў некалькі дзясяткаў тысяч рублёў. Спроба мясцовых [[камунізм|камуністаў]] сабрацца для абмеркавання мер процідзеяння падобнаму феадальнаму праву была разагнана пад пагрозай расстрэлу{{sfn|Метельский|2011|с=137.}}. Тым не менш камуністам удалося сабраць рэўкам, які з дапамогай роты Нясвіжскага палка раззброіў атрад Салдатава. У апублікаваным матэрыяле газеты «Звязда» № 388 за 1919 гаварылася пра знікненне з Нясвіжскага палаца габеленаў і іншых бясцэнных рэчаў. Камісіі не ўдалося высветліць, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. У палац была накіравана камісія, якая апячатала замак. Напачатку лютага 1919 г. галоўны інструктар Беларускага музея пад гучнай фаміліяй Л. Замкаў быў накіраваны ў Нясвіж для агляду палаца. Сваё ўражанне Замкаў адлюстраваў у дакладной запісцы па вяртанні ў Мінск ад [[17 лютага]] 1919 г., дзе былі адзначаны пашкоджанні твораў мастацтва, сарваныя шпалеры, паламаная мэбля, разрабаваныя прадметы. [[8 верасня]] [[1920]] г. быў складзены вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які ўключаў 1,5 тысячы найменняў. Аднак камісіі так і не ўдалося даведацца, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. Пасля правядзення вопісу замка ў 1920 г. палац заставаўся амаль без нагляду да 1921 г., калі ў радавую рэзідэнцыю вярнуліся Радзівілы<ref>{{кніга |аўтар = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна |частка = История материальных ценностей Несвижского замка (1865-1920) |загаловак = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна, №3(20) 2008 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Замак у міжваенны час === Пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]], калі тэрыторыя [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адышла да Польшчы, князь [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл]] змог вярнуцца ў замак. Нейкі час пры князю Антоніі ў замку размяшчалася настаўніцкая семінарыя, а для некаторых семінарыстаў князем была прызначана адмысловая стыпендыя. Князь Альбрэхт Антоній шмат увагі надаваў і аднаўленню былога багацця замка і вяртанню страчаных скарбаў. У 1928 г. урад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], выконваючы ўмовы Рыжскага мірнага дагавора 1921 г., вярнуў у Польшчу частку разрабаваных у 1792 і 1812 гг. нясвіжскіх багаццяў. У гады ардынацтва Альбрэхта Антонія Радзівіла ў замку налічвалася 225 карцін, сярод якіх былі як жанравыя палотны, так і партрэты Радзівілаў. У зброевай зале налічвалася 20 старых гармат, а некаторыя з іх, напрыклад «''Гідра''», стаялі на замкавым двары. Аднак, улічваючы гістарычную каштоўнасць прылад, частка іх была перададзена Альбрэхтам Радзівілам у музей на [[Вавель|Вавелі]] ў [[Кракаў|Кракаве]], а частка — ў музей [[Львоў|Львова]]. Напачатку 20-х гадоў [[XX стагоддзе|XX ст.]] Альбрэхт Антоній пачаў прыводзіць у парадак і велізарную калекцыю зброі, колькасць якой дасягала 1000 экзэмпляраў. [[Выява:Пахаванне князя Альберта 1936-2.jpg|thumb|270px|Пахаванне князя Альберта ў 1936]] [[Выява:Radzivił Castle in Niaśviž (XX).jpg|thumb|270px|Палацавы комплекс у міжваенны перыяд]] У міжваенны перыяд, менавіта дзякуючы князю Альбрэхту Антонію, Нясвіжскі замак стаў культурным цэнтрам горада. Ён праславіўся як сапраўдны галава роду, вакол якога бурліла жыццё Радзівілаў. Менавіта пры Альбрэхце Антоніі Радзівіле была завершана праца Б. Таўрагіньскага над кнігай, прысвечанай гісторыі Нясвіжа і яго ўладальнікаў, якая была выдадзена ў [[1937]] г. і ў значнай ступені не страціла свайго значэння і да гэтага часу. Асабістыя сувязі князя спрыялі таму, што сюды прыязджалі на гастролі Варшаўскі і Віленскі тэатры. Замак у міжваенны перыяд наведвалі маршал сойма [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскі]] ([[1926]]) і прэзідэнт Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|І. Масціцкі]] ([[1929]]). [[25 кастрычніка]] [[1926]] г. у [[Нясвіж]]ы у палац Радзівілаў адбыўся [[Нясвіжскі з’езд кансерватараў (1926)|з'езд прадстаўнікоў «віленскіх кансерватараў» і сустрэча з маршалам Юзафам Пілсудскім (1867—1935)]]. Прыезд Юзафа Пілсудскага ў Нясвіж меў даволі вялікі рэзананс і быў звязаны з жаданнем атрымаць саюзнікаў супраць [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|польскіх «эндэкаў»]] пасля арганізаванага Пілсудскім [[Майскі пераварот (Польшча)|«майскага пераварота» (1926)]] і ўхвалу планаў [[Санацыя (Польшча)|«санацыі»]]. Сустрэча Юзафа Пілсудскага ў Нясвіжы з магнатэрыяй «крэсаў усходніх» дазволіла англійскай прэсе раздуць скандал, што пад выглядам звычайнай сустрэчы на самай справе ў Нясвіжы адбыўся з'езд польскіх «[[раялісты|раялістаў]]», на якім разглядалася вылучэнне кандыдатуры князя Альбрэхта Антонія Радзівіла на польскі каралеўскі сталец. Сямнаццатым і апошнім нясвіжскім ардынатам стаў малодшы брат Альбрэхта князь [[Леан Уладзіслаў Радзівіл]] (з пачатку [[1936]] г.). У сярэдзіне ліпеня [[1939]] г. польскі сойм прыняў рашэнне аб ліквідацыі ўсіх ардынацый, і, такім чынам, закладзены Мікалаем Крыштофам Радзівілам Сіроткам прынцып перадачы ўладанняў выключна па лініі старэйшага прадстаўніка мужчынскага роду быў адменены{{sfn|Метельский|2011|с=141.}}. === Замак падчас Другой сусветнай вайны === [[1 верасня]] [[1939]] года пачалася [[Другая сусветная вайна]], а [[17 верасня]] 1939 года [[Чырвоная Армія]] пачала паход на Заходнюю Беларусь і Украіну. Нясвіж знаходзіўся практычна на мяжы з СССР і войскі Чырвонай Арміі ў першы ж дзень занялі горад і замак. Паход Чырвонай Арміі застаў Радзівілаў у Нясвіжы, дзе яны спадзяваліся перачакаць вайну, і ўся сям'я, разам з маці князя {{нп3|Марыя Роза Радзівіл|Марыяй Розай з Браніцкіх|pl|Maria Róża Radziwiłłowa}}, адразу ж была арыштавана. Да [[1940]] Радзівілы знаходзіліся ў СССР, а потым, дзякуючы звароту італьянскай каралевы {{нп3|Алена Чарнагорская|Алены Чарнагорскай|ru|Елена Черногорская}}, якая была ў сяброўскіх адносінах з Марыяй Розай з Браніцкіх, за дапамогай да міністра замежных спраў Італіі [[Галеаца Чыяна]], ім было дазволена выехаць за мяжу. У верасні 1939 г. замак практычна адразу ж быў узяты новай уладай пад ахову. Сюды быў прызначаны спецыяльны камісар, які адказваў за захаванасць змешчаных тут каштоўнасцей. Па іроніі лёсу прозвішча ў гэтага камісара было ''Сіротка'', такое ж як і мянушка будаўніка замка. Ужо ў канцы лістапада 1939 г. па выніках абследавання гісторыка-рэвалюцыйных помнікаў і музеяў у Заходняй Беларусі брыгада [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Наркамасветы БССР]] зрабіла заключэнне, што ў замку неабходна арганізаваць у музей, і ўлічваючы аддаленасць Нясвіжа ад буйных прамысловых цэнтраў, дом адпачынку з мэтай наведвання працоўнымі краіны музейнага комплексу, гэта значыць замка. Пісьменнік [[Валянцін Пятровіч Катаеў|Валянцін Катаеў]], наведаўшы ў 1939 замак і прайшоўшы разам з кіраўніком па яго залах, потым пісаў у сваіх успамінах: «''Мы моўчкі ішлі ўслед за ім і былі здзіўлены памерамі, колькасцю і багаццем панскіх пакояў. Кідалася ў вочы багацце мэблі, паркета, складзенага са мноства каштоўных гатункаў дрэва — чырвонага, чорнага, цытрынавага, масіўных паліраваных дзвярэй, велізарных люстэркаў у тонкіх пазалочаных рамках… Паляўнічая зала была высланы шкурамі мядзведзяў, ваўкоў, лісіц. На доўгіх сталах была раскладзена паляўнічая зброя; пісталеты, мушкетоны, кінжалы, сучасныя штуцары, вінтоўкі. На сценах віселі рогі аленяў, ласёў, іклы кабаноў, якія былі абцягнуты ў золата, пад імі надпісы''». Але асабліва ўразіла В. Катаева Рыцарская зала — такога ён не бачыў і ў маскоўскіх музеях. «''Шэраг рыцараў размяшчаўся ўздоўж белых сцен, ззяючы срэбрам і золатам. Стаялі рыцары-вершнікі са страусінымі пёрамі на шлемах''». У лісце [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіну]] сакратар ЦК КПБ (б) [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П. К. Панамарэнка]] зазначаў, што значэнне каштоўнасцей замка вялікае, а «''бібліятэцы прама няма цаны''». Тым не менш, рабоча-сялянская ўлада распарадзілася каштаўнасцямі па-пралетарску. Паводле пастановы ЦК КП(б)Б, замак перадалі аўтадарожнаму тэхнікуму, бібліятэку і часткова архіў (на вагу, як макулатуру, усяго каля 60 тон) перадалі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. А астатнюю частку бібліятэкі проста распрадалі праз дзяржгандаль. Паводле Пастановы ЦК КПБ(б) ад [[3 студзеня]] [[1941]], уся нясвіжская калекцыя каштоўнасцей аказалася падзеленай. У [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мастацкую галерэю]] ў Мінску былі перададзены 264 карціны (сярод якіх 64 партрэты Радзівілаў), слуцкія паясы, мэбля; зборы зброі і гарматы — [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускаму дзяржаўнаму музею]] і [[Беларусьфільм|кінастудыі «Савецкая Беларусь»]]<ref name="ЖББ"/>; экспанаты Паляўнічай залы — [[Белавежская пушча|Белавежскаму дзяржаўнаму запаведніку]] ў [[Беласток]]у; гарнітуры — [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнаму тэатру оперы і балета Беларусі]] і Дому працаўнікоў мастацтваў. Перадача калекцый ішла фактычна да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], і з-за хуткага захопу немцамі Мінска эвакуіраваць яе не атрымалася. Гэтыя яшчэ не інвентарызаваныя калекцыі разам з архівам і бібліятэкай аказаліся пасля вывезенымі ў Германію. Гарматы з Нясвіжскага замка, якія захоўваліся напачатку вайны ў Мінску, і якія не паспелі эвакуіраваць, у [[1942]] былі вывезены немцамі ў Берлінскі цэйхгауз, дзе дзве з іх загінулі падчас бамбардзіровак горада ў канцы вайны{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. А ў самім замку ў гады акупацыі ў [[1941]]—[[1944]] размяшчаўся нямецкі ваенны шпіталь<ref name="ReferenceA"/>. === У пасляваенны час === [[Выява:Санаторый Нясвіж.jpg|300px|thumb|У савецкі час у палацава-паркавым комплексе знаходзіўся санаторый «Нясвіж»]] Пасля заканчэння вайны пачалася праца па пошуку і вяртанню згубленых каштоўнасцей. На чале камісіі стаяў галоўны захавальнік Паўлаўскага палаца пад [[Санкт-Пецярбург|Ленінградам]] [[Анатоль Міхайлавіч Кучумаў|A. M. Кучумаў]], дзякуючы яго кіпучай дзейнасці экспанаты, вывезеныя ў Германію, часткова былі вернуты ў СССР, а ў 1948—1960 гг. — у Мінск. Радзівілаўскі архіў паступіў у [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]], дзе складае асобны фонд (ф. 694), а радзівілаўская бібліятэка паступіла ў фундаментальную бібліятэку АН БССР. Частка мастацкай галерэі была знойдзена пашкоджанай. Аднак тагачаснае кіраўніцтва [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры БССР]] не палічыла значнымі партрэты «''прыгнятальнікаў працоўнага народа''» і ў [[1950]] перадала 63 партрэта Радзівілаў у [[Нацыянальны музей у Варшаве]]<ref name="ЖББ"/>. З 264 карцін былой Нясвіжскай галерэі цяпер на захаванні ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеі Беларусі]] толькі 57 карцін. Падобны лёс мела і калекцыя гармат з Нясвіжскага замка. Хоць пасля вайны яна была вернута ў СССР, аднак у 1948 гарматы былі перададзены Польшчы і з гэтага часу захоўваюцца ў [[музей Войска Польскага|музеі Войска Польскага]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Усяго у 1950—1960 гадах у Польшчу з музейнага фонду Беларусі было перададзена болей за 80 адзінак захоўвання<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Ценности, переданные Музею истории Великой Отечественной войны в Минске Польской Народной Республикой//Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей, праблем вяртання і сумеснага выкарыстання. Юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрвеня 1997 г. Вяртанне-4. Мн., 1997. С. 112—133.</ref>. Пасля вайны Нясвіжскі замак доўгі час выкарыстоўваўся як санаторый. Практычна ўсе яго памяшканні падчас «''рэканструкцыі''» 1950-х гадоў былі прыстасаваны пад лячэбную ўстанову, і таму тут мала што засталося некранутым. Чарговы раз замак моцна пацярпеў у 1960-я гады, калі ў ім устанаўлівалі паравое ацяпленне, пры гэтым была знішчана большасць кафляных пячэй і камінаў XVIII—XIX стст. У 1980-я гады былі знішчаны яшчэ галандскія кафляныя панэлі XVI—XVII ст., якія захаваліся да гэтага часу, і памяць пра іх захавалася толькі на фотафіксацыі, праведзенай незадоўга да іх знішчэння. Практычна, на мяжы тысячагоддзяў у замку мала што ўцалела з таго, што нагадвала б пра слаўную гісторыю яго гаспадароў{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. == Артылерыя замка == У XVII стагоддзі артылерыя Нясвіжскага замка складала больш за 100 гармат. Да [[1733]] года іх засталося ўжо толькі 30. Тады ж у замку налічвалася 409 ружжаў і 59 «янычарак», якія былі на ўзбраенні [[Янычары|янычарскай]] харугвы нясвіжскага гарнізона{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. [[Выява:Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI - XVII ст..jpg|250px|thumb|Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI—XVII ст.]] У Нясвіжы ўпершыню ў Беларусі была створана ліцейная гарматная майстэрня (''[[людвісарня]]''). Людвісарня знаходзілася ў замку побач з трохпавярховым каменным будынкам, з правага боку ад уваходу{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Ужо ў [[1576]] тут была адліта першая партыя з сямі гармат, якія стралялі двухфунтавымі ядрамі. У тым жа годзе была выраблена [[марціра]]. Дзве гарматы («два паддзелка аблозе дубовай слясарнай працы з коламі і восямі, дабра акаванымі і абрэфаванымі») былі адліты ў [[1577]]. У Нясвіжскай людвісарні ў [[1597]] была адліта серыя гармат і марцір, якім далі імёны хрысціянскіх святых: «Святы Ян», «Святы Марк», «Святы Міхась», «Святы Рафаіл», «Святы Мацей», «Святы Мікалай», «Святы Лука», «Святая Марканэза». У [[1598]] было выраблена менш гармат у сувязі з тым, што тут для Нясвіжскага і [[Мірскі замак|Мірскага замкаў]] адлівалі званы. За меладычны гук яны атрымалі назву «цымбалы». Голас гэтых «цымбалаў» гучаў на працягу 300 гадоў. Яны адбівалі кожныя 15 хвілін і кожную гадзіну. У [[1598]] пачалі вырабляць новую партыю гармат і марцір. Праца расцягнулася на некалькі гадоў. Кожнай гармаце была дадзена арыгінальная назва, якую выразалі на ствале. Так, у 1598 была адліта марціра «Кракадзіл», у [[1599]] — марціра «Саламандра» — гармата, якая страляла вогненнымі ядрамі; гарматы «Цэрбер», «[[Гідра (гармата)|Гідра]]», а таксама марціры «Святы Юры», «Святы Аляксандр», «Святы Георгій». У [[1600]] былі выраблены гарматы «Святы Крыштоф», «Бахус», «Вінаград», «Сава» («Сыч»; даўжыня 163—188 см, калібр 5—6 см), «Папугай», «Кубак», «Цырцэя». Затым пасля перапынку ў 1602 г. адлілі гармату «Мелузіна»{{sfn|Ткачёв|2002|с=150.}}. Гарматы былі багата ўпрыгожаны [[ляпніна]]й, змяшчалі выявы герба Мікалая Радзівіла Сіроткі з яго ўпамінаннем, сімвалічныя выразы, год вырабу. Найбольш вялікія гарматы «Мелузіна» і «Хімера», вырабленыя ў 1602—1603 гадах, маюць даўжыню 360 і 267 см адпаведна, калібр 9 см; яны нясуць імя майстра і месца вырабу: ''«MET GOTES HVLF GOSS MICH HERMAN MOLTZFELDT ZV NISWISCH»'' («Мелузіна»). Таксама вядомы гарматы «Паветра», «Агонь», «Вада», «Зямля», «Цмок», «Маладзік»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}</ref>. Вырабам гармат у Нясвіжы ў канцы XVI — пачатку XVII стст. кіраваў [[Немцы|немец]] Герман Мольтцфельд. Гэты складаны і вельмі цяжкі працэс быў справай рук кваліфікаванага калектыву рамеснікаў, аснову якога складалі майстры-беларусы. Яны ўдзельнічалі ў стварэнні форм для адліўкі гармат, «даводзілі ствол», адлівалі бронзавыя ўпрыгожанні ў выглядзе лісця, вінаградных лоз, птушак, звяроў і малюнкаў святых. У дакументах сказана пра «Сцяпана злотніка», які рэзаў «літары на тытулах і чыніў, што павінна быць на дзелках». Формы для адліўкі гармат апрацоўваў рэзчык Філіп (яны зберагаліся ў Нясвіжскім замку яшчэ ў 1658 годзе). Столяр Хломада вырабляў «кол пад гарматы». Згадваюцца таксама «слесар Пётр», «гісер Герман, цэсля мірскі», кавалі. [[Выява:Гармата Гідра ў двары Нясвіжскага палаца 1930 гг.jpg|thumb|злева|300px|[[Гідра, гармата|Гармата Гідра]] ў двары Нясвіжскага палаца, 1930 гг.]] Адлітыя майстрамі гарматы былі ўзорамі ліцейнага мастацтва. Ствалы іх нагадвалі мудрагелістыя калоны, перакручаныя ствалы дрэў з аб'ёмнымі малюнкамі чыюкоў (папугаяў), соў, сямігаловых пачвар, псіных галоў і інш. Гэта надавала гарматам экзатычнасць і прывабнасць{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Напрыклад, гармата «Цырк» была выканана ў выглядзе [[іанічны ордар|іанічнай]] калоны, перацягнутай шнурамі; «Гідра» — у выглядзе [[карынфскі ордар|карынфскай]] калоны, у тыльнай частцы якой адліта пяцігаловая гідра. Адна з гармат была адліта ў выглядзе пня, аплеценага вінаграднай лазой з галавой Цэрбера ля асновы{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Арыгінальныя былі і лацінскія надпісы на ствалах («''гідра: рыхтуе жалобу, хутка кране чорнай меткай''»; «''папугай: усіх забіваю, каго крывой дзюбай удараю''»; «''сава: катастрофу прадказваю кожнаму, калі хто-небудзь прыбудзе як разбуральнік''»; «''хімера: знішчаю ворага агністым горлам ззяючай хімеры''»){{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Апроч таго, усе гарматы былі ўпрыгожаны {{нп3|Іерусалимскі крыж|іерусалімскім крыжам|ru|Иерусалимский крест}} — знакам прыналежнасці Сіроткі да [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай|рыцараў Ордэна Труны Гасподняй]]{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Адліваць гарматы ў Нясвіжы працягвалі і ў XVII—XVIII стст., тады выраблялі жалезныя навальныя шасціфунтовыя гарматы. У [[1743]] г. была адліта серыя трохфунтовых бронзавых гармат і 12 ствалоў. Двухфунтовыя гарматы адлівалі ў [[1749]], [[1753]], [[1756]], [[1760]] і [[1762]] гг. У [[1785]] г. у прысутнасці караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] была адліта 24-фунтовая гармата, упрыгожанная сцэнамі знаходжання ў Нясвіжы караля і яго прыдворных. У той год у замку налічвалася 66 гармат{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Да нашага часу захавалася пяць нясвіжскіх гармат — «Гідра», «Сава», «Папугай», «Хімера», «Цырк» — знаходзяцца ў музеі Войска Польскага ў [[Варшава|Варшаве]], яшчэ адна, «Мелузіна», — у каралеўскім музеі артылерыі ў [[Стакгольм]]е, гармата «Цэрбер» — у [[Санкт-Пецярбург]]у, у музеі артылерыі{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Артылерыя замка цікавіла польскіх даследчыкаў ужо ў першай палове XX ст., так калекцыя гармат была двойчы апісана ў манаграфічных даследаваннях польскіх вучоных<ref>Bersohn M. Dawnia zbrojwnia ksiazat Radziwillow w Nieswiezu. Warszawa, 1904.</ref><ref>Brensztejn M. Zarys dziejow ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Ksienstwa Litewskiego. Wilno, 1924.</ref>. == Паркавы комплекс == Забудова комплексу не абмяжоўвалася толькі замкам, уладальнікі Нясвіжскага замка актыўна выкарыстоўвалі асяроддзе. Так, яшчэ ў [[1585]] князь Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка меў летнюю сядзібу ''Альба'' на тэрыторыі [[Альба (паркавы комплекс)|сучаснага парку]], а яго нашчадак [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караль Радзівіл Пане Каханку]] загадвае непадалёку ад замка высякчы аграмадны (у 300 [[Гектар|га]]) лес і на яго месцы стварыць пацяшальны палацава — паркавы ансамбль<ref>{{кніга |аўтар = Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя і інш. |частка = |загаловак = Страчаная спадчына |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1998 |том = |старонкі = 212-213 |старонак = 351 |серыя = |isbn = 985-07-0036-Х |тыраж = }}</ref> (цяпер на гэтым месцы знаходзіцца [[Альба (паркавы комплекс)|паркавы комплекс «Альба»]]). Узнікненне сучаснага паркавага комплексу звязваецца з імем [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян]], жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]], пад кіраўніцтвам якой праводзіліся работы па стварэнню паркавага комплексу. Паркі пейзажнага тыпу закладзены ў [[1879]] у пойме ракі Уша, раней на іх месцы была хвалістая раўніна з ракой Ушай, пойма якой была забалочана. Паркавы комплекс быў разбіты каля водных перашкод і фартыфікацыйных збудаванняў, што акружалі замак. Павышаныя ўчасткі тэрыторыі засталіся без змен, а на нізкіх месцах былі праведзены мінімальныя гідратэхнічныя работы па рэгуляванню воднага рэжыму сажалак і асушэнню прыбярэжных балот, на асобных участках яшчэ і нівеліроўка паверхні. Па выніках археалагічных раскопак [[1997]] таўшчыня насыпнога грунту месцамі дасягала 1,4 м. [[Выява:Зажалка Дзікая.JPG|справа|thumb|злева|Дзікая сажалка аддзяляе Марысін парк ад Азярына і Плінтоўкі]] Па часе закладкі, планіроўцы і архітэктуры, падбору насаджэнняў Нясвіжскі паркавы ансамбль умоўна дзеляць на 5 частак: '''Замкавы парк''' (11 га), '''Стары парк''', або Азярын (16 га), '''Японскі парк''', або Плінтоўку (7 га); '''Новы''', або Марысін парк (22 га), і '''Англійскі парк''' (10 га). Ландшафтныя ўчасткі аб'яднаны ''Дзікай'', ''Замкавай'' і ''Бернардзінскай'' сажалкамі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Плошча паркаў разам з вадаёмамі складала каля 100 га. Паркавы комплекс складаецца з 5 аўтаномных ландшафтных зон, кожная з якіх мае сваю завершаную кампазіцыю. Сажалкамі Замкавай і Дзікай паркі падзяляюцца на права- і левабярэжную часткі{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. У стварэнні паркавага ансамбля вылучаецца некалькі перыядаў. Першы ахоплівае 1878-[[1905]], пачынаючы з закладкі '''''Старога парку''''' і да заканчэння работ у '''''Англійскім''''' і '''''Марысіным''''' паркавых масівах. Другі перыяд ([[1911]]—[[1914]])- стварэнне '''''Японскага парку''''' і пасадкі на Паповай горцы, трэці — уключае [[1935]]—[[1939]] і характарызуецца пасадкамі на Лебядзіным лужку ва ўрочышчы Караліна{{sfn|Чистяков|2009|}}. Галоўным садоўнікам парку ў [[1878]]—[[1912]] гг. (амаль увесь перыяд станаўлення асноўных планіровачна-прасторавых паркавых структур) быў Андрэй Пастарэмчак. Знаёмства з шэдэўрамі сусветнага садова-паркавага майстэрства (вучыўся ў [[Познань|Пазнаньскай]] школе садаводства, сталічных гарадах Еўропы і Расіі) дабратворна паўплывала на яго самабытную творчасць. Памочнікамі, а потым і прадаўжальнікамі яго справы былі Антон Кавальскі, Міхаіл і Адольф Стоцкія, Іван Цвірка, Антон Глінскі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У [[1913]]—[[1914]] праведзены работы па паляпшэнню паркавых ландшафтаў. У парках былі пасаджаны інтрадукаваныя пароды і дэкаратыўныя формы: [[Елка еўрапейская|елка звычайная]] і [[Елка Енгельмана|Энгельмана]], лістоўніцы [[Лістоўніца Гмеліна|даурская]] і [[Лістоўніца сібірская|сібірская]], хвоі [[Хвоя веймутава|веймутава]] і [[Хвоя чорная|чорная]], [[дуб звычайны]] (форма пірамідальная), [[ліпа амерыканская]] (форма буйналістая); шмат дэкаратыўных кустоў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Нясвіжскі паркавы ансамбль моцна пацярпеў у гады Айчыннай вайны. Маладыя пасадкі былі высечаны, многія дрэвы ачышчаны ад галін у ніжняй частцы, што знізіла іх дэкаратыўнасць. У пасляваенны час у парку ўстаноўлены два помнікі: паблізу таполі на Выставачнай паляне, дзе ў [[1941]] былі загублены нямецка-фашысцкімі захопнікамі мірныя жыхары Нясвіжа, і каля заходняга бастыёна замка, на брацкай магіле савецкіх воінаў, якія загінулі ў час вызвалення Нясвіжа (каля падножжа помніка гарыць вечны агонь). У [[1963]] паркавы комплекс Нясвіжа быў аб'яўлены помнікам прыроды рэспубліканскага значэння. У пачатку 1960-х гадоў пад кіраўніцтвам архітэктара Рудэнкі быў распрацаваны праект рэстаўрацыйна-аднаўленчых работ у парку, які быў рэалізаваны часткова. У [[1985]]—[[1991|91]] былі праведзены рэстаўрацыйна-аднаўленчыя работы («[[Мінскпраект]]», галоўны архітэктар М. Ф. Жлоба) па добраўпарадкаванню тэрыторыі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. === Замкавы парк, ці парк Антонія === [[Выява:Замкавы парк. Нясвіж.JPG|справа|thumb|Замкавы парк]] Уваход на тэрыторыю паркавага ансамбля пачынаецца каля старадаўніх варот, упрыгожаных гербам роду Радзівілаў «Трубы». На ім намаляваны: знак улады — [[Арлы|арол]], на грудзях якога размяшчаецца шчыт з трыма паляўнічымі ражкамі і манаграма Антонія Вільгельма Радзівіла. За варотамі адкрываецца від на Замкавую алею — дамбу даўжынёй 450 м, абсаджаную векавымі дрэвамі. Сярод насаджэнняў, якія яе атачаюць, пераважаюць [[клён вастралісты]] і [[вярба плакучая]], сустракаецца і [[вярба серабрыстая|серабрыстая]], якая выгадна вылучаецца на зялёным фоне іншых пасадак. [[Выява:Земляная дамба ў Замкавым парку.JPG|злева|thumb|Земляная дамба ў Замкавым парку]] Земляная дамба, з'явілася ў [[1870]]—[[1875]]. Да гэтага часу замак злучаўся з горадам доўгім разборным драўляным мостам, які добра бачны на гравюры Т. Макоўскага. Мост меў абароннае значэнне, але, згубіўшы гэту функцыю, быў заменены дамбай. Сама алея з'яўляецца ўжо часткай парку Антонія, названага так у гонар [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Азеляненне замкавай тэрыторыі пачалося ў пачатку 19 ст. На плане Нясвіжа [[1810]] бачна, што аб'язная дарога, што праходзіла па знешняй броўцы рова ў трох месцах абсаджана дрэвамі з двух бакоў, у чацвёртым (паўночна-ўсходнім) — з аднаго. Як адзначаў У. Сыракомля, у 1830-х гадах на адкосах рова раслі дзікія хмызнякі і зрэдку разложыстыя грушы, а ў цэнтры параднага двара знаходзілася група [[бяроза|бяроз]] і [[асіна|асін]]. На гравюры Г. Гумінскага, зробленай пазней, відаць, што дрэвы ў двары замка былі заменены кветкавай клумбай дыяметрам 15—16 м, а каля пад'езда да першага крыла пасаджаны дэкаратыўныя кусты. Цяпер парк Антонія ўключае пад'язную дамбу і тэрыторыю, якая непасрэдна прымыкае да замка. Характар пейзажу амаль не мяняецца да моста, перакінутага цераз роў да вежавых варот замка. У парку ў [[1961]] быў разбіты невялікі скверык і ўстаноўлена скульптура «Спадарожнік» у гонар першага штучнага спадарожніка Зямлі. Тут расце адзіны ў Нясвіжы экзэмпляр [[Глядычыя трохліставая|гледычыі трохліставай]]. Азеляненне прызамкавага ўчастка выконвалася на трох узроўнях: па броўцы рова, па грэбені вала і на ўнутрызамкавых дворыках. У Замкавым парку знаходзіцца вялікая колькасць экзатычных раслін. У [[1954]] па праекту архітэктара Рудэнкі ва ўнутраным дворыку замка быў разбіты сквер партэрнага тыпу. Цэнтральная частка сквера мела выгляд эліпса, а на пярэднім плане знаходзіцца калодзеж, упрыгожаны дэталямі кавальскай работы мясцовых умельцаў, і скульптура «Амур з чашай»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Пасля рэканструкцыі пачатку 21 стагоддзя расліннасць знікла з дворыка, застаўся толькі калодзеж. Невялічкі двор (конны, або гаспадарчы) у паўднёвай частцы замка перад былымі стайнямі, пабудаванымі ў крапасным вале, аформлены групай блакітных елак, кветкамі, а сцяна і вежа замка абвіты дзікім вінаградам. Самы маленькі замкавы двор (інтымны) размешчаны ва ўсходняй частцы, паміж палацава-замкавым комплексам і валам. Тут высаджаны [[ясень]] і [[Елка блакітная|блакітная елка]]. Крытая лесвіца ў выглядзе перголы, павітай вінаградам, вядзе на крапасны вал. На вале замка ў розны час высаджваліся кусты — махровыя формы глогу, розныя віды [[бэз]]у, [[язмін]]у. Вінаград дзявочы пяцілістковы, амурскі і культурны, актынідныя выкарыстаны ў аздабленні замкавых сцен і відавых альтанак. 3 вонкавага боку рова замак акружаны шырокай аб'язной дарогай, абсаджанай клёнам вастралістым{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У Замкавы парк уваходзяць таксама алеі, якія атачаюць замак па беразе абароннага рова і дзве паляны. ''Тэатральная'' алея, размешчаная на поўдзень ад замка, мае выгляд паўкола. У былыя часы прыдворны тэатр у цёплую пару года даваў на ёй тэатралізаваныя пастаноўкі, і гледачы знаходзіліся на іншым боку абароннага рова. Другая паляна размешчана на ўсход ад замка і ўпрыгожана трыма дэкаратыўнымі бронзавымі вазамі на гранітных пастаментах (ўсталяваны ў 1992, скульптар Валерый Янушкевіч){{sfn|Чистяков|2009|}}. === Стары парк, або Азярын === [[Выява:Помнік М. Кастэлян.JPG|справа|thumb|Помнік заснавальніцы парку М. Кастэлян. Побач бачны рэшткі першай таполі, адзінага дрэва на месцы Старога парку. 2005 г.]] Стары парк закладзены ў 1878 на левым беразе сажалкі ''Дзікай'' на месцы базарнай плошчы, дзе раней расло толькі адно дрэва — [[Таполя канадская|канадская таполя]], на месцы якой пакладзены камень з надпісам: «''На ўсёй прасторы парку ў момант яго закладкі знаходзілася толькі гэта таполя''». У парку знаходзіцца памятны камень-валун (вядомы як камень жаданняў{{sfn|Чистяков|2009|}}) у гонар яго стваральніцы: «''У памяць 25-годдзя заснавання гэтага парку, а таксама ў знак удзячнасці за столькі гадоў працы, зробленай для ўпрыгожання замка Марыяй з Кастэлянаў княгіняй Радзівіл. Камень гэты ў 1903 паставіў яе ўдзячны муж Антон Радзівіл XIV, ардынат нясвіжскі''». [[Выява:Стары парк. Нясьвіж.JPG|злева|thumb|Адна з палян Старога парку.]] Асноўная маса дрэў была пасаджана ў канцы 19 ст., далейшая апрацоўка краявідаў вялася да 1920-х гадоў. Нягледзячы на тое, што парк Азярына фарміраваўся ў пейзажным стылі, тут шмат алей — кляновая, ліпавая, [[каштан]]авая, [[граб]]авая. Уваход у Азярыну аформлены 2 парамі пілонаў з жалезнымі варотамі і маленькім домікам садоўніка. Акрамя памятных камянёў-валуноў у гэтай частцы паркавага ансамбля некалі былі ўстаноўлены ў выглядзе арыгінальных альтанак бярозавая хатка, галандскі млын, трох'яруснае збудаванне салярыя, альтанка-шацёр у выглядзе грэнадзёрскага капелюша. [[Выява:Помнік сабаку.jpg|180px|справа|thumb|Помнік сабаку-выратавальніку.]] [[Выява:Русалка ў Нясвіжы.jpg|злева|thumb|Русалка]] Ландшафтныя кампазіцыі Старога парку будуюцца на трох паслядоўна размешчаных палянах (''Спартыўнай'', ''Цэнтральнай'' і ''Выставачнай''), якія адрозніваюцца велічынёй, формай, асветленасцю, характарам зрэзанасці контураў{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Паляны злучаны алеямі-дарожкамі і ўтвараюць своеасаблівую анфіладу зялёных залаў, у драпаванні якіх удзельнічае велізарная разнастайнасць дрэў, хмызнякоў і кветак, якія надаюць непаўторны каларыт кожнай з палян. Пачынаецца парк з анфілады залаў ''Спартыўнай паляны'', дзе некалі знаходзіўся салярый{{sfn|Варрава|2011|с=41.}}. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] на паляне знаходзіўся тэнісны корт. Паляну абмяжоўваюць такія дрэвы, як бяроза, явар, клён, [[Дуб звычайны|чарэшчаты дуб]] і [[Ясакар|чорная таполя]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Перад ''Спартыўнай палянай'' з левага боку быў створаны штучны вадаём (напаўняўся з калодзежа-крынічкі), цяпер перасох. Захаваўся ўстаноўлены паблізу яго маленькі чатырохграннай формы камень з надпісам «Студня Ундыны»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Яна размяшчаецца каля самага ўваходу ў парк. Студня ва ўмоўнай манеры пазначае месца крыніцы, абвеянай легендамі пра паселеную ў ім вадзяную німфу-багіню, і аформлены як выразны паркавы элемент. На валуне ў Люстраной сажалцы, куды адводзіцца вада крыніцы, усталявана скульптура русалкі. ''Спартыўная паляна'' змяняецца ''Цэнтральнай'', на якой можна ўбачыць помнік сабаку, адноўлены на ранейшым месцы пры рэканструкцыі парку. Дата на пастаменце — «''[[1896]]''» — падкрэслівае гэту пераемнасць. На грудзях высакароднай жывёлы вісіць медальён, упрыгожаны галоўным элементам фамільнага герба Радзівілаў{{sfn|Чистяков|2009|}}. Згодна з легендай, падчас палявання паранены князем [[Мядзведзі|мядзведзь]] ледзь не расправіўся са сваім крыўдзіцелем самым рашучым чынам, як раптам любімы сабака князя, паспяшаўшыся на дапамогу князю, у адказны момант сутычкі адцягнуў на сябе ўвагу раз'юшанага звера, чым выратаваў жыццё гаспадару, але пры гэтым загінуў сам. Паўстаўшы ў бронзе помнік нагадвае пра абавязкі ў адносінах да братоў меншых{{sfn|Варрава|2011|с=41—44.}}. Дэкаратыўная сажалка і калодзеж раней упрыгожвалі таксама і ''Выставачную паляну'', на якой да [[1927]] у розных па форме невялікіх павільёнах праводзіліся сезонныя выстаўкі кветак, агародніны і садавіны. Архітэктурныя збудаванні і скульптурныя кампазіцыі, якія некалі ўпрыгожвалі парк, поўнасцю страчаны{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. У пачатку 1990-х гг. на тэрыторыі парку была створана ''Алея Памяці'', уздоўж якой размясціліся бронзавыя бюсты людзей, якія прысвяцілі сваё жыццё Нясвіжу і беларускай зямлі. На Алеі Памяці пастаўлены бюсты: Мікалаю К. Радзівілу Сіротку, Джавані М. Бернардоні, Т. Макоўскаму, Уладзіславу Сыракомлі, [[Якуб Колас|Якубу Коласу]], Юрыю Нясвіжскаму (Несвіжьскаму) (дарэчы, большасць гісторыкаў сумняваецца, ці меў апошні якія-небудзь адносіны да сучаснага Нясвіжа){{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Новы, або Марысін парк === {{асноўны|Марысін парк}} [[Выява:Частка Марысінага парку.JPG|справа|thumb|Марысін парк]] Новы (Марысін) парк размешчаны ў левабярэжнай частцы. У кампазіцыйных вырашэннях ландшафтаў Новага парку адбіўся ўплыў [[Натуралізм (жывапіс)|натуралізму]] (намеры асобных паркавых груп павялічыліся па меры аддалення ад замку){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Новы парк мае форму прамавугольніка, абмежаванага з боку поля аднарадковай пасадкай таполі канадскай позняй. Яго кампазіцыя парку найбольш поўна адлюстроўвае асаблівасці рамантычнага парка з яго павышанай эмацыянальнасцю, самотнасцю і цішынёй. Стварэнне гэтага паркавага ансамбля звязана з легендай і аб трагічным лёсе князёўны Марыі, што знайшло адлюстраванне ў пэўных паркавых сімвалах: крынічка «''Слёзы Марыі''», бронзавая скульптурная група «''[[Георгій Перамоганосец]] кап'ём паражае [[цмок|змея]]''», вада ў якой цякла з раны змея (скульптура вывезена фашыстамі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Айчыннай вайны]]), эпітафіі і надпісы на камянях. У найбольш балоцістай частцы парку за ''Лебядзіным лугам'' сфарміравана круглая сажалка з ''Востравам кахання''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Ландшафтная планіроўка Новага парку пераклікаецца з планіроўкай ''Азярыны'': па меры аддалення ад замка памер паркавых груп паступова павялічваецца, асобныя курціны пераходзяць у гаі і буйныя зялёныя масівы, а на ўсходняй ускраіне — у так званы ''Рускі лес'' з мясцовых ліставых парод з рэдкімі экзотамі. Усе кампазіцыйныя элементы Марысінага парку звязвае кальцавая дарога. Да Рускага лесу вядуць [[дуб]]овая і ясеневая алеі, ад круглай сажалкі — [[Вярба|вярбовая]] і [[ліпа]]вая алеі. У [[1898]] на ўзвышшы ''Крыжовай'', або ''Цэнтральнай'' паляны Новага парку ўстаноўлены астранамічны абеліск, ад якога ў радыяльных напрамках былі пракладзены дзве ліпавыя і кляновая алеі. Паўднёвы ўваход у Марысін парк захаваўся амаль у першапачатковым выглядзе, аформлены масіўнымі калонамі і жалезнымі варотамі, брамкамі. Каля ўваходу знаходзіцца вартоўня, пабудаваная ў [[Готыка|гатычным стылі]]{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. З усходу Марысін парк завяршаўся лесам з перавагай бярозы. Тут была створана кампазіцыя «Колца Караліны», утвораная пасадкамі з елкі з вялікім валуном у цэнтры. Ад яе праз поле ішла бярозавая алея да паляўнічага павільёна — «Хаткі Караліны». Там жа мясціліся сабакарня, ферма фазанаў, збіраліся паляўнічыя, ладзіліся абеды па канчатку палявання. Вялікія памеры і аддаленасць Марысінага парку, натуралістычнасць яго пейзажаў, самотны абеліск і крыніца-грот пад назвай «Слёзы Марысі» — усё гэта рабіла парк асабліва таямнічым, агорнутым покрывам паданняў{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Англійскі парк, ці Іпадром === Англійскі парк быў закладзены ў 1898 як працяг Новага на месцы іпадрома. Тут мясціліся стайні і бегавыя пляцоўкі, якія праіснавалі да 1939. У Англійскім парку навучалі верхавой яздзе, ладзілі конныя выступленні. Тут некалі размяшчаліся альтанка ў выглядзе сядла і невялікі вадаём. Як працяг ''Марысінага парку'', Іпадром быў аформлены пасаджанымі ў шахматным парадку, адзінкавымі ці ў групах па тры, елкамі і бярозамі. Да нашых дзён захаваліся толькі асобныя дрэвы{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. Берагавая частка адкрытая, іншыя бакі парка закрыты суцэльнымі пасадкамі, цяпер моцна зрэджанымі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. === Японскі парк, або Плінтоўка === [[Выява:Японскі парк у Нясвіжы.JPG|справа|thumb|Японскі парк]] У пачатку 20 стагоддзя фарміраванне паркавага ансамбля ішло ў асноўным ва ўсходняй частцы, уздоўж сажалкі ''Дзікай''. Паркавай мяжой тут з'яўлялася ўсходняя дамба ў вярхоўі сажалкі. У [[1913]]—[[1914|14]] на месцы паляны ''Плінтоўка'' пад уплывам новых ідэй садовых дойлідаў [[Англія|Англіі]] Люценса, Мітчэла і Пета быў закладзены Японскі парк{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Адметнай рысай Японскага парку былі паплавы з цецерукамі і вытанчаныя дэкаратыўныя формы, прасякнутыя ўсходнімі матывамі (напрыклад, альтанка ў выглядзе Ліхтарыка). Закладзены англійскім садоўнікам напачатку XX стагоддзя, Японскі парк застаецца ледзь не самым загадкавым аб'ектам паркавых кампазіцыі Нясвіжа, бо пра яго планіроўку амаль нічога пэўнага не вядома. На месцы Японскага саду захаваліся толькі асобныя вербы. Мяркуючы па ўсім, выгадоўваліся тут у вялікай колькасці [[касач]]ы. Кампазіцыйнай дамінантай парку была ''Папова Горка'' (знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне парку) з размешчанай наверсе яе капліцай, якая знаходзілася на адной восі з гарадской ратушай. Трэба адзначыць, што капліцы былі абавязковым элементам сядзіб і звычайна замыкалі асноўную кампазіцыйную вось палацава-паркавага ансамбля. (Археолагі мяркуюць, што каля Паповай Горкі варта шукаць рэшткі першых драўляных пабудоў уладальнікаў замка){{sfn|Варрава|2011|с=36—37.}}. Пры планіроўцы Японскага парку меркаваліся зрабіць звілістыя вузкія сцежкі, карлікавыя дрэвы, камяні-альтанкі. Аднак задуманае было ажыццёўлена толькі часткова. Карлікавыя дрэвы выраслі і перасталі адрознівацца ад іншых. У парку было закладзена дзве алеі: вярбовая вяла на бераг сажалкі да насыпнога кургана; алея з каштана, ліпы і іншых ліставых парод злучала Плінтоўку з ''Паповай горкай''. Асноўным акцэнтам усходняй перспектывы з'яўляўся павільён паляўнічай хаткі Караліны (не захавалася) у вярхоўі сажалкі ''Дзікая''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. == Архітэктура == Мастацкі воблік асобных частак Нясвіжскага замка, асабліва палаца і гаспадарчых памяшканняў, неаднаразова змяняўся. Палацава-замкавы ансамбль фарміраваўся паступова, ён прайшоў шлях ад комплексу, дзе пераважалі абаронныя рысы, да адкрытай рэзідэнцыі аднаго з самых магутных еўрапейскіх родаў<ref name="belta"/>. Замак размешчаны на востраве, створаным ракой Уша, ставамі і ровам. Пляцоўку 170×120 м атачаў вал, абліцаваны каменем. У яго вуглавых частках знаходзіліся бастыёны, а ў тоўшчы — памяшканні ваеннага і гаспадарчага прызначэння ([[арсенал]] і склады). Палац з васьміграннымі вуглавымі вежамі меў тры паверхі, справа ад яго таксама трохпавярховая казарма з прыбудаванай высокай дазорнай вежай, а злева — гаспадарчы корпус, дзе размяшчаліся розныя службы<ref name="belta"/>. Падыход да замка з захаду быў умацаваны трохкутным [[шанц]]ам, да якога вялі дзве пад'язныя дарогі. На галоўнай восі пры ўваходзе ў палац знаходзілася мураваная брама з разборным мостам<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>, якая была ўрэзана ў вал і ўздымалася над брустверам на некалькі ярусаў<ref name="belta"/>. У [[1706]] г. палац і абарончыя ўмацаванні былі спалены шведамі. Палац адноўлены і перабудаваны Радзівіламі пасля [[1726]] г. па праекту архітэктара [[К. Здановіч]]а. Па яго ж праекту ў [[1740]] г. была пабудавана новая палацавая капліца. У XVIII ст. ў будаўніцтве палаца ўдзельнічалі архітэктары [[Маўрыцыа Педэці|М. Педэці]] (1748—52 гг.), [[М. Фларыяновіч]] (1775—78 гг.), [[К. Спампані]] (1778—79 гг.), А. Лоцы (1783 г.)<ref name="doylidstva_i_gistoryya">[http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju Дойлідства і гісторыя Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131213113148/http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju |date=13 снежня 2013 }}</ref>. [[Файл:Картуш франтона.JPG|thumb|Картуш франтона]] На працягу [[XVII]] і [[XVIII|XVIII стагоддзяў]] тут былі зроблены значныя прыбудовы<ref name="belta"/>. Так мураваныя бастыёны замянілі земляныя ўмацаванні. У галоўным палацавым корпусе быў надбудаваны чацвёрты паверх цэнтральнага [[рызаліт]]у, які завяршыўся трохвугольным [[франтон]]ам з рэльефным дэкорам. Бакавыя карпусы, арыентаваны ва ўнутраны дворык, таксама часткова перабудаваны і злучаны з цэнтральным корпусам трохпавярховымі будынкамі, а з уязной брамай галерэямі. У выніку гэтых перабудоў замкнуўся перыметр двара, а сам ён набыў асіметрычны ў плане выгляд блізкі да пяцівугольніка<ref name="belta"/><ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. У 1809 г. палац рэстаўрыраваны (арх. [[М. Цэйлік]]). Да сярэдзіны XIX ст. замкавыя валы знаходзіліся ў паўразбураным стане і больш не аднаўляліся<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. === Кампазіцыя === [[Файл:Нясвіжскі палац 2006 г., пачатак рэканструкцыі..jpg|180пкс|thumb|Брама з вежай]] Уваход на тэрыторыю вядзе праз перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі тунэль двух’яруснай уязной брамы, завершанай трохвугольным франтонам. З боку ўнутранага двара над уваходам узвышаецца двух’ярусная вежа, пакрытая шлемападобным купалам з галоўкай. === Галоўны корпус === [[Файл:Нясвіжскі палац.JPG|thumb|злева|Галоўны корпус]] Размешчаны на адной восі з уязной брамай і з'яўляецца цэнтрам палацавай кампазіцыі галоўны корпус, уваход у які зроблены ў выглядзе вынаснога [[тамбур]]а на шырыню рызаліта. Над тамбурам — шырокая [[тэраса]] з металічнай агароджай. Два бакавыя прамавугольныя ў плане карпусы размешчаны пад вуглом да галоўнага, з якім злучаны трохпавярховымі вуглавымі ўстаўкамі. У тарцовай частцы правага корпуса ўзвышаецца двух'ярусная шасцігранная вежа са шлемападобным дахам з ратондай. === Брама і галерэі === Брама мела наверсе гадзіннік, былі размешчаны кардэгардыя (на ніжнім ярусе) і памяшканні архіва (на верхнім). Дапаможныя карпусы абапал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, склепы, скарбніцы і інш. ==== Капліца ==== [[Файл:Алтар капліцы. Нясвіжскі замак.jpg|180пкс|міні|Алтар капліцы]] Тут жа знаходзілася і замкавая капліца з драўляным і фаянсавым алтаром. Скляпенні капліцы былі аздоблены малюнкамі на біблейскія сюжэты. === Інтэр'еры === [[Файл:Бальная зала Нясвіжскага замка.jpg|thumb|злева|Бальная зала]] [[Файл:Гетманская зала Нясвіжскі замак.jpg|міні|злева|Гетманская зала]] Інтэр'еры Нясвіжскага замка ўражваюць сваёй прыгажосцю і раскошай. Усяго ў замку было каля трохсот гасцінных пакояў і дванаццаць вялікіх парадных залаў. Асабліва багата былі ўпрыгожаны галерэя і 12 парадных залаў, кожная з якіх мела непаўторны мастацкі вобраз і сваю назву: Залатая, Каралеўская, Гетманская, Мармуровая, Зорная, Рыцарская, Паляўнічая і інш<ref name="belta"/>. У Бібліятэчнай зале было сабрана больш за дваццаць тысяч рукапісных і друкаваных кніжак амаль на ўсіх еўрапейскіх мовах, Партрэтную ўпрыгожвалі больш за 900 партрэтаў прадстаўнікоў Радзівілаўскай сям'і, вялікая частка з якіх была выканана прыгоннымі сялянамі. Мармуровая зала была аздоблена чорным мармурам, Залатая — пазалочанымі сценамі і столяй. Паркет ва ўсіх залах быў выкананы са ста гатункаў дрэва, што дазваляла ствараць разнародныя мазаікі і дэкаратыўныя арнаменты. Сцены вакол сходкаў і калідоры ўяўлялі сабой вялікую мастацкую галерэю. Пазалочаныя медныя балюстрады ў галоўным корпусе былі асаблівасцю не толькі ў межах Рэчы Паспалітай, але і Еўропы<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. [[Файл:Камінная зала Нясвіжскага замка 06.jpg|thumb|Камінная зала]] Інтэр'еры ўпрыгожвалі [[кафель]]ныя і [[фаянс]]авыя [[печ]]ы, аздобленыя ляпнінай, [[камін]]ы з металічнымі геральдычнымі выявамі, дубовыя разныя панэлі, лепка, пакрытая пазалотай на сценах і столях, дарагія люстры, люстэркі. У замку была карцінная галерэя, захоўваліся вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і [[бібліятэка Радзівілаў]], якая дзякуючы шырокім культурным сувязям уладальнікаў замка камплектавалася рукапісамі і выданнямі, прывезенымі з Еўропы, кнігамі з друкарняў ВКЛ, у тым ліку і з уласных друкарняў у Нясвіжы і Брэсце<ref name="belta"/>. == У незалежнай Беларусі == [[Выява:NiasvizhCastle2.JPG|справа|thumb|злева|Нясвіжскі замак падчас рэстаўрацыі]] Пасля распаду СССР у комплексе знаходзіўся санаторый «Белмежкалгасздраўніцы», які быў зачынены ў [[2001]] годзе, пасля чаго палац быў перададзены пад апеку Міністэрства культуры [[Беларусь|Беларусі]] для правядзення ў палацы [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]]. Стан большасці пакояў замка характэрызаваўся як аварыйны. У жудасным стане былі падмуркі гадзіннікавай вежы, зачыненай для наведвання, скляпоў і падзямелляў. Аднак у першыя гады рэстаўрацыйныя работы ішлі вельмі павольна, яны абмежаваліся толькі некаторымі натурнымі даследаваннямі, а працы мелі характар супрацьаварыйных<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-250 Реставрационные работы в Несвижском замке глазами реставратора] {{ref-ru}}</ref>. У ноч на 25 снежня 2002 года ў Нясвіжскім замку здарыўся пажар. На тушэнні пажару было задзейнічана ў агульнай колькасці 92 чалавека і 19 машын. Па трывозе быў падняты ўвесь асабовы склад Нясвіжскага раённага аддзела [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]. Брандмайстры ацанілі: пажар хоць не вельмі буйны, але досыць складаны з-за нестандартнай планіроўкі будынка. Пасля ліквідацыі пажару падраздзяленні МНС усю першую палову дня 25 снежня працягвалі адпампоўваць ваду ў каміннай зале замка на плошчы прыкладна 300 кв. м<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-23 Пожар в Несвижском замке в ночь на 25.12.2002] {{ref-ru}}</ref>. Пажарам было знішчана больш за 700 кв. м даху і перакрыццяў, у тым ліку кроквы, стойкі, вільчаковыя прагоны, пакрыццё даху над танцавальнай залай і часткова над правай часткай цэнтральнага корпуса замка, знішчаны будаўнічыя канструкцыі паддашка і дах правага крыла замка. Пасля пажару ў аварыйным стане аказаліся паддашкавыя перакрыцці паўднёвай галерэі, элементы цэнтральнай часткі, у тым ліку мастацкі роспіс столі і сцен цэнтральнай лесвіцы<ref>[http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=18&p=14&archiv=09012003 Нясвіжская трагедыя]{{Недаступная спасылка}}</ref> [[File:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|thumb|Нясвіжскі замак пасля рэстаўрацыі]] [[Файл:Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль DSC07386.JPG|thumb|Адноўленая ўсходняя галерэя, якая была разабрана з-за аварыйнага стану падмуркаў]] Толькі пасля пажару пачаліся работы па рэстаўрацыі палаца. Падчас рэстаўрацыі высветлілася, што з-за промахаў будаўнікоў замка, у прыватнасці, лішку дымавых хадоў у сценах, мур стаў нетрывалы; у некаторых выпадках прыйшлося разбіраць старыя сцены<ref>[http://21.by/papers?id=23646 Старая кладка на новый лад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080412020011/http://21.by/papers?id=23646 |date=12 красавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. Была разабрана трохпавярховая ўсходняя галерэя: па меркаванню спецыялістаў, што вялі рэстаўрацыю, двухметровы насыпны грунт, які складае падмурак пабудовы, не меў неабходных апорных якасцей, таму і было прынята рашэнне разабраць галерэю, а затым аднавіць яе ў ранейшым выглядзе. Увогуле, увесь ход работ выклікаў вострую крытыку спецыялістаў, па іх меркаванню «''пад выглядам рэстаўрацыі Нясвіжскага палаца можа адбыцца замена аўтэнтычных фрагментаў унікальнага помніка дойлідства новабудоўлямі''». Таксама прыводзілася меркаванне, што пры рэстаўрацыі палаца дапускаліся шматлікія парушэнні агульнапрынятых міжнародных методык, якія прадугледжваюць захаванне, а не знішчэнне аўтэнтычных элементаў архітэктурных помнікаў<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2008/03/31/ic_articles_116_156343/ В Несвижском замке реставраторы разобрали восточную галерею] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Нясвіж. Палац Радзівілаў. Рэстаўрацыя ў 2007 годзе.jpg|thumb|злева|Раскапаныя ўмацаванні]] Першую чаргу Нясвіжскага замка павінны былі ўвесці ў строй, па плану рэканструкцыі, у [[2007]] годзе. У 2008 годзе быў здадзены ў эксплуатацыю першы пускавы комплекс (блок з трох двухпавярховых будынкаў, уязная брама з вежай, прылеглая частка ўнутранага двара і інжынерная інфраструктура — агульная плошча памяшканняў 1,2 тыс. кв. м), адкрыты залы ў памяшканнях уязной брамы і прыбрамных карпусоў, а таксама ў паўночна-ўсходняй галерэі, прысвечаныя гісторыі будаўніцтва аб'екта, фотавыстаўцы інтэр'ераў, архіву і бібліятэцы. {{Падвойная выява|права|Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль PICT0903.jpg|130|Niasvizh castle original dome.jpg|160|Спрэчнаму цыбулепадобнаму купалу, ўстаноўленаму ў 2004 г., першапачатковы выгляд вярнулі толькі ў 2012 г.||Цыбулепадобны купал|Адноўлены купал}} Частка замка ўведзена ў эксплуатацыю ў ліпені [[2011]] і планавалася, што цалкам рэстаўрацыя павінна быць завершана да канца [[2012]] года<ref>[http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html Несвижский замок планируют ввести в эксплуатацию в июле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111115130659/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html |date=15 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. 20 ліпеня 2012 палацавы комплекс цалкам адчыніўся пасля рэстаўрацыі<ref>[http://news.tut.by/society/300699.html Лукашенко встретился с Радзивиллами в Несвижском замке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004607/http://news.tut.by/society/300699.html |date=29 студзеня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>, а ўжо да 1 кастрычніка таго ж года музей зарабіў першы мільён [[долар ЗША|долараў]] на музейна-экскурсійнай дзейнасці<ref>[http://news.tut.by/culture/319856.html Несвижский дворец заработал свой первый миллион долларов, Мирский его догоняет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004657/http://news.tut.by/culture/319856.html |date=29 студзеня 2018 }}{{ref-ru}}</ref>. Пасля рэстаўрацыі была адкрыта бальная, камінная, малая сталовая, гетманская залы і тэатральная зала замка. У цэлым у склад другога пускавога комплексу ўваходзяць блок з пяці трохпавярховых і адзін асобны будынак<ref name="belta">[http://news.belta.by/by/info?id=672758 Нясвіж — культурная сталіца Беларусі 2012 года]</ref>. Асноўную частку займаюць экспазіцыйныя і інтэр'ерныя залы. Прадугледжана і інфраструктура для абслугоўвання наведвальнікаў — рэстаран (размясціўся на месцы былой княжацкай кухні, тут пры правядзенні рэстаўрацыйных работ на скляпеннях і сценах знойдзены фрагменты роспісу ўсходняй тэматыкі), гасцінічныя VIP-апартаменты, гасцініца эканомкласу на 49 месцаў, буфет. Адноўлены ўязны мост, фрагменты замкавых умацаванняў XVI—XVII стагоддзяў, роў, адноўлены ўнутраны дворык, двух'ярусная [[лядоўня]], убудаваная ў земляны вал<ref name="belta"/>. У [[2012]] годзе палацава-паркавы комплекс наведала 431 тысяча чалавек, такім чынам комплекс заняў першы радок па наведваннях сярод музеяў краіны<ref>[http://news.tut.by/culture/348973.html Посещаемость белорусских музеев за последние семь лет выросла на 44 % ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032310/http://news.tut.by/culture/348973.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Галерэя фотаздымкаў == <center><gallery> Выява:Уязная брама.JPG|Уязная брама з мастом, адным са старэйшых у Беларусі Выява:Уязная шыльда.JPG|Шыльда з датай пачатку будаўніцтва Выява:Выгляд на палац.JPG|Галоўны фасад палаца Выява:Выгляд з усходу.JPG|Знешні ўсходні бок палаца Выява:Паўднёвы бок са студняй.JPG|Унутраны паўночны бок палаца са студняй Выява:Паўночна-заходні бок з вежай.JPG|Паўночна-усходні бок палаца разам з вежай Выява:Nesvizh Castle CoA.JPG|Картуш франтона Выява:Паўночна-усходні бок.JPG|Выгляд палаца з паўночна-усходняга боку Выява:Усходняя галерэя на другім паверсе.JPG|Другі паверх заходняй галерэі Выява:Усходні бок.JPG|Від на ўязную браму і вежу Выява:Nesvizh Castle 2011.JPG|Паўднёва-заходні бастыён Выява:Паўднёва-усходні бастыён.JPG|Бастыён у паўночна-заходняй частцы замка Выява:Роў вакол замку.JPG|Роў вакол замка Выява:Частка Марысінага парку.JPG|Марысін парк Выява:Стаў Дзікі.JPG|Дзікі стаў атачаюць з абодвух бакоў Стары і Марысін паркі </gallery></center> == Планы і схемы == <center><gallery caption="" widths="220" heights="120"> Выява:Картуш франтона.JPG|Картуш франтона Выява:Прадольны разрэз.jpg|Прадольны разрэз замка Выява:Картуш чацвертага паверха.JPG|Картуш чацвёртага паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="180" heights="240"> Выява:План першага паверха.jpg|План першага паверха Выява:План другога паверха.jpg|План другога паверха Выява:План трэцяга паверха.jpg|План трэцяга паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="220" heights="220"> Выява:Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад Выява:Паўночна-усходні фасад.jpg|Паўночна-ўсходні фасад палаца </gallery></center> == У філатэліі і баністыцы == Цікавы факт адбыўся з адлюстраваннем Нясвіжскага замка на купюры вартасцю 100 000 рублёў. Замест радзвілаўскіх арлоў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]] на вежах замка былі адлюстраваны [[праваслаўе|праваслаўныя]] крыжы. Вядома, што Радзівілы былі [[каталіцтва|каталікамі]], таму памылка скажае не толькі мастацкі твор Н. Орды, але і гістарычную рэчаіснасць. Гэтую памылку зрабілі спецыялісты расійскага [[Дзяржзнак]]у, якія і прынеслі афіцыйныя прабачэнні. Сама купюра выйшла ў свет [[15 ліпеня]] [[2005]] года, і на працягу 8 год памылка заставалася незаўважанай<ref>[http://news.tut.by/society/366710.html Российский Гознак извинился за православные кресты на белорусских деньгах(рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180117012214/http://news.tut.by/society/366710.html |date=17 студзеня 2018 }}</ref>. <center><gallery> Выява:1992. Stamp of Belarus 0008.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1992 Выява:1998. Stamp of Belarus 0265.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1998 File:2008. Stamp of Belarus 35-2008-11-26-blok.jpg|Нясвіжскаму замку 425 гадоў, 2008 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907-a.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:17-2014-01-04-m.jpg|Аб'екты ЮНЕСКА на паштовай марцы Беларусі, 2014 Выява:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 000 рублёў узору 2000 года Выява:Лицевая сторона 100руб.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 рублёў Выява:The Radziwills' Castle. Niasvizh (silver coin)r.gif|[[Памятная манета «Замак Радзівілаў. Нясвіж»|Нясвіжскі палац]] на сярэбранай манеце 20 рублёў, 2004 </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкалегія: А. А. Воінаў і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 620 |серыя = |isbn = 5-85700-078-5 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = 2. Л—Я |старонкі = |старонак = 464 |серыя = |isbn = 978-985-11-0549-2 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2. }} * [[Вольга Дзімітрыеўна Бажэнава|''Бажэнава В. Д.'']] Радзівілаўскі Нясвіж. Роспісы касцёла Божага Цела. — Мн., 2007 * {{кніга |аўтар = Варрава А. Р. |частка = |загаловак = Жемчужины Беларуси. Мир. Несвиж. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = УП «Рифтур» |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9-789856-919476 |тыраж = |ref = Варрава }} * {{кніга |аўтар = Волкаў М. |частка = |загаловак = Артылерыя Нясвіжскага замка. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Андрэй Янушкевіч |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 188 |серыя = |isbn = 978-985-90346-2-6 |тыраж = |ref = }} *Волкаў М. Раскрадзены арсенал // Наша гісторыя, №2, 2018, с. 47 - 52. ISBN 2617-2305 *{{кніга |аўтар = Метельский А. А. |частка = |загаловак = Владельцы старого Несвижа. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = 160 |серыя = |isbn = 978-985-11-0581-2 |тыраж = |ref = Метельский }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Нясвіжскага раёна. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2001 |том = |старонкі = |старонак = 632 |серыя = |isbn = 985-11-0206-7 |тыраж = |ref = Памяць: Нясвіжскі раён }} * {{кніга |аўтар = Ткачёв М. А. |частка = |загаловак = Замки Беларуси. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 200 |серыя = |isbn = 985-07-0418-7 |тыраж = |ref = Ткачёв }} * {{кніга |аўтар = Чистяков В. |частка = Женские чары несвижских парков |загаловак = Директор. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = ООО «Консорциум Наука Экономика Право», № 11 (125) ноябрь |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Чистяков }} * {{кніга |аўтар = Шышыгіна-Патоцкая К. Я. |частка = |загаловак = Нясвіж і Радзівілы. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е выд |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 240 |серыя = |isbn = 978-985-01-0740-4 |тыраж = |ref = Шышыгіна-Патоцкая }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_local/m_niasviz/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D1%85_%D1%83_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_'%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83'.html Янкоўскі Чэслаў. Станіслаў Аўгуст Панятоўскі ў гасцях у князя "Пане Каханку". Пераклад Леаніда Лаўрэша] == Спасылкі == {{Commons|Category:Niasvizh Castle Complex}} {{Сусветная спадчына|1196}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|610Г000466}} * [http://niasvizh.by/ Нясвіж — Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120628172149/http://niasvizh.by/ |date=28 чэрвеня 2012 }} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace Нясвіжскі замак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140403090818/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace |date=3 красавіка 2014 }} на [http://www.belarus.by/by/ афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }} * [http://www.radzima.org/be/nyasvizh/zamak-palac-radzivilau-2002.html Фатаграфіі на Radzima.org] * [http://globustut.by/nesvizh/palace_gallery.htm Фатаграфіі на Globustut.by] * [http://szlachta.io.ua/album47770 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury's Corner. Старажытнае дойлідства Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163932/http://szlachta.io.ua/album47770 |date=24 мая 2012 }} * [http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ Гістарычны праект Мір-Нясвіж.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080501101419/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ |date=1 мая 2008 }} * [http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ Вандроўка па Нясвіжскім замку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120517112053/http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ |date=17 мая 2012 }} * [http://news.tut.by/culture/307613.html Нясвіжскі замак аднавілі не так, як было раней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120831154510/http://news.tut.by/culture/307613.html |date=31 жніўня 2012 }} * [http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news Нясвіжскі музей-запаведнік прэтэндуе на званне самай наведваемай славутасці ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305024944/http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [https://ldd.by/velo-belarus-1-7/ Несвижский замок. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * [https://ldd.by/velo-belarus-1-8/ Несвижский парк. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * {{Архіварта|njasvizhski-palacava-parkavy-kompleks}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сусветная спадчына ў Беларусі}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Ардынаты на Нясвіжы}} {{Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»}} {{Славутасці Нясвіжа}} {{Замкі Беларусі}} {{Выдатны артыкул|Архітэктура}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палацы-музеі]] [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Нясвіжская ардынацыя]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] [[Катэгорыя:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] 6y29e12zvkx282dvxkv634pjc6gq27n Джон Рональд Руэл Толкін 0 25988 5177337 5158898 2026-08-08T02:31:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177337 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Джон Рональд Руэл Толкін | Арыгінал імя = {{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}} | Імя пры нараджэнні = Джон Рональд Руэл Толкін | Грамадзянства = {{UK}} | Кірунак = [[Фантастыка]] | Жанр = [[Дзіцячая літаратура]], [[фэнтэзі]], [[пераклад]], [[літаратуразнаўства]] | Дэбют = «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]» | Палічка = http://lib.ru/TOLKIEN/ }} '''Джон Ро́нальд Ру́эл То́лкін''' ({{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}}; {{ДН|3|1|1892}}, {{МН|Блумфантэйн}} — {{ДС|2|9|1973}}, {{МС|Борнмут}}) — [[Англія|англійскі]] [[пісьменнік]], [[паэт]], [[перакладчык]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], [[Філалогія|філолаг]]. Адзін з найбольш уплывовых пісьменнікаў [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], адзін са стваральнікаў жанру [[фэнтэзі]]. Найбольш вядомы як аўтар класічных твораў «''высокага фэнтэзі''»: «''[[Хобіт, або Туды і назад]]''», «''[[Валадар Пярсцёнкаў]]''» і «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтыя кнігі спарадзілі сотні перакладаў, перайманняў, працягаў і адаптацый і сталі прыкметнай з’явай культуры XX стагоддзя. Толкін займаў пасаду [[прафесар]]а {{нп5|Кафедра англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|Кафедры англасаксонскай мовы імя Роўлінсана і Босварта|en|Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon}} ў {{нп5|Пембрак-каледж (Оксфард)|Пембрак-каледжы|en|Pembroke College, Oxford}} [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] (1925—1945), затым быў прафесарам {{нп5|Кафедра англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|Кафедры англійскай мовы і літаратуры імя Мертана|en|Merton Professors}} ў {{нп5|Мертан-каледж (Оксфард)|Мертан-каледжы|en|Merton College, Oxford}} Оксфардскага ўніверсітэта (1945—1959). Разам з блізкім сябрам [[Клайв Стэйплз Льюіс|К. С. Льюісам]] належаў да нефармальнага літаратурнага таварыства «''[[Інклінгі]]''». 28 сакавіка 1972 года каралева [[Лізавета II]] надала яму чын Камандора [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]]. Пасля смерці Толкіна яго сын [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]] выпусціў некалькі твораў, заснаваных на шырокім корпусе нататак і нявыдадзеных рукапісаў бацькі, у тым ліку «''[[Сільмарыліян]]''». Гэтая кніга разам з «''[[Хобіт, або Туды і назад|Хобітам]]''» і «''[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадаром Пярсцёнкаў]]''» складае адзіны збор казак, вершаў, гісторый, штучных моў і літаратурных эсэ пра выдуманы свет пад назвай Арда і яго частку Серадзем’е. У 1951—1955 гадах для абазначэння большай часткі гэтага збору Толкін выкарыстоўваў слова «''[[легендарыум]]''» ({{lang-en|Legendarium}}). Многія аўтары пісалі творы ў жанры [[фэнтэзі]] і да Толкіна, аднак з-за вялікай папулярнасці і моцнага ўплыву на жанр многія называюць Толкіна «''бацькам''» сучаснай фэнтэзі-літаратуры, маючы на ўвазе, галоўным чынам, «''высокае фэнтэзі''». Брытанская газета «[[The Times|Таймс]]» адвяла яму 6-е месца ў спісе «50 найвялікшых брытанскіх пісьменнікаў з 1945 года»<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |title=«The 50 greatest British writers since 1945» |access-date=17 сакавіка 2014 |archive-date=25 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425050801/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece |url-status=dead }}</ref>. У 2009 г. амерыканскі часопіс «[[Forbes|Форбс]]» назваў яго 5-м у ліку памерлых вядомых людзей з найвялікшым прыбыткам. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Mabel Suffield Christmas Card.jpg|thumb|left|Сям’я Толкінаў, 15 лістапада 1892 г.]] '''Джон Рональд Руэл Толкін''' нарадзіўся ў [[Блумфантэйн]]е ў [[Аранжавая Свабодная Дзяржава|Аранжавай Свабоднай Дзяржаве]] ў сям’і банкаўскага служачага Артура Толкіна і Мэйбл Толкін (дзявочае прозвішча Сафілд). Артур Толкін паходзіў з саксонскіх [[немцы|немцаў]], што пераехалі ў [[Англія|Англію]] ў [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. У [[1894]] годзе нарадзіўся малодшы брат Толкіна, Хілары Артур Руэл. У хуткім часе Мэйбл разам з дзецьмі перабралася ў Англію — пагасціць у сваякоў. Бацька будучага пісьменніка — Артур Толкін, служачы Афрыканскага банка — збіраўся паехаць следам за імі крыху пазней, але нечакана памёр ад інсульту. Сям’і давялося застацца ў Англіі. У [[1900]] годзе Мэйбл прыняла [[каталіцтва]], моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі-[[Пратэстанты|пратэстантамі]]. Жывучы ў беднасці, яна, тым не менш, імкнулася даць дзецям лепшую адукацыю. Менавіта яна спрыяла развіццю ў маленькага Джона Толкіна цікавасці да іншых моў. Мэйбл выхоўвала дзяцей у каталіцкай веры, і вернасць гэтай рэлігіі Толкін захаваў да канца дзён. Сям’я жыве ў Сэйрхоле, каля [[Бірмінгем]]а. Гэтая прыгожая сельская мясцовасць вельмі ўразіла маладога Толкіна, паўплывала на вобразы яго літаратурных твораў і на малюнкі. Толкіну палюбілася хараство дрэў, іх бясконцыя таямніцы. Малога Рональда таксама захапляюць казкі пра [[Эльфы (Серадзем’е)|эльфаў]] і драконаў. Якраз гэтыя істоты зрабіліся персанажамі яго першай казкі, прыдуманай ім у 7 гадоў. Расце цікавасць Рональда да [[Латынь|латыні]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай мовы]], за яе «знадворную бліскучасць і асаблівае, непаўторнае, чароўнае гучанне»<ref name="studentbank.ru">{{Cite web |url=http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |title=Архіўная копія |access-date=17 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305043918/http://studentbank.ru/view.php?id=46683&p=1 |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Пасля смерці маці ад [[Цукровы дыябет|дыябету]] ў [[1904]] годзе апякунства над дзецьмі ўзяў яе духоўнік, айцец Фрэнсіс Ксаўер Морган. Чалавек высокай маральнасці і разам з тым строгі, ён дапамог Джону Толкіну стаць оксфардскім стыпендыянтам. Пакуты і выпрабаванні дзяцінства, здавалася, мала паўплывалі на характар Толкіна — ён заставаўся чалавекам пазітыўным, прыемным і далікатным. Вакол яго часта фармаваліся колы аднадумцаў, аматараў літаратуры, старадаўніх моў, мастацтва і гісторыі. Толькі дзённікі і лісты, апублікаваныя пасмяротна, адкрылі чытачу «іншага» Толкіна — глыбока песімістычнага, схільнага да беспрычыннай [[Дэпрэсія|дэпрэсіі]]<ref>{{Cite web |url=http://kino-expert.info/people/dzhrr-tolkin.html |title=Архіўная копія |access-date=17 сакавіка 2014 |archive-date=19 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919093547/http://kino-expert.info/people/dzhrr-tolkin.html |url-status=dead }}</ref>. === Пачатак творчага самавызначэння === У Школе Караля Эдуарда Толкін вывучаў класічную літаратуру, [[Старажытнаанглійская мова|старажытнаанглійскую]] і [[Сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскую]] мовы. У яго рана выявіўся лінгвістычны талент, пасля вывучэння старавалійскай і [[Фінская мова|фінскай]] моў ён пачаў вынаходзіць свае штучныя мовы. Хутка ён пачынае самастойна вывучаць старажытнаірландскую мову, а затым чытае нямецкія кнігі па філалогіі. Жартам ён стварае ўласную мову «ньюбаш», што значыць «новая лухта», над якой працуе разам са сваёй стрыечнай сястрой Мэры. Наогул стварэнне гумарыстычных [[лімерык]]аў робіцца для іх адпачынкам і адначасова знаёмствам з такімі першапраходцамі англійскага абсурдызму, як Эдвард Лі, Хілэр Бэлак і [[Гілберт Кійт Чэстэртан]]. Джон Рональд Толкін у вялікай колькасці паглынае чароўныя казкі і гераічныя легенды. «Толькі ў гэтым свеце іх было, на маю думку, надта мала, каб задаволіць голад»<ref name="studentbank.ru"/>, — прызнаецца ён пазней. У школьныя гады Толкін сустрэў [[Эдыт Брэт]] і закахаўся ў яе. Яны бавілі шмат часу разам, і айцец Морган, занепакоены, каб гэта не перашкодзіла паступленню хлопчыка ва ўніверсітэт, на доўгі час забараніў ім сустракацца. Толкін паступіў у [[Оксфардскі ўніверсітэт]], выдатна здаўшы экзамены па англійскай мове і літаратуры, і сур’ёзна заняўся мовамі. За сваё жыццё Толкін вывучыў вялікую колькасць моў, у тым ліку валійскую, [[стараанглійская мова|стараанглійскую]], гоцкую. Адначасова ён праходзіць курсы радыстаў-сувязістаў. === Удзел у Першай сусветнай вайне === Калі пачалася [[Першая сусветная вайна]], Джон Толкін прайшоў ваенную падрыхтоўку ў [[Бетфард]]зе, атрымаў званне малодшага лейтэнанта і запісаўся ў полк Ланкашырскіх стралкоў. У сакавіку 1916 г. ён ажаніўся з Эдыт Бэт. Ужо 4 ліпеня 1916 г. бярэ ўдзел у [[Бітва на Соме|бітве на Соме]]. Ён назаўсёды захаваў захапленне сваімі аднапалчанамі, простымі брытанцамі, упартымі, немнагаслоўнымі і насмешлівымі. «Магчыма, без салдат, побач з якімі я ваяваў, не стала б краіны Хабітаніі. А без Хабітаніі не было б Валадара Пярсцёнкаў»<ref name="studentbank.ru"/>, — напісаў ён праз многія гады. Разам з тым ён да канца жыцця ўзненавідзеў вайну, роўна як і «натхняльнікаў жудасных пабоішч». Толкін не быў нават паранены, але захварэў на [[акопная ліхаманка|акопную ліхаманку]]. Некалькі месяцаў ён змагаўся з хваробаю за сваё жыццё і моцна пакутаваў. Пазней ён са шпіталя ў Ле-Туке быў адпраўлены назад у Англію, а па прыедзе быў накіраваны цягніком у Бірмінгем. === Пасля вайны === У [[1917]] у Джона Толкіна і Эдыт нарадзіўся сын Джон, у [[1920]] — Майкл, у [[1924]] — [[Крыстафер Толкін|Крыстафер]], у [[1929]] — дачка Прысцыла. У 1918 г., пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, сям’я Толкіна перасяляецца жыць у [[Оксфард]]. У [[1920]] годзе Толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўніверсітэце [[Лідс]]а, у [[1925]] годзе вярнуўся ў Оксфард у якасці прафесара старажытнаанглійскай мовы. З [[1945]] года да выхаду на пенсію ў [[1959]] годзе быў прафесарам англійскай мовы і літаратуры ў Мертан-каледжы, Оксфард. Сярод ягоных студэнтаў быў [[Уістан Х’ю Одэн]]. У гады выкладчыцкай працы Толкін уваходзіў у клуб [[Інклінгі|Інклінгаў]], пасябраваў з [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайвам Льюісам]]. === Смерць === Жонка Толкіна памірае ў 1971 г., і пісьменнік вяртаецца ў Оксфард. З канца 1972 г. ён моцна хварэе на страўнік, і лекары забараняюць яму ўжываць алкаголь. 28 жніўня 1973 г. ён прысутнічаў на мерапрыемстве з нагоды дня нараджэння місіс Толхерст. Адчуваў сябе дрэнна, еў мала, выпіў трохі шампанскага. Ноччу яму стала яшчэ горш, і ён быў дастаўлены ў прыватную клініку, дзе знайшлі крывацёк язвы страўніка. Развіўся плеўрыт, і ноччу на нядзелю 2 верасня 1973 г. Дж. Р. Р. Толкін памёр ва ўзросце 81 года, у Борнмуце. Пахаваны на могілках Оксфарда побач з жонкай. На надмагільнай пліце было напісана: {{Quote box|width=20%|align=center|quote=<center>Эдыт Мэры Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Луціен]]'''<br />1889–1971<br />Джон Рональд<br />Руэл Толкін<br />'''[[Берэн і Луціен|Берэн]]'''<br />1892–1973</center>}} Толкін атаясамліваў сябе і сваю жонку з персанажамі свайго фантастычнага сусвету — магутным ваяром і прыгожай эльфійскай дзяўчынай. <center><gallery caption="Магіла Джона Рональда Руэла і Эдыт Толкінаў на могілках Вулверкоўт у Оксфардзе, Англія" widths="150" heights="150" perrow="3"> </gallery></center> == Літаратурная творчасць == Толкін-пісьменнік вядомы перш за ўсё як аўтар кніг пра Серадзем’е (Сярэдзінныя Землі) — агромністага фантастычнага сусвету, прыгожага, дэталёва распрацаванага і часам жахлівага. Складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве і займаўся гэтым усё жыццё, несупынна змяняючы і рэдагуючы зробленае раней. Першыя легенды, што складалі так званую «[[Кніга страчаных паданняў|Кнігу страчаных паданняў]]», Толкін напісаў пад час Першай сусветнай вайны. Ідэя гэтага твору прыйшла да будучага пісьменніка тады, калі ён ляжаў у ваенным шпіталі. Але выдадзена кніга ў той час не была, і знаёмства чытачоў з Серадзем’ем пачалося нашмат пазней, у 1937 годзе, калі пабачыў свет іншы (і зусім непадобны) твор гэтага цыклу, казка «[[Хобіт]]». Казка адразу стала вельмі папулярнай, і выдавец звярнуўся да Толкіна з просьбаю напісаць працяг. Той пагадзіўся, але справа зацягнулася на доўгія гады. Вынікам стаў трохтомны «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадар пярсцёнкаў]]», які быў напісаны ў 1949 г., а надрукаваны ў [[1954]]—[[1955]] гадах і прынёс аўтару сусветную славу. Таксама вартыя ўвагі і іншыя творы Толкіна, сярод іх казкі, вершы і паэмы. Значная частка твораў Толкіна выйшла ўжо пасля яго смерці пад рэдакцыяй яго сына Крыстафера. Акрамя таго, Толкін займаўся жывапісам: рабіў замалёўкі краявідаў, ілюстрацыі да сваіх кніг. На творчасць Толкіна моцна паўплывала яго прафесійнае захапленне [[Сярэднявечча|сярэднявечнай]] еўрапейскай літаратурай, у прыватнасці, стараанглійскай паэзіяй. Так, у «[[Хобіт|Хобіце]]» і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадары Пярсцёнкаў]]» можна знайсці адсылкі да «[[Беавульф|Бэўвульфа]]», некаторыя сюжэты «[[Сільмарыліян]]а» натхнёныя «[[Калевала]]й», шматлікія паэтычныя творы Толкіна напісаныя стараанглійскім алітэраваным вершам. Пісьменніка хвалявала адсутнасць у англічан (англа-саксаў) свайго эпасу, тым часам як у фінаў была «Калевала», а ў кельтаў — цыкл пра [[Кароль Артур|караля Артура]]. Цыкл твораў пра Серадзем’е — спроба Толкіна стварыць англа-саксонскі эпас. Як сказаў Хамфры Карпентэр, біёграф Толкіна, «яго сапраўдная біяграфія — гэта „Хобіт“, „Валадар пярсцёнкаў“ і „Сільмарыліян“, бо шчырая праўда аб ім змяшчаецца ў гэтых кнігах»<ref name="studentbank.ru"/>. == Навуковая дзейнасць == Толкін удзельнічаў ва ўкладанні Оксфардскага слоўніка англійскай мовы і ў падрыхтоўцы выданняў шэрагу сярэднявечных паэм. Даследаваў стараанглійскую і сярэднеанглійскую літаратуру. Яго працы па паэме «[[Беавульф|Бэўвульф]]» — асабліва знакамітая лекцыя «[[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]]» — шырока цытуюцца да цяперашняга часу. == Штучныя мовы == Пішучы кнігі пра Серадзем’е, Толкін стварыў некалькі штучных моў для прыдуманых ім народаў. Найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моў — [[квэнья]] і [[сіндарын]]. Стварэнню моў як роду мастацкай творчасці прысвечанае ягонае эсэ «[[Тайная загана]]» ([[1930]]). Распрацоўцы эльфійскай мовы Толкін прысвяціў усё жыццё. Пасля смерці пісьменніка працу працягнуў яго сын Крыстафер. Развіццё мовы эльфаў здзяйсняецца па сённяшні дзень. == Бібліяграфія == === Літаратурныя творы, выдадзеныя пры жыцці === * [[Песні для філолагаў]] (Songs for the Philologists, [[1936]], разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]]) * [[Хобіт, або Туды і назад]] (The Hobbit, [[1937]]) * Ліст Нігля (Leaf by Niggle, [[1945]]) * Паэма пра Аотру ды Ітрун (The Lay of Aotrou and Itroun, [[1945]]) * Фермер Джайлз з Хэму (Farmer Giles of Ham, [[1949]]) * Вяртанне Бэўрхтната, Бэўрхтхэльмава сына (The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son, [[1953]]) * [[Валадар пярсцёнкаў]] (The Lord of the Rings, першыя два тамы выдадзены ў [[1954]], трэці — у [[1955]]) * [[Прыгоды Тома Бамбадзіла]] (The Adventures of Tom Bombadil, [[1962]]) * Каваль з Вялікага Вутану (Smith of Wootton Major, [[1967]]) === Важныя акадэмічныя і тэарэтычныя прыжыццёвыя публікацыі === Сярэднеанглійскія і стараанглійскія словы і выразы ў назвах артыкулаў пададзены без перакладу. * [[Сэр Гавэйн і Зялёны Рыцар]] (Sir Gawain and the Green Knight, выданне сярэднеанглійскай паэмы, разам з [[Эрык Валентайн Гордан|Э. В. Горданам]], [[1925]]) * ''Ancrene Wisse'' і ''Hali Meiðhad'' (Ancrene Wisse and Hali Meiðhad, [[1929]]) * Імя «Нодэнс» (The Name 'Nodens', [[1932]]) * ''Sigelwara Land'' (Sigelwara Land, [[1932]]—[[1934]]) * Чосэр як філолаг: Апавяданне суддзі (Chaucer as a Philologist: The Reeve’s Tale, [[1934]]) * [[Беавульф: пачвары і крытыкі|Бэўвульф: пачвары і крытыкі]] (Beowulf: The Monsters and the Critics, [[1937]]) * [[Пра чароўныя казкі|Пра чарадзейныя казкі]] (On Fairy-Stories, [[1939]]—[[1947]]) * [[Сэр Арфэа]] (Sir Orfeo, выданне сярэднеанглійскай паэмы, [[1944]]) * Англійская і валійская (English and Welsh, [[1963]]) * Удзел у падрыхтоўцы [[Ерузалемская Біблія|Ерузалемскай Бібліі]] перакладчыкам і лексікографам ([[1966]]) === Пасмяротна выдадзеныя творы === * Лісты Каляднага дзеда ({{lang-en|The Father Christmas Letters}}, [[1976]]) * [[Сільмарыліян]] ({{lang-en|The Silmarillion}}, [[1977]]) * Малюнкі Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|Pictures by J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Няскончаныя паданні ({{lang-en|Unfinished Tales}}, [[1980]]) * Лісты Дж. Р. Р. Толкіна ({{lang-en|The Letters of J. R. R. Tolkien}}, [[1981]]) * Містэр Бліс ({{lang-en|Mr. Bliss}}, [[1982]]) * Гісторыя Серадзем’я ({{lang-en|The History of Middle-Earth}}, [[1983]]—[[1996]]) * Раверандам ({{lang-en|Roverandom}}, [[1998]]) * [[Дзеці Хурына]] ({{lang-en|The Children of Húrin}}, [[2007]]) * Легенда пра Сігурда і Гудрун ({{lang-en|The Legend of Sigurd and Gudrún}}, [[2009]]) * Смерць Артура ({{lang-en|The Fall of Arthur}}, [[2013]]) * Гісторыя Кулерва ({{lang-en|The Story of Kullervo}}, [[2015]]) * Бэрэн і Лютыен ({{lang-en|Beren and Lúthien}}, [[2017]]) == Беларускія пераклады == * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Chobit,_abo_vandrouka_tudy_i_nazad.html Хобіт, або Вандроўка туды і назад] / Пер. [[Дзмітрый Магілёўцаў]], [[Крысціна Курчанкова]]. — Мн., 2002. — 264 с. — ISBN 978-985-7916-41-7 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_1_Zviaz_piarscionka.html Уладар Пярсьцёнкаў: Зьвяз Пярсьцёнка] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 442 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_2_Dzvie_viezy.html Уладар Пярсьцёнкаў: Дзьве вежы] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 354 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * [http://knihi.com/Dzon_Ronald_Ruel_Tolkin/Uladar_piarscionkau_3_Viartannie_karala.html Уладар Пярсьцёнкаў: Вяртаньне караля] / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2009. — 306 с. — ISBN 978-985-4921-24-3 * Ліст Ніґла / Пер. Ігар Кулікоў. — «Архэ-Пачатак» № 10 — 2009 (85). С. 105—119. * Каваль зь Вялікага Вутану / Пер. [[Антон Францішак Брыль]]. — Мн.: Выдавец І. П. Логвінаў, 2010. — 28 с. — ISBN 978-985-6901-54-9 * [http://krytyka.by/by/page/works/apoviady-tvory/12487 Ліст Нігля]{{Недаступная спасылка}} / Пер. Наталля Рудак. — 2013. * Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка. — 2023. * Валадар пярсцёнкаў. Дзве вежы. — 2024. * Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. — 2024. * Хобіт, альбо Падарожжа туды і назад. — 2025. Таксама Антонам Ф. Брылем перакладзены асобныя лісты ([http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-190.shtml № 190] і [http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/ukr/transl/bel-217.shtml № 217]), якія датычацца перакладу на галандскую і польскую мовы. == Спадчына == Творы Толкіна вельмі значна паўплывалі на сусветную культуру XX і нават XXI стагоддзя. Яны былі неаднаразова адаптаваныя для кіно, мультыплікацыі, аўдыёп’ес, тэатральнай сцэны, камп’ютарных гульняў. На іх аснове створаны канцэптуальныя альбомы, ілюстрацыі, коміксы. У літаратуры была створана вялікая колькасць наследаванняў кнігам Толкіна, іх працягаў або антытэз. Творы Толкіна былі неаднаразова экранізаваны. На мяжы 1970-х і 1980-х гадоў быў створаны шэраг мультыплікацыйных фільмаў: «''Хобіт''» (рэж. Артур Ранкін (малодшы), Джулз Бэс, [[1977]]), «''Валадар пярсцёнкаў''» (рэж. [[Ральф Бакшы]], [[1978]]) і «''Вяртанне караля''» (рэж. Артур Рэнкін (малодшы) і Джулз Бэс, [[1980]]). У [[2001]]—[[2003]] гадах [[Пітэр Джэксан]] зняў высокабюджэтную кінатрылогію «''[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар пярсцёнкаў]]''», якая атрымала мноства прэмій, у тым ліку 17 прэмій «''[[Оскар]]''», і сабрала ў пракаце амаль 3 мільярды долараў ЗША<ref>[http://www.imdb.com/boxoffice/alltimegross?region=world-wide All-Time Box Office: World-wide]</ref>. У [[2012]]—[[2014]] гадах [[Пітэр Джэксан]] працягнуў працу па адаптацыі твораў Толкіна, зняўшы [[Хобіт (кінатрылогія)|трылогію]] па кнізе «''Хобіт''»: «''[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]]''» ({{lang-en|The Hobbit: An Unexpected Journey}}, [[2012]]), «''[[Хобіт: Пустка Смаўга]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Desolation of Smaug}}, [[2013]]) і «''[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]]''» ({{lang-en|The Hobbit: The Battle of the Five Armies}}, [[2014]]). Па кнігах Толкіна і іх экранізацыях створаны цэлы шэраг камп’ютарных гульняў. Найбольш вядомымі сярод іх з’яўляюцца стратэгія [[The Battle for Middle-Earth|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth]] і [[MMORPG]] The Lord of the Rings Online. Музычныя гурты, такія як [[Blind Guardian]], Battlelore, Summoning, а ў [[Расія|Расіі]] — «''Hobbitshire''» і «''Эпидемия''», склалі мноства песень пра персанажаў і падзеі з кніг Толкіна. Многія вядомыя пісьменнікі [[фэнтэзі]] прызнаюцца, што звярнуліся да гэтага жанру пад уражаннем ад эпапеі Толкіна, напрыклад [[Роберт Джордан]]<ref>[http://www.sevenspokes.com/author/chat-bn-1997.html Barnesandnoble.com interview with Robert Jordan]: {{quote|In the first hundred pages of THE EYE OF THE WORLD I did try to invoke a Tolkienesque feel. But after that… I deliberately took off in a very different direction from Tolkien.}}</ref>, [[Нік Перумаў|Нік Пярумаў]]<ref>[http://www.perumov.com/main/bio.shtml Перумов.ком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120093504/http://www.perumov.com/main/bio.shtml |date=20 студзеня 2010 }} {{quote|В начале восьмидесятых Николай, как и многие физики-лирики того времени, «жил Толкиеном». Через знакомых товароведов и работников издательств Ник доставал книги Толкиена на английском языке и самостоятельно их переводил.}}</ref>, [[Тэры Брукс]]<ref>[http://www.terrybrooks.net/bio.html Terry Brooks bio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000902105359/http://www.terrybrooks.net/bio.html |date=2 верасня 2000 }}</ref>, Роберт Сальваторэ<ref>[http://drizztspirit.tripod.com/fantasy/id15.html R.A. Salvatore’s interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090323020313/http://drizztspirit.tripod.com/fantasy/id15.html |date=23 сакавіка 2009 }}: {{quote|…getting The Lord of the Rings trilogy as a Christmas present… was a turning point for me. Tolkien, more than anything else, turned me on to reading, and tuned me back into an imagination that had been lost early on in my educational experience.}}</ref>. Сучасніца прафесара [[Урсула Ле Гуін]] адзначае паэтычнасць і рытмічнасць зместу «''Валадара пярсцёнкаў''»<ref>[http://www.kulichki.com/tolkien/arhiv/manuscr/LeGuin.shtml Ритмический узор в романе «Властелин Колец»]</ref>. Аднак многія вядомыя аўтары крытыкуюць Толкіна. Так, у прыватнасці, [[Чайна М’евіль]], прызнаючы, што «„Валадар пярсцёнкаў“, бясспрэчна, аказаў вялікі ўплыў на жанр фэнтэзі», называе яго «вясковым, кансерватыўным, анты-мадэрнісцкім, да жаху хрысціянскім і анты-інтэлектуальным». Чайна крытыкуе ідэі «суцяшэння» і «ўцёкаў», якія, на думку Толкіна, павінна даваць фэнтэзі, крытыкуе яго прыхільнасць да [[Deus ex machina|нечаканага выратавання герояў]] і хэпі-эндаў<ref>[http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm Fantasy and revolution: an interview with China Miéville] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100525134835/http://pubs.socialistreviewindex.org.uk/isj88/newsinger.htm |date=25 мая 2010 }}</ref>. [[Філіп Пулман]] назваў «''Валадара пярсцёнкаў''» «банальным», і дадаў: «У сваіх кнігах я спрачаюся з „Нарніяй“ Льюіса — Толкін не варты таго, каб з ім спрачацца»<ref>[http://www.moreintelligentlife.com/node/697 AN INTERVIEW WITH PHILIP PULLMAN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080305011900/http://www.moreintelligentlife.com/node/697 |date=5 сакавіка 2008 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума]] * [[Эўкатастрофа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́лкін, Толкіен Джон Рональд Руэл|[[Ева Аляксандраўна Лявонава|Лявонава Е. А.]]|483}} {{Кнігі пра Серадзем’е}} {{Продкі}} {{Толкіны}} {{Інклінгі}} {{Штучныя мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Толкін Джон Рональд Руэл}} [[Катэгорыя:Джон Толкін| ]] [[Катэгорыя:Філолагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Інклінгі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Вялікабрытанія)]] ga1vnkoojhz67qt8f1dcs7vmmtkde7r Уладзімір Мікалаевіч Беняшэвіч 0 32778 5177281 4564544 2026-08-07T20:26:06Z Антон 740 76022 дадана літаратура 5177281 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Уладзімір Мікалаевіч Беняшэ́віч''' ({{ДН|21|8|1874|9}}, мяст. [[Друя]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]], [[Віленская губерня]], цяпер [[Браслаўскі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобл]]. — {{ДС|27|1|1938}}, [[Левашоўскія мемарыяльныя могілкі|расстрэльны палігон НКУС]], [[Ленінград]]) — [[гісторык]], даследчык [[кананічнае права|кананічнага права]], [[археограф]] і [[Візантыністыка|візантыніст]]. [[Член-карэспандэнт]] [[АН СССР]] ([[1925]]), [[Пруская акадэмія навук|Берлінскай]], [[Баварская акадэмія навук|Мюнхенскай]], Страсбургскай акадэмій навук, ганаровы член Афінскага таварыства візанціназнаўства. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і прыстава. З залатым медалём скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскую гімназію]]. У [[1897]] годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі Імператарскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага Імператарскага ўніверсітэта]]; у [[1897]]—[[1900]] гадах слухаў лекцыі ў [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім]], [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім]], [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гайдэльбергскім універсітэтах]]. З [[1905]] года — прыват-дацэнт, з [[1909]] года — прафесар Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта. Рэдактар перыёдыкаў «Памятники древнерусского канонического права» (ч. 1, 1908; ч. 2, вып. 1, 1920), «Обзор трудов по славяноведению, 1908—1913» ([[1909]]—[[1918]]). Апошняе выданне можна лічыць бібліяграфіяй па гісторыі, этнаграфіі, мовазнаўстве, літаратуры Беларусі. У гады савецкай улады прафесар [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]] і галоўны бібліятэкар аддзела рукапісаў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Публічнай бібліятэкі]]. Першы раз асуджаны па абвінавачанні ў шпіянажы і контррэвалюцыйнай дзейнасці [[14 чэрвеня]] [[1929]] года на 3 гады турмы. Другі раз — [[8 жніўня]] [[1931]] года на 5 гадоў лагераў. Дзякуючы хадайніцтву [[А. Эйнштэйн]]а, [[Ф. Нансен]]а і [[Уладзімір Дзмітрыевіч Бонч-Бруевіч|У. Бонч-Бруевіча]] вызвалены ў [[1933]] годзе. [[27 лістапада]] [[1937]] года зноў арыштаваны як польскі шпіён і расстраляны разам з двума сынамі і братам на спецыяльным расстрэльным палігоне НКУС (цяпер — [[Левашоўскія мемарыяльныя могілкі]] ў Санкт-Пецярбургу). Рэабілітаваны ў [[1958]] годзе. == Творы == * Из истории переводной литературы в Новгороде конца XV столетия / В. Бенешевич. — [Ленинград: [б. и.], 1928]. — [3] с. * Кормчая Никифорова: Описание В. Н. Бенешевича. — Санкт-Петербург: типография Императорской Академии наук, 1903. — 25 с. * М. И. Горчаков: (Некролог) / В. Н. Бенешевич. — Санкт-Петербург: Сенат. тип., 1911. — 19 с. * Московский собор конца XVI века о церковном вине / В. Н. Бенешевич. — Петроград: [б. и.], 1917. — [2], 9 с. * Три анийские надписи XI века из эпохи византийского владычества / В. Н. Бенешевич. — Петербург: Гос. изд-во, 1921. — [4], IV, 28 с., 10 л. ил.: ил. * Ф. И. Успенский как основатель и руководитель Русско-византийской комиссии Академии наук. — Ленинград: [б. и.], [б. г.]. — 8 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Беняшэвіч Уладзімір Мікалаевіч|старонкі=111}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|Беняшэвіч Уладзімір Мікалаевіч|Розумаў А. Я.|102}} * ''Розумаў, А. Я.'' Беняшэвіч Уладзімір Мікалаевіч / А. Я. Розумаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 15. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Беняшэвіч Уладзімір Мікалаевіч // Імёны. Асобы. Лёсы: ураджэнцы Віцебшчыны ў далёкім і блізкім замежжы / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Мінск: Літаратура і мастацтва, 2012. — С. 37—38. * Беняшэвіч Уладзімір Мікалаевіч // Нашы землякі ў далёкім і блізкім замежжы : біяграфічны даведнік / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2007. — С. 23. * Беняшевіч Уладзімір Мікалаевіч // Памяць: Браслаўскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. В. Велічковіч [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 593—594. * Бенешевич Владимир Николаевич // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2: Витебская область: в 2 кн. — Кн. 1. — С. 52. * ''Гранстрем Е. Э.'' В. Н. Бенешевич (к 100-летию со дня рождения) // Византийский временник. — 1973. — Т. 35. * ''Ермоленко В.'' Основоположник российского византиноведения / В. Ермоленко // Гісторыя: праблемы выкладання. — 2006. — № 11. — С. 51—52. == Спасылкі == * {{cite web|author=|date=|url=http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/benyashevich-uladzimir-mikalaevich|title=Беняшэвіч Уладзімір Мікалаевіч|publisher=БД «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»|access-date=2026-08-07}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беняшэвіч, Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Юрысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Візантыністы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]] sg7jyrpghnm12mqfu8p10tslj2342vx Юзаф Беркман 0 32781 5177403 5088145 2026-08-08T07:32:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5177403 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Юзаф Беркман''' ({{Lang-pl|Józef Baerkman, Berkman, Bergmann}}, {{lang-ru|Иосиф Беркман}}; {{ВДП}}) — [[мастак]], жывапісец і [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Валожыне 4 жніўня 1838 года ў сям’і ўрадавага лекара [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] Казіміра і Разаліі з Расінскіх. Шляхецкі род Беркманаў мае шведскае паходжанне<ref>{{Артыкул|спасылка=https://elibrary.mab.lt/server/api/core/bitstreams/41a31c5b-2395-4af6-bb27-10a72811a67b/content|загаловак=Wspomnienie pośmiertne|год=6 sierpnia 19|выданне=Dziennik Wileński|нумар=90}}</ref>. Бацька - Казімір - атрымаў доктарскую ступень у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], падчас выправы Напалеона ў 1812 годзе быў лекарам пры V-м корпусе [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]], служыў у якасці павятовага лекара ў [[Шаўлі|Шаўлях]], [[Ашмяны|Ашмянах]] і Валожыне, дзе таксама выконваў абавязкі хатняга лекара [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]<ref>Szarejko Piotr. ''Słownik lekarzy polskich XIX wieku''. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie, 1991. S. 16.</ref>. Юзаф Беркман вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пасля сканчэння паступіў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]] на медыцынскі факультэт, але праз паўгода перавёўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] на прыродазнаўча-матэматычны факультэт, дзе абраў матэматыку. Адначасова наведваў лекцыі па мастацтву ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Санкт-Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]]<ref name=":0">Baerkman Józef // ''Polski Słownik Biograficzny'', Kraków, 1935. Т. 1, s. 215.</ref><ref name=":1">Bukowski Konstanty. Józef Baerkman. Weteran z roku 1863. Sylwetka // [https://www.bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/89678/edition/80508/content Dziennik Wileński. — 16 listopada 1917 r. — No 263.] — S. 4</ref>. 12 лютага 1861 года браў удзел у патрыятычным набажэнстве студэнтаў-палякаў у [[Базіліка Святой Кацярыны Александрыйскай|касцёле Святой Кацярыны]] ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. За ўдзел у студэнцкай дэманстрацыі ў кастрычніку 1861 года быў зняволены на некалькі месяцаў у [[Кранштацкая крэпасць|Кранштацкай крэпасці]], вызвалены 6 снежня<ref name=":2">Семенов Е.В., Покацкий В.А. [https://www.nauka-dialog.ru/jour/article/view/4042/2035 Польский ссыльный художник Юзеф Беркман в Байкальском регионе в 60—70-е годы XIX века]. ''Научный диалог''. 2022;11(7):449-466.</ref>.[[Файл:Baerkman Jozef Angara.jpg|міні|Юзаф Беркман. Дастаўка пошты для сібірскіх ссыльных праз раку Ангару. 1915. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]]Пасля вызвалення з турмы вярнуўся ў Вільню, дзе разам з [[Аляксандр Далеўскі|Аляксандрам]] і [[Канстанцін Далеўскі|Канстанцінам Далеўскімі]] і [[Эдмунд Вярыга|Эдмундам Вярыгай]] арганізаваў таемную друкарню на Зарэччы, дзе друкавалі патрыятычныя адозвы, у тым ліку на літоўскай мове<ref name=":1" />. У 1862 годзе працаваў на будаўніцтве Пецярбургскай лініі чыгункі. У канцы 1862 года здолеў аднавіцца на вучобе ў Санкт-Пецярбургу. У 1863 годзе на заклік [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] кінуў вучобу і прыняў удзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863 года]], спачатку ў атрадзе [[Зыгмунт Мінейка|Зыгмунта Мінейкі]], а пасля яго паражэння — у атрадзе [[Густаў Чаховіч|Густава Чаховіча]]. У баі пад [[Рудзішкі (горад)|Рудзішкамі]] [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]] 12 кастрычніка 1863 года паранены і арыштаваны. Асуджаны да пазбаўлення правоў стану, канфіскацыі маёмасці і на чатыры гады катаржных прац у [[Сібір|Сібіры]]<ref>''Матвейчык Дзмітрый''. Удзельнікі паўстання 1863-64 гадоў: біяграфічны слоўнік.  Мінск: Беларусь, 2016. - С. 78.</ref>. Вызвалены ад катаржных прац на пасяленне паводле царскага маніфеста 1866 года (звесткі пра дадатковыя чатыры гады ссылкі за спробу ўцёкаў не пацвярджаюцца)<ref name=":2" />, у 1870 годзе пераехаў у [[Іркуцк]], дзе адкрыў мастацкую студыю-майстэрню разам з мастаком і ссыльным Станіславам Вронскім. У 1875—1876 гадах падчас навуковай экспедыцыі [[Бенедыкт Дыбоўскі|Бенядыкта Дыбоўскага]] па вывучэнні [[Байкал|Байкала]] рабіў фотаздымкі. У 1877 годзе пераехаў у [[Ніжні Ноўгарад]], а ў 1880 годзе — у [[Ліепая|Ліепаю]], дзе працаваў у чыгунцы і пры будаўніцтве ваеннага порта. Мастак вярнуўся з ссылкі ў 1884 годзе і пасяліўся ў Варшаве, дзе працаваў у Варшаўска-Венскай чыгунцы. У 1898—1900 гадах вывучаў жывапіс у [[Мюнхенская акадэмія мастацтваў|Мюнхенскай акадэміі мастацтваў]]. У 1900 годзе вярнуўся ў Варшаву, у 1901 годзе — разам з братам [[Міхал Беркман|Міхалам]] перабраўся ў [[Скернявіцы]]. У студзені 1914 года пасля смерці брата пераехаў да сястры ў Вільню<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Памёр 19 ліпеня 1919 года ў Варшаве. == Творчасць == Пісаў акадэмічныя карціны, асноўныя тэмы жывапісных твораў — сцэны паўстання і жыцця ссыльных паўстанцаў, а таксама ўшанавання іх памяці («Магіла Серакоўскага», «Смерць Нарбута» і іншыя). Сярод значных твораў: * «Дастаўка пошты для сібірскіх ссыльных праз раку Ангару» (1915) — захоўваецца ў Літоўскім нацыянальным мастацкім музеі. * Тры карціны захоўваюцца ў Іркуцкім абласным музеі: «Тройка», «Вершнік з двума канямі» і «Пурга ў Тункінскай даліне». Аўтар «Успамінаў пра паўстанне 1863 у Ашмянскім павеце і пра побыт у Сібіры» (рукапіс быў у сям’і, фрагмент апублікаваны ў "Kurjer Litewski"<ref>[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/680501/display/JPEG Kurjer Litewski. R. 10, 1914, № 311]</ref>). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беркман Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожыне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Кранштацкай крэпасці]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XIX стагоддзя]] i2y614u29lrr72l3g5fob16lyuz55a1 Джыбуці 0 41597 5177338 5158926 2026-08-08T02:55:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177338 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Рэспубліка Джыбуці |Арыгінальная назва={{lang-ar|جمهورية جيبوتي}}<br />{{lang-fr|République de Djibouti}} |Родны склон=Джыбуці |Дэвіз=Unité, Égalité, Paix |Назва гімна=Djibouti<ref name="Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2024/countries/djibouti/|title=Djibouti - The World Factbook|website=CIA The World Factbook|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref> <!--|Аўдыё=--> |Дзяржаўны лад=[[Унітарная дзяржава|унітарная]] [[Прэзідэнцкая рэспубліка|прэзідэнцкая рэспубліка]] |На карце=LocationDjibouti.svg |lat_dir = N|lat_deg = 11|lat_min = 48|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 42|lon_min = 26|lon_sec = 0 |region = DJ |CoordScale = |Мовы=[[Арабская мова|арабская]], [[Французская мова|французская]] |Дата незалежнасці=[[27 чэрвеня]] [[1977]] |Незалежнасць ад=[[Францыя|Францыі]] |Сталіца=[[Джыбуці (горад)|Джыбуці]] |Найбуйнейшы горад=[[Джыбуці (горад)|Джыбуці]] |Форма кіравання=[[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Джыбуці|Прэзідэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністр Джыбуці|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Ісмаіл Амар Геле]]<br />[[Абдулкадэр Каміль Махамед]] |Месца па тэрыторыі=147 |Тэрыторыя=23 200 |Працэнт вады=- |Насельніцтва=1 045 438<ref>{{cite web|url=https://instad.dj/themes/demographie|title=Démographie - INSTAD|website=INSTAD|accessdate=2026-01-08|language=fr}}</ref> |Год перапісу=2024 |Шчыльнасць насельніцтва=46,0 |ВУП={{рост}} 4 152,15 млн долараў ЗША<ref name="WB-GDP">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=DJ|title=GDP (current US$) - Djibouti|website=World Bank Data|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ВУП=2024 |ВУП на душу насельніцтва={{рост}} 3 552,72 долара ЗША<ref>{{cite web|url=https://fred.stlouisfed.org/series/PCAGDPDJA646NWDB|title=Gross Domestic Product Per Capita for Djibouti|website=FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref> |ІРЧП={{рост}} 0,513<ref>{{cite web|url=https://data.undp.org/countries-and-territories/DJI|title=Djibouti|website=UNDP Data Futures Exchange|accessdate=2026-01-08|language=en|archive-date=7 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207104306/https://data.undp.org/countries-and-territories/DJI|url-status=dead}}</ref> |Год разліку ІРЧП=2023 |Месца па ІРЧП=175 |Валюта=[[Франк Джыбуці]] |Дамен=[[.dj]] |Тэлефонны код=253 |Часавы пояс=+3 }} '''Джыбу́ці''' ({{lang-ar|جيبوتي}}, {{lang-fr|Djibouti}}), '''Рэспу́бліка Джыбу́ці''' ({{lang-ar|جمهورية جيبوتي}}, {{lang-fr|République de Djibouti}}) — дзяржава на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]] на [[Афрыканскі рог|Афрыканскім розе]]. Яна знаходзіцца каля праліва [[Баб-эль-Мандэбскі праліў|Баб-эль-Мандэб]], дзе сыходзяцца [[Чырвонае мора]] і [[Адэнскі заліў]]. Джыбуці мяжуе з [[Эрытрэя]]й, [[Эфіопія]]й і [[Самалі]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Джыбуці (горад)|Джыбуці]].<ref name="Britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Djibouti|title=Djibouti | History, Capital, Map, Flag, Population, & Facts|website=Encyclopaedia Britannica|date=2025-12-27|language=en|accessdate=2026-01-08}}</ref> Плошча краіны складае 23&nbsp;200&nbsp;км², насельніцтва — каля 1,1&nbsp;млн чалавек (ацэнка на 2025 год)<ref name="Britannica" />. Афіцыйныя мовы — [[Арабская мова|арабская]] і [[Французская мова|французская]]<ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010|title=Djibouti 1992 (rev. 2010) Constitution|website=Constitute Project|language=en|accessdate=2026-01-08}}</ref>. Паводле даных ААН, [[індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу]] Джыбуці за 2023 год — 0,513<ref>{{cite web|url=https://data.undp.org/countries-and-territories/DJI|title=Djibouti|website=UNDP Data Futures Exchange|language=en|accessdate=2026-01-08|url-status=dead|archive-date=7 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207104306/https://data.undp.org/countries-and-territories/DJI}}</ref>. Стратэгічнае становішча зрабіла Джыбуці важным транспартным і ваенным вузлом рэгіёна. Порты і лагістычная інфраструктура краіны абслугоўваюць значную частку знешняга гандлю [[Эфіопія|Эфіопіі]]: праз Джыбуці праходзіць больш за 90&nbsp;% яе транзіту.<ref name="CRS_IF11304">{{cite web|url=https://www.congress.gov/crs-product/IF11304|title=China’s Engagement in Djibouti|publisher=Congressional Research Service|website=Congress.gov|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref> Джыбуці таксама стала цэнтрам замежнай вайсковай прысутнасці: у краіне дзейнічаюць вайсковыя аб’екты Францыі, ЗША, Японіі, Італіі і Кітая, а арэнда зямлі пад базы з’яўляецца адной з крыніц дзяржаўных даходаў<ref name="CRS_IF11304" /><ref name="Reuters_2025-03-28">{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/djiboutis-sovereign-wealth-fund-aims-double-assets-decade-ceo-says-2025-03-28/|title=Djibouti's sovereign wealth fund aims to double assets in a decade, CEO says|work=Reuters|date=2025-03-28|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Да 1977 года тэрыторыя краіны ўваходзіла ў склад французскіх уладанняў (Французскі Самаліленд, пазней — Французская тэрыторыя Афар і Ісас). Незалежнасць ад [[Францыя|Францыі]] была абвешчана 27 чэрвеня 1977 года<ref name="Britannica" />. == Гісторыя == === Дакаланіяльны перыяд === Тэрыторыю сучаснага Джыбуці шмат стагоддзяў засялялі плямёны [[афар]]аў і [[Ісы|ісаў]], якія мелі моцныя гандлёвыя сувязі з арабамі. Ад арабаў у краіну пранік [[іслам]], які стаў дзяржаўнай рэлігіяй. З [[1285]] да [[1415]] гг. тэрыторыя Джыбуці была часткай мусульманскага дзяржаўнага ўтварэння [[султанат Іфат]]. === Каланіяльны перыяд === У другой палове [[ХІХ]] ст. тэрыторыяй, якая прылягае да [[Адэнскі заліў|Адэнскага заліва]], зацікавіліся [[Францыя|французы]]. У [[1880-я]] гг. яны стварылі тут свой пратэктарат — [[Французскі бераг Самалі]], якое паступова стала адной з французскіх калоній у [[Афрыка|Афрыцы]]. У [[1947]] г. калонія атрымала статус [[Заморскія ўладанні Францыі|заморскай тэрыторыі Францыі]], а ў [[1956]] г. — частковую аўтаномію. У ходзе [[Рэферэндум аб незалежнасці Французскага берагу Самалі|рэферэндуму 1967]] г. 60,6 % насельніцтва выказалася за аўтаномію ў рамках Французскай Рэспублікі і краіна з чэрвеня 1967 г. стала афіцыйна называцца «''Французскія тэрыторыі афараў і іса''». У [[1970-я]] ў краіне і за мяжой узнік моцны незалежніцкі рух сярод іса, дыскрымінаваных французамі на карысць афараў. У [[1972]] г. была створана [[Афрыканская народная ліга за незалежнасць|Афрыканская народная ліга]] . У эміграцыі дзейнічалі незалежніцкія партыі, у т.л. тыя, што выступалі за аб’яднанне з [[Самалі]] ці [[Эфіопія]]й. === Незалежнасць === {{main|Пратэсты ў Джыбуці}} [[8 мая]] [[1977]] г. тэрыторыя атрымала незалежнасць змяніўшы назву на Рэспубліка Джыбуці; ролю канстытуцыі ў краіне выконвалі «арганічныя законы». Краіну ўзначаліў [[Хасан Гулед Аптыдон]]. Прадпрымаліся спробы падтрымання этнічнага балансу паміж іса і афарамі (за першыя два гады незалежнасці тройчы мяняўся склад урада). У сакавіку [[1979]] г. на базе Афрыканскай народнай лігі за незалежнасць была створана партыя [[Народны рух за прагрэс]] на чале з [[Хасан Гулед Аптыдон|Х. Г. Аптыдонам]]. Пасля яго [[Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці (1981)|пераабрання ў 1981 г.]] на безальтэрнатыўнай аснове ў краіне ўсталяваўся [[Аўтарытарызм|аўтарытарны]] [[Аднапартыйная сістэма|аднапартыйны рэжым]]. Унутрыпалітычная напружанасць у [[1990]]—[[1992]] гг. выклікала сутыкненні кланава-племянных інтарэсаў афараў і іса. Афарская апазіцыя стварыла [[Фронт за аднаўленне адзінства і дэмакратыі]] (ФААД) і разгарнула [[Грамадзянская вайна ў Джыбуці|антыўрадавае ўзброеннае супраціўленне]]. У чэрвені 1992 г. Фронт разам з іншымі апазіцыйнымі партыямі і рухамі, у т.л. прадстаўнікамі інтарэсаў іса, утварылі Аб’яднаны фронт апазіцыі. У [[1992]] г. на [[Канстытуцыйны рэферэндум у Джыбуці, 1992|рэферэндуме]] 98,1 % прагаласавала за [[Канстытуцыя Джыбуці|Канстытуцыю Джыбуці]]. На [[Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці (1993)|прэзідэнцкіх выбарах 1993 г.]] у чарговы раз перамогу атрымаў Х. Г. Аптыдон. У [[1994]] г. ўзброеныя сутыкненні скончыліся мірнай дамовай. Урад прызнаў ФААД легальнай палітычнай сілай. Умеранае крыло кіраўніцтва ФААД на [[Парламенцкія выбары ў Джыбуці, 1997|парламенцкіх выбарах 1997 г.]] выступіла ў адзінай кааліцыі з кіруючай партыяй «[[Народны рух за прагрэс]]». Але радыкальная крыло ФААД працягвала ўзброеннае выступленне да мая [[2001]] г., калі з імі была таксама падпісана мірная дамова. У [[1999]] г. пераемник Х. Г. Аптыдона [[Ісмаіл Амар Геле]], атрымаўшы на [[Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці (1999)|прэзідэнцкіх выбарах]] 74 % галасоў, быў абраны на шасцігадовы тэрмін прэзідэнцтва. [[1 жніўня]] [[2017]] г. [[Народна-вызваленчая армія Кітая|Кітайская народна-вызваленчая армія]], для аховы судоў, выратавальных і антыпірацкіх аперацый у [[Адэнскі заліў|Адэнскім заліве]] і каля ўзбярэжжа [[Самалі]], адкрыла ваенна-марскую базу ў горадзе [[Абок (горад)|Абок]]<ref>{{cite web|url = https://iz.ru/626920/2017-08-01/kitai-otkryl-v-dzhibuti-svoiu-pervuiu-zarubezhnuiu-voennuiu-bazu|title = Китай открыл в Джибути свою первую зарубежную военную базу|date = 01-08-2017|work = [[Известия]]|language = ru|accessdate = 2019-03-24}}</ref>. == Палітыка == Джыбуці — парламенцкая рэспубліка, з моцнай прэзідэнцкай уладай. Кіруецца згодна з канстытуцыяй, прынятай у [[1992]] годзе. Кіраўніком дзяржавы з’яўляецца [[Прэзідэнт Джыбуці|прэзідэнт]], які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на шасцігадовы тэрмін. [[Выканаўчая ўлада]] належыць [[прэм’ер-міністр]]у і ўраду, якія назначаюцца прэзідэнтам. [[Заканадаўчая ўлада]] належыць аднапалатнаму [[парламент]]у, які складаецца з 65 дэпутатаў, выбраных на пяцігадовы тэрмін. У палітычным жыцці дамінуе прапрэзідэнцкая кааліцыя, якая аб’ядноўвае некалькі партый, у тым ліку People’s Rally for Progress (RPP) і яе саюзнікаў. Існуюць таксама апазіцыйныя партыі і кааліцыі, прадстаўленыя ў палітычным полі краіны.<ref name="Factbook" /> == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Джыбуці}} Джыбуці падзелена на 5 акругаў і адзін горад прыроўнены да акругі, якія ў сваю чаргу дзеляцца на 15 раёнаў. == Эканоміка == Эканоміка Джыбуці ў значнай меры абапіраецца на сферу паслуг і яе геаграфічнае становішча каля праліва [[Баб-эль-Мандэбскі праліў|Баб-эль-Мандэб]] — на ўваходзе з [[Адэнскі заліў|Адэнскага заліва]] ў [[Чырвонае мора]]. У сталіцы працуе глыбакаводны порт, які абслугоўвае суднаходства паміж Індыйскім акіянам і Чырвоным морам. Горад Джыбуці таксама з’яўляецца важным транспартным вузлом для сувязі з [[Эфіопія]]й (у тым ліку чыгуначнай).<ref name="Britannica" /> Паводле Сусветнага банка, у 2023 годзе рост ВУП Джыбуці склаў 6,7&nbsp;% і перасягнуў прагнозы. Гэта тлумачылі аднаўленнем попыту на партовыя і лагістычныя паслугі (у тым ліку з боку Эфіопіі), а таксама ўстойлівым унутраным попытам, які падтрымлівалі прыватныя інвестыцыі і меры ўрада на фоне росту коштаў<ref name="WB-Growth">{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/09/30/djibouti-s-economy-shows-strong-growth-in-2023-despite-fiscal-challenges|title=Djibouti’s Economy Shows Strong Growth in 2023 Despite Fiscal Challenges|website=World Bank|date=2024-09-30|language=en|accessdate=2026-01-08}}</ref>. У тым жа паведамленні адзначалася, што парушэнні суднаходства ў Чырвоным моры далі змешаны эфект, але перавалка ў порце Джыбуці ўзмацнілася: у сакавіку 2024 года аб’ём кантэйнерных перавозак, апрацаваных у порце, быў на 39&nbsp;% большы, чым у лістападзе 2023 года<ref name="WB-Growth" />. Міжнародны валютны фонд у матэрыялах па кансультацыях паводле артыкула IV таксама звязваў высокія тэмпы росту з лагістыкай і перавалкай, адзначаючы, што ў 2024 годзе рост перавысіў 6,5&nbsp;%, а на 2025 год прагназаваўся каля 6&nbsp;%. У структуры экспарту тавараў пераважаюць рээкспартныя аперацыі (92,6&nbsp;% экспарту тавараў у 2024 годзе), што адлюстроўвае ролю краіны як рэгіянальнага вузла ў гандлёвых патоках.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/cr/2025/english/1djiea2025001-source-pdf.pdf|title=Djibouti: 2025 Article IV Consultation—Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Djibouti|publisher=International Monetary Fund|date=2025-09-22|language=en|accessdate=2026-01-08}}</ref> == Насельніцтва == Насельніцтва краіны складаецца ў асноўным з двух этнічных груп: ісы (самалійцы) — 60 % і афары — 35 %. Астатнія 5 % гэта нашчадкі еўрапейцаў, у асноўным французаў і [[Італія|італьянцаў]]. У пачатку 1990-х гадоў паміж афрамі і ісамі ўзніклі ўзброеныя сутыкненні, якія паступова перараслі ў грамадзянскую вайну. Асноўнай рэлігіяй з’яўляецца іслам (гл. [[іслам у Джыбуці]]), [[хрысціянства]] распаўсюджана сярод еўрапейцаў (гл. [[хрысціянства ў Джыбуці]]). Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі мовамі з’яўляюцца французская і арабская, у штодзённым жыцці часта выкарыстоўваецца яшчэ і [[самалійская мова|самалійская]] і [[Афарская мова|афарская]] мовы. Акрамя сталіцы гарадское насельніцтва сканцэнтравана ў [[Арта (Джыбуці)|горадзе Арта]]. {{Wikidata/Population}} == Беларуска-джыбуційскія адносіны == [[26 жніўня]] [[2013]] года ў Пасольстве Беларусі ў [[Парыж]]ы адбылося падпісанне Сумеснага камюніке аб устанаўленні дыпламатычных адносін паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і Рэспублікай Джыбуці. Рэспубліка Джыбуці стала 184-й дзяржавай у спісе краін, з якімі Беларусь устанавіла дыпламатычныя адносіны. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Джыбу́ці||94—95}} * {{крыніцы/БСГН|Джибу́ти|201—202}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Джибу́ти|151}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Djibouti}} {{Джыбуці ў тэмах}} {{Ліга арабскіх дзяржаў}} {{Agadir}} {{Афрыка}} {{Афрыканскі саюз}} {{Краіны ў Чырвонага мора}} {{Франкафонія}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Джыбуці| ]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя краіны]] [[Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Усходняя Афрыка]] 6s82sz56mwyg138tcml0eeqact7k8c7 Дзед Мароз 0 41647 5177346 5074909 2026-08-08T03:35:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177346 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} {{Значэнні2|2=Мароз}} '''Дзед Мароз''' — галоўны казачны персанаж на свяце Новага года ў СССР. Лічыцца валадаром зімовых маразоў, каваль, які скоўвае ваду. [[Выява:2002. Stamp of Belarus 0493.jpg|left|thumb|Дзед Мароз на паштовай марцы Беларусі]] Вобраз Дзеда Мароза створаны ў 1930-я гады: ён прыходзіць да дзяцей пад [[Новы год]] і прыносіць падарункі. == Рэзідэнцыя Дзеда Мароза на Беларусі == [[Выява:Ded_moroz_belarus_1.jpg|thumb|Дзед Мароз i Снягурка]] З 25 снежня [[2003]] на тэрыторыі Нацыянальнага парку [[Нацыянальны парк Белавежская пушча|«Белавежская пушча»]] пачала працаваць рэзідэнцыя Дзеда Мароза. Яна складаецца непасрэдна з маёнтка Дзеда Мароза, доміка [[Снягурка|Снягуркі]], музея Дзеда Мароза, ветрака, чароўнага калодзежа, скульптурных кампазіцый з дрэва — «Дванаццаць месяцаў», «[[Беласнежка]] і сем [[гном]]аў». На тэрыторыі рэзідэнцыі расце вялікая 120-гадовая [[яліна]] (вышыня 40 метраў). На першым паверсе ёсць зала з разным драўляным [[трон]]ам для прыёмаў. На другім паверсе — спальня з печкай і шырокім драўляным ложкам з сямю падушкамі. На стварэнне ўсіх атрыбутаў маёнтка пайшло больш за 200 кубічных метраў дубу і сасны, для ілюмінацыі выкарыстоўваецца 40 тысяч лямпачак. Рэзідэнцыя Дзеда Мароза працуе круглы год з 9.00 да 23.30 гадзін без выхадных дзён. Летам гасцей разам з Дзедам Марозам сустракае Лясная [[Фея]]. Паштоўку можна адправіць на адрас: 225063, Брэсцкая вобл., Камянецкі р-н, п/а Каменюкі. == Гл. таксама == {{commonscat|Ded Moroz}} * [[Дзед-Барадзед]] * [[Зюзя]] * [[Санта-Клаўс]] * [[Святы Мікалай]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://nastaunik.info/files/f/326_Novy_hod_u_hosci.doc Новы Год спяшаецца ў госці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150329205715/http://www.nastaunik.info/files/f/326_Novy_hod_u_hosci.doc |date=29 сакавіка 2015 }} * [http://www.simvolika.org/mars_002.htm Геральдика Деда Мороза] {{Славянская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфічныя істоты]] [[Катэгорыя:Зімовыя фальклорныя персанажы]] 2d5bajkn440hailskl3sdjqsz1c2ps0 Файл:200px-Pugovkin m i.jpg 6 45265 5177223 1002739 2026-08-07T15:03:18Z Sakura emad 110464 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted Files". (TwinkleGlobal) 5177223 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Unused Copyrighted Files}} {{Несвабодны файл |апісанне=[[Міхаіл Іванавіч Пугаўкін]] |крыніца=[[:ru:Файл:Pugovkin m i.jpg]]<br/>http://www.potters-army.net/forum/7-392-2 |час стварэння=1950-е |аўтар=Б. Виленкин |частка=? |разрозненне=200 × 305 кропак, аб'ём файла: 11 KB, тып MIME: image/jpeg }} {{Несвабодны файл/АДВ |артыкул = Міхаіл Іванавіч Пугаўкін |мэта = ілюстраванне прадмета артыкула |замяняемасць = незаменны, памерлая асобы, новы свабодны здымак зрабіць немагчыма |іншае = }} [[ru:Файл:Pugovkin m i.jpg]] [[uk:Файл:Pugovkin m i.jpg]] pbsbicaxrh6yonz39y4lim8kvv8qngq Драган Джоканавіч 0 47094 5177493 3620172 2026-08-08T11:48:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177493 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Драган Джоканавіч ''' ({{lang-sr|Драган Ђокановић}}, Dragan Đokanović) ({{ДН|20|4|1958}}, [[Сараева]]) — [[Сербы|сербскі]] палітык, прэзідэнт i заснавальнік Дэмакратычнай партыі федэралiстаў ({{lang-sr|Демократска Странка Федералиста}} ([[1990]]).<ref>[http://derstandard.at/?url=/?id=3129496 derStandard.at]</ref> [[File:Драган Джоканович.jpg|злева|thumb|200px|Драган Джоканавіч]] Быў мiнiстрам [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] (1993—1994). Нарадзіўся ў 1958 годзе ў [[Сараева]]. Пачатковую і сярэднюю школу скончыў у [[Сараева]]. Вывучаў медыцыну у Сараеўскім універсітэце. Спецыяльнасць: Педыятр. Жанаты, двое дзяцей.<ref>{{Cite web |url=http://www.dragandjokanovic.com/ |title=Афіцыйны сайт Драгана Джоканавіча |access-date=21 верасня 2009 |archive-date=5 чэрвеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605035220/http://www.dragandjokanovic.com/ |url-status=dead }}</ref> {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Джоканавіч Драган}} [[Катэгорыя:Сербы]] [[Катэгорыя:Палітыкі Сербіі]] kppjp9ho0u4yq3cgig7z5t9g4pxlqor Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі 0 56017 5177351 5131455 2026-08-08T04:33:18Z 5177351 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Завадскі}} {{Картка:Асоба |імя = Дзмітрый Завадскі |арыгінал_імя = {{lang-be|Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі}} |партрэт = |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = журналіст |дата нараджэння = 28.08.1972 |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = 7.07.2000 |месца смерці = |бацька = |маці = Вольга Рыгораўна Завадская |муж = |жонка = Святлана Завадская |дзеці = Юрый Завадскі |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі''' ({{ДН|28|8|1972}} — 7 ліпеня 2000?) — беларускі [[журналіст]], тэлевізійны аператар, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]], вязень сумлення<ref name="belaruspartisan.org">http://www.belaruspartisan.org/m/politic/239027/{{Недаступная спасылка}} Политические узники Гродненской тюрьмы</ref>. == Біяграфія == Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі нарадзіўся 28 жніўня 1972 г. ў [[Мінск]]у. Вучыўся ў [[Інстытут Культуры|Інстытуце культуры]], але не скончыў. З 1989 г. працаваў на [[Беларускае тэлебачанне|беларускім тэлебачанні]]. З 1994 г. па 1997 г. — асабісты аператар [[А. Р. Лукашэнка|А. Р. Лукашэнкі]] Са студзеня 1997 г. — аператар Грамадскага расійскага тэлебачання («[[Першы канал (Расія)|ГРТ]]»). 22 ліпеня 1997 г. кінааператар Дз. Завадскі, разам з кіраўніком здымачнай групы «[[Першы канал (Расія)|ГРТ]]» [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Паўлам Шараметам]], кіроўцам службовай машыны Яраславам Аўчыннікавым былі затрыманыя беларускімі памежнікамі. У адносінах да іх быў складзены пратакол па факту незаконнага ўезду ў памежную зону, затым здымачную групу адпусцілі. 23 ліпеня 1997 г. у праграме «Время» па «[[Першы канал (Расія)|ГРТ]]» быў паказаны сюжэт журналістаў пра ненадзейную ахову беларуска-літоўскай мяжы, праз якую лёгка могуць прайсці парушальнікі. 26 ліпеня 1997 г.  Дз. Завадскі і Я. Аўчыннікаў былі затрыманыя ў Мінску. Кіраўнік здымачнай групы П. Шарамет таксама быў затрыманы ў гэты ж дзень ў аэрапорце Мінск-2, калі ён вяртаўся з паездкі ў [[Балгарыя|Балгарыю]]. Журналісты былі абвінавачаны ў незаконным пераходзе мяжы. Напачатку яны былі дастаўленыя ў памежную камендатуру г. [[Ашмяны]], затым змешчаны пад варту ў турму СІЗА г. [[Гродна]]. Неўзабаве Я. Аўчыннікаў быў вызвалены пад падпіску аб нявыездзе. 29 ліпеня 1997 г. [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] выступіла з патрабаваннем вызваліць журналістаў. Расійскі саюз журналістаў звярнуўся да прэзідэнта Расіі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б. Ельцына]] з прозьбай дабіцца вызвалення Дз. Завадскага і П. Шарамета. Б. [[Барыс Ельцын|Ельцын]] публічна запатрабаваў вызвалення журналістаў.<ref>https://www.kommersant.ru/doc/185061 '''Ельцин посадил Лукашенко'''</ref> 31 ліпеня 1997 г. некалькі дзясяткаў беларускіх журналістаў правялі акцыю пратэсту. Яны прайшлі з закладзенымі за галаву рукамі каля будынку [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|адміністрацыі прэзідэнта]]. Міліцыя затрымала 15 чалавек, якія былі асуджаныя і аштрафаваныя.<ref>https://belaruspartisan.by/m/politic/363373/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191113211113/https://belaruspartisan.by/m/politic/363373/ |date=13 лістапада 2019 }} Как судили Шеремета и Завадского в Ошмянах: история в лицах и фактах</ref> 30 жніўня 1997 г. у Мінску адбыўся гэтак званы «Марш у турэмных робах»—адная з самых яркіх акцыяў пратэста журналістаў супраць абмежавання свабоды слова і ў знак салідарнасці са зняволенымі журналістамі Дз. Завадскім і П. Шараметам. Трынаццаць журналістаў прайшлі ў турэмных робах, з шыльдамі «Я — „нячэсны журналіст“», «Я плохо говорил о нашем президенте», «I’m a journalist» па мінскіх вуліцах і зладзілі мітынг у [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] на [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор.]]<ref>https://gazetaby.com/cont/print_rdn.php?sn_nid=98861{{Недаступная спасылка}} После флешмоба в Березовке «Салідарнасць» решила вспомнить другие яркие политические акции в истории независимой Беларуси.</ref> Паэт і нядаўні палітычны зняволены [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]] падчас мітынгу публічна зашыў сабе рот, сімвалізуючы ўдушэнне свабоды слова.<ref><nowiki>http://belsat.eu/ru/programs/performansy-protesta/</nowiki> Перформансы протеста</ref> 4 верасня 1997 г. Дз. Завадскі быў выпушчаны пад падпіску аб нявыездзе. Па словах Дз. Завадскага, напісаць ліст з пакаяннем яго ўгаварыў карэспандэнт «Интерфакса» Сяргей Заяц. 30 верасня 1997 г. было завершана следства па крымінальнай справе. У адносінах да Я. Аўчыннікава абвінавачванне было знятае. Падчас зняволення журналістаў быў аказаны ціск на іх адвакатаў. Суд над Дз. Завадскім і ягонымі калегамі праходзіў у г. [[Ашмяны]], суддзя Віталь Казакевіч, дзяржаўны абвінаваўца Уладзімір Сідо. Суд пачаўся 17 снежня 1997 г. і скончыўся 28 студзеня 1998 г. Журналістаў абвінавачвалі ў незаконным перасячэнні дзяржаўнай мяжы па папярэдняй змове, паўторна (туды-сюды). П. Шарамет дадаткова абвінавачваўся па ч. 1  арт. 167 КК РБ у перавышэнні ўлады і службовых паўнамоцтваў. Да крымінальнай справы былі дапушчаныя грамадскія абаронцы — Міхаіл Пастухоў і Уладзімір Нісцюк ад [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]], Барыс Звозскаў ад [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускага хельсінкскага камітэта]], Віктар Кузняцоў ад ОРТ. Відэааператар Дз. Завадскі быў асуджаны на паўтары гады пазбаўлення волі ўмоўна. П. Шарамета пакаралі на два гады пазбаўлення волі ўмоўна з выпрабавальным тэрмінам на адзін год «за наўмыснае групавое парушэнне дзяржаўнай мяжы». Праваабарончая арганізацыя «[[Міжнародная амністыя]]» прызнала Дз. Завадскага вязнем сумлення.<ref name="belaruspartisan.org"/> З кастрычніка па май 2000 г. Дз. Завадскага працаваў у [[Чачня|Чачні]], дзе разам з П. Шараметам здымаў фільм «Чачэнскі дзеннік»<ref>http://www.youtube.com/watch?v=TUYGFW2xd5M</ref>. == Знікненне == [[7 ліпеня]] [[2000]] г. Дз. Завадскі быў выкрадзены, калі накіроўваўся ў аэрапорт «Мінск-2» на аўтамабілі, каб сустракаць свайго калегу [[Павел Шарамет|П. Шарамета]]. Аўтамабіль быў знойдзены ў аэрапорце, але самога Дз. Завадскага з тых часоў ніхто не бачыў. Знікненне Дз. Завадскага ўстала ў адзін шэраг са знікненнямі вядомых апазіцыйных палітыкаў [[Віктар Ганчар|Віктара Ганчара]] і [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрыя Захаранкі]], расследаванне якіх таксама не дало вынікаў і адказаў на ўсе пытанні. У верасні 2002 г. Парламенцкая Асамблея [[Рада Еўропы|Рады Еўропы]] заявіла, што «сур’ёзна занепакоеная адсутнасцю прагрэсу ў справе» і заснавала следчы падкамітэт для расследавання справы «зніклых» у [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] палітыкаў.<ref>http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwik%20%20%20%20%20%20i/302643 Завадский, Дмитрий Александрович это</ref> == Расследаванне справы == '''14 сакавіка 2002 года''' па справе аб выкраданні Дз. Завадскага былі асуджаныя 4 чалавекі — былыя супрацоўнікі спецыяльнага атраду міліцыі «Алмаз». Мінскі абласны суд прызнаў вінаватай у выкраданні журналіста групу былога супрацоўніка спецпадраздзялення «Алмаз»<ref>http://zavadsky.org/ru/history/8.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915185448/http://www.zavadsky.org/ru/history/8.html |date=15 верасня 2010 }}</ref> '''Валерыя Ігнатовіча''', і асудзіў дваіх чалавек (В. Ігнатовіча і '''М. Маліка''') на пажыццёвае зняволенне, былога курсанта акадэміі МУС '''Аляксея Гуза''' на 25 гадоў зняволення, беспрацоўнага, раней судзімага '''Сяргея Савушкіна''' на 12 гадоў зняволення. Паводле абвінавачвання, матывам злачынства стала помста: Дз. Завадскі публічна абвінаваціў Ігнатовіча ва ўдзеле ў чачэнскай вайне на баку баевікоў. Ананімны следчы [[КДБ Беларусі|КДБ]] распавёў СМІ версію следства аб тым, што адбылося з Завадскім: ''«07.07.2000 г. Саушкин, Игнатович и Малик в аэропорту „Минск-2“ совершили похищение Д. Завадского. Перед этим вели длительное наблюдение за домом, где проживал Д. Завадский. Соседи неоднократно видели автомобиль Игнатовича, стоявший у подъезда. Также есть свидетели, которые видели в аэропорту машину Игнатовича в день похищения Д.Завадского.'' ''В автомашине Игнатовича была обнаружена лопата. По имевшимся небольшим пятнам крови была проведена геномная экспертиза, которая установила, что кровь принадлежит именно Д. Завадскому''». Асуджаныя не прызналі сваёй віны ні па адным з эпізодаў. Журналіст [[Павел Шарамет|П. Шарамет]] за два дні да пачатку судовага працэсу даў прэс-канферэнцыю ў Маскве<ref>http://lenta.ru/world/2001/09/10/sheremet/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306014753/http://lenta.ru/world/2001/09/10/sheremet/ |date=6 сакавіка 2016 }}</ref>, на якой распавёў, што замовіў выкраданне тагачасны генеральны пракурор [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] [[Віктар Шэйман]]. Вясной 2000 г. ён займаў пасаду кіраўніка [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета Бяспекі]] і мог быць зацікаўленым у тым, каб знішчыць сведку дзеянняў беларускіх спецслужбаў у [[Чачня|Чачні]]. Месца пахавання Дзмітрыя Завадскага да сёння невядомае. Чатыром беларускім чыноўнікам, экс-міністру ўнутраных спраў  Уладзіміру Навумаву, былому сакратару Рады бяспекі Віктару Шэйману, былому кіраўніку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] Юрыю Сівакову, экс-камандзіру СОБРа Дзмітрыю Паўлічэнка забаронены ўезд у краіны [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за падозранняў ў іх датычнасці да знікненняў беларускіх апазіцыянераў і журналіста Дз. Завадскага.<ref>https://www.newsru.com/world/07jul2009/zavadsky.html Белорусские СМИ вспоминают: 9 лет назад пропал оператор ОРТ Дмитрий Завадский </ref> '''27 лістапада 2003 г.''' [[Суд Фрунзенскага раёна Мінска|Суд Фрунзенскага раёна]] г. [[Мінск]]а прыняў рашэнне аб прызнанні зніклага журналіста памерлым. '''4 жніўня 2004 г.''' Маці зніклага журналіста Вольга Завадcкая падала ў Пракуратуру [[Рэспубліка Беларусь|РБ]] заяву аб аднаўленні расследавання справы аб знікненні Дз. Завадскага ў сувязі з наноў адкрытымі абставінамі. Паводле заявы, са словаў [[А. Лукашэнка|А.Лукашэнкі]] на прэс-канферэнцыі вынікае, што ён валодае фактычнай інфармацыяй і дакументамі, якія маюць дачыненне да справы аб знікненні Дз. Завадскага, але дагэтуль не абнародаваныя і не вывучаныя следствам і судом. В. Завадская запатрабавала правесці пракурорскую праверку гэтых фактаў і, пры наяўнасці падстаў, узбудзіць вытворчасць па справе ў сувязі з наноў адкрытымі абставінамі. Пракуратура ніяк не адрэагавала на зварот, і 17 верасня В. Завадская падала ў суд Цэнтральнага раёна [[Мінск]]а скаргу на незаконныя дзеянні пракурорскіх работнікаў, патрабуючы абавязаць іх даць матываваны адказ. '''12 кастрычніка 2004 г.''' Суддзя суда Цэнтральнага раёна г. [[Мінск]]а С. В. Ганчар адмовіўся разглядаць скаргу В.Завадскай на дзеянні службовых асоб Пракуратуры [[Рэспубліка Беларусь|РБ]] у сувязі з «непадведамаснасцю» справы. Пасля гэтага В.Завадская падала скаргу ў суд вышэйшай інстанцыі. '''25 лістапада 2004 г.''' Калегія Мінскага гарадскога суда пад старшынствам суддзі Лугіной адхіліла скаргу В. Завадскай. 3 снежня 2004 г. В. Завадская атрымала ліст з Пракуратуры [[Рэспубліка Беларусь|РБ]] за подпісам начальніка ўпраўлення Ф. А. Шэдава, у якім сказана, што «вывучэннем крымінальнай справы па абвінавачанні Ігнатовіча і Маліка ўстаноўлена, што ў ёй сабраны ўсе матэрыялы па ўказаным эпізодзе злачынства (…) Іншых матэрыялаў у органах пракуратуры і іншых дзяржаўных арганізацыях няма. Пры такіх абставінах няма падстаў для ўзбуджэння вытворчасці па наноў адкрытых абставінах…». З адказу пракуратуры не зразумела, ці былі запатрабаваныя і вывучаныя дакументы, аб існаванні якіх заявіў на прэс-канферэнцыі 20 ліпеня 2004 г. А. Лукашэнка і якія прасіла ў сваёй заяве вывучыць В.Завадская. '''10 снежня 2004 г.''' В. Завадская накіравала скаргу Генеральнаму пракурору П. Міклашэвічу на адмову Рэспубліканскай пракуратуры ўзбуджаць вытворчасць па наноў адкрытых абставінах у справе аб знікненні яе сына. '''7 красавіка 2005 г.''' Маці Дз. Завадскага Вольга Рыгораўна атрымала паведамленне з Пракуратуры [[Рэспубліка Беларусь|РБ]] пра «узнаўленне папярэдняга расследвання ў адпаведнасці з ч.3 арт. 249 УПК РБ». У дакуменце гаворыцца, што «папярэдняе расследаванне крымінальнай справы № 980159, узбуджанай па факце бясследнага знікнення 7 ліпеня 2000 года Вашага сына Завадскага Дзмітрыя 4 красавіка 2005 года ўзноўлена ў сувязі з неабходнасцю правядзення следчых дзеянняў па дадзенай справе». '''4 мая 2005 г.''' У «[[Народная Воля (1995)|Народнай волі]]» з’явілася публікацыя '''М. Коктыш''' пад назвай [http://spring96.org/ru/news/8658 «Труп Дмитрия Завадского может быть найден на одном из белорусских кладбищ»]. У ёй гаварылася, што ў Пракуратуру РБ паступіла хадайніцтва ад юрыста, намесніка старшыні [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|БХК]] Гары Паганяйлы з просьбай правесці эксгумацыю і даследванне некалькіх трупаў, каб выключыць альбо пацвердзіць прыналежнасць аднаго з іх Дз. Завадскаму. '''30 мая 2006 г.''' на прэс-канферэнцыі ў Мінску генеральны пракурор [[Рэспубліка Беларусь|РБ]] [[Пётр Пятровіч Міклашэвіч|Пётр Міклашэвіч]] заявіў, што падначаленае яму ведамства «працягвае пошукі Дзмітрыя Завадскага». «На гэты момант месцазнаходжанне Дзмітрыя Завадскага не ўстаноўлена, але пракуратура Беларусі працягвае яго пошук. І раней праводзіліся праверкі шэрагу эпізодаў па дадзенай справе, і яны праводзяцца і цяпер. Месцазнаходжанне Дзмітрыя Завадскага высветліць не ўдалося».  == Прэмія Дзмітрыя Завадскага == [http://zavadsky.org/ru/premium/ Прэмія імя Дзмітрыя Завадскага «За мужнасць і прафесіяналізм»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120403075526/http://www.zavadsky.org/ru/premium/ |date=3 красавіка 2012 }} была заснавана ў 2001 г. па ініцыятыве Першага канала (Расія) і Грамадскага аб’яднання «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]». У 2008 г. лаўрэатамі прэміі [http://old.euroradio.fm/by/600/news/23389/?autorefresh=1&tpl=208 сталі]{{Недаступная спасылка}} радыёжурналіст Генадзь Кеснер, фотакарэспандэнт «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]» Андрэй Лянкевіч, фатограф Юрый Дзядзінкін. У 2007 г. лаўрэатамі прэміі сталі карэспандэнт газеты «[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]» Генадзь Барбарыч, радыёжурналістка Наталля Макушына ([[Гродна]]), журналіст Анатоль Гатоўчыц ([[Гомель]]). У 2006 г. лаўрэатамі прэміі сталі галоўны рэдактар газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» Андрэй Дынько, фотакарэспандэнт «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]» Юлія Дарашкевіч, карэспандэнт газеты «Комсомольская правда» в Белоруссии" Алег Улевіч. У 2005 г. прэмія была ўручаная карэспандэнту РЕН-ТВ у Мінску Аліне Слав, аператару Уладзіміру Косціну, журналістцы «[[Радыё Свабода]]» Любові Лунёвай, рэдактару газеты [http://kamunikat.org/glos_znad_niemna.html Głos znad Niemna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120423172257/http://kamunikat.org/glos_znad_niemna.html |date=23 красавіка 2012 }} Анджэю Пісальніку, журналісту «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]» Сергею Сацуку. У 2004 г. прэмію атрымалі інфармацыйнае агенцтва [[БелаПАН]], журналістка «[[Народная Воля (1995)|Народнай волі]]» Марына Коктыш, журналістка «Беларуской деловой газеты» [[Ірына Уладзіміраўна Халіп|Ірына Халіп]], тэлежурналіст Леанід Міндлін. У 2003 г. лаўрэатамі прэміі сталі фотакарэспандэнт беларускага прадстаўніцтва [[Associated Press]] Сяргей Грыц, фотакарэспандэнт [[Reuters]] Васіль Фядосенка, рэдакцыя «Белорусской деловой газеты». У 2001 г. першымі лаўрэатамі прэміі імя Дзмітрыя Завадскага сталі тэлеаператары Сяргей Гельбах (беларускі карпункт «[[Першы канал (Расія)|ГРТ]]» ([[Першы канал (Расія)|Першага канала]], Расія), Сяргей Пушкін (беларускі карпункт РТР), Канстанцін Марозаў (беларускі карпункт тэлекампаніі НТВ), Уладзімір Андронаў (беларускі карпункт тэлекампаніі ТВ6), {{нп3|Уладзімір Бабарыка|Уладзімір Бабарыка|be-x-old|Уладзімер Бабарыка}} (беларускае прадстаўніцтва Reuters). == Фонд імя Дзмітрыя Завадскага == Фонд<ref>[http://zavadsky.org/ru/found/ Фонд Завадскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120403075812/http://www.zavadsky.org/ru/found/ |date=3 красавіка 2012 }}</ref> быў заснаваны ў памяць аб гвалтоўным знікненні журналіста. Сваякі і сябры Дз. Завадскага аб’ядналіся, каб падтрымаць незалежных журналістаў Беларусі, якія вымушаныя працаваць у няпростых умовах і штодня рызыкаваць жыццём. Галоўная задача Фонда — працягнуць працу па расследаванню абставін гвалтоўнага знікнення Дз. Завадскага і забяспечыць дапамогу іншым беларускім журналістам. Заснавальнік фонда — жонка Дз. Завадскага Святлана Завадская. == Сям’я == Быў у шлюбе са Святланай Завадскай, меў сына Юрыя. Святлана ў другім шлюбе была з актывістам [[Сяржук Бахун|Сержуком Бахуном]], ад якога нарадзіла дачку Адэлю. {{зноскі}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С. 295—296. == Спасылкі == * [http://zavadsky.org/ru/history/6.html Фонд Дмитрия Завадского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915185443/http://www.zavadsky.org/ru/history/6.html |date=15 верасня 2010 }} * {{youtube|lhdCfXilD4o|«Банда» Фільм пра «экскадроны смерці}} — 2015, [[Белсат]] {{ref-ru}} * https://palitviazni.info/viazen/zmicier-zawadski {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160910191213/http://palitviazni.info/viazen/zmicier-zawadski |date=10 верасня 2016 }} * http://www.gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=77662 * http://belprauda.org/svetlana-zavadskaya-bol-ostalas-so-mnoj-na-vsyu-zhizn/{{Недаступная спасылка}} * https://baj.by/ru/content/gromkie-dela {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170628084347/https://baj.by/ru/content/gromkie-dela |date=28 чэрвеня 2017 }} * http://www.moyby.com/news/234362/ {{Зніклыя беларусы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Завадскі Дзмітрый Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Нераскрытыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вязні сумлення]] gapooz3ncvzj9cq6atd564m2zt8vfq5 Гісторыя Светлагорска 0 56518 5177302 5159625 2026-08-07T21:58:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coat of Arms of Svietlahorsk.svg|thumb|Герб Светлагорска.]] [[Файл:Flag of Svietlahorsk.svg|thumb|175 px|Сцяг Светлагорска.]] == Гісторыя == === Да 1793 === У VIII—X ст. землі ў сярэднім і ніжнім цячэнні [[Бярэзіна|Бярэзіны]], дзе цяпер размешчаны Светлагорск, населены плямёнамі [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У гэтых плямён склалася [[Тураўскае княства]] (вядомае з 980 г.). У XII ст. Тураўская зямля была падзелена на ўдзелы. Частка зямель каля Бярэзіны адыйшла да [[Менскае княства|Менскага княства]]. З яго на Ніжняй Бярэзіне вылучылася ўдзельнае [[Свіслацкае княства]] (узгадваецца ў дакументах з XIV ст., але аформілася, відаць, у XII—XIII ст.). Прыкладна ў 1348 годзе Свіслацкае княства ўвайшло ў [[ВКЛ|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае (ВКЛ)]]<ref>Насевіч, В. Л. Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Другая па­ло­ва ХІІІ — XIV ст. // Нацыянальны атлас Беларусі. — Мн., [[2002]]. С. 264—265.</ref>. [[Файл:Nozzles.jpg|thumb|Сопла печкі-домніцы, XIII ст. <small>Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей.</small>]] Паводле вынікаў археалагічных раскопак, яшчэ ў VI—VII ст. у межах сучаснага горада было пасяленне. З XIII ст. паселішча, з якога пачаўся горад, існавала непарыўна. Першапачаткова [[Селішча (археалогія)|селішча]] размяшчалася на невялікім участку правага берага Бярэзіны, каля вусця сучаснага каналу. У дакуменце XVI ст. яно вядома пад назвай Шацілінскі Востраў<ref>Рассадин, С. Е. О некоторых находках 2008 г. на Шатилинском Острове // Исследования по истории Восточной Европы: научный сборник. Вып. 1. — Минск, 2008. — С. 234—236. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Pryvilej 1560.jpg|thumb|Прывілей Жыгімонта II Аўгуста, 1560 г., на Шацілінскі Востраў. Копія 1798 г. <small>[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]].</small>]] У пісьмовай крыніцы паселішча ўпершыню згадана 15 ліпеня 1560 года як маёнтак ''Шацілінскі Востраў'', у ВКЛ<ref>[http://nashkraj.info/content/view/424/134/ Маслюкоў, Т. В. З гісторыі Шацілавічаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120411125741/http://nashkraj.info/content/view/424/134/ |date=11 красавіка 2012 }} // Гомельшчына: старонкі мінулага. II выпуск. — [[Гомель]], [[1996]]. — С. 22—26.</ref>. Слова ''Востраў'' у гэтым выпадку азначае не зямлю пасярод ракі, а месца, якое чымсці вылучалася сярод астатняй мясцовасці. Як сведчыць дакумент — прывілей вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], выдадзены ў [[Варшава|Варшаве]], маёнтак пасля папярэдняга ўладальніка Рамана Шацілы перадаваўся зямяніну Ждану Манкевічу за выкананне вайсковай службы<ref>Маслюкоў, Т. В. Узнікненне Шацілак. Шацілы і Манкевічы — старажытныя шляхецкія роды Беларусі // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, [[2000]]. — С. 47—49.</ref>. У 1566 г. паселішча ўвайшло ў створаны [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] ВКЛ. З 1 ліпеня 1569 года, пасля аб’яднання ВКЛ і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага каралеўства]] — у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. 25 лютага 1576 года шляхціч Ждан Манкевіч згадваецца ў лісце караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] чачэрскаму старасце Крыштафу Зяновічу, што шляхта [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] павінна несці службу ў [[Чачэрскі замак|Чачэрскім замку]], і не прыцягвацца да іншых павіннасцяў. Паводле даных археалагічных абследаванняў, у канцы XVI—XVII ст. пасяленне пашырылася за межы Шацілінскага Вострава, і размяшчалася ўздоўж Горвальскага тракту (зараз вул. Савецкая ад набярэжнай да ЦЭЦ). У 1634 г. шляхціц Пётр Суляціцкі падараваў тут дзялянку зямлі каталіцкаму манаскаму ордэну [[Езуіты|езуітаў]], якія збудавалі каля 1650 г. драўляны касцёл і трымалі місіянерскі пункт<ref>Шацілавічы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя.]] У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2. — Мінск: БелЭН імя П. Броўкі, [[2005]]. — С. 754. ISBN 985-11-0378-0.</ref>. Раней заснаванне касцёла адносілі да 1638 г.<ref>[[Тамара Барысаўна Блінова|Блінова, Т. Б.]] Бабруйская [[Езуіты|езуіцкая]] рэзідэнцыя // [[Энцыклапедыя]] гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. — [[Мінск|Мн.]], [[1993]]. — С. 255. ISBN 5-85700-074-2.</ref>, але гэта не паццвердзілася<ref>[http://www.parichi.by/articles/6/40/ Маслюкоў, Т. В. Пытанні храналогіі касцёла на Ніжняй Бярэзіне] // Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы ІІ гіст.-краязн. канф. (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. / Светлагорскі гіст.-краязн. музей; уклад.: Т. В. Маслюкоў, В. А. Раманцоў. — Светлагорск, [[2011]]. — С. 38-49.</ref>. Касцёл да 1930-х гг. знаходзіўся насупраць старых могілак, якія і цяпер існуюць на Горвальскім тракце (зараз вул. Савецкая). У 1639 г. сяло ''Шацілавічы''<ref>{{lang-be|шаць}} — добрае, прыгожае месца, у слоўніку [[Руская мова|рус. мовы]] Ул. Даля — «гара сярэдняй велічыні».</ref> пададзена у вопісу [[Парычы|Парыцкага]] «двара» (зямельнае ўладанне) [[Бабруйскае староства|Бабруйскага староства]] Рэчыцкага павета, мае 17 сялянскіх двароў, шляхецкія двары ў вопіс не ўносіліся<ref>[[Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі|Кернажыцкі, К.]] [[Валочная памера|Аграрная рэформа]] ў Бабруйскім старостве і [[Эканоміка|эканамічнае]] становішча яго [[насельніцтва]] з [[17 стагоддзе|17]] да паловы [[19 стагоддзе|19 ст.]] — Мінск, [[1931]].</ref>. У вопісу 1684 г. ў Шацілавічах — шляхецкі двор Манкевічаў і 3 сялянскія двары<ref>[http://www.parichi.by/articles/6/39/ Рассадзін, С. Я. Аб пісьмовых крыніцах пра гістарычныя пачаткі сучаснага Светлагорска] // Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы ІІ гіст.-краязн. канф. (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. / Светлагорскі гіст.-краязн. музей; уклад.: Т. В. Маслюкоў, В. А. Раманцоў. — Светлагорск, [[2011]]. — С. 23—37.</ref>. У 1744 г. у спісе каталіцкіх парафій маюцца ''Шацілкі'', у Карпілавіцкай парафіі Бабруйскага дэканата [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]]<ref>[http://www.mem.net.pl/stg/diecezjawilenska1744p.htm Diecezja Wilenska, 1744 // Suwalskie Towarzystwo Genealogiczne im. prof. J. Wisniewskiego.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101202051351/http://www.mem.net.pl/stg/diecezjawilenska1744p.htm |date=2 снежня 2010 }} {{ref-pl}}</ref>. У 1766 г. у Шацілках згадваецца мытны страж, які адносіўся да [[Глуск]]ай галоўнай мытнай каморы<ref>Доўнар, А. Стан [[Дарога|дарог]] і дарожных камунікацый Рэчыцкага павета ([[1765]] — 1766 гг.) // Пятыя Міжнародныя [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнараўскія]] чытанні. — Гомель, [[2005]]. — С. 220—225.</ref>. === 1793—1918 гады === [[Файл:Svetlahorsk railway station2-BY.jpg||thumb|Чыгуначная станцыя, пабудавана ў 1915 г.]] З 1793 г., пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|II-га падзелу Рэчы Паспалітай]] — у [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]]. Уваходзілі ў Парыцкую воласць [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (у 1795—1796 гг. называлася Мінскім наместніцтвам). У 1795 г. згадваюцца вёска і ваколіца Шацілкі, у якіх разам было 30 двароў<ref name=dulkur>Дулеба, Г. І.; Курыловіч, Г. М. Светлагорск // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2-х кн. Кн. 2. — Мінск, 2003. — С. 741—742.</ref>. З 1797 года ва ўладанні адмірала {{нп5|Пётр Іванавіч Пушчын|Пятра Пушчына|ru|Пущин, Пётр Иванович}}. У 1800 годзе ў Шацілках 20 шляхецкіх і 3 сялянскія двары, дарослае насельніцтва складала 88 мужчын і 102 жанчыны. Праваслаўны прыход адносіўся да [[Пётр (апостал)|Свята-Петра]]-[[Павел (апостал)|Паўлаўскага]] храма ў [[Чыркавічы|Чыркавічах]] (1879)<ref>З апісання цэркваў Светлагоршчыны // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. — С. 77—85.</ref>. У 1890 годзе — 49 двароў, прыстань<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/755 Jelski, A. Szaciłki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. XI. — Warszawa, 1890. — S. 755.] {{ref-pl}}</ref>. У пачатку XX ст. Шацілкі вядомы як ваколіца (680 жыхароў, 70 двароў) і маёнтак (33 жыхары, 1 двор). 2 лістапада<ref>Жлобін // Гарады і вёскі Беларусі. — Мінск, [[2004]].</ref> (па інш. даных 9 лістапада<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07kisztymov.htm Киштымов, А. Этапы железнодорожного строительства на Беларуси // Камунікат.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110916094210/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07kisztymov.htm |date=16 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>) 1915 г. побач адкрыта чыгунка [[Жлобін]] — [[Калінкавічы]] (частка Падольскай чыгункі) і ўтворана станцыя Шацілкі<ref>[http://gomelcivil.org/index.php/37-populyarnye/2943-u-svetlagorsku-adznachats-100-goddze-chygunki-zhlobin-kalinkavichy У Светлагорску адзначаць 100-годдзе чыгункі Жлобін — Калінкавічы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304135354/http://gomelcivil.org/index.php/37-populyarnye/2943-u-svetlagorsku-adznachats-100-goddze-chygunki-zhlobin-kalinkavichy |date=4 сакавіка 2016 }} // Гомель гражданский. [[2015]].[[24 студзеня|01.24]]</ref>. У 1916 г. у Шацілках згадваецца аднакласнае народнае вучылішча<ref>Кароткая інфармацыя аб навучальных установах, якія існавалі на тэрыторыі Светлагорскага раёна // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. — С. 112—113.</ref>. Паводле перапісу 1917 г., у ваколіцы Шацілкі 685 жыхароў, у маёнтку — 6, на чыгуначнай станцыі — 66 жыхароў, 13 двароў<ref name=dulkur />. == З 1918 г. да нашага часу == З 25 сакавіка 1918 года Шацілкі — у абвешчанай [[БНР|Беларускай Народнай Рэспубліцы]]; з 1 студзеня 1919 — у [[БССР|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]], з 27 лютага 1919 — у [[Літбел|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]]. Падчас [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] занятыя польскімі войскамі з 6 сакавіка па 9 ліпеня 1920 года<ref>Краўцоў, І. Я.; Хоміч, А. М. У віхуры грамадзянскай вайны // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. — С. 121—133.</ref>. З 31 ліпеня 1920 — зноў у адноўленай БССР, якая ўваходзіла з 30 снежня 1922 да 26 снежня 1991 ў [[СССР]], з 19 верасня 1991 — [[Рэспубліка Беларусь]]. У 1921 г. Мінская губерня была скасавана, а яе паветы (у тым ліку Бабруйскі) сталі ўваходзіць непасрэдна ў БССР. 20 жніўня 1924 года воласці (у тым ліку Парыцкая) і паветы скасаваны. З гэтага дня мястэчка Шацілкі — цэнтр сельскага Савета (да 1960 г.) ва ўтвораным Парыцкім раёне<ref>Камінскі, М. І.; Пятросава, А. Ю. Светлагорск // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць. — Мінск, [[1985]]. — С. 334.</ref>, які ўваходзіць у Бабруйскую акругу (існавала да 26 ліпеня 1930 года), а затым: з 20 лютага 1938 года — у [[Палеская вобласць|Палескую]], з 20 красавіка 1944 — у Бабруйскую, з 8 студзеня 1954 — у [[Гомельская вобласць|Гомельскую вобласць]]. Чыгуначная станцыя Шацілкі была ўключана ў Чыркавіцкі сельсавет Парыцкага раёна. [[Файл:Svetlahorsk, Homieĺ Voblaść, Belarus.JPG|thumb|У цэнтры горада, [[2014]].]] У м. Шацілкі ў 1924 г. адчынена пачатковая школа (65 вучняў, цяпер школа № 2). У 1926 г. дзейнічалі 2 воўначоскі, паравы млын, крупарушка. У 1929—1932 гг. на базе кузні створана суднабудаўнічая арцель, якая затым пераўтворана ў верф (зараз — завод зборнага жалезабетону). 27 верасня 1938 г. мястэчкі як тып населеных пунктаў былі скасаваныя, і м. Шацілкі аднесена да вёсак. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] Шацілкі пакінуты савецкімі войскамі 7 жніўня 1941 г., акупаваны нямецка-фашысцкімі войскамі да 27 лістапада 1943 г., на суднаверфі і чыгуначнай станцыі дзейнічалі антыфашысцкія падпольныя групы. Шацілкі вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў 26 лістапада 1943 г. у выніку наступлення [[65-я армія|65-й арміі]] Беларускага фронту. Нямецка-фашысцкае камандаванне вырашыла зрэзаць так званы «[[парыцкі выступ]]», створаны ў ходзе наступлення савецкіх войск, і выйсці на рубеж чыгункі і шашы [[Жлобін]] — [[Калінкавічы]]. 20 снежня 1943 г. вораг, сканцэнтраваўшы 3 пяхотныя і 2 танкавыя дывізіі, нанёс контрудар па правым флангу 65-й арміі. Фашысты кінулі ў бой каля 300 танкаў. Асноўны ўдар прыйшоўся па пазіцыях 95-га корпуса. Напружаныя баі ішлі ў раёне Шацілак. На дапамогу часцям 65-й арміі была накіравана 194-я дывізія [[48-я армія|48-й арміі]]. Пасля 30-кіламетровага маршу байцы дывізіі пераправіліся цераз [[Бярэзіна|Бярэзіну]] і ў ноч на 24 снежня занялі абарону каля Шацілак. 25 снежня фашысты зноў пайшлі ў паступленне. Воіны [[616-ы стралковы полк|616-га стралковага палка]] адбівалі атакі ворага на [[Светлагорск-на-Бярэзіне|чыгуначнай станцыі]]. Гітлераўцы ўварваліся на станцыю, але далейшае іх наступленне было спынена. У наступныя 33 дні вораг неаднаразова пераходзіў у атаку, і ўсё беспаспяхова. У баях за «парыцкі выступ» было знішчана больш за 7 тыс. варожых салдат і афіцэраў, спалена і падбіта 156 танкаў. Баі па тэрыторыі раёна працягваліся да пачатку [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай аперацыі]] ў сярэдзіне 1944 года<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Гомельская}}</ref>. У 1954—1958 гг. у Шацілках пабудавана Васілевіцкая [[ДРЭС]]<ref>Назва па радовішчу [[торф]]у каля г. [[Васілевічы]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]].</ref> (цяпер Светлагорская [[цеплаэлектрацэнтраль]]). 30 снежня 1956 г. вёска Шацілкі пераўтворана ў гарадскі пасёлак <ref>[http://www.lawbelarus.com/repub/sub32/texg3532.htm Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 снежня 1956 г. «Аб пераўтварэнні вёскі Шацілкі Парыцкага раёна Гомельскай вобласці ў гарадскі пасёлак».]</ref>, з 9 чэрвеня 1960 — цэнтр Парыцкага раёна. 29 ліпеня 1961 года гар. п. Шацілкі пераўтвораны ў горад [[Светлагорск]]<ref>Цяперашняя назва — ад «святло» і «горад».</ref>, а Парыцкі раён перайменаваны ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскі]]<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_29.06.1961_%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BA%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%BA%D0%B8_%E2%80%A6_%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8 Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 29 ліпеня 1961 г. «Аб пераўтварэнні гарадскога пасёлка Шацілкі ў горад раённага падпарадкавання і перайменаванні Парыцкага раёна Гомельскай вобласці».]</ref>. З 7 сакавіка 1963 па 4 студзеня 2002 г. горад меў абласное падпарадкаванне. 14 лістапада 2018 Светлагорскі раённы савет дэпутатаў прыняў рашэнне аб далучэнні вёскі Расава да горада Светлагорск, але вышэйшая інстанцыя так і не дала дабро на далучэнне [[Расава|Расавы]] да Светлагорска. <center> {| class="wikitable" |+ <caption style="margin-bottom:0.5em;font-size:1.1em;font-weight:bold">[[Населены пункт|Паселішчы]], ўключаныя ў в. Шацілкі (г. Светлагорск)</caption> !Год ||Назва ||З якога сельсавета||Спосаб уключэння |- |1939 ||пасёлак ''Арэхаўка'' ||Чыркавіцкі ||Ссяленне |- |1939 ||хутар ''Зайванеў'' ||Чыркавіцкі ||Ссяленне |- |1930-я гг.||пас. ''Краснае Знамя'' ||няма звестак ||Далучэнне |- |няма звестак ||пас. ''Прабуджэнне'' ||Шацілкаўскі ||Далучэнне |- |1966 ||чыгуначная станцыя Шацілкі ||Чыркавіцкі ||Далучэнне<ref name="dulkur2">Дулеба, Г. І.; Курыловіч, Г. М. Аб населеных пунктах, якія ўжо не існуюць ці перайменаваны // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2-х кн. Кн. 2. — Мінск, 2003. — С. 742—748.</ref> |- |1975 || в. ''Светач'' (да 1964 ''Какаль'', [[Гісторыя|гіст.]] ''Какель'')||Чыркавіцкі ||Далучэнне<ref>ПРАЧ, С. Мінулае сяла Чырковічы // Агні камунізму. [[1982]]. [[15 чэрвеня]]. С. 3.</ref> |} </center> === Акцыі пратэсту ў 2020 годзе === У 2020 годзе з пачаткам [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарчай кампаніі]] па ўсёй краіне пачалася серыя мітынгаў і мірных акцый пратэсту. У Светлагорску асноўнымі кропкамі была пляцоўкі ля ГЦ «Бярозкі», ля [[Гарадскі цэнтр культуры (Светлагорск)|ГЦК]] і набярэжная, дзе ажыцяўляўся збор подпісаў за альтэрнатыўных кандыдатаў. 30 мая [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерый Цапкала]] разам са сваёй жонкай [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай]] наведалі Светлагорск, дзе Вераніка Цапкала зрабіла першую палітычную заяву, аб падтрымцы каманды [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]<ref>{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo?text=https%3A%2F%2Flovesun.by%2Fsociety%2Fczepkalo-za-tihanovskuyu.html |title=Сям’я Цапкала паставіла свае подпісы ў падтрымку Святланы Ціханоўскі ў Светлагорску |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327085708/https://yandex.by/turbo?text=https%3A%2F%2Flovesun.by%2Fsociety%2Fczepkalo-za-tihanovskuyu.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу амаль ўсёй выбарчай кампаніі, пікеты па збору подпісаў збіралі вялікія чэргі, асабліва за кандыдатаў: [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерый Цапкала]] і [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]]. 9 жніўня пасля закрыцця выбарчых участкаў і абвяшчэння дзяржаўных [[Экзіт-пол|экзіт-полаў]] абураныя гараджане пачалі збірацца на Цэнтральнай плошчы і набярэжнай. Агульная колькасць пратэстоўцаў налічвала больш за 200 чалавек, якія шэсцем прайшлі праз усе мікрараёны горада. Прыкладна а 02:00 на вуліцы [[Вуліца 50 год Кастрычніка (Светлагорск)|50 год Кастрычніка]] паміж пратэстоўцамі і міліцыяй адбыліся сутычкі, у выніку чаго было затрымана да 50 чалавек<ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/protestuyushhie.html |title=У вечар пасля выбараў у цэнтр Светлагорска выйшлі пратэстоўцы |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=28 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928091717/https://lovesun.by/svetlogorsk/protestuyushhie.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу наступных 2 дзён былі спробы правесці мітынг, але амаль кожны раз пратэстоўцаў разганяла міліцыя<ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/protesty-10-avgusta.html |title=У Светлагорску другі дзень разганяюць якія сабраліся ў цэнтры гараджан |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=18 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918224002/https://lovesun.by/svetlogorsk/protesty-10-avgusta.html |url-status=dead }}</ref>. Чарговае шэсце было 12 жніўня. 14 жніўня некалькі працаўнікаў «[[Хімвалакно (Светлагорск)|Хімвалакно]]», а гэтак жа медперсаналу Светлагорскай ЦРБ выйшлі на забастоўку. У той жа дзень пачаліся акцыі «Ланцугі салідарнасці» ля ГЦ «Бярозкі»<ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-solidarnosti.html |title=Светлагорскія дзяўчыны падтрымалі акцыю салідарнасці супраць гвалту ў Беларусі |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=21 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921091403/https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-solidarnosti.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-protesta.html |title=Каля «Бярозак» прайшла акцыя салідарнасці, а ўвечары гараджане сабраліся ў цэнтры Светлагорска |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=20 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920020730/https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-protesta.html |url-status=dead }}</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Светлагорск. Мкрн Палессе. (3).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Хімвалакно._Стачкі.jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Pieramožcaŭ_Square,_Svietlahorsk.jpg|center|350px]] |- |Шэсце ў мікрараёне Палессе 9 жніўня. |Стачкі на «Хімвалакно» |Пратэстоўцы на пл. Пераможцаў |} == Гл. таксама == * [[Поўня (аб’яднанне)|Поўня]] * [[Шацілкаўскія чытанні]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Грабянчук, І. В.'' З гісторыі рэлігійнага жыцця на тэрыторыі сучаснага Светлагорскага раёна (ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя) // Гомельшчына: старонкі мінулага. — Гомель, 1996. — С. 26—31. * ''Грабянчук, І. В.'' Светлагорск // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. 1997. № 3. С. 105—110. * ''Лук’янаў, П. Р.'' З гісторыі Светлагорска // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1997. № 3. С. 42—43. * Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. ISBN 985-01-0254-3. * Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 2. — Мінск, 2003. ISBN 985-01-0255-1. * [[Віктар Раманцоў|Раманцоў, В. А.]] Зведаная зямля. Светлагоршчына ў пытаннях і адказах. — Мінск, 2011. ISBN 978-985-6906-52-0. * [[Сяргей Рассадзін|РАССАДЗІН, С. Я.]], МІХАЛЬЧАНКА А. М. Гербы і сцягі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 2005. ISBN 985-01-0530-5. * Светлагорск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 1. — Мінск, 2001. — С. 257. ISBN 985-11-0214-8. * Сцепук, У.; Савасценка, Я. Светлагорск. — Мінск, 1966. * Хоміч, А. М. Усталяванне і распаўсюджанне каталіцкай канфесіі на тэрыторыі сучаснага Светлагорскага раёна (XVII — пачатак ХХ ст.ст.) // Гомельшчына: старонкі мінулага. — Гомель, 1996. — С. 31—35. * [https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=&srcid=0B2dBhRLaMLu6Y2EyNmU1MTEtZWM0ZC00ZTI5LWFkZTYtNTg4ODEzNGUzYmUy&hl=en_US Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы II гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. / Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей; укладальнікі: Т. В. Маслюкоў, В. А. Раманцоў. — Светлагорск, 2011.] * [https://docs.google.com/file/d/0B2dBhRLaMLu6UXhZbW1USGZXVGc/edit?usp=sharing Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы III гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі ў Светлагорску, 15 красавіка 2011 г. / Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей; укладальнік: Т. В. Маслюкоў. — Светлагорск, 2011.] == Спасылкі == * ''Горбачёв, Н.'' [http://wwww.1gb.ru/show_picture.php?id=208 Новая явь светлого города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809174714/http://wwww.1gb.ru/show_picture.php?id=208 |date=9 жніўня 2011 }} // Нефтяник Полесья. 1998. № 2. {{ref-ru}} * ''Гормаш, Ю. М.'' [http://nashkraj.info/content/view/103/125/ Шацілкі: далёкая мінуўшчына і першыя археалагічныя даследаванні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417143138/http://nashkraj.info/content/view/103/125/ |date=17 красавіка 2012 }} // Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны. * [https://www.facebook.com/media/set/?set=oa.10150537082104304&type=1 Шацілкі, 1950-я гады. (Фота.) | Šacilki. Photos of the 1950s] // Facebook. * ''Масьлюкоў, Т.'' [http://www.svaboda.org/content/transcript/1792049.html Продкі светлагорцаў супернічалі са славутым Карлам I Сцюартам] // Радыё Свабода. 2009. 4 жніўня. * ''Махмудава, Л.'' [https://svetlik.net/news/sn/4241-sya-rassadz%D1%96n-ab-p%D1%96s%27movykh-kryn%D1%96tsakh-suchasnaga-svetlagorska.html С. Я. Рассадзін аб пісьмовых крыніцах сучаснага Светлагорска]{{Недаступная спасылка}} // Светлагорскія навіны. 2010. 28 красавіка. * ''Асташкевіч, І.'' [http://news.21.by/society/2010/05/20/53238.html 50 заўтра ці 450 сёння? — або таямніцы жыцця маладога горада, які сталее на вачах] // [[Звязда (1917)|Звязда]]. 2010. 21 мая. == Галерэя == <center><gallery> Выява:POL COA Lubicz.svg|Герб Манкевічаў [[Любіч (герб)|«Любіч».]] Выява:POL COA Sas I.svg|Герб Суляціцкіх «Сас». Выява:Stone with a cross from the Karaliova Slabada-2.JPG|[[Каралёваслабодскі камень з крыжам|Камень з крыжам, 17 ст]]. <small>Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей.</small>. Выява:Archaeological excavation in Svetlahorsk.jpg|Археалагічныя раскопкі на Шацілінскім Востраве. Выява:Шацілкаўскія чытанні.jpg|Гісторыка-краязнаўчая канферэнцыя ў Светлагорску. <small>2011 г.</small> </gallery></center> {{Светлагорск}} [[Катэгорыя:Гісторыя Светлагорска| ]] rv4uqe5grbqml2lm895e1134ae3vb7i Грунвальд (летнік) 0 63423 5177263 5100616 2026-08-07T18:03:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177263 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Грунвальд (значэнні)}} {{Арганізацыя |назва = «Грунвальд» |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = Грунвальд1.JPG |шырыня_лагатыпа = |подпіс = Шыльда на ўваходзе, каля будынку адміністрацыі летніка |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 34 |lat_sec = 57.4 |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 02 |lon_sec = 56.7 |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = Дзіцячы аздараўленчы летнік |мовы = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |пасада_кіраўніка1 = Дырэктар |імя_кіраўніка1 = Алесь Лозка |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = 1990 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = 1993 |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = [[Мінская вобласць]], [[Койданаўскі раён]], пас. [[Энергетыкаў]] |сайт = |вікісховішча = Camp of Grunwald }} '''Грунвальд''' — першы беларускамоўны дзіцячы летнік<ref>{{кніга|аўтар = Мазурына Н.Г.|частка =Тэарытычны раздзел. Тэма 1. Народная педагогіка, этнапедагогіка: сутнасць, гістарычнае развіццѐ |загаловак =Народная педагогіка |спасылка = https://elib.bspu.by/bitstream/doc/7716/1/%D0%AD%D0%92%D0%9C%D0%9A%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BA%D0%B0.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]]|год = 2015 |старонкі =7 |старонак =70 }}</ref>, які праводзілі ў 1990-1993 гадах на базе дзіцячага лагера адпачынку «Дружба», у пасёлку [[Энергетыкаў]], ([[Дзяржынскі раён]]). Летнік названы ў гонар [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]. Арганізаваны [[Гарадскі Бацькоўскі камітэт|Гарадскім бацькоўскім камітэтам]] (ГБК) [[мінск]]іх беларускамоўных класаў і школ. == Гісторыя == Летнік «Грунвальд» быў арганізаваны [[Гарадскі Бацькоўскі камітэт|Гарадскім бацькоўскім камітэтам]]<ref>[http://tbm-mova.by/partners8.html Ад ТБШ з Заходняй Беларусі да сённяшняга РГА «ТБШ»: 90 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130322054745/http://tbm-mova.by/partners8.html |date=22 сакавіка 2013 }}. Таварыства беларускай мовы імя Ф.Скарыны</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nastaunik.info/files/f/124_etnasad_artykul.doc |title=Народная педагагіка і сутнасць новай мадэлі дашкольнага навучання і выхавання НАВУЧАННЯ І ВЫХАВАННЯ «Этнасад» |access-date=12 верасня 2010 |archive-date=19 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110819075554/http://nastaunik.info/files/f/124_etnasad_artykul.doc |url-status=dead }}</ref> [[мінск]]іх беларускамоўных класаў і школ на базе дзіцячага лагера адпачынку «Дружба», у пасёлку Энергетыкаў ([[Дзяржынскі раён]] [[Мінская вобласць]]). Грошы на гэтую справу выдзеліў Мінскі абласны савет прафсаюзаў. Першы заезд адбыўся ў жніўні 1990 года. Апошні ў 1993 годзе. Усе заезды адбываліся раз у год, у жніўні месяцы. Назва «атрады» была заменена на «[[Харугва|харугвы]]». Усяго было чатыры харугвы: Мінская, Полацкая, Віленская і Наваградская. Харугвы насілі назвы гарадоў, але гэта не тычылася паходжання дзяцей менавіта з іх. Дзяцей было за дзвесце чалавек у змену. Галоўным чынам гэта былі вучні Мінскіх беларускіх класаў і школ. У летніку былі створаны ўсе ўмовы для адпачынку: шасціразовае харчаванне, вандроўкі ў [[Нясвіж]] ды на радзіму [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, конкурсы ды гульні. Уся выхаваўчая работа ў «Грунвальдзе» вялася толькі на беларускай мове. За [[завадатар]]аў і выхавацеляў былі студэнты, настаўнікі, а таксама сябры ГБК мінскіх беларускамоўных класаў і школ. Сярод мерапрыемстваў, якія праводзілі (апроч такіх, як Дзень Нептуна, ці Дзень жарту), галоўнай падзеяй было адзначэнне [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]. Удзельнікі летніка прымалі ўдзел у 1992 годзе ў археалагічных раскопках пад кіраўніцтвам [[Юрый Апанасавіч Заяц|Ю. Зайца]] балцкага неўмацаванага селішча ІХ-ХІІІ ст. пад Мінскам. Дзяўчыне Юліі Качанавай пашчасціла знайсці падчас раскопак пярсцёнак прыкладна XIII стагоддзя. У 1992 годзе на тэрыторыі летніка «Грунвальд» размяшчаўся на ўскрайку намётава [[Скаўцкі рух|скаўцкі]] лагер «Лясун» [[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|Аб'яднання беларускіх скаўтаў]]. Скаўты ўнеслі вялікую разнастайнасць у жыццё «Грунвальда» скаўцкімі гульнямі і забавамі. == Кіраўніцтва, выхаванцы і госці летніка == [[Выява:Грунвальд10.JPG|thumb|right|300px|Старэйшая харугва, 1990 год. Крайні справа — старэйшы [[завадатар]] Алесь Шалевіч. Унізе ў цэнтры завадатар Вадзім Чарнышоў, злева за ім [[Алег Грушэцкі]], лявей Арцём Чарнышоў, лявей Мікола Гракаў, лявей Антось Кузьміч, сядзіць другая злева — Юлія Качанава]] Дырэктарам летніка быў Алесь Лозка, намеснікам — Алесь Шалевіч. Некаторыя з [[завадатар]]аў і выхавацеляў: Алесь Станкевіч (старэйшы завадатар, старшыня Мінскай суполкі [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|БЗВ]]), Зміцер Марчук, Ксенія Дзягілява (мастачка), [[Віктар Антонавіч Івашкевіч|Віктар Івашкевіч]] (адзін з лідараў [[Партыя БНФ|БНФ]]), [[Вальжына Цярэшчанка|Вольга Цярэшчанка]] (бард-спявачка), [[Генадзь Вінярскі]] (дырэктар і заснавальнік выдавецтва «[[Кнігазбор]]»), Святлана Дзядова, Валеры Пазнякевіч (філолаг), Вольга Харламава (палітолаг), [[Андрэй Вашкевіч (рэдактар)|Андрэй Вашкевіч]] (супрацоўніка газет «Культура», «БДГ», «Народная Воля»), Алена Леановіч, Алена Панада, Сяржук Шаўцоў і іншыя. Найбольш вядомыя з выхаванцаў з першага заезду: [[Алег Грушэцкі]] (пісьменнік, адзін з арганізатараў [[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|Аб'яднання беларускіх скаўтаў]]; нашчадак удзельніка Грунвальдскай бітвы, [[Харунжы вялікі каронны|кароннага харунжыя]] Мацея Грушэцкага), Мікола Гракаў (скаўт-канцлер [[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|Аб'яднання беларускіх скаўтаў]]; перакладчык<ref>[http://catholic.by/2/home/announcements/101321-comhistory.html Гісторыя дзейнасці секцыі]</ref><ref>[http://www.roch.by/gistoryya-i-suchasnasts/adradzhenne Адраджэнне і сучаснасць залатагорскай парафіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306163353/http://www.roch.by/gistoryya-i-suchasnasts/adradzhenne |date=6 сакавіка 2016 }}</ref>, [[дыякан]] [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкай Царквы]]<ref>[http://catholic.by/2/home/news/belarus/minsk-mohilev/120228-dyjakan.html Пяць семінарыстаў атрымалі ў Мінску дыяканскае пасвячэнне]</ref>), Антон Кузьміч (перакладчык), Юлія Качанава (адзін з аўтараў тэлеперадачы «Існасць» на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТ]]) <ref>[http://www.tvr.by/rus/tv1prdch.asp?pr=isnast Передачи Первого канала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100227181150/http://www.tvr.by/rus/tv1prdch.asp?pr=isnast |date=27 лютага 2010 }}</ref>. Вядомыя госці — бард [[Сяржук Сокалаў-Воюш]], пісьменнік [[Кастусь Тарасаў]], гісторыкі [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянцін Голубеў]], [[Анатоль Грыцкевіч]] і [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Георгій Штыхаў]], ксёндз [[Ян Матусевіч]]. У 1992 годзе адным з арганізатараў дзіцячага летніка «Грунвальд» была [[Ірына Паладзеўна Ползік|Арына Вячорка]] (навуковы супрацоўнік Лабараторыі філасофіі і гісторыі адукацыі Беларускага Нацыянальнага інстытута адукацыі). == Фотагалерэя == <gallery perrow=7> File:Грунвальд2.jpg|Узняцце сцяга на адкрыцці 1-га Беларускамоўнага дзіцячага летніка Грунвальд, 1990. Спіной — Алег Грушэцкі, тварам — Змiцер Марчук File:Грунвальд3.jpg|Выхавацелі, завадатары і выхаванцы летніка Грунвальд, 1990. Унізе злева направа — Мікола Гракаў, Алег Грушэцкі, праз дзяўчыну — Зміцер Марчук, Сяржук Шаўцоў. Уверсе з крыжом на кашулі — Ксенія Дзягілява, побач Уладзімір Панада File:Грунвальд4.jpg|Выхавацелі, завадатары і выхаванцы летніка Грунвальд. Здымак у канцы змены. 1990. Сядзіць другі справа бард [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] File:Грунвальд5.jpg|Падрыхтоўка да святкаваньня перамогі ў Грунвальдскай бітве, 1990 File:Грунвальд6.jpg|«Конь» з Вітаўтам на святкаванні Грунвальдскай бітвы, 1990 File:Грунвальд7.jpg|Святкаваньне перамогі ў Грунвальдскай бітве, 1990 File:Грунвальд9.JPG|Экскурсія ў Нясвіж, старэйшая харугва, 1990 File:Грунвальд11.jpg|Адкрыццё Беларускамоўнага дзіцячага летніка «Грунвальд», 1991 File:Грунвальд12.jpg|У ролі князя Вітаўта — Зміцер Марчук на свяце перамогі ў Грунвальдскай бітве, 1991 File:Грунвальд14.jpg|Вітаўт з князёўнай на свяце перамогі ў Грунвальдскай бітве, 1991 File:Грунвальд8.JPG|Дзень жарту, 1992 File: Грунвальд15.jpg|Удзел у археалагічных раскопках, 1992 File: Удзельнiкi скаўскага лягеру «Лясун» (на базе летніку «Грунвальд», пас. Энэргетыкаў). 1992.jpg|Удзельнікі скаўцкага лагера «Лясун», 1992 File: Удзельнiкi скаўскага лягеру «Лясун». Гульнi скаўтаў (перадача чалавека праз “павуцiну”).jpg|Гульні скаўтаў (перадача чалавека праз «павуціну»), 1992 </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Газ. «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», № 6, Жнівень, 1990 г., стар. 8: «Беларускі аазіс», Л. Чарон. * Газ. «Літаратура і Мастацтва», № 34 (3548), 24 жніўня 1990 г., стар. 4: «Пад ветразем „Грунвальда“», Анатоль Каляда. * {{кніга|аўтар =Лозка А.Ю. |частка = Летнік «Грунвальд» |загаловак = Беларускі скаўтынг |месца =Мінск |выдавецтва =Полымя |год = 1997|старонак = 188 |старонкі =36—39|isbn =985-07-0213-3 |тыраж =2500 }} [[Катэгорыя:Дзіцячыя лагеры]] [[Катэгорыя:Энергетыкаў]] [[Катэгорыя:1990 год у Беларусі]] taruztc4nt98r3p4taqtnhzyaew9275 Гран-пры Манака 0 67752 5177430 5176678 2026-08-08T08:58:38Z M.L.Bot 261 нармалізацыя сартавання, афармленне, стыль 5177430 wikitext text/x-wiki [[Файл:Circuit Monaco.svg|thumb]] '''Гран-пры Манака''' ({{lang-fr|Grand Prix de Monaco}}) — гонка [[Формула-1|Формулы-1]] на гарадскі трасе [[Монтэ-Карла]] ў княстве [[Манака]]. Праводзіцца з першага чэмпіянату свету 1950 года да цяперашняга часу (не было ўключана ў чэмпіянаты 1951—1954 гадоў). У 1929—1948 гадах да ўзнікнення Формулы-1 Гран-пры Манака па аўтагонках праводзіліся як незалежныя спартыўныя спаборніцтвы. Гран-пры Манака лічыцца адной з самых прэстыжных гонак у чэмпіянаце Формулы-1 і ў свеце — адзіны Гран-пры, дзе гонкі праводзяцца не на адмыслова пабудаванай трасе, а прама на вуліцах горада. {{Гран-пры Формулы-1}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манака]] [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1|Манака]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры|Манака]] h6vpvtsq9bbtuf8lgnth7z0pxmbh9xu Пружынішчы 0 68146 5177305 4666168 2026-08-07T22:33:57Z M.L.Bot 261 /* Геаграфія */ 5177305 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пружынішчы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 35|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 16|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Акцябрскі |сельсавет2 = Любанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XVIII стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 45 |насельніцтва = 74<ref>Інфармацыя сельсавета на 1 студзеня 2011 года.</ref> |год перапісу = 2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 247306 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243032753 }} '''Пружы́нішчы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pružyniščy}}, {{lang-ru|Пружинищи}}) — [[вёска]] ў [[Акцябрскі раён|Акцябрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любанскі сельсавет (Акцябрскі раён)|Любанскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 26 км на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]], 250 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Рабкор]] на чыгунцы [[Бабруйск]] — Рабкор, адгалінаванні лініі [[Асіповічы]] — [[Жлобін]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] Акцябрскі — [[Азарычы]]. == Інфармацыя == Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, да якой на ўсходзе далучаецца кароткая вуліца, блізкая да мерыдыянальнай арыентацыі. Асобна на ўсходзе размяшчаецца кароткая шыротная вуліца. Забудова пераважна двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу. У складзе сельскагаспадарчага ААТ «Бумажкова-Агра» (цэнтр — [[Любань (Акцябрскі раён)|Любань]]), малочнатаварная ферма. Клуб, бібліятэка, крама. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з [[XVIII]] стагоддзя, калі ўваходзіла ў маёнтак Дуброва. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі ў складзе падухоўнага маёнтка Дуброва. У 1879 годзе ў ліку паселішчаў Дуброўскага царкоўнага прыходу. На 1897 год у Чэрнінскай воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1907 годзе ў наёмнай хаце адкрыта школа. На пачатку 1930-х гадоў арганізаваны калгасы «2-я пяцігодка» і «Чырвоны ўсход», працавалі 2 ветракі. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] партызаны разграмілі нямецкі апорны пункт, створаны ў вёсцы. У красавіку 1942 года карнікі цалкам спалілі вёску і забілі 111 жыхароў. Пры вызваленні вёскі вызначыліся радавы [[Сяргей Дзям’янавіч Роман|С. Дз. Роман]] (закрыў сваім целам амбразуру дзота), гвардыі лейтэнант [[Джаміль Мамед аглы Ахмедаў|Д. М. Ахмедаў]], лейтэнант [[Георгій Дарафеевіч Лапацін|Г. Д. Лапацін]], камандзіры аддзяленняў [[Васіль Міхайлавіч Літвінаў|В. М. Літвінаў]] і [[Іван Трафімавіч Малка|І. Т. Малка]]. Усім ім прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. 57 жыхароў загінулі на фронце. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2011 год — 45 двароў, 74 жыхары. === Дынаміка === * 1857 год — 27 двароў, 150 жыхароў. * 1897 год — 59 двароў, 366 жыхароў (паводле перапісу). * 1908 год — 64 двары, 404 жыхары. * 1925 год — 108 двароў. * 1940 год — 123 двары, 450 жыхароў. * 1959 год — 332 жыхары (паводле перапісу). * 1997 год — 65 двароў, 113 жыхароў. * 2004 год — 58 двароў, 101 жыхар. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} * {{Крыніцы/Памяць/Акцябрскі раён}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любанскі сельсавет (Акцябрскі раён)}} [[Катэгорыя:Любанскі сельсавет (Акцябрскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Акцябрскага раёна]] 6o3hqm5idxo1jd55mvlrm0nkrou51at Дзюдо 0 69943 5177360 4671301 2026-08-08T06:19:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177360 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Judo01cropped.jpg|thumb|Выкананне кідка дзюдо са стойкі]] '''Дзюдо''' — [[Японія|японскае]] [[баявое мастацтва]], [[філасофія]] і [[спорт|спартыўнае]] [[адзінаборства]] без зброі, створанае ў канцы XIX ст. на аснове [[джыу-джыцу|дзюдзюцу]] японскім майстрам баявых мастацтваў [[Дзігора Кано]], які таксама сфармуляваў асноўныя правілы і прынцыпы трэніровак і правядзення спаборніцтваў. Датай нараджэння дзюдо лічыцца дзень заснавання Кано першай школы дзюдо [[Кадакан]] ({{lang-ja|讲道 馆}}, «дом вывучэння Шляху») у [[1882]] годзе. Паводле прынятай у Японіі класіфікацыі, дзюдо адносіцца да так званых сучасных баявых мастацтваў<ref>Diane Skoss. [http://www.koryu.com/koryu.html «A Koryu Primer»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807080705/http://www.koryu.com/koryu.html |date=7 жніўня 2011 }}. Koryu Books</ref>. У адрозненне ад [[бокс]]а, [[каратэ]] і іншых ударных стыляў адзінаборстваў, асновай дзюдо з’яўляюцца [[кідок|кідкі]], болевыя прыёмы, утрыманні і задушванні, як у стойцы, так і ў [[партэр, барацьба|партэры]]. Удары і частка найбольш траўманебяспечных прыёмаў вывучаюцца толькі ў кірунку [[ката]]. Ад іншых відаў барацьбы, як [[грэка-рымская барацьба]], [[вольная барацьба]], дзюдо адрозніваецца меншым ужываннем фізічнай сілы пры выкананні прыёмаў і вялікай разнастайнасцю дазволеных тэхнічных дзеянняў. Валодаючы значным філасофскім складнікам, дзюдо грунтуецца на двух галоўных прынцыпах: узаемная дапамога і разуменне для дасягнення большага прагрэсу, а таксама найлепшае выкарыстанне цела і духу. Перад дзюдаістамі традыцыйна ставяцца мэты фізічнага выхавання, падрыхтоўкі да рукапашнага бою і ўдасканалення [[свядомасць|свядомасці]], што патрабуе дысцыпліны, настойлівасці, самакантролю, выканання [[этыкет]]у, разумення суадносін паміж поспехам і неабходнымі для яго дасягнення намаганнямі. Акрамя гэтага, дзюдо спрыяе развіццю іншых станоўчых якасцей, як [[маральнасць]], [[назіральнасць]], [[памяць]] і ўяўленне<ref name="Izviestyja">Кано Дзигоро. Общие сведения о дзюдо и его ценности в деле воспитания {{ref-ru}} // Хидэн. Боевые искусства и рукопашный бой : Научно-методический сборник под редакцией Горбылёва А. М. — М.: ФГУП Издательство «Известия» УД П РФ, 2008. — В. 1. — С. 118—173.</ref>. У цяперашні час паралельна развіваюцца так званае традыцыйнае дзюдо і спартыўнае дзюдо, спаборніцтвы па якім праводзяцца на міжнародным узроўні і ўваходзяць у праграму [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]. У спартыўным дзюдо, якое развіваецца пад эгідай [[Міжнародная федэрацыя дзюдо|Міжнароднай федэрацыі дзюдо]] (IJF), робіцца большы акцэнт на спаборніцкі складнік, у той час як у традыцыйным дзюдо дадатковая ўвага надаецца пытанням самаабароны і філасофіі, што, не ў апошнюю чаргу, паўплывала на адрозненні ў правілах спаборніцтваў і дазволеных прыёмах. Тэхніка дзюдо была пакладзена ў аснову шматлікіх сучасных стыляў адзінаборстваў, як [[самба, барацьба|самба]], [[бразільскае джыу-джыцу|бразільскага джыу-джыцу]], Кавалісі Ру дзюдзюцу, Косэн дзюдо. Дзюдо ў юнацтве займаліся [[Марыхэй Уэшыба]] (стваральнік [[айкідо]]), [[Міцуі Маэда]] (родапачынальнік бразільскага джыу-джыцу), [[Васіль Ашчэпкаў]] (адзін са стваральнікаў самба) і [[Годзю Сіёда]] (заснавальнік стылю [[Ёсінкан айкідо]])<ref name="Izviestyja"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Judo}} * [http://kodokan.org/ Афіцыйны сайт Кадакан дзюдо] * [http://www.ijf.org/ Міжнародная федэрацыя дзюдо] {{Алімпійскія віды спорту}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзюдо| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Алімпійскія віды спорту]] [[Катэгорыя:Баявыя мастацтвы]] 5zde705dwjlh8xvl0s92gltwpnyx3m6 Новы замак (Гродна) 0 70640 5177358 4687061 2026-08-08T06:13:42Z Aliaksei Lastouski 75892 5177358 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палац |Беларуская назва = Новы замак |Арыгінальная назва = |Выява = Гродна. Новы замак (02).jpg |Подпіс выявы = Новы замак |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|412Г000015}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Гродна]] |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 40|lat_sec = 35.59 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 49|lon_sec = 26.88 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[ракако]], [[неакласіцызм]] |Аўтар праекта = [[Матэвуш Даніэль Пёпельман]] |Будаўнік = |Заснавальнік = Аўгуст Саксонскі |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = [[1737]] |Заканчэнне будаўніцтва = [[1751]] |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|палац|брама|кардэгарда|пякарня|||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = Hrodna New Castle }} '''Новы замак у Гродне''' — адзін з буйнейшых помнікаў палацава-сядзібнай архітэктуры сярэдзіны [[XVIII ст.]] Размешчаны ў цэнтры [[Гродна]], на правым беразе [[Нёман]]а. Пабудаваны як рэзідэнцыя [[кароль польскі|караля]] і месца правядзення [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймаў]]. З’яўляецца па сваёй архітэктуры прататыпам цэлай тыпалагічнай групы палацаў і сядзіб у Беларусі 2-й паловы [[XVII ст.]] == Гісторыя == [[Файл:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (N. Orda, 1861-69).jpg|thumb|злева|Новы замак на мал. [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX ст.]]]] [[Файл:Каралеўскі палац у Гродне.jpg|thumb|злева|Новы замак у Гродне]] Будаўніцтва пачалося ў [[1737]] годзе па праекце [[дрэздэн]]скага архітэктара [[Матэвуш Даніэль Пёпельман|Матэвуша Даніэля Пёпельмана]]. Скончана будаўніцтва ў 1751 годзе [[Іаган Фрыдрых Кнобель|Іаганам Фрэдэрыкам Кнобелем]]. Узводзілі палац мясцовыя муляры. Пазней у рэканструкцыях палаца бралі ўдзел [[Іахім Хрысціян Яўх|І. Х. Яўх]], [[Рыбенька]], [[А. Рашкевіч]]. У 1780-я гады рэканструкцыю праводзіў [[Дж. Сака]]. У [[1793]] годзе ў Сенатарскай зале каралеўскага палаца прайшоў так званы «[[Гарадзенскі сойм (1793)|Маўклівы сойм]]» — апошні, надзвычайны сойм [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Яго вынікам стаў [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]. Разбураны [[Трэці рэйх|нацыстамі]] ў час Другой сусветнай вайны, перабудаваны ў 1952 годзе па праекце архітэктара [[У. Вараксін]]а ў стылі савецкага неакласіцызму. У ім размяшчаўся абласны камітэт [[КПСС]]. Зараз у замку размяшчаецца [[Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]]. У 1994 годзе чырвоную зорку са шпіля замка паспрабавалі зняць, каб у будучыні замяніць на флюгер з выявай Святога Губерта і аленя, сімвала Гродна. Гэтаму перашкодзілі абласныя чыноўнікі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/svjaty-gubert-zamest-zorki/|title=Святы Губерт замест камуністычнага сімвала: як паспрабавалі замяніць чырвоную зорку на Новым замку і чым гэта скончылася|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2024-02-29|access-date=2024-02-29}}</ref>. У 2009 годзе двор замка ўпрыгожвалі некалькі 50-гадовых [[акацыя|акацый]], а каля ўваходу [[блакітныя елкі]]. Але ў 2010 годзе па ініцыятыве дырэктара гісторыка-археалагічнага музея [[Юрый Кетурка|Юрыя Кетурка]] праведзена высечка 9 акацый і блакітных елак. Кетурка матываваў сваё рашэнне тым, што «У горадзе павінна быць архітэктура, а не дрэвы» і такім чынам гродзенцаў пазбавілі яшчэ аднаго месца адпачынку. Да 2019 года ў правае крыло Новага замка займала Гродзенская абласная бібліятэка імя Яўхіма Карскага. У пачатку 2020 года яна адкрылася на вуліцы Карбышава, у былым будынку Нацыянальнага банка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2020/01/14/ablasnaya-bibliyateka/|title=Падарунак да 190-годдзя: абласная бібліятэка адкрылася ў новым будынку|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2020-01-14|access-date=2024-02-29}}</ref> У памяшканнях Новага замка праводзяцца часовыя выставы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/02/27/salvador-dali-v-grodno/|title=Сальвадора Далі пакажуць у Новым замку|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2019-02-27|access-date=2024-02-29}}</ref> == Архітэктура == [[Файл:Стары і новы замак зімою.JPG|міні|250px|[[Стары замак, Гродна|Стары]] і Новы замкі ўзімку]] Будаўнічае вырашэнне палацавага ансамбля было звязана з прынцыпамі палацава-замкавага феадальнага будаўніцтва тагачаснай эпохі. У структуры гарадской забудовы палац займаў адасобленае становішча. Аднак выключна ўдалы рэльеф мясцовасці надаў яму значэнне адной з апорных кампазіцыйных кропак сілуэтнай лініі правабярэжнай часткі горада. Умовы берагавога [[рэльеф]]у вызначылі кампактнасць палацавага ансамбля, згрупаванага на невялікім [[плато]]. У ансамбль уключаны і службовыя мураваныя пабудовы, якія ствараюць за левым крылом палаца гаспадарчае карэ. Палацавы ансамбль быў створаны паводле [[Барока|барочнай]] планіровачнай схемы, з самастойнымі службовым і парадным дварамі. [[Файл:Гродна. Новы замак (03).jpg|thumb|250px|Картуш з [[герб Рэчы Паспалітай|гербам Рэчы Паспалітай]] — частка дэкору арыгінальнага будынка]] Буйнамаштабны двухпавярховы аб’ём палаца мае П-падобную ў плане кампазіцыю. Тыповы для палацавых ансамбляў сярэдзіны [[XVII ст.]] парадны двор стваралі бакавыя флігелі і ажурная агароджа з цэнтральнай брамай. Да цэнтральнага корпуса прымыкала палацавая [[капліца]], вылучаная ў самастойны аб’ём. Да нашага часу капліца не захавалася. Палац меў [[мансарда]]вы дах з фігурнымі [[слыхавыя вокна|слыхавымі вокнамі]]. Цёмна-карычневая чарапіца ў спалучэнні з зялёнай афарбоўкай будынка стварала маляўнічую, каларытную кампазіцыю. Рытм праёмаў фасада ўскладняўся міжпаверхавым пасам квадратных філёнгаў. Павышаная пластыка і дэкаратыўная насычанасць характэрныя толькі для цэнтральнага і бакавых уваходаў. Тут вылучаюцца раскрапоўка спаранымі пілястрамі, тонка прарысаваная арнаментальная ляпніна з [[гірлянды|гірляндамі]], фамільнымі [[герб]]амі. Цэнтральны рызаліт галоўнага фасада раскрапаваны спаранымі [[пілястры|пілястрамі]] з [[капітэль|капітэлямі]], што дэкарыраваны ляпнымі арнаментальнымі гірляндамі ў стылі [[ракако]]. Шырокае выкарыстанне [[асіметрыя|асіметрыі]], адсутнасць ордэрных элементаў характарызуюць будынак як цікавы помнік архітэктуры. === Планіроўка === Для ўнутранай планіроўкі палаца характэрнае падоўжна-восевае прасторавае вырашэнне цэнтральнай параднай групы памяшканняў, асноўныя з якіх паслядоўна размешчаны на падоўжнай восі плана: вялікі [[вестыбюль]], зала і палацавая капліца. Такім чынам, ужо з [[Вестыбюль|вестыбюля]] раскрываецца планіровачны абрыс залы, а потым працяглая перспектыва капліцы. У бакі ад авальнай залы разыходзяцца [[анфілада|анфілады]] іншых памяшканняў. Планіроўка вылучаецца і першай у гісторыі архітэктуры Беларусі авальнай залай, якая з боку дваровага фасада выступае акруглым аб’ёмам — характэрнай формай архітэктуры [[ракако]]. === Інтэр’ер === Стрымана-строгае вырашэнне экстэр'еру палаца супрацьпастаўлена пышнаму і насычанаму дэкаратыўнай аздобай інтэр’еру. Асабліва вылучаліся [[Сенатарская зала|Сенатарская]] і [[Круглая зала|Круглая залы]], упрыгожаныя разьбою ў стылі ракако. У 80-я гады [[XVII ст.]] інтэр’еры былі распісаны дэкаратарам [[Манькоўскі]]м. Акруглыя і зрэзаныя вуглы памяшканняў прыстасоўваліся пад [[камін]]ы і дэкаратыўную скульптуру. === Капліца === {{Падвойная выява|справа|HarodniaNovyZamakKaplica02.jpg|145|Horadnia, Novy zamak, Kaplica. Горадня, Новы замак, Капліца (XVIII) (3).jpg|140|Капліца Новага замка}} Прамавугольную ў плане капліцу аб’ядноўваў з палацам невялікі пераход. Да тарца капліцы прымыкала двух’ярусная вежа-[[званіца]] з гранёным [[шпіль|шпілем]]. Выкарыстанне ў [[дэкор]]ы капліцы дэкаратыўных ваз, ракавін, апор у форме пальмы, драпіроўкі, гратэскнага арнаменту, скульптурных кампазіцый таксама характэрна для архітэктуры ракако. === Брама === [[Файл:Гродно Новый Замок 03.jpg|thumb|злева|Сфінксы з амурамі на пілонах уяздной брамы]] Да нашага часу добра захавалася толькі палацавая [[брама]] ў выглядзе праезду, фланкіраванага манументальнымі [[пілоны|пілонамі]] са скульптурнымі групамі [[сфінкс]]аў і [[амур]]аў. == Гл. таксама == * [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]] * [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]] * [[Гарадзенскі сойм (1793)|Гарадзенскі сойм, 1793]] == Літаратура == * Ф. Д. Гуревич. «Древности Белорусского Понеманья». Ленинград, Изд-во Академии наук СССР, 1962. * Walter Hentschel: Die sächsische Baukunst des 18. Jahrhunderts in Polen, Berlin (Ost) 1967, Bd. 1, S. 189 f., S. 285—297, Abb. 58; Bd. 2, Abb. 217-220b, 369—399. * Walter May: Das sächsische Bauwesen unter August II. und August III. von Polen, in: Polen und Sachsen — zwischen Nähe und Distanz, Dresden 1997 (Dresdner Hefte; 50), S. 17-26. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|412Г000015}} {{Commons|Category:Hrodna New Castle}} * {{ГБ|http://globustut.by/grodno/index2.htm#newcastle}} * {{radzima|novy-zamak}} * {{Архіварта|novy-zamak}} {{Выдатныя мясціны Гродна}} {{Замкі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Гродна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі ракако]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі неакласіцызм]] [[Катэгорыя:Замкавая вуліца (Гродна)]] [[Катэгорыя:Вуліца Давыда Гарадзенскага (Гродна)]] [[Катэгорыя:1751 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Гродне]] gc75wbz2hcocuafuh9oelk5juuhyd76 Доктар Албан 0 74275 5177447 3162514 2026-08-08T09:23:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177447 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Доктар Албан |Арыгінал імя = Dr. Alban |Выява =Dr Alban.jpg |Апісанне выявы = |Поўнае імя = Албан Нвапа |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Краіна = {{Сцяг Швецыі}} [[Швецыя]] |Прафесіі = |Жанры = [[Рэп|Хіп-хоп]], [[рэгі]], [[еўрадэнс]] |Лэйблы = Logic Records / [[BMG]] / EAMS / Ariola / My Music / Dr. Records |Сайт = [http://www.dralban.net dralban.net] |Вікісховішча = }} '''Доктар Албан''', сапраўднае імя '''Албан Узома Нвапа''' (нарадзіўся [[26 жніўня]] [[1957]], [[Агута]], [[штат Імо]], [[Нігерыя]]) — [[Нігерыя|нігерыйскі]] музыка і [[Record producer|прадзюсар]]. Пражывае ў [[Швецыя|Швецыі]]. Найбольш вядомы як выканаўца сусветнага хіта 1992 року «[[It’s My Life]]». == Біяграфія == Албан Узома Нвапа нарадзіўся ў сям’і сярэдняга класа, у бацькоў было 10 дзяцей. Сярэднюю адукацыю атрымаў у каледжы [[Хрыстос Цар|Хрыста Цара]] ў нігерыйскім горадзе Аба. Ва ўзросце 23 гадоў пераехаў у [[Швецыя|Швецыю]] дзеля вывучэння [[Стаматалогія|стаматалогіі]]. Каб мець магчымасць аплочваць адукацыю, уладкаваўся ды-джэем у стакгольмскі клуб «Alphabet Street». Гэта вельмі хутка зрабіла яго папулярным. Па сканчэнні навучання доктар Албан нават адкрыў сваю ўласную клініку, аднак дадаткова працягваў сваю музычную дзейнасць. У 1990, сустрэўшыся з [[Дэніз Поп|Дэнізам Попам]] з лэйблу «SweMix», запісаў з удзелам рэп-спявачкі [[Лэйла К|Лэйлы К]] першую ўласную песню «Hello Africa». Дэбютны альбом «Hello Africa», які выйшаў ад імя доктара Албана, — даніна павагі сваёй адукацыі — быў прададзены па ўсім свеце ў колькасці каля мільёну асобнікаў. Другі альбом «One Love», які выйшаў наступным годам, пераўзышоў поспех дэбютнага. Разышліся 1,6 мільёнаў дыскаў з песняй «It’s My Life», якая заняла 1-е месца ў чартах [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Ізраіль|Ізраілю]], [[Швецыя|Швецыі]] і [[Германія|Германіі]], а таксама 2-е ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Гэта прынесла доктару Албану ўзнагароду на прэстыжным конкурсе World Music Award у Манака як найбольш паспяховаму афрыканскаму музыку—1993. Наступны сінгл «One Love» быў прададзены ў 1,7 мільёнах асобнікаў і заняў 5-е месца ў [[Ізраіль|Ізраілі]]. За ім услед рушылі альбомы «Look Who’s Talking» і «Born In Africa». Доктар Албан стварыў уласную студыю гуказапісу «Dr. Records», дзе стаў выдаваць уласныя альбомы пачынаючы ад пласцінкі «Born in Africa», а таксама некаторых іншых выканаўцаўа, такіх як [[La Cream]] і [[Daddy Showkey]]. Удзельнічаў у запісе сінгла [[Sash!]] і дэбютнага альбому Lady D, жонкі свайго стрыечнага брата. У 2007 быў выдадзены новы альбом «Back to basics». Ён прадаваўся толькі ў інтэрнэце праз [http://www.dralban.net афіцыйную бачыну]. Адзіным выключэннем стала [[Расія]], дзе былі выдадзеныя [[CD]] і [[Магнітафонная касета|касеты]]. У 2008 годзе разам з [[Хадэўэй|Хадэўэем]] выйшаў сінгл «I Love The 90’s». У 2009 з ім жа выдаў яшчэ адзін сінгл. == Дыскаграфія == === Альбомы === * 1991 «Hello Afrika» * 1992 «One Love» * 1994 «Look Who's Talking» * 1996 «Born In Africa» * 1997 «I Believe» * 1997 «The Very Best Of 1990-1997» * 2001 «Prescription» * 2007 «Back To Basics» * 2009 «On the Loose» === Сінглы === [[File:Doctor Alban msk.jpg|thumb|Доктар Албан у Маскве (2010)]] * 1990 «Hello Afrika» <small>(Feat. [[Leila K.]])</small> * 1990 «No Coke» * 1991 «Sing Shi-Wo-Wo (Stop The Pollution)» * 1991 «(We Are One Family) U & Mi» * 1992 «It's My Life» * 1992 «It's My Life (Raggadag Remix)» * 1992 «One Love» * 1993 «Sing Hallelujah» * 1994 «Look Who's Talking» * 1994 «Away From Home» * 1994 «Let the Beat Go On» * 1995 «Sweet Dreams» (Swing featuring Dr. Alban) * 1995 «This Time I’m Free» * 1996 «Born In Africa» * 1996 «Hallelujah Day» * 1997 «Long Time Ago» * 1997 «Mr. DJ» * 1998 «Papaya Coconut» <small>(feat. [[Кікі Даніэльсан]])</small> * 1999 «Colour The World» <small>(feat. [[Sash!]] & Inka Auhagen)</small> * 2000 «Because Of You» * 2000 «What Do I Do» * 2002 «I like to move it» (з DJ Aligator) * 2003 «Work Work» * 2004 «Sing Hallelujah Recall 2004» * 2005 «Sing Hallelujah (Remix)» <small>(feat. Yamboo)</small> * 2007 «Somebody Call My Name (Habibi)» <small>(feat. Melissa)</small> * 2007 «Don’t Joke With Fire» * 2008 «I Love The 90’s» <small>(feat. [[Хадэўэй]])</small> * 2008 «My cool» (з Аль Азыфам & Адамам Тэнстам) * 2009 «Carolina» (feat Charlie boy+Dekumzy) * 2009 «Work work» (feat Charlie boy+Dekumzy) {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Dr. Alban}} * [http://www.dralban.net Афіцыйная старонка] * [http://www.drrecords.com/ Студыя «Dr. Alban records»] * [http://www.dralban.info/ Інфармацыя пра Доктара Албана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050925162307/http://www.dralban.info/ |date=25 верасня 2005 }} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Музыканты Швецыі]] [[Катэгорыя:Музыканты Нігерыі]] [[Катэгорыя:Еўрадэнс]] {{Бібліяінфармацыя}} k2hgk0fet0xsxn733ndymv2g0q9s5lf Актавіа Пас 0 76442 5177076 4004117 2026-08-07T12:08:44Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177076 wikitext text/x-wiki {{Картка:Асоба |імя = Актавіа Пас |арыгінал_імя = Octavio Paz |партрэт = Paz0.jpg |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 31.03.1914 |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = 19.04.1998 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Актавіа Пас'''<ref name=pr>Паводле з БЭ ў 18 т., Т. 12., С. 158, напісанне імя і прозвішча ''Актавіо Пас'', пасля змен ў правапісе (2008) — '''Актавіа Пас'''.</ref> ({{lang-es|Octavio Paz}}; {{ДН|31|3|1914}} — {{ДС|19|4|1998}}) — [[мексіка]]нскі [[пісьменнік]], [[паэт]] і [[дыпламат]], даследчык цывілізацый Захаду і Усходу. == Біяграфія == Актавіа Пас, выхоўваўся на ўскраіне [[Мехіка]], у сям’і прагрэсіўнага палітычнага журналіста Актавіа Паса-старэйшага, адваката і прыхільніка грамадскіх рэформ, маці — Жазэфіна Лазана Пас, сям’я якой паходзіла з іспанскай правінцыі [[Андалусія]]. Актавіа сам пісаў, у доме быў велічэзны пакой з кнігамі. Гэта не магло не ўплыць на далейшы шлях юнака. Таксама, у дзяцінстве, на Паса глыбока паўплываў дзед з боку бацькі, дзяржаўны дзеяч і пісьменнік, які адным з першых пачаў са спагадай маляваць у сваіх творах індзейскае насельніцтва Мехіка. Пазней Пас звяртаўся да ўспамінаў пра родны сэрцу куток: {{Цытата|Сад хутка стаў цэнтрам майго свету, бібліятэка ж – зачараванай пячорай... Прагна прагортваючы кнігі з малюнкамі, асабліва гістарычныя раманы, я здабываў карціны пустыняў і джунгляў, палацаў і хацін, выявы ваяроў і прынцэс, жабракоў і каралёў. Мы трывалі караблекрушэнне разам з Сіндбадам і Рабінзонам, ваявалі разам з Д'Артаньянам, адбівалі Валенсію з Сідам... Свет не меў граніц, але ўвесь быў у межах дасяжнасці, а час рабіўся расцяжнай субстанцыяй, з якой ткалася непадзельная сучаснасць.|Актавіо Пас}} Актавіа Пас яшчэ ў дзяцінстве знаёміцца з лепшымі творамі іспанскай літаратуры свайго часу, а таксама з такімі аўтарамі, як [[Фрыдрых Ніцшэ|Ніцшэ]], [[Карл Маркс|Маркс]], [[Віктор Гюго|Гюго]] і [[Жан Жак Русо|Русо]]. Асабліва ўразіла яго «Бясплодная зямля» Т. С. Эліята. У 1931 годзе сямнаццацігадовы Пас заснаваў свой першы літаратурны часопіс, «Поручні» (''Barandal''), а ў дзевятнаццаць гадоў ён выпусціў свой першы зборнік вершаў пад назвай «Дзікі месяц» (''Luna silvestre''). Пас наведваў лекцыі ў Нацыянальным універсітэце Мехіка, але не скончыў. Замест гэтага ён з’ехаў на [[Юкатан]], адкрыў там сярэднюю школу і паглыбіўся ў вывучэнне гісторыі Мексікі. == Творы == Асобныя вершы Паса пераклалі на беларускую мову [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]<ref>І боль, і прыгажосць…: выбраныя творы паэтаў Еўропы і Амерыкі ў перакладах Лявона Баршчэўскага. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 452, [1] с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; вып. 73).</ref>, [[Макс Шчур]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Юлія Пятроўна Цімафеева|Юлія Цімафеева]]<ref>[http://prajdzisvet.org/texts/kits/dze-tolki-tuman-sapraudny.html "Дзе толькі туман сапраўдны..."] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201117174323/http://prajdzisvet.org/texts/kits/dze-tolki-tuman-sapraudny.html |date=17 лістапада 2020 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/texts/kits/dze-tolki-tuman-sapraudny.html «Дзе толькі туман сапраўдны…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201117174323/http://prajdzisvet.org/texts/kits/dze-tolki-tuman-sapraudny.html |date=17 лістапада 2020 }} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пас А}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Іспанамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Мексікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Мексікі]] [[Катэгорыя:Эсэісты XX стагоддзя]] 4jg6czrc4du41046ny5pnqrszc6pwwh Дзень Перамогі 0 78532 5177348 5174496 2026-08-08T03:44:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177348 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень Перамогі |тып(колер) = Дзяржаўнае |пашыраны тып = Дзяржаўнае |выява = 2010_Moscow_Victory_Day_Parade-31.jpeg |подпіс = Ваенны парад у гонар Перамогі ў [[Расія|Расіі]] |значэнне = святкаванне перамогі савецкіх войскаў ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] |устаноўлена = |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[9 мая]] |дата2007 = |дата2008 = |святкаванне = |традыцыі = ваенныя парады, віншаванне ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны |звязана з = }} '''Дзень Перамогі''' — свята перамогі [[СССР]] над [[нацысцкая Германія|нацысцкай Германіяй]] у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] 1941—1945 гадоў. Адзначаецца [[9 мая]]. Непрацоўны дзень у [[Абхазія|Абхазіі]]<ref>[http://www.apsny.ru/republic/republic.php?page=content/gos_prazdniki/gos_prazdniki.htm Государственные праздники Республики Абхазия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120318124658/http://www.apsny.ru/republic/republic.php?page=content%2Fgos_prazdniki%2Fgos_prazdniki.htm |date=18 сакавіка 2012 }}</ref>, [[Азербайджан]]е, [[Арменія|Арменіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[Узбекістан]]е і [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]]<ref>[http://www.regnum.ru/news/421902.html В Южной Осетии утвержден календарь праздничных дней и памятных дат]</ref>. == Гісторыя свята == Уведзены ў 1945 годзе, аднак з 1948 года быў працоўным днём{{efn|Узамен выхадным была зроблена [[Новы год|1 студзеня]], якое з 1930 года не было выхадным днём<ref>[http://poltora-bobra.livejournal.com/58713.html «Известия» № 302 ад 24.12.47]</ref>.}}. [[Выява:Victory Day Parade 2005-36.jpg|thumb|right|Святочны салют на Чырвонай плошчы]] Тым не менш, свята захоўвала сваё значэнне, выпускаліся святочныя паштоўкі і гучалі віншаванні ў адрас франтавікоў. Упершыню шырока быў адсвяткаваны ў СССР толькі праз два дзесяцігоддзі пры [[Леанід Ілліч Брэжнеў|Брэжневе]]. У тым жа юбілейным 1965 годзе Дзень Перамогі зноў стаў непрацоўным. У перыяд існавання СССР ваенныя парады на Чырвонай плошчы 9 мая былі ў юбілейныя 1965, 1975, 1985 і 1990 гады<ref>[http://www.itogi.ru/archive/2005/19/57588.html Эти дни Победы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191219061847/http://www.itogi.ru/archive/2005/19/57588.html |date=19 снежня 2019 }} (Итоги, № 19/465 (10.05.05))</ref>; штогод парады праводзілі [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|7 лістапада]].<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=889494 История вопроса] (Коммерсантъ, 6 мая 2008) {{V|10|5|2009}}</ref>. Таксама, з 1960-х гадоў своеасаблівыя ваенныя парады 9 мая сталі праводзіцца ў многіх гарадах СССР. У гэты дзень воінскія часці і ваенныя вучылішча маршам праходзілі па вуліцам гарадоў да ваенных мемарыялаў або помнікаў загінулым воінам, дзе праводзіліся мітынгі і ўскладанні кветак. Пасля распаду СССР парады 9 мая на Чырвонай плошчы не праводзіліся да юбілейнага 1995 года. Тады ў [[Масква|Маскве]] прайшлі два парады: на [[Чырвоная плошча|Чырвонай плошчы]] (у пешым страі) і на [[Паклонная гара, Масква|Паклоннай гары]] (з удзелам войскаў і баявой тэхнікі). З тых часоў парады на [[Чырвоная плошча, Масква|Чырвонай плошчы]] сталі праводзіць штогод — але без баявой тэхнікі. З 2008 года парад стаў ізноў праводзіцца з удзелам баявой тэхнікі, у тым ліку [[ВПС РФ|ваеннай авіяцыі]]. Святочныя шэсці ў гонар Дня Перамогі традыцыйна праходзяць ва ўсіх [[Гарады-героі|гарадах-героях]], ваенных акругах ў шэрагу буйных гарадоў краін [[СНД]]. У гэты дзень традыцыйна сустракаюцца [[Ветэраны Вялікай Айчыннай вайны|франтавікі]], ускладаюцца вянкі да [[Манумент Перамогі (Мінск)|Вечнага Агню]]<!--[[Магіла Невядомага Салдата|Магілы Невядомага Салдата]] замяніў-->, помнікаў Славы і воінскай доблесці, грукоча святочны [[Салют святочны|салют]]. <!--=== Хроніка свята === * [[1965]] — Вяртанне святкавання Дня Перамогі як выхаднога дня. Дадаць пра святкаванне ў Беларусі --> == Апошнія дні вайны == У красавіку 1945 года савецкія войскі ўшчыльную падышлі да [[Берлін]]а. Нямецкія войскі займалі абарону ўздоўж заходніх берагоў рэк [[Одэр]] і [[Рака Нейсэ|Нейсэ]]. На подступах да Берліна і ў самім горадзе была засяроджана групоўка войскаў, якая мела ў сваім складзе 62 дывізіі (у тым ліку 48 пяхотных, 4 танкавыя і 10 матарызаваных), 37 асобных пяхотных палкоў і каля 100 асобных пяхотных батальёнаў, а таксама значная колькасць артылерыйскіх частак і падраздзяленняў. Гэтая групоўка налічвала каля мільёна чалавек, 1 500 танкаў, 10 400 гармат і мінамётаў, 3 300 баявых самалётаў. {{Listen|filename=Levitan_Germany_surrender.ogg|title=Паведамленне савецкага радыё аб капітуляцыі Германіі|description=Тэкст чытае Ю. Левітан|format=[[Ogg]]}} [[Выява:Soviet Znamya Pobedy.svg|thumb|260px|[[Сцяг Перамогі]]]] Сам Берлін таксама быў пераўтвораны ў наймацнейшы ўмацаваны раён і падрыхтаваны да вядзення [[вулічны бой|вулічных баёў]]. Вакол Берліна было створана тры абарончых кальца, усярэдзіне горада збудавана больш за 400 жалезабетонных [[Даўгачасная агнявая кропка|даўгачасных агнявых кропак]] з гарнізонамі да тысячы чалавек. Сам берлінскі [[гарнізон]] налічваў у сваім складзе каля 200 тысяч чалавек. Савецкія войскі да пачатку аперацыі налічвалі 149 стралковых і 12 кавалерыйскіх дывізій, 13 танкавых і 7 механізаваных карпусоў, 15 асобных танкавых і самаходных брыгад агульнай колькасцю больш за 1 900 000 чалавек. 1-я і 2-я арміі Войска Польскага, якія ўдзельнічалі ў аперацыі, налічвалі 10 пяхотных і 1 танкавую дывізію, года таксама 1 асобную кавалерыйскую брыгаду, агульнай колькасцю 155 900 чалавек. Прарыў нямецкай абароны на подступах да Берліна, наступнае акружэнне і штурм Берліна савецкімі войскамі апісваецца ў літаратуры як [[Берлінская аперацыя|Берлінская наступальная аперацыя]]. === Узяцце рэйхстага === [[29 красавіка]] Пачатак [[штурм рэйхстага|баі за рэйхстаг]], Які абараняла каля тысячы чалавек. Пасля некалькіх нападаў падраздзяленням [[171-я стралковая дывізія|171-й]] (палкоўнік [[Аляксей Ігнатавіч Нягода|А. І. Нягода]]) і [[150-я стралковая дывізія|150-й]] (генерал-маёр [[Васіль Мітрафанавіч Шацілаў|В. М. Шацілаў]]) стралковых дывізій удалося заняць будынак ужо ноччу. Рана раніцай [[1 мая]]<ref>[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федэральны закон Расійскай Федэрацыі ад 7 мая 2007 г. N 68-ФЗ «О Знамени Победы» — Российская Газета<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> лейтэнант [[Аляксей Пракопавіч Бераст|Аляксей Бераст]]<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=77853620&cat_id=35884 Партал урада.]</ref><ref>[http://www.obriy.pib.com.ua/2005/31_05/02.shtml Возвращение из забытия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080622151413/http://www.obriy.pib.com.ua/2005/31_05/02.shtml |date=22 чэрвеня 2008 }}</ref><ref>[http://www.dt.ua/3000/3760/50006/ Зеркало недели:"Если что-то случится с Егоровым и Кантарией, Берест дойдёт обязательно…"]</ref> і сяржанты [[Міхаіл Аляксеевіч Ягораў|Міхаіл Ягораў]] і [[Мелітон Варламавіч Кантарыя|Мелітон Кантарыя]] ўзнялі над рэйхстагам штурмавой сцяг 150-й стралковай дывізіі. Дакладна вядома, што і да, і пасля іх вайскоўцы з розных падраздзяленняў устанаўлівалі чырвоныя сцягі на даху рэйхстага, усяго налічылі каля 40 сцягоў{{Няма АК|18|05|2009}}, аднак у афіцыйнай савецкай гістарыяграфіі (і ў савецкім і расійскім заканадаўстве{{Няма АК|04|05|2010}}) [[Сцяг Перамогі|Сцягам Перамогі]] лічыцца сцяг, устаноўлены Берастам, Ягоравым і Кантарыяй. === Падпісанне капітуляцыі === [[1 мая]] ў 3 гадзіны 50 хвілін на камандны пункт [[8-я гвардзейская армія|8-й гвардзейскай арміі]] быў дастаўлены начальнік генеральнага штаба [[ОКХ|сухапутных сіл]] [[вермахт]]а генерал пяхоты [[Ганс Крэбс|Крэбс]], які заявіў, што ён упаўнаважаны весці перамовы аб перамір’і. Аднак [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] распарадзіўся не весці перамоў, акрамя як аб безумоўнай [[капітуляцыя|капітуляцыі]]. Нямецкаму камандаванню быў пастаўлены [[ультыматум]]: калі да 10 гадзін не будзе дадзена згода на безумоўную капітуляцыю, савецкімі войскамі будзе нанесены сакрушальны ўдар. Не атрымаўшы адказу, савецкія войскі ў 10 гадзін 40 хвілін адкрылі ўраганны агонь па рэштках абароны ў цэнтры Берліна. Да 18 гадзін стала вядома, што патрабаванні аб капітуляцыі былі адхілены. Пасля гэтага пачаўся апошні штурм цэнтральнай частцы горада, дзе знаходзілася [[Рэйхсканцылярыя|Імперская канцылярыя]]. Усю ноч, з [[1 мая|1]] на [[2 мая]], працягваліся баі за канцылярыю. Да раніцы ўсе памяшканні былі заняты савецкімі салдатамі. [[Выява:Wilhelm Keitel Kapitulation.jpg|thumb|right|260px|[[Вільгельм Кейтэль]] падпісвае Акт аб безагаворачнай капітуляцыі Германіі]] Уначы 2 мая ў 1:50 хвілін па [[радыё]] было прынята наступнае паведамленне: "Высылаем сваіх парламенцёраў на мост [[Бісмарк-штрасэ]]. Спыняем ваенныя дзеянні ". Пазней намеснік міністра прапаганды доктар [[Ганс Фрыцшэ|Фрыцшэ]] звярнуўся да савецкага камандавання з просьбай аб дазволе выступіць па радыё са зваротам да нямецкіх войскаў берлінскага гарнізона аб спыненні супраціву. Да 15 гадзін рэшткі берлінскага гарнізона (больш за 134 тысяч чалавек) здаліся ў палон. [[7 мая]] ў 02:41 ночы ў [[Рэймс]]е, быў падпісаны [[s:en:German Instrument of Surrender (7 May 1945)|акт аб безагаворачнай капітуляцыі Германіі]]. Ад імя нямецкага Галоўнакамандавання пратакол падпісаў генерал [[Альфрэд Іодль|Іодль]] у прысутнасці генерала [[Уолтэр Бедэл Сміт|Уолтэра Сміта]] (ад імя саюзных экспедыцыйных сілаў), генерала [[Іван Аляксеевіч Суслапараў|Івана Суслапарава]] (ад імя савецкага Галоўнакамандавання) і генерала французскай арміі [[Франсуа Севез]]а ў якасці сведкі. Аднак у генерала Суслапарава не было дазволу з Масквы падпісваць акт аб капітуляцыі Германіі, Савецкі Саюз настойваў на падпісанні іншага акта. [[8 мая]] ў 22:43 па цэнтральнаеўрапейскім часе ([[9 мая]] ў 0:43 па маскоўскім часе) генерал-фельдмаршал [[Вільгельм Кейтэль]], а таксама прадстаўнік [[люфтвафэ]] генерал-палкоўнік [[Ганс-Юрген Штумпф|Штумпф]] і [[Крыгсмарынэ]] адмірал [[Ганс Георг фон Фрыдэбург|фон Фрыдэбург]], якія мелі адпаведныя паўнамоцтвы ад [[Карл Дзёніц|Дзёніца]], падпісалі яшчэ адзін Акт аб безагаворачнай [[капітуляцыя Германіі|капітуляцыі Германіі]], які ўступіў у сілу [[9 мая]] з 00:00 па маскоўскім часе. Тады па ўзгадненню паміж урадамі СССР, ЗША і Вялікабрытаніі была дасягнутая дамоўленасць лічыць працэдуру ў Рэймсе папярэдняй. Тым не менш, ў заходняй гістарыяграфіі падпісанне капітуляцыі германскіх узброеных сіл, як правіла, звязваецца з працэдурай у Рэймсе, а падпісанне акта аб капітуляцыі ў Берліне называе яго «[[ратыфікацыя]]й». Прыняўшы капітуляцыю, Савецкі Саюз не падпісаў мір з Германіяй, то бок застаўся з Германіяй у стане вайны. Вайна з Германіяй была скончаная [[25 студзеня]] [[1955]] а прыняццем Прэзідыумам Вярхоўнага Савета СССР адпаведнага [http://www.law.edu.ru/norm/norm.asp?normID=1167849 рашэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140502131042/http://www.law.edu.ru/norm/norm.asp?normID=1167849 |date=2 мая 2014 }}. Тым не менш, пад уласна Вялікай Айчыннай вайной разумеюць толькі частку вайны з Германіяй да [[8 мая]] 1945 года ўключна. === «Яны дайшлі» === [[Выява:Reichstag-Russisches Graffiti.jpg|thumb|260px|Подпісы, пакінутыя савецкімі салдатамі на сценах [[Будынак рэйхстага|Рэйхстага]], захоўваюцца і сёння.]] У [[Берлінская аперацыя|Берлінскай аперацыі]] прымалі ўдзел больш за 2 мільёны салдат і афіцэраў, 6250 [[танк]]аў і [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных гармат]], 41600 гармат і мінамётаў, 7500 самалётаў. У ходзе Берлінскай аперацыі [[Чырвоная Армія]] страціла [[незваротныя страты|незваротна]] 78 291 чалавек і 274 184 чалавека склалі санітарныя страты.<ref>[http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_40 Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080505031426/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_40 |date=5 мая 2008 }}</ref> Гэта значыць у суткі са строю выбывала больш за 15 тысяч салдат і афіцэраў. Яшчэ 8892 чалавека страцілі польскія войскі, з іх 2825 чалавек — незваротна. У ходзе аперацыі, у тым ліку і для баёў ў горадзе, шырока выкарыстоўваліся танкі. У гарадскіх умовах яны не маглі выкарыстоўваць усе свае перавагі і часта станавіліся зручнай мішэнню для супрацьтанкавых сродкаў немцаў. Гэта таксама прывяло да высокіх страт: за два тыдні баёў Чырвоная Армія страціла траціну танкаў і САУ, якія ўдзельнічалі ў Берлінскай аперацыі, што склала 1997 адзінак. Таксама было страчана 2108 гармат і мінамётаў і 917 баявых самалётаў. Галоўную задачу аперацыі савецкія войскі вырашылі цалкам: разграмілі 70 пяхотных, 12 танкавых і 11 матарызаваных дывізій праціўніка, узялі ў палон каля 480 тысяч чалавек<ref name="zaberlin">[http://www.ug.ru/issues/?action=topic&toid=1586 «За Берлин» в Учительской газете]</ref>, авалодалі сталіцай Германіі і фактычна прымусілі Германію да капітуляцыі. <!--== Капітуляцыя ўзброеных сіл Германіі ==--> === Рэлігійны сэнс свята Перамогі === У 1945 годзе галоўнае праваслаўнае свята — [[Вялікдзень]] — было ў дзень Георгія Перамаганосца [[6 мая]] і непасрэдна папярэднічала дню Перамогі.<ref>Православный календарь XX века. М., 200</ref> [[Георгій Перамаганосец]] — воін-святой, пераможца цмока, які прадстаўляе зло. Германская капітуляцыя была падпісаная роўна ў сярэдзіне [[Светлая сядміца|Светлай сядміцы Вялікадня]] палкаводцам таксама з імем [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій]]. У пасланні Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі [[Алексій Першы|Алексія I]] [[6 мая]] 1945 года гаварылася: «''Велікодная радасць Уваскрасення Хрыстовага злучаецца цяпер са светлай надзеяй на блізкую перамогу праўды і святла над няпраўдай і цемрай… Святлу і сіле Хрыстовай не змаглі пярэчыць і перашкаджаць цёмныя сілы фашызму, і Божая ўсемагутнасць паказалася над уяўнай сілай чалавечай''.»<ref>[[Часопіс Маскоўскай Патрыярхіі]], 1945 г.</ref> == Парад Перамогі на Чырвонай плошчы == {{main|Парад Перамогі}} [[9 мая]] на [[Цэнтральны аэрадром імя Фрунзэ]] прызямліўся самалёт «[[Лі-2]]» з экіпажам [[Аляксей Іванавіч Семянкоў|А. І. Семянкова]], які даставіў у Маскву акт аб капітуляцыі нацысцкай Германіі. [[24 чэрвеня]] на [[Чырвоная Плошча|Чырвонай плошчы]] адбыўся [[Парад Перамогі]]. Камандаваў парадам [[Канстанцін Канстанцінавіч Ракасоўскі|Ракасоўскі]], прымаў парад — [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Жукаў]]. На парадзе ўрачыстым маршам прайшлі зводныя палкі франтоў у такім парадку: [[Карэльскі фронт|Карэльскага]], [[Ленінградскі фронт|Ленінградскага]], [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага]], [[3-ці Беларускі фронт|3-га]], [[2-гі Беларускі фронт|2-га]] і [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускіх]], [[1-ы Украінскі фронт|1-га]], [[Чацвёрты Украінскі фронт|4-га]], [[2-і Украінскі фронт|2-га]] і [[Трэці Украінскі фронт|3-га Украінскіх]], зводны полк [[Ваенна-марскі флот|Ваенна-Марскога Флота]]. У складзе палка 1-га Беларускага фронта спецыяльнай калоннай прайшлі прадстаўнікі [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. Наперадзе зводных палкоў франтоў ішлі камандуючыя франтамі і войскамі, [[Герой Савецкага Саюза|Героі Савецкага Саюза]] неслі сцягі праслаўленых часцей і злучэнняў. Парад завяршыўся маршам 200 сцяганосцаў, якія кідалі сцягі пераможаных нямецкіх войскаў на памост у падножжа [[Маўзалей Леніна|Маўзалею]]. == Свята ў Еўропе і ЗША == {{main|Дзень Перамогі ў Еўропе}} У Еўропе [[Вялікабрытанія]] і [[Францыя]] адзначаюць Дзень Перамогі ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] (а не ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]], так як для іх [[Другая сусветная вайна]] скончылася раней чым яна скончылася фактычна) — [[8 мая]] — наступны пасля 7 мая — дня падпісання капітуляцыі ўзброенымі сіламі (УС) Германіі ў Рэймсе. 8 мая а 22:43 па цэнтральнаеўрапейскім часе ў Карлсхорсце была падпісаная другая безагаворачная капітуляцыя УС Германіі. У СССР, а цяпер у многіх краінах СНД 9 мая адзначаюць свята «Дзень Перамогі», то-бок наступным днём па капітуляцыі 8 мая. І першая і другая капітуляцыі пачыналі дзейнічаць практычна адначасова — а 23:00 і а 23:01 адпаведна 8 мая па цэнтральнаеўрапейскім часе. У [[ЗША]], гэта свята называецца ''V-E Day'', ці ''Victory in Europe Day''. А свята перамогі ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] адзначаецца 2 верасня ў дзень капітуляцыі Японіі. У большасці краін Заходняй Еўропы 8 мая адзначаецца як «Дзень Еўропы». [[15 жніўня]] адзначаецца як Дзень Перамогі над Японіяй ({{lang-en|V-J Day}}). [[Выява:Скорботна Батьківщина-Мати, Кропивницький 2025.jpg|thumb|Помнік ў былой фартэцыі Святой Лізаветы ў [[Крапыўныцкы|Крапыўныцкім]].]] Ва Украіне пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскай поўнамаштабнай агрэсіі]] пераасэнсавалі мінулае і з 2022 года адышлі ад савецкіх уяўленняў, замест Дня Перамогі пачалі адзначаць [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939 – 1945|Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939–1945 гадоў]]. == Узнагароды, прысвечаныя Дню Перамогі == === Савецкі Саюз === [[Выява:OrderOfVictory.jpg|thumb|[[Ордэн «Перамога»]]]] {| |<imagemap>Image:OrderVictoryRibbon.svg|border|80px|Ордэн «Перамога» default [[Ордэн «Перамога»]] desc none</imagemap> |[[Ордэн «Перамога»]] |} {| |<imagemap>File:Order of Glory Ribbon Bar.svg|border|40px|Медаль «За Перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» default [[Медаль «За Перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «За Перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] |- |<imagemap>File:SU Medal For the Capture of Berlin ribbon.svg|border|40px|Медаль «За ўзяцце Берліна» default [[Медаль «За ўзяцце Берліна»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «За ўзяцце Берліна»]] |- |<imagemap>Выява:SU Medal Twenty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|Медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» default [[Медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] |- |<imagemap>Image:SU Medal Thirty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» default [[Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] |- |<imagemap>Image:SU Medal Forty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|Юбілейны медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» default [[Юбілейны медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] |} === Беларусь === * Юбілейны медаль «50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» * Юбілейны медаль «55 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» * Юбілейны медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» * Юбілейны медаль «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» === Расія === {| |<imagemap>Image:RUS Medal 50 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|Медаль «50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» default [[Медаль «50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] |- |<imagemap>Выява:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|Медаль 60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг. default [[Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] |- |<imagemap>Выява:RUS Medal 65 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|41px|Медаль «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» default [[Медаль «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] |} === Украіна === {| |<imagemap>Image:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|border|40px|Медаль 60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг. default [[Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945»]] desc none</imagemap> |[[Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945», Украіна|Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] |} === Казахстан === {| |<imagemap>Image:RUS Medal 60 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|Медаль 60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг. (Казахстан) default[[Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.», Казахстан]] desc none</imagemap> |[[Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.», Казахстан|Медаль «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] |} == Дзень Перамогі ў філатэліі і мастацтве == ''Асноўны артыкул: [[Дзень Перамогі ў філатэліі]]'' <gallery> Выява:Awards of the USSR-1945. CPA 987.jpg|[[Паштовая марка]] з надпячаткай «''Свята Перамогі''». [[СССР]], [[1945]] {{ЦФА|962}} Выява:Da zdravstvuet nasha Pobeda! Marka SSSR 1945.jpg|[[Паштовая марка]] ''Няхай жыве наша Перамога!''. [[СССР]], [[1945]] Выява:Victory Day 40Anniversary USSR Original stamp 1985.jpg|[[Сцяг Перамогі]] на [[Брандэнбургскія вароты|Брандэнбургскіх варотах]] на [[Арыгінальная паштовая марка|арыгінальнай марцы]] да 40-годдзя Перамогі, СССР, [[1985]] Выява:С праздником Победы! Марка России 1992.jpg|Юбілейная марка ў гонар 47-годдзя Перамогі. [[РФ]], [[1992]] Выява:Мар лист 50 лет Победы Россия 1995.jpg|<small>[[Марачны ліст]] «50-годдзе Перамогі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]». [[РФ]], [[1995]]</small> Выява:Kvartblok 55 years of Victory, Russia, 2000.jpg|Юбілейныя [[паштовая марка|маркі]] ў гонар 55-годдзя Перамогі. [[РФ]], [[2000]] Выява:Dayosh Kiev stamp.jpg|Юбілейная [[паштовая марка|марка]] ў гонар 60-годдзя Перамогі. [[Украіна]], [[2005]] Выява:Блок Украины 60 лет Победы.jpg|[[Паштовы блок]] да 60-годдзя Дня Перамогі. [[Украіна]], [[2005]] Выява:Victory Day 2005 Ukraine.jpg|[[Канверт]] да 60-годдзя Дня Перамогі. [[Украіна]], [[2005]] </gallery> == Гл. таксама == {{commons|Category:Victory Day (Russia)}} * [[Дзень Перамогі ў Еўропе]] * [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939 – 1945]] * [[Дзень памяці і смутку]] * [[Дзень Перамогі, песня]] * [[Сцяг Перамогі]] * [[Парад Перамогі]] * [[Георгіеўская стужка]] * [[Бессмяротны полк]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://9may.ru/ Наша Перамога. Дзень за днём] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216030526/http://9may.ru/ |date=16 лютага 2008 }}{{ref-ru}} * [http://odesskiy.com/den-pobedi/ Песні Перамогі] — Зборнік ваенных песень для праслухоўвання ў рэжыме он-лайн * [http://www.pobediteli.ru/ Мультымедыйная карта вайны] і спіс жывых ветэранаў па стане на [[9 мая]] [[2005]] года. * [http://victory.rusarchives.ru/ Дзяржаўныя архівы, якія захоўваюць фотадакументы аб Вялікай Айчыннай вайне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090318140416/http://victory.rusarchives.ru/ |date=18 сакавіка 2009 }} * [http://www.9maya.ru/ Праект, прысвечаны Дню Перамогі ў ВАВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090907224257/http://www.9maya.ru/ |date=7 верасня 2009 }} * [http://www.pobeda-60.ru/main.php Сайт, прысвечаны 60-годдзю Дня Перамогі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100428115505/http://www.pobeda-60.ru/main.php |date=28 красавіка 2010 }} * [http://kazak.by/index.php/events/142-victory-day «Дзень Перамогі „] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110426055122/http://kazak.by/index.php/events/142-victory-day |date=26 красавіка 2011 }} на святкаванні 65-годдзя Перамогі ў Мінску“ * Дзень Перамогі. [http://www.pobedili.ru/ Акцыя Георгіеўская стужка On-Line»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090209220146/http://www.pobedili.ru/ |date=9 лютага 2009 }} * [http://www.zatebya.ru/statiy/sovetskie-otkrytki-k-9-maya.html Гісторыя савецкіх паштовак да Дня Перамогі] * {{кніга |аўтар = Варенников В. И. |частка = |загаловак = 60-летие Победы: уроки истории и современность |арыгінал = |спасылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Varennikov/6.pdf |адказны = |выданне = [[Знание. Понимание. Умение]] |месца = |выдавецтва = |год = 2005 |том = |старонкі = 51-55 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга |аўтар = Ильинский И. М. |частка = |загаловак = Великая Победа: наследие и наследники |арыгінал = |спасылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Ilinskiy/1.pdf |адказны = |выданне = [[Знание. Понимание. Умение]] |месца = |выдавецтва = |год = 2005 |том = |старонкі = 5-18 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] [[Катэгорыя:Святы СССР|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы Арменіі|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы Расіі|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы Азербайджана|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы Беларусі|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы Казахстана|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы Кыргызстана|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы Малдовы|Перамога]] [[Катэгорыя:Святы 9 мая]] 98acef9zww4yb0zismti44gwiwb2hp3 Клаўдзія Кардынале 0 80431 5177085 5167454 2026-08-07T12:11:25Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177085 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кардынале}} {{Кінематаграфіст |Імя = Клаўдзія Кардынале |Арыгінал імя = Claudia Cardinale |Фота = Claudia Cardinale (1960 hq).jpg |Імя пры нараджэнні = Claude Joséphine Rose Cardinale |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Прафесія = |Гады актыўнасці = [[1957]]— цяперашні час |Кірунак = |imdb_id = 0001012 |Сайт = http://official-claudiacardinale.com/english/index.php |Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Італія}} |Узнагароды = }} '''Клаўдзія Кардынале'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча '''Клаўдзія Кардынале''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.8., Мн., 1999, С.68.</ref> ({{lang-it|Claudia Cardinale}}; імя пры нараджэнні — '''Клод Жазэфіна Роз Кардынале''' {{lang-it|Claude Josephine Rose Cardinale}}); {{ВД-Прэамбула}}) — італьянская актрыса. == Біяграфія == Нарадзілася 15 красавіка 1938 года ў [[Ла-Гулет]] ([[Туніс]]). У 1957 годзе была прызнана самай прыгожай італьянкай Туніса і атрымала запрашэнне на [[Венецыянскі кінафестываль]], дзе яе заўважыў прадзюсар [[Франка Крыстальдзі]] і прапанаваў доўгатэрміновы кантракт са сваёй прадзюсарскай кампаніяй «Vides». У 1958 годзе дэбютавала ў фільме [[Марыа Манічэлі]] «Звычайныя незнаёмцы», дзе сыграла ролю простай дзяўчынкі з Сіцыліі. У 1965 годзе Кардынале атрымала прэмію «Срэбная стужка» за найлепшую жаночую ролю ў фільме [[Луіджы Каменчыні]] «Нявеста Бубэ». Знялася ў звыш 120 кінакарцінах і серыялах. Яе партнёрамі на здымачнай пляцоўцы былі [[Марчэла Мастраяні]], [[Генры Фонда]], [[Марлан Бранда]], [[Ален Дэлон]], [[Джэрэмі Айранс]] і [[Берт Ланкастэр]].Здымалася ў фільмах італьянскіх рэжысёраў [[Лукіна Вісконці]] і [[Федэрыка Феліні]]. Другм раз была замужам за Паскуале Скуіцьеры. З канца 1980-х жыла ў [[Парыж]]ы. Напісала ў суаўтарстве і ў 2006 годзе выдала кнігу «Le stelle della mia vita» («Зоркі майго жыцця»). З сакавіка 2000 года з’яўлялася Паслом Добрай волі ЮНЕСКА па правах жанчын. Валодала французскай, італьянскай, іспанскай, англійскай і арабскай мовамі. Памерла 23 верасня 2025 года. == Фільмаграфія == * 1960 — «[[Рока і яго браты]]» — ''Джынета, жонка Вінчэнца'' * 1962 — «[[Картуш (фільм)|Картуш]]» — ''Венера'' * 1962 — «[[Леапард (фільм)|Леапард]]» — ''Анджэліка Седара'' * 1963 — «[[Восем з паловай]]» — ''Клаўдзія'' * 1963 — «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» — ''прынцэса Дала'' * 1966 — «[[Прафесіяналы]]» — ''місіс Марыя Грант'' * 1968 — «[[Аднойчы на Дзікім Захадзе]]» — ''Джыл Макбэйн'' * 1968 — «[[Дзень савы]]» — ''Роза Нікалозі'' * 1981 — «[[Саламандра (фільм, 1981)|Саламандра]]» — ''Алена Лепарэла'' * 1991 — «[[Майрык]]» — ''Майрык'' * 2012 — «[[Мастак і яго мадэль]]» — ''Леа'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm Клаўдзія Кардынале. Біяграфія і фільмаграфія.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140302145235/http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm |date=2 сакавіка 2014 }} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кардынале}} [[Катэгорыя:Актрысы Італіі]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] 12d9vksjq5xzc1cpppzbbg1rjeedaza Джэк Шостак 0 88512 5177342 4854753 2026-08-08T03:21:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177342 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шостак}} {{Вучоны}} '''Джэк Шостак''' (анг. Jack Szostak, {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) сумесна з [[Кэрал Грэйдэр]] і [[Элізабет Блэкбёрн]] з фармулёўкай «за адкрыццё механізмаў абароны храмасом целамерамі і фермента целамеразы» у адпаведнасці з тэорыяй, прапанаванай Аляксеем Алоўнікавым ў 1971 годзе. == Біяграфія == Джэк Шостак вырас у [[Канада|Канадзе]], скончыў Універсітэт МакГіл, дзе атрымаў ступень бакалаўра ў галіне клетачнай біялогіі. Абараніў дысертацыю ў [[Карнельскі ўніверсітэт|Карнельскім універсітэце]], пасля чаго заснаваў уласную лабараторыю ў медыцынскай школе [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]. == Навуковая праца == Шостак ў асноўным працуе ў галіне генетыкі. Яму першаму ў свеце ўдалося сканструяваць штучную дражджавую храмасому. Ён актыўна ўдзельнічаў у праекце «Геном чалавека». Акрамя гэтага, працы Шостака дапамаглі зразумець механізм рэкамбінацыі храмасом. == Бібліяграфія == * Hanczyc MM, Fujikawa SM, Szostak JW. Experimental Models of Primitive Cellular Compartments: Encapsulation, Growth and Division. Science, 2003; 302:618-622. * Chen IA, Roberts RW and Szostak JW. The Emergence of Competition Between Model Protocells. Science, 2004; 305:1474-1476. * Mansy SS, Schrum JP, Krishnamurthy M, Tobé S, Treco D, and Szostak JW. Template-directed Synthesis of a Genetic Polymer in a Model Protocell. Nature, 2008; 454:122-5. * Zhu TF and Szostak JW. A robust pathway for protocell growth and division under plausible prebiotic conditions. J. Am. Chem. Soc., 2009, 131: 5705-5713. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Jack W. Szostak}} * [http://www.hms.harvard.edu/dms/bbs/fac/szostak.html Старонка Джэка Шостака на сайце Гарвардскага ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121205063421/http://www.hms.harvard.edu/dms/bbs/fac/szostak.php |date=5 снежня 2012 }} {{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 2001-2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шостак}} [[Катэгорыя:Генетыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні]] ftk9ziyglb5x3lz9hmz7hfs1grqyfxi Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён 0 90463 5177270 4880481 2026-08-07T18:51:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177270 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Гуансі-[[Чжуаны|Чжуанскі]] аўтаномны раён''', або '''Гуансі''' (кіт. 广西, піньінь Guǎngxī; чжуанск. Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih) — аўтаномны рэгіён на поўдні [[КНР|Кітая]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Наньнін]]. Насельніцтва — 48.890.000 чалавек (10-е месца сярод правінцый; даныя 2004 г.). ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20051031064601/http://www.muztagh.com/images/map/map-of-guangxi-large.jpg Large map of Guangxi] * [http://www.accci.com.au/keycity/guangxi.htm Guangxi Zhuang Autonomous Region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915084005/http://www.accci.com.au/keycity/guangxi.htm |date=15 верасня 2009 }} {{Адміністрацыйны падзел КНР}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён| ]] 7zbu1mb0k7c482lvmzfqjhtfkwq6xgl Імрэ Кальман 0 95702 5177078 4404712 2026-08-07T12:09:04Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177078 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Імрэ (Эмерых) Кальман''' ({{lang-hu|Kálmán Imre}}, {{lang-de|Emmerich Kalman}}; {{ДН|24|10|1882}} — {{ДС|30|10|1953}}) — венгерскі [[кампазітар]], аўтар папулярных [[аперэта|аперэт]]. Адзін з заснавальнікаў і найбольш відных прадстаўнікоў т. зв. новай венскай аперэты. == Біяграфія == Вучыўся ў Акадэміі музыкі, адначасова вывучаў права ва ўніверсітэце ў [[Будапешт|Будапешце]]. 3 1911 жыў у [[Вена|Вене]], з 1938 у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], з 1940 у [[ЗША]], з 1948 у [[Францыя|Францыі]]. Лепшыя яго аперэты пастаўлены ў Вене: «Цыган прэм’ер» (1912), «Каралева чардаша» («Сільва», 1915) — адна з вяршьшь творчасці Кальмана, «Баядэра» (1921), «Графіня Марыца» (1924), «Прынцэса цырка» і «Фіялка Манмартра» (1930), «Д’ябальскі наезнік» (1932). Ім уласцівы разгорнутая драматургія, вастрыня сюжэтных сітуацый, яркая запамінальная меладыйнасць, эфектная аркестроўка; у многіх з іх прыкметны ўплыў вербункаша. Сярод іншых твораў: аперэты «Асеннія манеўры» (1908), «Салдат у адпачынку» (1910), «Маленькі кароль» (1912), «Залаты світанак» (1927), «Імператрыца Жазэфіна» (1936), «Марынка» (1945); сімфанічная паэма «Сатурналіі» (1904); інструментальныя п’есы; рамансы; музыка для тэатра і кіно. Аўтар мемуараў. {{зноскі}} {{Commonscat|Emmerich Kalman}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кальман Імрэ}} [[Катэгорыя:Кампазітары аперэт]] [[Катэгорыя:Кампазітары Венгрыі]] s1v6d9e7snc65b3dyda5kw595b28mxu Грунвальдская бітва (карціна) 0 100517 5177264 4421838 2026-08-07T18:05:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177264 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Грунвальдская бітва}} {{твор мастацтва |тып = карціна |выява = Matejko Battle of Grunwald.jpg |памер = 350px |назва = [[Грунвальдская бітва]] |арыгінал = |мастак = [[Ян Матэйка]] |год = 1878 |матэрыял = |тэхніка = |вышыня = 426 |шырыня = 887 |месцазнаходжанне = Варшава |музей = [[Нацыянальны музей у Варшаве]] }} '''«Грунвальдская бітва»''' — карціна [[Польшча|польскага]] мастака [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]], напісаная ў [[1878]] годзе. Сюжэт карціны — [[Грунвальдская бітва]] ([[1410]]), у якой войскі [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] разграмілі нямецкі [[Тэўтонскі ордэн]]. Мастак у час працы ў асноўным выкарыстоўваў хронікі [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] — польскага храніста, які паводле расказаў свайго бацькі апісаў [[Грунвальдская бітва|бітву пад Грунвальдам]]. Ян Матэйка маляваў карціну прыкладна 6 гадоў (1872—1878)<ref>[http://www.naukowy.pl/encyklopedia/Jan_Matejko Jan Matejko — Polski Serwis Naukowy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100716225044/http://www.naukowy.pl/encyklopedia/Jan_Matejko |date=16 ліпеня 2010 }} {{ref-pl}}</ref>. Рускі жывапісец [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]] так пісаў пра гэту карціну: {{пачатак цытаты}}Маса ашаламляльнага матэрыялу ў «Грунвальдскай бітве». Ва ўсіх вуглах карціны так шмат цікавага, жывога, крыклівага, што проста знемагаеш вачамі і галавой, успрымаючы ўсю масу гэтай каласальнай працы. Няма пустога месцейка: і ў фоне, і ўдалечыні — усюды адкрываюцца новыя сітуацыі, кампазіцыі, рухі, тыпы, выразы. Гэта паражае, як бясконцая карціна Сусвету.<ref>И. Долгополов. Мастера и шедевры. Т. 1, с. 491. М., 1986</ref>{{канец цытаты}} == Апісанне == Сярод прадстаўленага на карціне ваюючага тлуму вылучаецца значная колькасць гістарычных постацей з абодвух бакоў бітвы. Карціна сімвалічна паказвае бітву ў той момант, калі адбываецца зацятая барацьба, але шалі перамогі схіляюцца да польска-літоўскага боку. У цэнтры палатна знаходзіцца [[Вітаўт Вялікі|князь Вітаўт]]; без брані і шлема, апрануты ў чырвоны жупан, з мітрай на галаве. У раскінутых і ўзнесеных руках трымае меч і шчыт у трыумфальным жэсце. З левага боку карціны знаходзіцца крыжацкі магістр [[Ульрых фон Юнгінген]]. Ён прыбраны ў белы плашч з чорным крыжам на грудзі. З выразам сполаху на твары абараняецца перад атакай двух ваяроў. Далей па левым баку спяшаецца яму на дапамогу князь Шчэцінскі. Імчыцца ён на чорным кані, у шлеме з паўлінавымі пёрамі. Абаронцу, аднак, атакуе польскі рыцар з дзідай — Якуб Скарбік з Гары. Гермік жа ў сваю чаргу схапіў за лейцы каня, на якім сядзеў князь шчэцінскі [[Казімір V]]. Збоку ля загінуўшага крыжацкага магістра можна ўбачыць барадатага старца. Гэта камандор эльблонгскі Вернер Тэтынген. У сярэдзіне, унізе карціны ляжыць вялікі камандор Конрад Ліхтэнштэйн, які памірае. З левага боку ўверсе, за князем Вітаўтам ідзе барацьба за нямецкую харугву, якую паляк выдзірае ў немца. Затое па правым баку можна ўбачыць рыцара з польскім штандарам. Гэты сцяг горда лунае на ветры, у той час, калі нямецкі ваяр хіліцца да зямлі. Гэта з'яўляецца сімвалам канчатковай перамогі палякаў. З правага боку палатна цэнтральным пунктам з'яўляецца рудабароды асілак у зброі: камандор брандэбургскі [[Марквард фон Зальцбах]]. Яго конь падае якраз у той час, калі сам камандор ахоплены канатам татараў. Наперадзе відаць вусатая постаць чэшскага рыцара [[Ян Жыжка|Яна Жыжкі]] ў зброі, які адной нагой стаіць на зямлі, а другой — на паваленым праціўніку. Жыжка падняў меч угору, каб нанесці апошні ўдар ворагу — Генрыху фон Швельборну, тухольскаму камандору. У гэты час перашкаджае яму постаць у цёмным убранні, якая намагаецца нанесці ўдар паляўнічым нажом. [[Завіша Чорны]] прадстаўлены ў фіялетавым убранні, без шлема; атакуе, узброены турнеевай дзідай. == Гісторыя карціны == У лютым [[1878]] года Матэйка прадаў карціну за 45 000 злотых пану Расенблюму з Варшавы<ref name="mhmt">[http://www.mhmt.pl/wystawy-zamek/wystawa-czasowa-zamek/125-grunwald-jak-malowal-jan-matejko.html GRUNWALD. Jak malował Jan Matejko] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029193154/http://www.mhmt.pl/wystawy-zamek/wystawa-czasowa-zamek/125-grunwald-jak-malowal-jan-matejko.html |date=29 кастрычніка 2013 }} {{ref-pl}}</ref>. Першая выстаўка была адчынена [[28 верасня]] [[1878]] года ў залах кракаўскага Гарадскога Урада. У тым самым годзе палатно было перавезена з Кракава на выстаўку ў [[Вена|Вену]], а ў [[1880]] было прэзентавана ў [[Варшава|Варшаве]]. Пасля карціна была паказана па чарзе на мастацкіх выстаўках у [[Пецярбург]]у, [[Берлін]]е, [[Львоў|Львове]] і [[Бухарэст|Бухарэсце]]. У красавіку [[1880]] палатно знайшлося ў [[Парыж]]ы, а потым вярнулася ў Варшаву, дзе назаўжды стала экспанатам у Нацыянальнай Галерэі Падтрымкі Мастацтва. У [[1902]] годзе карціна была выкуплена ў нашчадкаў Разенблюма і перададзена ў якасці ахвяравання да збораў Музея Таварыства Падтрымкі Выяўленчых Мастацтваў у Варшаве. У перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] карціна, у мэтах бяспекі, была вывезена ў [[Масква|Маскву]]. У Польшчу вярнулася ў [[1922]] годзе і была размешчана ў Варшаве<ref name="mhmt"/>. У верасні [[1939]] года, у час навін пра надыход у сталіцу нямецкіх войскаў, было прынята рашэнне аб эвакуацыі і схове карціны — знаходжанне яе ў Варшаве пагражала яе знішчэннем па прычынах бомбавых налётаў ці мэтанакіраванага знішчэння немцамі. Палатно было скручана, запакавана ў спецыяльныя скрыні, пагружана на доўгую платформу і разам са Станіславам Радзецкім-Мікулічам (адміністрацыйным дырэктарам галерэі), мастаком Станіславам Эйсмандам (віцэ-прэзідэнтам «Падтрымкі») і яшчэ адным мастаком Баляславам Сурала, было накіравана ў [[Люблін]]. [[9 верасня]] [[1939]] а 7.00 ахова з карцінай пад'ехала да Люблінскага Музея, дзе была перададзена інтэнданту музея, прафесару Уладзіславу Войдзе. У час падарожжа, у выніку нямецкай паветранай атакі на Люблін, адна з бомб трапіла ў музей і забіла дзвюх асоб, якія суправаджалі канвой — Станіслава Эйсмонда і Баляслава Сурала. Пасля паражэння Польшчы люблінскае гестапа распачало інтэнсіўныя пошукі карціны. Міністр прапаганды [[Трэці Рэйх|III Рэйха]] [[Паўль Ёзэф Гебельс|Ёзэф Гебельс]] прызначыў узнагароду ў 2 000 000 нямецкіх марак за знаходку палатна ці звестак пра месца яго знаходжання. Першапачаткова прадстаўнікі гестапа спрабавалі падкупіць прафесара Войду ўзнагародай, нямецкім грамадзянствам і пашпартам у Германію, пасля пагражалі пазбавіць жыцця — Войда ўпэўнена адмаўляўся супрацоўнічаць. У рэшце рэшт польскае радыё ў [[Лондан]]е пакінула ілжывыя звесткі пра тое, што «Бітва пад Грунвальдам» перапраўлена ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Толькі тады немцы спынілі свае пошукі карціны. Прафесар Войда пасля арганізаванага фіктыўнага вывазу карціны з Любліна, зробленага з мэтай замесці сляды, абмежавання кола асоб, якія ведаюць пра палатно і месца яго знаходжання, і пасля новага ўпакавання на спецыяльна сканструяваны рулон, вырашыў ізноў схаваць «Бітву пад Грунвальдам» у адной з вёсак пад Люблінам, дзе карціна і прабыла да моманту вызвалення горада [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]] у [[1944]] годзе. Потым карціна была адкапана і здабыта з зацэментаванага раней саркафага і [[17 кастрычніка]] 1944 афіцыйна прынята кіраўніком ведамства культуры і мастацтва пры [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|ПКНВ]]. Пасля першапачатковага ачышчэння і перавозу карціны ў Нацыянальны Музей у Варшаве яна была рупліва адрэстаўравана пад кіраўніцтвам прафесара Багдана Марцоніна. У хуткім часе палатно размясцілі ў Нацыянальным Музеі ў Варшаве, як сталы экспанат экспазіцыі, дзе карціна і знаходзіцца да сённяшняга дня. У 2010 годзе карціна павінна была быць паказана на [[Вавель|Вавелі]] на выстаўцы «У знак цудоўнай перамогі» з нагоды 600-й гадавіны бітвы пад Грунвальдам, аднак яна знаходзілася ў дрэнным стане і таму не была паказана ў Кракаве<ref>Agnieszka Kowalska. [http://warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,34889,7506349,Bitwe_o__Grunwald__wygrali_konserwatorzy__Obraz_zostaje.html Bitwę o 'Grunwald' wygrali konserwatorzy. Obraz zostaje w Warszawie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100720213834/http://warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,34889,7506349,Bitwe_o__Grunwald__wygrali_konserwatorzy__Obraz_zostaje.html |date=20 ліпеня 2010 }}. «Gazeta Wyborcza Stołeczna» (2010-01-29) {{ref-pl}}</ref>. Дарота Ігнатовіч-Вазнякоўская, галоўны рэстаўратар Нацыянальнага музея ў Варшаве, ацаніла, што рэстаўрацыйныя працы каштавалі прыкладна 1 млн злотых. Прафесар Іосіф Шаняўскі, які браў удзел у аглядзе карціны, звярнуў увагу на патрапаныя куты і краі, разыходзячыя ніткі, а месцамі адна парахня. Да таго ж месцамі палатно пакрыта трыма ці чатырма слаямі лаку, пакладзенага часта няроўна, і пад якім бачны бруд, які псуе каларыстыку<ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,7522604,_Bitwie_pod_Grunwaldem__Matejki_grozi_katastrofa_.html «Bitwie pod Grunwaldem» Matejki grozi katastrofa. «Miejscami samo próchno»]. «Dziennik Gazeta Prawna» (2010-02-03){{ref-pl}}</ref>. З 90 км нітак 32-асабовая група гафтароў аднавіла карціну, пабіўшы сусветны рэкорд<ref>[http://www.haftix.pl/bitwa_pod_grunwaldem/ Haftowana «Bitwa pod Grunwaldem»]</ref>, а адна асоба аднавіла палатно ў выглядзе барэльефа з драўніны, вагай 15 тон, што стала чарговым сусветным рэкордам. == Персанажы == <gallery> Image:Vytautas dydysis.jpg|[[Вітаўт]]<br>(фрагмент) Image:Jan Zizka - Grunwald.jpg|[[Ян Жыжка]]<br>(фрагмент) Image:Zawisza Czarny z Garbowa.JPG|[[Завіша Чорны]]<br>(фрагмент) </gallery> == Цікавыя факты == Чалавек у львінай шкуры, які б'е магістра [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]], трымае ў руках [[Дзіда Лонгіна|Дзіду Лонгіна]], ці Дзіду Лёсу. {{зноскі}} == Літаратура == * Jan Kopczewski, Mateusz Siuchniński, Grunwald. 550 lat chwały, PZWS, Warszawa, 1960 {{ref-pl}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Battle of Grunwald by Jan Matejko}} * [http://eduseek.interklasa.pl/artykuly/artykul/ida/3703/idc/1/ Z Matejką przez polskie dzieje: «Bitwa pod Grunwaldem» — historia obrazu i galeria postaci] {{ref-pl}} * [http://dziennik.pl/wydarzenia/article540841/Bitwa_pod_Grunwaldem_w_ruinie.html «Bitwa pod Grunwaldem» w ruinie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315090235/http://www.dziennik.pl/wydarzenia/article540841/Bitwa_pod_Grunwaldem_w_ruinie.html |date=15 сакавіка 2010 }}, Dziennik.pl. wtorek 2 lutego {{ref-pl}} {{Матэйка}} [[Катэгорыя:Карціны Яна Матэйкі]] [[Катэгорыя:Карціны 1878 года]] [[Катэгорыя:Грунвальдская бітва]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнага музея ў Варшаве]] hyjq208xxf5qo480rdil5ib7ijgz77n Шаблон:Чэхаславацкі Ваенны крыж 1939 10 101785 5177253 2662449 2026-08-07T16:09:44Z CommonsDelinker 151 Replacing Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png with [[File:Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_(1x)_Bar.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Harmonization). 5177253 wikitext text/x-wiki [[Выява:Czechoslovak War Cross 1939-1945 (1x) Bar.png|60px|link=Ваенны крыж, Чэхаславакія, 1939|Чэхаславацкі Ваенны крыж 1939]]{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Кавалеры чэхаславацкага Ваеннага крыжа 1939|{{PAGENAME}}}}<noinclude>{{Дакументацыя ўзнагароды}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды:ЧССР|Ваенны крыж]]</noinclude> our31kvtgs10rx7ls1mj70h5tjfbh9n Джэйсан Флемінг 0 102069 5177340 5158937 2026-08-08T03:16:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177340 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Флемінг}} {{Кінематаграфіст | Імя = Джэйсан Флемінг | Арыгінал імя = Jason Flemyng | Фота = | Подпіс = | Шырыня = | Імя пры нараджэнні = Джэйсан Іан Флемінг | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = {{GBR}} | Гады актыўнасці = [[1991]] — <small>цяперашні час</small> | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = 0002076 | Сайт = }} '''Джэ́йсан Іа́н Фле́мінг''' ({{lang-en|Jason Iain Flemyng}}; нар. 25 верасня 1966, [[Лондан]], [[Англія]], [[Вялікабрытанія]]) — [[Англія|англійскі]] {{акцёр|Англіі|тэлебачання Англіі}}, найбольш вядомы ролямі ў фільмах [[Гай Рычы|Гая Рычы]] «[[Карты, грошы, два ствалы]]» і «[[Вялікі куш, фільм, 2000|Вялікі куш]]». == Біяграфія == Джэйсан Флемінг нарадзіўся ў [[Лондан]]скім раёне Путні, сын шатландскага [[рэжысёр]]а [[Гордан Флемінг|Гордана Флемінга]]<ref name="faith">{{cite web|url=http://www.stainforthonline.co.uk/faith/faith_cast_jason_flemyng.htm|title=Martin - Jason Flemyng|first=Adge|last=Covell|publisher=StainforthOnline.co.uk|year=2004|accessdate=2007-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070423205537/http://www.stainforthonline.co.uk/faith/faith_cast_jason_flemyng.htm|archivedate=23 красавіка 2007|url-status=live}}</ref>. Ён вырашыў стаць акцёрам пасля ўдзелу ў [[тэатр]]альных пастаноўках у сваёй школе. «''Я заўсёды жадаў быць акцёрам''» — пазней ён распавёў [[Бі-бі-сі|BBC]]<ref name="64press">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/07_july/02/when_64_flemyng.shtml|title=Jason Flemyng plays Little Ray|publisher=[[bbc.co.uk]]|date=2004-07-02|accessdate=2007-05-20}}</ref>. У [[1980-я|1980-х]] ён браў удзел у Нацыянальным моладзевым тэатры і палітычнай арганізацыі маладых сацыялістаў<ref name="faith"/>. Ён таксама стаў удзельнічаць у [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] ''Militant tendency''. Флемінг таксама прадаваў іх газеты<ref name="faith"/>. Ён пасля сцвярджаў, што яго тэатральная і палітычная дзейнасці тым часам былі проста спосабам задавальнення дзяўчынак. У [[1990]] годзе ён быў прыняты ў [[Лонданская акадэмія музычнага і драматычнага мастацтва|Лонданскую акадэмію музычнага і драматычнага мастацтва]], дзе быў аднакласнікам [[Герміёна Норыс|Герміёны Норыс]]. Пасля канчатка акадэміі напачатку [[1990-я|1990-х]] ён далучыўся да Каралеўскай Шэкспіраўскай кампаніі<ref name="faith"/>. == Личная жизнь == Флеминг женился на Элли Фэрман летом 2008 года, в [[Тоскана|Тоскане]]<ref>{{Cite web |url=http://jasonflemyngfans57164.yuku.com/topic/769/t/News-from-Jase-1-31-08.html |title=News from Jase, 1/31/08 in Messages from Jason Forum<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=5 студзеня 2012 |archive-date=16 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216064620/http://jasonflemyngfans57164.yuku.com/topic/769/t/News-from-Jase-1-31-08.html |url-status=dead }}</ref>. Занимается бегом на длинные дистанции. Он совершил несколько марафонов<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20020428/ai_n12840279?tag=content;col1 |title=Inside Story: Marathon Man |access-date=5 студзеня 2012 |archive-date=4 студзеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104170232/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20020428/ai_n12840279/print |url-status=dead }}</ref>. == Фільмаграфія == {{У фільме верх}} {{У серыяле|1993|1994|[[Doctor Finlay]] {{ref-en}}|Doctor Finlay|{{abbr|доктар Дэвід Ніл|12 эпізодаў|0}}}} {{У фільме|1994|[[Кніга джунгляў, фільм|Кніга джунгляў]]|The Jungle Book|лейтэнант Джон Уілкінс}} {{У фільме|1995|[[Роб Рой, фільм|Роб Рой]]|Rob Roy|Грэгар}} {{У фільме|1996|[[Выслізгвалая прыгажосць]]|Stealing Beauty|Грэгары}} {{У фільме|1996||Indian Summer|Тоніа}} {{У фільме|1997|Банда Джэймса|The James Gang|Фрэнк Джэймс}} {{У фільме|1997|[[Спайс Уорлд]]|Spice World|Брэд}} {{У фільме|1998|[[Карты, грошы, два ствалы]]|Lock, Stock and Two Smoking Barrels|Том}} {{У фільме|1998|[[Чырвоная Скрыпка, фільм|Чырвоная Скрыпка]]|Le violon rouge|Фрэдэрык Поўп}} {{Утфільме|1998|Тэс з роду д`Эрбервіляў|Tess of the D'Urbervilles|Алек Д`Эрбервіль}} {{У фільме|1998|[[Уздым з глыбіні, фільм|Уздым з глыбіні]]|Deep Rising|Маліган}} {{Утфільме|1999|[[Аліса ў Краіне цудаў, фільм, 1999|Аліса ў Краіне цудаў]]|Alice in Wonderland|Сэр Джэк, Валет Чарвякоў / Cad}} {{Утфільме|1999|[[Гісторыі падземкі]] (сегмент «Mr Cool»)|Tube Tales|Люк}} {{У фільме|2000|[[Сарваць куш]]|Snatch|Дарэн}} {{У фільме|2000|[[Выкідала]]|Bruiser|Генры Крыдау}} {{У фільме|2001|[[Цела, фільм, 2000|Цела]]|The Body|Бацька Уолтэр Уінстэд}} {{У фільме|2001|[[З пекла, фільм, 2001|З пекла]]|From Hell|кучар Нетлі}} {{У фільме|2001|[[Касталом, фільм|Касталом]]|Mean Machine|Боб Лайклі}} {{У фільме|2001|[[Бункер, фільм, 2001|Бункер]]|The Bunker|капрал Баўман}} {{У фільме|2001|[[Рок-зорка]]|Rock Star|Бобі Бірс}} {{У фільме|2002|[[Глыбіня, фільм, 2002|Глыбіня]]|Below|Стамба}} {{У фільме|2003|[[Ліга выдатных джэнтльменаў, фільм|Ліга выдатных джэнтльменаў]]|The League of Extraordinary Gentlemen|доктар Генры Джэкіл / Эдвард Хайд}} {{У фільме|2004|[[Пластовы торт, фільм|Пластовы торт]]|Layer Cake|Вар'яцкі Лары}} {{У фільме|2004|[[Нашчадства Чакі]]|Seed of Chucky|[[Санта-Клаус|Санта]]}} {{У фільме|2005|[[Перавозчык 2]]|The Transporter 2|Дзмітрый}} {{У фільме|2007|[[Жыццё і смерць Бобі Зі]]|The Death and Life of Bobby Z|Брайн}} {{У фільме|2007|[[Зорны пыл, фільм|Зорны пыл]]|Stardust|Праймус}} {{У фільме|2008|[[Загадкавая гісторыя Бенджаміна Батана]]|The Curious Case of Benjamin Button|Томас Батан}} {{У фільме|2009|[[Саламон Кейн, фільм|Саламон Кейн]]|Solomon Kane|Малачы}} {{У фільме|2010|[[Піпец, фільм|Піпец]]|Kick-Ass|швейцар}} {{У фільме|2010|[[Бітва тытанаў, фільм, 2010|Бітва Тытанаў]]|Clash of the Titans|[[Акрысій]] / Калібас}} {{У фільме|2011|[[Жалезны рыцар]]|Ironclad|Бекет}} {{У серыяле|2011||[[Жан-Клод Ван Дам: За зачыненымі дзвярамі]]|Jean-Claude Van Damme: Behind Closed Doors|апавядальнік}} {{У фільме|2011|[[Ханна. Дасканалая зброя]]|Hanna|Себасцьян}} {{У фільме|2011|[[Сардэчна запрашаем у Хоксфард Бэна Тэмплесміта, фільм|Сардэчна запрашаем у Хоксфард Бэна Тэмплесміта]]|Ben Templesmith's Welcome to Hoxford|Раймонд Дэльгада}} {{У фільме|2011|[[Людзі Ікс: Першы Клас]]|X-Men: First Class|[[Азазель, Marvel Comics|Азазель]]<ref>{{cite news | author = Mortimer, Ben | title = Jason Flemyng Joining X-Men: First Class | publisher = [[Superhero Hype!]] | date = 2010-08-15 | url = http://www.superherohype.com/news/articles/105761-jason-flemyng-joining-x-men-first-class | accessdate = 2010-08-15}}</ref>}} {{У фільме|2014|[[Вій (фільм, 2014)|Вій ]]|Вий|Джонатан Грын}} {{У фільме ніз}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|0002076|Джэйсан Флемінг}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Флемінг Джэйсан}} cn9dbcx9noue8y0trtrzlotmypqwaao (2) Палада 0 102289 5177181 5148833 2026-08-07T13:01:15Z Autumndancer 168015 5177181 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Палада (значэнні)}} {{Малая планета | name=2 Палада&nbsp;'''[[Выява:Pallas symbol (bold).svg|24px|⚴]] | discoverer=[[Гейнрых Вільгельм Матэус Олберс|Генрых Ольберс]] | discovery_date={{nobr|[[28 сакавіка]] [[1802]]}} | designations= | category=Галоўнае кольца | epoch=[[30 лістапада]] [[2008]]<ref name="NASAJPL">{{cite web|title=JPL Small-Body Database Browser: 2 Pallas.|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110905081249/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2|archivedate=5 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> | semimajor=2,773 | eccentricity=0,231 | inclination=34,838 [[градус, геаметрыя|°]] | asc_node=173,132 ° | arg_peri=310,257 ° | mean_anomaly=327,974 ° | dimensions=532 [[Кіламетр|км]]<br />{{nobr|(582×556×500) км<ref name="dim1">{{cite web|title=Hubble takes a look at Pallas: Shape, size, and surface. 2008.|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/2502.pdf|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081004004057/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/2502.pdf|archivedate=4 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>}} | mass=2,06{{e|20}} [[кілаграм|даг]]<ref name="mass1">{{cite web|title=Estimations of masses of the largest asteroids and the main asteroid belt from ranging to planets, Mars orbiters and landers. 2004.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004cosp...35.2014P|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170214225623/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004cosp...35.2014P|archivedate=14 лютага 2017|url-status=dead}}</ref> | density=2,7 [[грам|г]]/[[кубічны сантыметр|см³]]<ref name="dens1">{{cite web|title=Size, Shape and Surface of Pallas from Hubble Space Telescope. 37th COSPAR Scientific Assembly. 2008.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008cosp...37.2774S|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170531093536/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008cosp...37.2774S|archivedate=31 мая 2017|url-status=dead}}</ref> | gravity=0,194 м/с² | escape_velocity=321,58 м/с | rotation=7.81 [[гадзіна|гадз]] | spectral_class=B | abs_mag=4,13 | albedo=0,1587 | temperature=164 }} '''2 Палада''' ('''Pallas''') — другі адкрыты [[астэроід]]. Быў адкрыты [[28 сакавіка]] [[1802]] г. [[Генрых Вільгельм Матэус Ольберс|Генрыхам Вільгельмам Ольберсам]] і названы ў гонар [[Палада|Палады]] — дочкі [[Трытон (бог)|Трытона]] і сяброўкі [[Афіна|Афіны Палады]] з [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] (хоць у грэкаў гэта магло быць і мужчынскім іменем, і [[эпітэт]]ам самой Афіны, але лічыцца, што першыя астэроіды атрымлівалі толькі жаночыя імёны). Адносіцца да [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса астэроідаў]] і мае арбітальныя параметры: * вялікая паўвось [[Арбіта|арбіты]] 2,772 [[Астранамічная адзінка|а.а.]]; * [[перыгелій]] 2,135 а.а., афелій 3,410 а.а.; * нахіл 34,852° * эксцэнтрысітэт 0,230; * перыяд звароту 4,62 гады. Мае альбеда 0,159, што дае на адлегласці ў 1 а.а. свяцільнасць у 4,13 [[Зорная велічыня|зорнай велічыні]] і адносіцца да спектральнага класа B. Адно абарачэнне вакол сваёй восі астэроід здзяйсняе за 0,32555 дня (~7,8 гадзін). Палада з’яўляецца другім па памерах целам галоўнага пояса астэроідаў — 570×525×500 км (крыху пераўзыходзячы [[(4) Веста|Весту]]). Паколькі ў жніўні 2006 г. [[Карлікавая планета Цэрэра|Цэрэра]] была пераведзена ў статус [[карлікавая планета|карлікавай планеты]], у сапраўдны момант Палада з’яўляецца найбольшым астэроідам. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (1—100)|1—100]]) * [[Галоўны пояс астэроідаў]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Палада||}} == Зноскі == {{refs}} == Спасылкі == {{Commons|(2) Pallas|выгляд=міні}} * [http://neo.jpl.nasa.gov/cgi-bin/db?sstr=2 Арбіта астэроіда ў сонечнай сістэме (Near-Earth Object Program).]{{ref-en}} {{MinorPlanets Navigator|карлікавая планета Цэрэра|(3) Юнона}} {{Сонечная сістэма}} {{DEFAULTSORT:Палада}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1802 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды класа B]] [[Катэгорыя:Сямейства Палады]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам звыш 400 км]] b7s3g4aw5r0dwycha9abt3h8vefxbs6 Давід (Мікеланджэла) 0 107521 5177306 4721109 2026-08-07T22:48:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177306 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва |тып = скульптура |выява = 'David' by Michelangelo Fir JBU004.jpg |памер = 225px |назва = Давід |арыгінал = |аўтар = [[Мікеланджэла]] |год = [[1501]]-[[1504]] |матэрыял = [[Мармур]] |тэхніка = |вышыня = 5,17 м |шырыня = |месцазнаходжанне = [[Фларэнцыя]] |музей = [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў, Фларэнцыя|Акадэмія]] }} '''Давід''' — [[мармур]]овая [[статуя]] працы [[Мікеланджэла]], упершыню прадстаўленая здзіўленай [[Фларэнцыя|фларэнційскай]] публіцы на [[Плошча Сіньёрыі, Фларэнцыя|плошчы Сіньёрыі]] [[8 верасня]] [[1504]] года. З тых часоў пяцімятровая статуя стала ўспрымацца як сімвал [[Фларэнційская рэспубліка|Фларэнційскай рэспублікі]] і адна з вяршыняў не толькі мастацтва [[Рэнесанс|Адраджэння]], але і чалавечага генія ў цэлым. У наш час арыгінал статуі знаходзіцца ў [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў, Фларэнцыя|Акадэміі вытанчаных мастацтваў]] у [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. == Гісторыя == За некалькі дзесяцігоддзяў да стварэння статуі, паблізу [[Карара|Карары]] была здабыта вялікая [[мармур]]овая груда. Гэты блок на працягу доўгага часу захоўваўся ў царкве [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ]], і быў прызначаны для стварэння скульптуры, прысвечанай біблейскага герою [[Давід]]у. Працы па стварэнні скульптуры пачаліся [[16 жніўня]] [[1500]] года<ref>{{cite web |url=http://slovari.yandex.ru/~книги/Европейское искусство/Микеланджело Буонарроти/ |title=Европейское исскуство на Яндекс словарях |author=И. Смирнова |accessdate=4 лютага 2012 г. }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, калі старшына цэха ваўняроў, якому належала глыба, вырашыў перадаць яе Мікеланджэла. Глыба была складанай для апрацоўкі з-за таго, што да яго з глыбай спрабавалі працаваць таксама [[Агасціна дзі Дуча]] і [[Антоніа Раселіні]]<ref>{{cite web |url=http://www.italia-ru.it/page/david-mikelandzhelo-shedevr-italyanskogo-vozrozhdeniya |title=«Давид» Микеланджело - шедевр Итальянского Возрождения |accessdate=4 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. == Мастацкія асаблівасці == Статуя, прызначаная для кругавога агляду, адлюстроўвае аголенага [[цар Давід|Давіда]], засяроджанага на хуткай сутычцы з [[Галіяф]]ам. У гэтым сюжэце складалася іконаграфічнае новаўвядзенне, паколькі [[Верок'ё]], [[Данатэла]] і іншыя папярэднікі Мікеланджэла аддавалі перавагу адлюстроўваць Давіда ў момант урачыстасці пасля перамогі над гігантам. Юнак рыхтуецца да бою з ворагам, які пераўзыходзіць яго па сіле. Ён спакойны і засяроджаны, але мышцы яго напружаны. Бровы грозна ссунуты, у іх чытаецца нешта жахлівае. Праз левае плячо ён перакінуў [[прашча|прашчу]], ніжні кончык якой падхапляе яго правая рука. Свабодная пастава героя — класічны прыклад [[кантрапост]]а — ужо падрыхтоўвае смяротны рух. {{зноскі}} == Літаратура == * Anton Gill. ''Il Gigante: Michelangelo, Florence, and the David, 1492-1504''. St. Martin's Press, 2003. ISBN 0-312-31442-6. * ''William Wallace.'' ''The Treasures of Michelangelo'', Andre Deutsch, 2010. ISBN 978-0-233-00253-8 {{ref-en}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Michelangelo's David}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славутасці Фларэнцыі}} {{Мікеланджэла}} [[Катэгорыя:Скульптуры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Славутасці Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Скульптуры па сюжэтах Старога запавету]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1504 годзе]] [[Катэгорыя:Давід]] [[Катэгорыя:Скульптуры Італіі]] [[Катэгорыя:Пашкоджаныя творы мастацтва]] odiqtxlvopuqut5g4a5pjmueeasgds7 Гія Канчэлі 0 107801 5177303 4886422 2026-08-07T22:14:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177303 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Георгій (Гія) Аляксандравіч Канчэ́лі''' (груз. გია ყანჩელი; {{ДН|10|8|1935}}, {{МН|Тыфліс|у Тбілісі}}, [[Грузінская ССР]], [[СССР]] — {{ДС|2|10|2019}}) — грузінскі {{Кампазітар|СССР|Грузіі|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{кінакампазітар|СССР|}}, {{музычны педагог|СССР|Грузіі|XX стагоддзя}}. Заслужаны дзеяч мастацтваў Грузіі (1972). Народны артыст СССР (1988). == Біяграфія == Скончыў Тбіліскую кансерваторыю (1963), з 1970 года выкладаў у ёй. Працаваў пераважна ў сімфанічнай і опернай музыцы. Сярод твораў: опера «Музыка для жывых» (паст. 1984); музычная камедыя «Хітрыкі Ханумы» (паст. 1973); кантата «Светлы смутак» (1985); 7 сімфоній (1967—86); літургія «Аплаканыя ветрам» для вялікага сімфанічнага аркестра і альта сола (1988); музыка для эстраднага аркестра, да драматычных спектакляў і кінафільмаў, у т.л. «Не бядуй», «Міміно». Дзяржаўная прэмія СССР 1976. Дзяржаўная прэмія Грузіі 1981. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0437151|name=Гія Канчэлі}} * [http://www.dzd.ee/?id=348606 Асоба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130070142/http://www.dzd.ee/?id=348606 |date=30 лістапада 2010 }} * [http://www.svoboda.org/programs/FTF/2001/FTF.071501.asp Інтэрв’ю з Г. Канчэлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050826140814/http://svoboda.org/programs/FTF/2001/FTF.071501.asp |date=26 жніўня 2005 }} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа ў мастацтве}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канчэлі}} [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Грузіі]] [[Катэгорыя:Кінакампазітары Грузіі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Грузінскай ССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Ніка»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Трыумф»]] [[Катэгорыя:Музыка Грузіі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Тбілісі]] ljmbs3ry3jv7hndnxxvnq3hzuc198od Гімн ЗША 0 110807 5177278 4690329 2026-08-07T20:03:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177278 wikitext text/x-wiki {{Гімн |назва = The Star-Spangled Banner |транскрыпцыя = |беларуская назва = Сцяг, абсыпаны зоркамі |выява = Defence of Fort M'Henry broadside.jpg |памер = 200 |подпіс =Першая публікацыя верша Кі (захаваліся толькі 2 экзэмпляры) |аўтар слоў = [[Фрэнсіс Скот Кі]] |дата напісання слоў = 1814 |кампазітар = [[Джон Стафард Сміт]] |дата напісання музыкі = 1780 |краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |зацверджаны = [[3 сакавіка]] [[1931]] |адменены = |аўдыёфайл = Star-spangled_banner_002.ogg |апісанне = The Star-Spangled Banner (інструментальная версія) |фармат = ogg |кім выкарыстоўваецца = <!-- паказваецца ў левай калонцы; па змоўчанні — «Краіна» --> }} '''The Star-Spangled Banner''' ({{lang-be |Сцяг, абсыпаны зоркамі}}) — нацыянальны гімн [[ЗША|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. Яго тэкст быў узяты з паэмы «Абарона Форта Макгенры», напісанай у [[1814]] годзе [[Фрэнсіс Скот Кі|Фрэнсісам Скотам Кі]]. Аўтар, 35-гадовы [[адвакат]] і па сумяшчальніцтве паэт-аматар, напісаў гэты тэкст пасля таго, як стаў сведкам абстрэлу [[Форт Макгенры|Форта Макгенры]] ў [[Балтымар|Балтымары]] брытанскімі караблямі ў перыяд [[Англа-амерыканская вайна 1812-1814|вайны 1812 года]]. Першае выкананне адбылося ў Балтыморы 29 кастрычніка пасля амерыканскай прэм'еры п'есы [[Аўгуст фон Кацабу|Аўгуста фон Кацабу]] «Граф Бянёўскі». Доўгі час лічылася, што тэкст быў пакладзены на папулярную брытанскую застольную мелодыю. Аднак у 1980-я гады вучоныя высвятлілі, што мелодыя мела свайго аўтара. Ім быў [[Джон Стафард Сміт]] ({{lang-en |John Stafford Smith}}), брытанскі гісторык [[Музыка|музыкі]], [[кампазітар]], арганіст і спявак, які ў 1766 годзе напісаў для лонданскіх музыкантаў аб'яднальны жартаўлівы гімн «Таварыства Анакрэона» ({{Lang-en|To Anacreon in Heaven}}). Песня стала афіцыйна выкарыстоўвацца ў [[Ваенна-марскія сілы ЗША|Ваенна-марскіх сілах ЗША]] ([[1889]]), затым у [[Белы дом|Белым доме]] ([[1916]]), а [[3 сакавіка]] [[1931]] года рэзалюцыяй [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]] была абвешчаная нацыянальным гімнам.<ref>{{Cite web |url=http://www1.va.gov/opa/feature/celebrate/ssbanner.asp |title=Celebrate America's Freedoms — Office of Public and Intergovernmental Affairs |access-date=16 сакавіка 2012 |archive-date=10 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110170059/http://www1.va.gov/opa/feature/celebrate/ssbanner.asp |url-status=dead }}</ref> Да гэтага афіцыйна замацаванага законам гімна ЗША не было, з-за чаго на практыцы выкарыстоўваліся альбо песня «Hail Columbia», альбо песня «My Country, 'Tis of Thee». == Тэкст гімна == <poem style="padding-left:20px;"> O say, can you see, by the dawn's early light, What so proudly we hailed at the twilight's last gleaming? Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight, O'er the ramparts we watched, were so gallantly streaming? And the rocket's red glare, the bombs bursting in air, Gave proof through the night that our flag was still there. O say does that star spangled banner yet wave O'er the land of the free, and the home of the brave? On the shore dimly seen through the mists of the deep. Where the foe's haughty host in dread silence reposes, What is that which the breeze, o'er the towering steep, As it fitfully blows, half conceals, half discloses? Now it catches the gleam of the morning's first beam, In full glory reflected now shines in the stream: ‘Tis the Star-Spangled Banner! O long may it wave O'er the land of the free and the home of the brave. And where is that band who so vauntingly swore That the havoc of war and the battle's confusion A home and a country should leave us no more? Their blood has washed out their foul footsteps’ pollution. No refuge could save the hireling and slave From the terror of flight, or the gloom of the grave: And the Star-Spangled Banner, in triumph doth wave O'er the land of the free and the home of the brave. O thus be it ever when freemen shall stand Between their loved homes and the war's desolation! Blest with victory and peace, may the Heaven-rescued land Praise the Power that hath made and preserved us a nation. Then conquer we must when our cause it is just And this be our motto: «In God is our Trust.» And the Star-Spangled Banner in triumph shall wave O'er the land of the free and the home of the brave! </poem> == Беларускія пераклады == На беларускую гімн ЗША пераклаў [[Янка Запруднік]]. ; Паэтычны пераклад <poem>'''Зорны Штандар''' О, ці бачыш ты зноў пераможны наш сьцяг, што так горда лунаў у зацятым змаганьні, і як зоркі на ім асьвятлялі прасьцяг доўгай ноччу баёў, што грымелі да раньня? Бітвы вогненнай жар і змагарны разгар пацьвярджалі ўсю ноч, што там быў наш штандар. О, ты мне скажы, ці красуе той сьцяг над краінай свабод, дзе адважны народ?</poem> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|The Star-Spangled Banner}} * https://nashaniva.by/?c=ar&i=26161 - Амерыканскі гімн па‑беларуску {{краіна ў тэмах |краіна = ЗША |краіны = ЗША |краіне = ЗША |выява = {{сцяг ЗША|35px}} }} {{Паўночная Амерыка па тэмам|Гімн|Гімны}} {{DEFAULTSORT:ЗША}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы ЗША]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя гімны]] tcb8ia2nu61xcknlaq18kstykyq51hy Шаблон:IPhone 10 111374 5177272 4565203 2026-08-07T18:53:41Z Emilia Noah 155537 /* */ 5177272 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = IPhone | navbar = plain | state = <includeonly>collapsed</includeonly> | загаловак = [[iPhone]] | стыль_цотных = background:#f0f0f0; | спіс1 = | загаловак2 = Пакаленні | спіс2 = [[iPhone, Арыгінальны|Арыгінальны]]{{·}} [[iPhone#iPhone 3G|3G]]{{·}} [[iPhone#iPhone 3GS|3GS]]{{·}} [[iPhone 4|4]]{{·}} [[iPhone 4S|4S]]{{·}} [[IPhone 5|5]]{{·}} [[iPhone 5c|5c]]{{·}} [[iPhone 5s|5s]]{{·}} [[iPhone 6|6 / 6 Plus]]{{·}} [[iPhone 6s|6s / 6s Plus]]{{·}} [[iPhone SE (1-га пакалення)|SE (1-га пакалення)]]{{·}} [[iPhone 7|7 / 7 Plus]]{{·}} [[iPhone 8|8 / 8 Plus]]{{·}} [[iPhone X|X]]{{·}} [[iPhone XR|XR]]{{·}} [[iPhone XS|XS / XS Max]]{{·}} [[iPhone 11|11]] / [[iPhone 11 Pro|11 Pro / 11 Pro Max]]{{·}} [[iPhone SE (2-га пакалення)|SE (2-га пакалення)]]{{·}} [[iPhone 12|12 / 12 mini]] / [[iPhone 12 Pro|12 Pro / 12 Pro Max]]{{·}} [[iPhone 13|13 / 13 mini]] / [[iPhone 13 Pro|13 Pro / 13 Pro Max]] | загаловак3 = '''[[:Катэгорыя:ПЗ для iPhone|ПЗ]]''' | спіс3 = [[Cocoa Touch]]{{·}} [[Core Animation]]{{·}} [[FaceTime]]{{·}} [[Apple iOS|iOS]] ([[Гісторыя версій iOS|гісторыя версій]]){{·}} [[iTunes]]{{·}} [[iOS SDK|SDK]]{{·}} [[VoiceOver]]{{·}} [[WebKit]] | загаловак4 = '''[[:Катэгорыя:ПА для iPhone OS|Дадаткі]]''' | спіс4 = [[iBooks]]{{·}} [[iMovie]]{{·}} [[iPod]]{{·}} [[Apple Mail|Mail]]{{·}} [[Карты Google#Google Maps for Mobile|Maps]]{{·}} [[Safari]] ([[Гісторыя версій Safari|гісторыя версій]]){{·}} [[Spotlight, праграма|Spotlight]]{{·}} [[SpringBoard]]{{·}} [[YouTube#Прадукты Apple Inc.|YouTube]]{{·}} [[Siri]] | загаловак5 = '''[[:Катэгорыя:iPhone|Сэрвісы]]''' | спіс5 = [[App Store]]{{·}} [[Game Center]]{{·}} [[iAd]]{{·}} [[iBooks#iBookstore|iBookstore]]{{·}} [[iTunes Store]]{{·}} [[MobileMe]]{{·}} [[Apple Push Notification Service|Push Notifications]] | загаловак6 = '''[[:Катэгорыя:Аксэсуары для iPhone|Аксэсуары]]''' | спіс6 = [[iPhone 4 Bumper|Bumper]]{{·}} [[Dock Connector]]{{·}} [[Apple earbuds|Earbuds]] | стыль_унізе = background:#ccccff | унізе = Гл. таксама: [[300-page iPhone bill|300-page bill]]{{·}} [[FairPlay]]{{·}} [[Гісторыя iPhone|Гісторыя]]{{·}} [[iFund]]{{·}} [[Jailbreak]]ing{{·}} [[iPhone recycling|Recycling]] }} <noinclude> {{Doc|Шаблон:Apple/doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Apple Inc.]] </noinclude> ruy2duwe6f8pixvj7ijs3rfvg0bueee Размовы:Нясвіжскі замак 1 117777 5177112 4621828 2026-08-07T12:20:25Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] у [[Размовы:Нясвіжскі замак]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-Чаховіч Уладзіслаў-20260705122400-Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясв]] 4621828 wikitext text/x-wiki {{Паведамленне ВА|Архіў 2011-2014|Архіў 2013-2014|Павышаны|28 верасня 2013}} Прапаную перанесці артыкул ў '''Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс''', так ён дарэчы і называкцца ў спісах ЮНЕСКА. Дый і апісанне ідзе не толькі пра ўласна замак, але і пра ўмацаванні, артылерыю, паркавы комплекс. Разглядаць, напрыклад, паркавы комплекс без замку не сур'ёзна, гэта так сказаць адзінае цэлае.--[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 10:50, 12 чэрвеня 2012 (UTC) == Афармленне зносак == Можна я аформлю зноскі праз {{tl|sfn}}? Артыкул будзе важыць меней і працаваць з тэкстам будзе прасцей. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:29, 2 ліпеня 2012 (UTC) == Кніга "Памяць:..." выд. 2002? == Шукаў гэтае выданне і не знайшоў, яно і праўда 2002 году ці гэта тут памылка друку і трэба ставіць 2001? --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:55, 11 ліпеня 2012 (UTC) ==Абраны/добры артыкул== У Бел-Вікі клясычным правапісам аднайменны артыкул вылучаны ў статус абранага, пры тым ён меншы па памеры, да таго ж і якасць ягоная меней. У чым соль? Можа хто знае, калі катэгорыя абраных артыкулаў з'явіцца і афіцыйным правапісам?--[[Удзельнік:Zmicier P.|Zmicier P.]] ([[Размовы з удзельнікам:Zmicier P.|размовы]]) 18:05, 24 кастрычніка 2012 (UTC) : Вы трохі памыляецеся, яго вылучылі як раз на тое, каб пазбавіць гэтага статусу [http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Кандыдаты_ў_абраныя_артыкулы/На_пазбаўленьне_статусу#.D0.9F.D0.B0.D0.BB.D0.B0.D1.86.D0.B0.D0.B2.D0.B0-.D0.B7.D0.B0.D0.BC.D0.BA.D0.B0.D0.B2.D1.8B_.D0.BA.D0.BE.D0.BC.D0.BF.D0.BB.D0.B5.D0.BA.D1.81_.D1.83_.D0.9D.D1.8F.D1.81.D1.8C.D0.B2.D1.96.D0.B6.D1.8B], а выбралі яшчэ ў далёкім 2006 годзе [http://be-x-old.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D1%83_%D0%9D%D1%8F%D1%81%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%B6%D1%8B&diff=53052&oldid=48093], калі відаць былі зусім іншыя крытэры. --[[Адмысловае:Contributions/178.121.54.45|178.121.54.45]] 18:59, 24 кастрычніка 2012 (UTC) == Паркі == Артыкул стаў вельмі цяжкаважным, я бы прапанаваў вынесці паркі ў асобныя артыкулы і тым самым трохі паменшыць памер старонкі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 06:30, 30 красавіка 2013 (UTC) :Я таксама аб гэтым думаў. Лічу, што гэта добрая ідэя. Было б добра тэкставую частку паменшыць у разы два, захаваўшы пры гэтым выявы. Самі ж радзелы пра паркі трэба захаваць, бо артыкул мае частку "-паркавы". Займуся "аптымізацыяй", калі скончу Мірскі замак.--[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 12:51, 17 мая 2013 (UTC) == Нейтральнасць == «Вонкава палац выглядаў заўсёды вельмі рамантычна: манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў» – мне здаецца не дужа вікіпедыйны стыль. Аўтарская ацэнка з крыніцы. Ці трэба выдаляць такое? [[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 09:16, 10 лістапада 2023 (+03) 1ahf9ak92t2k43hk5ockgzzilt8qz2g Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012 0 119023 5177433 5176722 2026-08-08T09:01:12Z M.L.Bot 261 Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/Sisjsjsj|Sisjsjsj]]) і адноўлена версія 5168582, зробленая ~2026-40651-08 5177433 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | |месца = {{Сцягафікацыя|Польшча}}<br/>{{Сцягафікацыя|Украіна}} <!--|гарады = '''Польшча:''' [[Варшава]], [[Познань]], [[Гданьск]], [[Вроцлаў]] <br />'''Украіна:''' [[Кіеў]], [[Данецк]], [[Харкаў]], [[Львоў]]--> |гарады = 8 |стадыёны = 8 |час адбору = [[11 жніўня]] [[2010]] — [[15 лістапада]] [[2011]] |час = [[8 чэрвеня]] — [[1 ліпеня]] [[2012]] |назва = UEFA Euro 2012 <br /> {{lang-pl|Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012}}<br /> {{lang-ua|Чемпіонат Європи з футболу 2012}} |лога = UEFA Euro 2012 logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|ITA}} |3 месца = {{Футбол|GER}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref><br/>{{Футбол|POR}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |гульняў = 31 |фінал = [[НСК «Алімпійскі»]], [[Кіеў]] |гульняў адбор = 149 |галоў = 61 |галоў адбор = 391 |гледачоў = 1124095 |бамбардзір = {{Сцяг Расіі}} [[Алан Елізбаравіч Дзагоеў|Алан Дзагоеў]]<br />{{Сцяг Германіі}} [[Марыа Гомес]] <br />{{Сцяг Харватыі}} [[Марыа Манджукіч]] <br />{{Сцяг Партугаліі}} [[Крыштыяну Раналду]] |бамбардзір галоў = 3 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Клас-Ян Хюнтэлар]] |бамбардзір адбор галоў = 12 |лепшы = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012 года''' (афіцыйная назва — '''UEFA EURO 2012™ Poland-Ukraine'''; звычайна завуць '''«Еўра-2012»''') — 14-ы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянат Еўропы]], футбольны турнір сярод еўрапейскіх краін, які праводзіцца раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Фінальную частку турніру прымалі сумесна [[Украіна]] і [[Польшча]], матчы пачаліся гульнёй адкрыцця {{s|[[8 чэрвеня]]}} [[2012]] года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>[http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html Афіцыйны сайт УЕФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111024181359/http://ru.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/index.html |date=24 кастрычніка 2011 }}</ref> і завяршыліся {{s|[[1 ліпеня]]}} [[2012]] года фінальнай гульнёй у [[Кіеў|Кіеве]]. Гэта трэці турнір у гісторыі еўрапейскіх нацыянальных футбольных першынстваў, гаспадарамі якога былі дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|чэмпіянат Еўропы 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]], другім — [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|чэмпіянат Еўропы 2008 года]], праведзены ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Гэта апошні чэмпіянат, у фінальнай частцы якога брылі ўдзел 16 каманд. Пачынаючы з [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Еўра-2016]], колькасць каманд павялічана да 24. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ukraine2012.gov.ua/ru/ Афіцыйны ўкраінскі інфармацыйны цэнтр Еўра-2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120525005112/http://ukraine2012.gov.ua/ru/ |date=25 мая 2012 }} {{ref-ru}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012| ]] [[Катэгорыя:2012 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:2012 год ва Украіне]] 2m5a4tfeudux5um7kaw1r0bk9jja5w1 Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5177229 5176669 2026-08-07T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5177229 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Віктар Андрэевіч Палагін|2026-08-07T13:06:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юхан Арфведсан|2026-08-07T11:08:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|2026-08-07T10:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Крыштаф Шчыт-Неміровіч|2026-08-07T09:59:06Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|2026-08-07T07:45:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт (пам. паміж 1808 і 1817)|2026-08-07T07:32:10Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Валянцін Пятровіч Пакаташкін|2026-08-07T05:39:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сабіна Брыло|2026-08-06T20:46:21Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт|2026-08-06T14:29:37Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Амброз Мікалай Скажынскі|2026-08-06T13:53:12Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Слова на Антыпасху|2026-08-06T13:43:36Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Хрызастом I|2026-08-06T13:16:04Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Ігнацы Касакоўскі|2026-08-06T12:35:58Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ыбырай Жакаеў|2026-08-06T12:30:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юзаф Серакоўскі|2026-08-06T12:02:20Z|~2026-43234-10}} {{Новы артыкул|Вітальд Рудзінскі|2026-08-06T11:11:06Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Шалігоўскі|2026-08-06T09:51:54Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Кандратовіч|2026-08-06T07:23:06Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sxxvrmuw6kqoia6qbuyx922s8boscu1 Жазэфіна 0 124252 5177238 1219718 2026-08-07T15:56:08Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Жазэфіна Багарнэ]] 5177238 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Багарнэ]] shoig1b1za28j2lfyc6c6ffhtabrkqj Жазефіна 0 124253 5177242 1219719 2026-08-07T15:56:41Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Жазэфіна Багарнэ]] 5177242 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Багарнэ]] shoig1b1za28j2lfyc6c6ffhtabrkqj Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5177108 5176893 2026-08-07T12:20:00Z MocnyDuham 99818 /* Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясвіжскі замак */ вынік 5177108 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 0j9xg6fih0uugs5nwbd9wm1zjhlwhl6 5177443 5177108 2026-08-08T09:22:29Z Feeleman 163471 /* Конкурс песні Еўрабачанне → Еўрабачанне */ Адказ 5177443 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, аргументы верныя [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:22, 8 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] kuysimdoqkv3olourjx3u8n32gvn890 Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск) 0 137498 5177460 5177001 2026-08-08T09:43:31Z M.L.Bot 261 перанясіце нармальна крыніцы і зноскі 5177460 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = [[Каталіцызм|Каталіцкі]] храм |Беларуская назва = Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява = Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG |Шырыня выявы = 300 |Даўжыня выявы = |Подпіс выявы = Выгляд касцёла з боку апсіды |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] |Дэканат = [[Бабруйскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Неаготыка]] |Аўтар праекта = [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі]]<ref>“Рэпрэсаваная архітэктура” — фільм, які варта глядзець https://baj.by/be/analytics/represavanaya-arhitektura-film-yaki-varta-glyadzec-videa</ref> |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Дата пабудовы = 1903—1906 | Стан = дзейнічае; фасад і вежа не адноўленыя | Адрас = вул. Кастрычніцкая, 121 |Дата зруйнавання = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыдзелы = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Назва карты = |Пазіцыя подпісу на карце = |Водступ подпісу на карце = |Сайт = https://sviatynia.by | Асноўныя даты = 1912 — кансэкрацыя<br />1934 — зачынены<br />1967—1968 — перабудова галоўнага фасада<br />1990 — вернуты вернікам |Commons = }} [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-2.JPG|thumb|300px|Будынак прыбудаваны да касцёла (на заднім фоне — шыльда касцёла)]] '''Касцё́л Беззага́ннага Зача́цця Найсвяце́йшай Дзе́вы Мары́і''' (таксама ''Найсвяцейшай Панны Марыі'') — рыма-каталіцкі парафіяльны касцёл у [[Бабруйск]]у, помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] пачатку XX стагоддзя. Знаходзіцца на вуліцы Кастрычніцкай, 121 (гістарычная Касцельная, раней Разенмаркаўская). Адзіны дзейны каталіцкі храм горада і цэнтр [[парафія|парафіі]], якая ўваходзіць у Бабруйскі дэканат [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Касцёл узведзены ў 1903—1906 гадах намаганнямі бабруйскага дэкана і пробашча ксяндза Яна Красоўскага на месцы згарэлага драўлянага касцёла; 9 верасня 1912 года святыню і яе галоўны алтар кансэкраваў магілёўскі арцыбіскуп-мітрапаліт [[Вінцэнт Ключынскі]]<ref name="НВ2012" />. У 1934 годзе будынак адабралі ў вернікаў, а ў 1967—1968 гадах галоўны фасад і званіцу часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак будаўнічага трэста; залу касцёла прыстасавалі пад клуб<ref name="НВ2012" />. Святыню вярнулі каталіцкай супольнасці ў 1990 годзе, аднак першапачатковы выгляд дагэтуль не адноўлены: касцёл і савецкая прыбудова юрыдычна складаюць адзіны будынак з агульным адрасам<ref name="Sputnik" />. == Папярэднія святыні парафіі == Першым каталіцкім храмам Бабруйска быў касцёл святых апосталаў Пятра і Паўла, збудаваны ў 1615—1620 гадах коштам бабруйскага [[стараста|старасты]] Пятра Казіміра Трызны; работы па дабудове і аздабленні мураванай святыні вяліся да сярэдзіны 1630-х гадоў. Помнік позняга [[рэнесанс]]у, ён неаднаразова цярпеў ад агню — у 1648 і 1655 гадах падчас казацкіх нападаў, а ў ліпені 1859 года ад удару маланкі ў вежу — і кожны раз аднаўляўся. Апошні раз касцёл кансэкраваў у 1743 годзе віленскі біскуп [[Міхал Ян Зянковіч|Міхал Зянковіч]]. У галоўным алтары знаходзіўся ўкаранаваны абраз Панны Марыі ў срэбнай з пазалотай шаце<ref name="ПарафіяПП" />. 23 студзеня (4 лютага) 1808 года ў гэтым касцёле ксёндз-прэлат Ігнат-Якуб Даліва-Садоўскі ахрысціў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]. Мемарыяльная шыльда ў гонар пісьменніка ўсталяваная на сучасным касцёле, хоць сам хрост адбыўся ў ранейшай святыні<ref name="ПарафіяПП" />. 15 снежня 1885 года касцёл св. апосталаў Пятра і Паўла амаль цалкам знішчыў пажар, пасля чаго ён перастаў функцыянаваць. Ад студзеня 1886 года набажэнствы адпраўляліся ў капліцы, абсталяванай у адным з пакояў плябаніі, дзе змяшчалася не больш за 70 чалавек. Парэшткі мураванай святыні перадалі вайсковаму ведамству: каля 1898 года сцены разабралі да падваконняў, а на падмурку ўзвялі двухпавярховы будынак казармы, які захаваўся дагэтуль<ref name="ПарафіяПП" /><ref name="НВ2012" />. Разгляд прашэння католікаў пра новае месца пад касцёл заняў больш за сем гадоў, яшчэ некалькі гадоў спатрэбілася на ўзгадненне праектна-каштарыснай дакументацыі з Духоўнай кансісторыяй і ўладамі ў Санкт-Пецярбургу. У 1895—1896 гадах на пустцы Слуцкага фарштата, па вуліцы Разенмаркаўскай, збудавалі драўляны касцёл і плябанію; 1 траўня 1896 года бабруйскі дэкан ксёндз Міхал Аляхновіч паведаміў у кансісторыю пра пачатак у ім богаслужэнняў. Гэты касцёл згарэў у 1901 годзе (паводле іншых звестак — у 1902), што і сталася непасрэднай прычынай будаўніцтва існага мураванага храма<ref name="НВ2012" /><ref name="ПарафіяПП" />. Асобным помнікам з’яўляецца былы касцёл бабруйскай рэзідэнцыі [[езуіты|езуітаў]], канчаткова збудаваны ў 1747 годзе коштам рэчыцкага суддзі Францішка Дзерналовіча пад кіраўніцтвам архітэктараў-езуітаў Казіміра Мацелякоўскага і [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]. Пасля скасавання ордэна ў 1773 годзе будынак перайшоў да свецкай улады, а ў 1810 годзе быў перабудаваны пад артылерыйскі цэйхгаўз. У даведачнай літаратуры звесткі пра езуіцкі касцёл і касцёл св. Пятра і Паўла часта блытаюцца<ref name="ПарафіяПП" />. == Гісторыя == [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла.jpg|thumb|злева|180пкс|Інтэр’ер касцёла]] [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church.JPG|thumb|злева|180пкс|Алтар касцёла]] [[Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (1901-19).jpg|міні|Гістарычны выгляд касцёла, які быў зменены ў 1968 годзе. Фотаздымак да 1914 года.]] Касцёл пабудаваны ў 1906 годзе (паводле некаторых звестак — у 1903) у стылі [[неаготыка|неаготыкі]] (інтэр’ер мае таксама [[барока|барочныя]] рысы). Будаўніцтва вялося пад кіраўніцтвам ксяндза Яна Красоўскага і інжынера [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|Станіслава Шабунеўскага]]. Фундацыю зрабілі генерал Яблоньскі, княжна Радзівіл, [[Маркграф|маркрафіня]] Веляпольская, Шыман [[Забелы (род)|Забела]] і Эдгар Булгак<ref>Кур’ер Польскі, 9 чэрвеня 1903 г.</ref>. 9 верасня 1912 года касцёл быў кансэкраваны мітрапалітам, архібіскупам магілёўскім [[Вінцэнт Ключынскі|Вінцэнтам Ключынскім]]. У 1902/1906—1912 гадах [[пробашч]]ам парафіі і дэканам бабруйскім быў ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]] (памёр у 1912). У 1906—1920 гадах у парафіі працавалі ксяндзы [[Вітальд Івіцкі]], [[Вацлаў Пацэвіч]], [[Ян Брэчка]], [[Вінцэнт Латарэвіч]], [[Караль Бялініс]], [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]]. У 1935—1941 гадах службы ў касцёле забаранілі, а памяшканні выкарыстоўвалі пад гаспадарчыя мэты. У 1921—1944 гадах пробашчам парафіі быў ксёндз [[Фелікс Выліжынскі]]. У 1938 годзе ён быў зняволены ў лагеры ў Казахстане, потым у лагеры каля [[Пячора (горад)|Пячоры]]<ref>Tadeusz Poleski (1985) Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984), Religion in Communist Lands, 13:3, 298—313, DOI: 10.1080/09637498508431211</ref>. Пасля выхаду на волю ў ліпені 1941 года ксёндз Выліжынскі вярнуўся на парафію, якую апекаваў да смерці восенню 1944 года. У 1946 годзе касцёл зноў закрыты. У 1968 годзе фасад храма часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак, які стаіць да сёння. У 1955—1970 гадах парафіян апекаваў ксёндз [[Мечыслаў Малыніч]], які жыў у [[Слуцк]]у. [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла. Дунін-Марцінкевіч.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда В. Дуніну-Марцінкевічу]] У кастрычніку 1989 года прынята рашэнне пра вяртанне касцёла вернікам, але здзейснілася толькі ў сакавіку 1990 года. 13 ліпеня 1990 года касцёл кансэкраваў біскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]], памылкова даўшы яму тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла. Пасля рэканструкцыі, якую 9 снежня 1996 года ўчыніў мітрапаліт, кардынал [[Казімір Свёнтак]], у тытул касцёла і парафіі вярнулі гістарычнае імя — Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. == Сучасныя пробашчы парафіі == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Час кіравання !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Імя |- |з 13 ліпеня 1990 |align="left" |[[Анджэй Шчэнсны]] </tr> |- |з 15 сакавіка 1993 |align="left" |[[Раман Факсінскі]] |- |з 30 студзеня 2000 |align="left" |[[Антоній Клімантовіч]] |- |люты-жнівень 2001 |align="left" |[[Аляксандр Тарасевіч]] |- |з 7 жніўня 2001 |align="left" |[[Генрых Акалатовіч]] |- |з 21 жніўня 2005 |align="left" |[[Уладзімір Русак]], адміністратар |- |з 18 кастрычніка 2005 |align="left" |[[Юрый Быкаў]] |- |з 3 жніўня 2014 |[[Андрэй Яркавец]] |} == Касцёл у культуры == Касцёл апісаны ў аповесці [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]] «Nadberezyńcy» («Надбярэзынцы»), аўтар паказаў яго важным рэлігійным асяродкам палякаў ва Усходняй Беларусі, месца пілігрымак і арганізацыі свят, якія адначасова былі маніфестацыямі польскасці<ref>Florian Czarnyszewicz: XIII Na Białą Procesję. W: Nadberezyńcy. T. 1. S. 89.</ref>. == Крыніцы == {{няма зносак}}<!--перанясіце нармальна крыніцы і зноскі з месца, дзе ўзялі сам тэкст, або хоць месца гэта пазначце, каб іншыя ўдзельнікі маглі гэта зрабіць, але мала спадзявання на такое--> {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Фларыян Чарнышэвіч]]: ''Nadberezyńcy. Powieść w trzech tomach osnuta na tle prawdziwych wydarzeń''. Выд. 1. Кракоў: ARCANA sp. z o.o., 2010, с. 638. ISBN 978-83-60940-69-3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://sviatynia.by Афіцыйны сайт Рыма-каталіцкае парафіі Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Бабруйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180222225621/http://sviatynia.by/ |date=22 лютага 2018 }} * [https://www.facebook.com/Adnaulennie Старонка «Аднаўленне бабруйскага касцёла»] ў [[Facebook]] * [http://www.radzima.org/be/object/2530.html Здымкі] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/bobrujsk/kostel_neogothic_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://media.catholic.by/ave/n133/art16.htm «Мы напоўнім Твой храм ззяннем нашых вачэй…» ] {{Бабруйскі дэканат}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі|Бабруйск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:1906 год у Бабруйску]] l2lmrbrm8igaeksw8lak24g4x5uxidf 5177461 5177460 2026-08-08T09:44:10Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5177461 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = [[Каталіцызм|Каталіцкі]] храм |Беларуская назва = Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява = Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG |Шырыня выявы = 300 |Даўжыня выявы = |Подпіс выявы = Выгляд касцёла з боку апсіды |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] |Дэканат = [[Бабруйскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Неаготыка]] |Аўтар праекта = [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі]]<ref>“Рэпрэсаваная архітэктура” — фільм, які варта глядзець https://baj.by/be/analytics/represavanaya-arhitektura-film-yaki-varta-glyadzec-videa</ref> |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Дата пабудовы = 1903—1906 | Стан = дзейнічае; фасад і вежа не адноўленыя | Адрас = вул. Кастрычніцкая, 121 |Дата зруйнавання = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыдзелы = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Назва карты = |Пазіцыя подпісу на карце = |Водступ подпісу на карце = |Сайт = https://sviatynia.by | Асноўныя даты = 1912 — кансэкрацыя<br />1934 — зачынены<br />1967—1968 — перабудова галоўнага фасада<br />1990 — вернуты вернікам |Commons = }} [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-2.JPG|thumb|300px|Будынак прыбудаваны да касцёла (на заднім фоне — шыльда касцёла)]] '''Касцё́л Беззага́ннага Зача́цця Найсвяце́йшай Дзе́вы Мары́і''' (таксама ''Найсвяцейшай Панны Марыі'') — рыма-каталіцкі парафіяльны касцёл у [[Бабруйск]]у, помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] пачатку XX стагоддзя. Знаходзіцца на вуліцы Кастрычніцкай, 121 (гістарычная Касцельная, раней Разенмаркаўская). Адзіны дзейны каталіцкі храм горада і цэнтр [[парафія|парафіі]], якая ўваходзіць у Бабруйскі дэканат [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Касцёл узведзены ў 1903—1906 гадах намаганнямі бабруйскага дэкана і пробашча ксяндза Яна Красоўскага на месцы згарэлага драўлянага касцёла; 9 верасня 1912 года святыню і яе галоўны алтар кансэкраваў магілёўскі арцыбіскуп-мітрапаліт [[Вінцэнт Ключынскі]]<ref name="НВ2012" />. У 1934 годзе будынак адабралі ў вернікаў, а ў 1967—1968 гадах галоўны фасад і званіцу часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак будаўнічага трэста; залу касцёла прыстасавалі пад клуб<ref name="НВ2012" />. Святыню вярнулі каталіцкай супольнасці ў 1990 годзе, аднак першапачатковы выгляд дагэтуль не адноўлены: касцёл і савецкая прыбудова юрыдычна складаюць адзіны будынак з агульным адрасам<ref name="Sputnik" />. == Папярэднія святыні парафіі == Першым каталіцкім храмам Бабруйска быў касцёл святых апосталаў Пятра і Паўла, збудаваны ў 1615—1620 гадах коштам бабруйскага [[стараста|старасты]] Пятра Казіміра Трызны; работы па дабудове і аздабленні мураванай святыні вяліся да сярэдзіны 1630-х гадоў. Помнік позняга [[рэнесанс]]у, ён неаднаразова цярпеў ад агню — у 1648 і 1655 гадах падчас казацкіх нападаў, а ў ліпені 1859 года ад удару маланкі ў вежу — і кожны раз аднаўляўся. Апошні раз касцёл кансэкраваў у 1743 годзе віленскі біскуп [[Міхал Ян Зянковіч|Міхал Зянковіч]]. У галоўным алтары знаходзіўся ўкаранаваны абраз Панны Марыі ў срэбнай з пазалотай шаце<ref name="ПарафіяПП" />. 23 студзеня (4 лютага) 1808 года ў гэтым касцёле ксёндз-прэлат Ігнат-Якуб Даліва-Садоўскі ахрысціў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]. Мемарыяльная шыльда ў гонар пісьменніка ўсталяваная на сучасным касцёле, хоць сам хрост адбыўся ў ранейшай святыні<ref name="ПарафіяПП" />. 15 снежня 1885 года касцёл св. апосталаў Пятра і Паўла амаль цалкам знішчыў пажар, пасля чаго ён перастаў функцыянаваць. Ад студзеня 1886 года набажэнствы адпраўляліся ў капліцы, абсталяванай у адным з пакояў плябаніі, дзе змяшчалася не больш за 70 чалавек. Парэшткі мураванай святыні перадалі вайсковаму ведамству: каля 1898 года сцены разабралі да падваконняў, а на падмурку ўзвялі двухпавярховы будынак казармы, які захаваўся дагэтуль<ref name="ПарафіяПП" /><ref name="НВ2012" />. Разгляд прашэння католікаў пра новае месца пад касцёл заняў больш за сем гадоў, яшчэ некалькі гадоў спатрэбілася на ўзгадненне праектна-каштарыснай дакументацыі з Духоўнай кансісторыяй і ўладамі ў Санкт-Пецярбургу. У 1895—1896 гадах на пустцы Слуцкага фарштата, па вуліцы Разенмаркаўскай, збудавалі драўляны касцёл і плябанію; 1 траўня 1896 года бабруйскі дэкан ксёндз Міхал Аляхновіч паведаміў у кансісторыю пра пачатак у ім богаслужэнняў. Гэты касцёл згарэў у 1901 годзе (паводле іншых звестак — у 1902), што і сталася непасрэднай прычынай будаўніцтва існага мураванага храма<ref name="НВ2012" /><ref name="ПарафіяПП" />. Асобным помнікам з’яўляецца былы касцёл бабруйскай рэзідэнцыі [[езуіты|езуітаў]], канчаткова збудаваны ў 1747 годзе коштам рэчыцкага суддзі Францішка Дзерналовіча пад кіраўніцтвам архітэктараў-езуітаў Казіміра Мацелякоўскага і [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]. Пасля скасавання ордэна ў 1773 годзе будынак перайшоў да свецкай улады, а ў 1810 годзе быў перабудаваны пад артылерыйскі цэйхгаўз. У даведачнай літаратуры звесткі пра езуіцкі касцёл і касцёл св. Пятра і Паўла часта блытаюцца<ref name="ПарафіяПП" />. == Гісторыя == [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла.jpg|thumb|злева|180пкс|Інтэр’ер касцёла]] [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church.JPG|thumb|злева|180пкс|Алтар касцёла]] [[Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (1901-19).jpg|міні|Гістарычны выгляд касцёла, які быў зменены ў 1968 годзе. Фотаздымак да 1914 года.]] Касцёл пабудаваны ў 1906 годзе (паводле некаторых звестак — у 1903) у стылі [[неаготыка|неаготыкі]] (інтэр’ер мае таксама [[барока|барочныя]] рысы). Будаўніцтва вялося пад кіраўніцтвам ксяндза Яна Красоўскага і інжынера [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|Станіслава Шабунеўскага]]. Фундацыю зрабілі генерал Яблоньскі, княжна Радзівіл, [[Маркграф|маркрафіня]] Веляпольская, Шыман [[Забелы (род)|Забела]] і Эдгар Булгак<ref>Кур’ер Польскі, 9 чэрвеня 1903 г.</ref>. 9 верасня 1912 года касцёл быў кансэкраваны мітрапалітам, архібіскупам магілёўскім [[Вінцэнт Ключынскі|Вінцэнтам Ключынскім]]. У 1902/1906—1912 гадах [[пробашч]]ам парафіі і дэканам бабруйскім быў ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]] (памёр у 1912). У 1906—1920 гадах у парафіі працавалі ксяндзы [[Вітальд Івіцкі]], [[Вацлаў Пацэвіч]], [[Ян Брэчка]], [[Вінцэнт Латарэвіч]], [[Караль Бялініс]], [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]]. У 1935—1941 гадах службы ў касцёле забаранілі, а памяшканні выкарыстоўвалі пад гаспадарчыя мэты. У 1921—1944 гадах пробашчам парафіі быў ксёндз [[Фелікс Выліжынскі]]. У 1938 годзе ён быў зняволены ў лагеры ў Казахстане, потым у лагеры каля [[Пячора (горад)|Пячоры]]<ref>Tadeusz Poleski (1985) Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984), Religion in Communist Lands, 13:3, 298—313, DOI: 10.1080/09637498508431211</ref>. Пасля выхаду на волю ў ліпені 1941 года ксёндз Выліжынскі вярнуўся на парафію, якую апекаваў да смерці восенню 1944 года. У 1946 годзе касцёл зноў закрыты. У 1968 годзе фасад храма часткова разбурылі і ўмуравалі ў пяціпавярховы адміністрацыйны будынак, які стаіць да сёння. У 1955—1970 гадах парафіян апекаваў ксёндз [[Мечыслаў Малыніч]], які жыў у [[Слуцк]]у. [[Файл:Бабруйск. Інтэр'ер касцёла. Дунін-Марцінкевіч.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда В. Дуніну-Марцінкевічу]] У кастрычніку 1989 года прынята рашэнне пра вяртанне касцёла вернікам, але здзейснілася толькі ў сакавіку 1990 года. 13 ліпеня 1990 года касцёл кансэкраваў біскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]], памылкова даўшы яму тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла. Пасля рэканструкцыі, якую 9 снежня 1996 года ўчыніў мітрапаліт, кардынал [[Казімір Свёнтак]], у тытул касцёла і парафіі вярнулі гістарычнае імя — Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. == Сучасныя пробашчы парафіі == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Час кіравання !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Імя |- |з 13 ліпеня 1990 |align="left" |[[Анджэй Шчэнсны]] </tr> |- |з 15 сакавіка 1993 |align="left" |[[Раман Факсінскі]] |- |з 30 студзеня 2000 |align="left" |[[Антоній Клімантовіч]] |- |люты-жнівень 2001 |align="left" |[[Аляксандр Тарасевіч]] |- |з 7 жніўня 2001 |align="left" |[[Генрых Акалатовіч]] |- |з 21 жніўня 2005 |align="left" |[[Уладзімір Русак]], адміністратар |- |з 18 кастрычніка 2005 |align="left" |[[Юрый Быкаў]] |- |з 3 жніўня 2014 |[[Андрэй Яркавец]] |} == Касцёл у культуры == Касцёл апісаны ў аповесці [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]] «Nadberezyńcy» («Надбярэзынцы»), аўтар паказаў яго важным рэлігійным асяродкам палякаў ва Усходняй Беларусі, месца пілігрымак і арганізацыі свят, якія адначасова былі маніфестацыямі польскасці<ref>Florian Czarnyszewicz: XIII Na Białą Procesję. W: Nadberezyńcy. T. 1. S. 89.</ref>. == Крыніцы == {{няма зносак}}<!--перанясіце нармальна крыніцы і зноскі з месца, дзе ўзялі сам тэкст, або хоць месца гэта пазначце, каб іншыя ўдзельнікі маглі гэта зрабіць, але мала спадзявання на такое--> {{крыніцы}} == Літаратура == {{няма крыніц}} * [[Фларыян Чарнышэвіч]]: ''Nadberezyńcy. Powieść w trzech tomach osnuta na tle prawdziwych wydarzeń''. Выд. 1. Кракоў: ARCANA sp. z o.o., 2010, с. 638. ISBN 978-83-60940-69-3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://sviatynia.by Афіцыйны сайт Рыма-каталіцкае парафіі Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Бабруйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180222225621/http://sviatynia.by/ |date=22 лютага 2018 }} * [https://www.facebook.com/Adnaulennie Старонка «Аднаўленне бабруйскага касцёла»] ў [[Facebook]] * [http://www.radzima.org/be/object/2530.html Здымкі] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/bobrujsk/kostel_neogothic_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://media.catholic.by/ave/n133/art16.htm «Мы напоўнім Твой храм ззяннем нашых вачэй…» ] {{Бабруйскі дэканат}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі|Бабруйск]] [[Катэгорыя:Касцёлы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:1906 год у Бабруйску]] ryhfg30wc3zmcvlasdv0y67o6suu3q9 Дарава 0 137500 5177317 5159399 2026-08-08T00:38:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177317 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дарава |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = 200 |насельніцтва = |шчыльнасць = |двароў = |тэлефонны код = +375 1633 |паштовы індэкс = 225378 |аўтамабільны код = |выява =Darava_kascel_2009.JPG |подпіс = Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Конькаўскі |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 6 |lat_sec = 31 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 10 |lon_sec = 4 }} '''Да́рава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Darava}}, {{lang-ru|Дарово}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427213430/https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|archive-date=27 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Конькаўскі сельсавет|Конькаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома, што навагарадскі намеснік [[Петраш Манцігірдавіч]], які займаў гэту пасаду з [[1430]] па [[1434]] даў грошы на пабудову першага драўлянага касцёла ў Дарава. Храм збудавалі ў [[1440]] на высокім беразе па-над [[Шчара]]й, дзе знаходзіцца сучасны касцёл. У Дарава на старых могілках насупраць касцёла пахаваны вядомы польска-беларускі асветнік, філосаф, пісьменнік [[Фларыян Бохвіц]]. Магіла разрабаваная пасля [[1945]]-га. Помнік з надпісам ''Twoj przyklad niech nam pokazuje drogi prawdy'' не знойдзены. У [[2003]] годзе магіла знішчана і ў той самы год на ёй з’явіліся новыя пахаванні. Побач знаходзяцца магілы іншых [[Бохвіцы|Бохвіцаў]]. Каля вёскі пад час [[Першая Сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[1915]]—[[1918]] размяшчалася лінія фронту. У [[1916]] годзе адбывалася [[Скробава-Гарадзішчанская аперацыя]]. Большасць будынкаў і касцёл былі знішчаны. Новы пробашч [[Станіслаў Шаплевіч]] узяўся за адбудову храму. У [[1933]]—[[1938]] бетонныя нямецкія бліндажы побач з вёскаю былі разабраны мясцовымі жыхарамі на пабудову [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дарава)|касцёла]]. Праект храму распрацаваў інжынер з [[Баранавічы|Баранавіч]] Браніслаў Іванчык. Пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] касцёл зачынены савецкімі ўладамі. У ім размяшчаўся склад. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Дараўскі сельсавет|Дараўскага сельсавета]]. == Культура == * Мастацкія практыкі саломапляцення Брэсцкай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|13БК000132}}. == Славутасці == [[Выява:Дарава._Сучасная_Свята-Троіцкая_царква_(cropped).jpg|thumb|злева|Сучасная Свята-Троіцкая царква]] [[Файл:Дарава. Могілкі. Пахаванні Бохвіцаў (02).jpg|міні|злева|Пахаванні Бохвіцаў]] [[Выява:Darava Roadsides Chapel 2009.JPG|thumb|Прыдарожная капліца-крыж]] * Прыдарожная капліца-крыж — збудавана ў [[1933]] з бетонных блокаў, што здабываліся пры разборы нямецкіх бункераў [[Першая Сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] на пабудову касцёлу. Ніжэй надпісу ''Bog z nami'' знаходзілася невядомая табліца знішчаная пасля [[1939]]. * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дарава)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] * [[Свята-Троіцкая царква (Дарава)|Свята-Троіцкая царква]] (2008-2012). * Пахаванні [[род Бохвіцаў|роду Бохвіцаў]] на могілках. === Страчаная спадчына === * [[Свята-Мікалаеўская царква (Дарава)|Свята-Мікалаеўская царква]]. * [[Свята-Троіцкая царква (Дарава)|Царква Св. Тройцы]]. * Касцёл Найсв. Дзевы Марыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=brlidara в. Дарава] на [[Radzima.org]] * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96149|title=Крыж заслугі|author=[[Руслан Равяка]]|website=Наша Ніва|date=2002-03-15|access-date=2026-06-29}} * ''[[Здзіслаў Сіцька]]'' [https://web.archive.org/web/20111118061552/http://svd.catholic.by/baranovichidarava.htm Касцел — над Шчарай] / Здзіслаў Сіцька // Дыялог. — 2001. — (№ 1). — С. 20-22. * {{ГБ|https://globustut.by/darevo/index.htm}} {{Конькаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Конькаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дарава| ]] [[Катэгорыя:Кеневічы]] agb4p5mwphkub6n1jn4tqv60ugl8djo Дзмітрый Гаўрылавіч Сухавараў 0 141358 5177354 5162819 2026-08-08T05:06:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177354 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Дзмітрый Гаўрылавіч Сухава́раў''' ({{ВДП}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == З сялян. Нарадзіўся ў Жакаўцы, цяпер [[Дрыбінскі раён]] Магілёўскай вобласці. Член КПСС з 1930 года. З 1920 года працаваў вучнем у кравецкай майстэрні, з 1925 года цясляром, шахцёрам у [[Данбас]]е. У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 1926 года. Скончыў палкавую школу малодшых камандзіраў пры 33-й стралковай дывізіі [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]<ref name="памяць">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander5291/ Праект «Память народа»]{{ref-ru}}</ref><ref name="wh" />. Быў пакінуты ў школе на пасадзе старшыны. У 1931 годзе паступіў у [[Кіеўскае вышэйшае агульнавайсковае каманднае вучылішча|Кіеўскае ваеннае пяхотнае вучылішча]] і пасля яго заканчэння быў прызначаны камандзірам роты<ref name="памяць" /><ref name="wh" />.У 1935 годзе скончыў курсы ўдасканалення каманднага саставу пры Ваеннай акадэіі механізацыі і матарызацыі РСЧА<ref name="памяць" /><ref name="wh" />. Са жніўня 1939 года камандаваў асобным танкавым батальёнам<ref name="памяць" /><ref name="wh" />. Удзельнік [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Украіну]] восенню 1939 года<ref name="памяць" /><ref name="wh" />. У 1941 годзе скончыў Ваенна-палітычную акадэмію. У Вялікую Айчынную вайну з 1941 года на [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходнім]], [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім]], [[Сталінградскі фронт|Сталінградскім]], [[Варонежскі фронт|Варонежскім]], [[Стэпавы фронт|Стэпавым]], [[1-ы Украінскі фронт|1-м Украінскім]], [[Далёкаўсходні фронт|Далёкаўсходнім]] франтах, камандзір танкавага палка, брыгады. Вызначыўся ў баях за вызваленне [[Кіеў|Кіева]]. 5 лістапада 1943 года полк Сухаварава прарваў варожую абарону і перарэзаў 5 дарог на Кіеў. У гэтых баях полк знішчыў 23 гарматы, 24 кулямёты, 4 машыны з боепрыпасамі, каля батальёна салдат і афіцэраў праціўніка. З верасня 1944 года гвардыі падпалкоўнік Сухавараў камандзір 51-й гвардзейскай танкавай брыгады. Удзельнік [[Савецка-японская вайна 1945|вайны з Японіяй 1945 года]], разгрому [[Квантунская армія|Квантунскай арміі]]. Да 1957 года Д. Г. Сухавараў на службе ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], да 1965 года на адміністрацыйнай рабоце. Жыў у [[Курган (горад)|Кургане]]. Працаваў начальнікам канторы пасажырскай аўтагаспадаркі, з 1960 года дырэктарам Курганскага вучэбна-курсавога камбіната аўтамабільнага транспарту<ref name="памяць" />. У 1965 годзе пайшоў на пенсію<ref name="памяць" />. Вёў работу па патрыятычным выхаванні моладзі. == Узнагароды == [[Файл:Мемарыяльны комплекс у вёсцы Шастакі Дрыбінскага раёна.jpg|міні|Мемарыяльны комплекс ў Шастаках Дрыбінскага раёна.]] Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 10 студзеня 1944 года гвардыі падпалкоўніку Д. Г. Сухавараву прысвоена званене Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка»<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_003.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1.</ref>. * [[Медаль «Залатая Зорка»]] * 2 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] * 2 [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн Багдана Хмяльніцкага (СССР)|Ордэн Багдана Хмяльніцкага]] II ступені * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені * 2 ордэны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]] * Медалі. Таксама ўзнагароджаны двума ордэнамі [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]]. == Памяць == * У Кургане на доме, у якім жыў Д. Г Сухавараў, устаноўлена мемарыяльная дошка<ref name="wh">{{Warheroes|id=13077}}</ref>. * У гонар Д. Г. Сухаварава названа адна з вуліц у Кургане<ref name="памяць" />. * Памятная дошка ў мемарыяльным комплексе ў [[Шастакі (Дрыбінскі раён)|Шастаках]] [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сухава́раў Дзмітрый Гаўрылавіч||293}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Сухава́раў Дзмітрый Гаўрылавіч||450}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=13077}}. * [http://pamyat.kurganobl.ru/?pid=32&h_id=96 Доблесть земли Зауральской / Герои Советского Союза и России]. * [http://dribin.mogilev-region.by/ru/65/inform?id=3346 Белорусы — Герои Советского Союза]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт [[Дрыбінскі раённы выканаўчы камітэт|Дрыбінскага райвыканкама]]. {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сухавараў Дзмітрый Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрыбінскім раёне]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Камандзіры палкоў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандзіры брыгад у Вялікай Айчыннай вайне]] bffzwl53brwd5wl8qyp71le6ou9f9dv Даніэл Натанс 0 147763 5177311 5126245 2026-08-08T00:15:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177311 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Даніэл Натанс |Арыгінал імя = {{lang-en|Daniel Nathans}} |Выява = |Шырыня = |Месца смерці = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = адкрыццё рэстрыкцыйных ферментаў |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Даніэл Натанс''' ({{lang-en|Daniel Nathans}}, {{ДН|30|10|1928}}, г.[[Уілмінгтан (Дэлавэр)|Уілмінгтан]], [[Дэлавэр]], [[ЗША]] — {{ДС|16|11|1999}}, г.[[Балтымар]], [[Мэрыленд|штат Мэрыленд]], [[ЗША]]) — [[ЗША|амерыканскі]] [[вірусолаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў [[1978]] годзе разам з [[Гамільтан Сміт|Г.Смітам]] і [[Вернер Арбер|В.Арберам]] за адкрыццё рэстрыкцыйных ферментаў<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978|publisher=NobelPrize.org}}</ref>. Ён таксама быў узнагароджаны [[Нацыянальны навуковы медаль ЗША|Нацыянальным навуковым медалём ЗША]] ў [[1993]] годзе. == Біяграфія == Даніэл Натанс нарадзіўся [[30 кастрычніка]] [[1928]] года ва [[Уілмінгтан (Дэлавэр)|Уілмінгтане]] ([[Дэлавэр|штат Дэлавэр]]) у сям’і рускіх яўрэйскіх імігрантаў. З дзевяці дзяцей ён быў самым малодшым. У час Вялікай дэпрэсіі яго бацька страціў свой бізнес і доўгі час быў беспрацоўным. Натанс скончыў публічную школу, а затым [[Дэлавэрскі ўніверсітэт]] ([[1950]]), дзе вывучаў хімію, філасофію і літаратуру. Працаваў у Вашынгтонскім ўніверсітэце і [[універсітэт Джонса Хопкінса|ўніверсітэце Дж. Хопкінса]] ў г.[[Балтымар]]. Даніэл Натанс быў прэзідэнтам [[універсітэт Джонса Хопкінса|універсітэта Дж. Хопкінса]] ў [[1995]]—[[1996]] гадах. У [[1999]] годзе ў Медыцынскай школе універсітэта Дж. Хопкінса заснавалі Інстытут медыцынскай генетыкі Мак-Кусака-Натанса<ref>{{Cite web |url=http://www.jhu.edu/~gazette/1999/jan2599/25instit.html |title=Архіўная копія |access-date=15 лютага 2013 |archive-date=11 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211123634/http://www.jhu.edu/~gazette/1999/jan2599/25instit.html |url-status=dead }}</ref>, а ў [[2005]] годзе імем Натанса быў названы адзін з 4 каледжаў універсітэта. Аўтар навуковых прац па структуры і функцыі [[геном]]а [[вірусы|віруса]]. Выкарыстаў ферменты рэстрыктазы для даследавання структуры (карціравання) [[ДНК]] аднаго з анкагенных вірусаў. Вывучыў працэс яго [[Рэплікацыя ДНК|рэплікацыі]] і [[Транскрыпцыя (біялогія)|транскрыпцыі]], выявіў у яго геноме «анкагенны» ўчастак, атрымаў яго т.зв. эвалюцыйныя мутанты і гібрыды з [[адэнавірусы|адэнавірусамі]]. Член Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|||218}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/medicine/laureates/1978/nathans-autobio.html Аўтабіяграфія Даніэла Натанса на Нобелеўскім сайце] {{ref-en}} * [http://n-t.ru/nl/mf/nathans.htm Біяграфія Даніэла Натанса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130116031454/http://n-t.ru/nl/mf/nathans.htm |date=16 студзеня 2013 }} {{ref-ru}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1976-2000}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Натанс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі ЗША]] [[Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі]] [[Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША]] by2m10lvo1tm1yjoc8x3brupv8qty1q Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў 0 148960 5177383 5159938 2026-08-08T07:03:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177383 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Дзяні́с Васі́левіч Лісе́йчыкаў''' ({{ВД-П}}) — беларускі [[гісторык]] і [[Архіў|архівіст]]. [[Кандыдат навук|Кандыдат гістарычных навук]] (2009). == Біяграфія == Скончыў сярэднюю школу № 7 [[Баранавічы|Баранавіч]] у 1996 годзе, у 2001 годзе — [[гістарычны факультэт БДУ]], у 2002 годзе — магістратуру БДУ са ступенню магістра гуманітарных навук, у 2006 годзе — аспірантуру пры [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]]. У 2009 годзе ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі абараніў дысертацыю на ступень кандыдата гістарычных навук<ref>Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святарства беларуска-літоўскіх зямель (1720—1839 гг.): дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук / Лісейчыкаў Дзяніс Васілевіч; ІГ НАНБ. — Мн.: [б. в.], 2008. — 283 с.</ref> (навуковы кіраўнік — кандыдат гістарычных навук [[Валянціна Васільеўна Яноўская|Валянціна Васілеўна Яноўская]]) па спецыяльнасці 07.00.02 «Айчынная гісторыя» (абаронена 15 красавіка 2009 года, зацверджана 4 лістапада 2009 года). З 2002 да красавіка 2022 года працаваў у [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]], з 2009 — загадчык аддзела навуковага выкарыстання дакументаў і інфармацыі, у 2012—2022<ref name=":0">«Третий раздел — это источник эпохи русско-польской войны, хранящийся в НИАБ. В него входят как документы публичной власти (например, гетманские универсалы), так и частно-правовые акты, по большей части — судебные жалобы, дающие широкую картину ущерба, который терпели шляхетские маетности от военных действий. ''Раздел подготовлен […] под редакцией заместителя директора архива (до апреля 2022 г.) Д. В. Лисейчикова''»: Россия и белорусские земли в XVII — первой половине XVIII в.: сборник документов. — Т. II: 1654—1667 гг. / сост.: О. А. Курбатов, П. И. Прудовский, П. Л. Демьян; под ред. А. Н. Артизова, В. А. Аракчеева, О. Л. Воинова, В. И. Кураша, М. Д. Макарова, Ю. М. Эскина, А. В. Юрасова, М.: Древлехранилище, 2025. — С. 10.</ref> — намеснік дырэктара. З мая 2022 года навуковы супрацоўнік<ref>{{Cite web|url=https://aniv.fund/en/news/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B0-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_9049|title=В Минске состоялась выставка омофора первого Минского архиепископа Виктора (Садковского)|website=aniv.fund|access-date=2025-10-03}}</ref> ерэванскага офіса [[Фонд развіцця і падтрымкі армяназнаўчых даследаванняў «Аніў»|Фонду развіцця і падтрымкі армяназнаўчых даследаванняў «Аніў»]].<ref>{{Cite web|url=https://aniv.fund/en/search?q=%D0%9B%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2|title=FOUNDATION FOR DEVELOPMENT AND SUPPORT OF ARMENIAN STUDIES {{!}} ANIV|website=aniv.fund|access-date=2025-10-03}}</ref> == Навуковая дзейнасць == Кірункі даследаванняў: гісторыя ўніяцкай царквы XVI—XIX стагоддзяў, штодзённае жыццё парафіяльнага святарства, канфесійныя архівы Вялікага Княства Літоўскага, [[генеалогія]]. Сябра рэдакцыйнай калегіі зборніка «[[Архіварыус]]» (Мінск, 2012—2022), часопіса «Lehahayer»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://journals.akademicka.pl/lehahayer|title=Lehahayer|website=journals.akademicka.pl|access-date=2025-10-11}}</ref> (Кракаў, з 2024), навуковы рэдактар альманаха «Epitaphium: пахавальная культура народаў Вялікага Княства Літоўскага». З 2022 года бліжэй даследуе гісторыю армян на абшарах Вялікага Княства Літоўскага і агулам Рэчы Паспалітай. Вынікам гэтай працы ў прыватнасці была манаграфія «Маджарские. Армянский род в истории Беларуси» (разам з [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Яўгенам Глінскім]], 2023), шэраг тэматычных публікацый і выстаў. == Узнагароды == Лаўрэат [[Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі|прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] (2013, 2017, 2023), узнагароджаны [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|медалём Францішка Багушэвіча]] (2015){{sfn|Марозаў|2022}}, нагрудным знакам «[[Ганаровы архівіст Беларусі]]» (2016). == Бібліяграфія == === Кнігі === * [http://pawet.net/files/wizity.pdf Візіты ўніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.]: зборнік дакументаў / Укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: [[Логвінаў (выдавецтва)|І. П. Логвінаў]], 2009. — 270 с. * Витебская губерния: государственные, религиозные и общественные учреждения (1802—1917) — Мн.: [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|БелНИИДАД]], 2009. — 524 с. (у суаўтарстве). * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20881 Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180917235748/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20881 |date=17 верасня 2018 }} / Дзяніс Лісейчыкаў; [[Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Дэпартамент па архівах і справаводству Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]], Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. — Мн.: Медысонт, 2011. — 195 с. * Завещания униатских иерархов киевской митрополии XVII и XVIII вв. как пример религиозной культуры общества Речи Посполитой. — [[Люблін|Люблин]]: [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт Яна Паўла II|Издательство Люблинского католического университета Иоанна Павла II]], 2013. — 126 с. (у суаўтарстве). * {{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu:443/29468151/|аўтар=|загаловак=Святар у беларускім соцыуме: прасапаграфія ўніяцкага духавенства 1596–1839 гг.|год=2015|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|старонак=719|isbn=978-985-01-1138-8}} * «Для лепшое твердости…»: пергаментныя дакументы перыяду Вялікага Княства Літоўскага з фондаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі (1391—1566 гг.) / уклад.: Я. С. Глінскі, А. А. Жлутка, Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: Беларусь, 2018. * Księga magistratu miasta Połocka z 1676 roku. Oprac. M. Makarau, D. Liseichykau, A. Latushkin. Red. T. Kempa. — Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2020. * Уніяцкія цэрквы Вялікага Княства Літоўскага XVII ст.: матэрыялы генеральных візітацый / уклад. Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: НГАБ, 2021. — 320 с. — (Святыні Вялікага Княства Літоўскага). * {{Кніга|аўтар=Лисейчиков Д. В., Глинский Е. С.|загаловак=Маджарские. Армянский род в истории Беларуси|адказны=Ред. Армен Чэхаян|год=2023|месца=Минск|выдавецтва=НИАБ — Фонд «АНИВ»|старонак=487|серыя=Серия «Армения — Беларусь»|isbn=978-985-90566-5-9}} === Удзел у калектыўных працах === * Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 2—8. — Мн.: 2007—2022. * Epitaphium: пахавальная культура народаў Вялікага Княства Літоўскага: зборнік артыкулаў / склад.: С. У. Грунтоў, Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: НГАБ, 2022. — 160 с. : іл. * Святий Йосафат Кунцевич: документы і дослідження (до 400-ліття мученицькоі смерті) / упоряд. Іван Альмес, Олег Дух. — Львів: Вид-во УКУ, 2024. — 528 с. (розділ 5 «Після Кунцевича: Актові документи Вітебського земського суду (1625—1636)»). * Россия и белорусские земли в XVII — первой половине XVIII в.: сборник документов. — Т. II: 1654—1667 гг. / сост.: О. А. Курбатов, П. И. Прудовский, П. Л. Демьян; под ред. А. Н. Артизова, В. А. Аракчеева, О. Л. Воинова, В. И. Кураша, М. Д. Макарова, Ю. М. Эскина, А. В. Юрасова. — М.: Древлехранилище, 2025. — 492 с. (Дзяніс Лісейчыкаў браў удзел у рэдагаванні 3-га раздзела<ref name=":0" />). * Стопка К., Земба А. Армяне в Польше; пер. с польск. А. Кожинова; науч. ред. Д. Лисейчиков, С. Захаркевич. — Ереван: Фонд «АНИВ», 2025. — 416 с. — (Спюрк, 1). === Выбраныя артыкулы === * Другія Саветы: Асаблівасці палітычнага жыцця Ляхавіччыны // Terra Historica. — Мн., 2002. — № 1. — С. 64—77. * Беларускамоўныя дакументы ў справаводстве ўніяцкай царквы першай трэці XIX ст. // Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. — Вып. 3. — Мн.: НГАБ, 2005. — С. 66—73. * Візіты і інвентары ўніяцкіх храмаў Беларусі як крыніца па гісторыі штодзённасці (паводле матэрыялаў НГАБ) // [[Беларускі археаграфічны штогоднік]]. — Вып. 6. — Мн.: [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|БелНДІДАС]], 2005. — С. 94—101. * Плябанская гаспадарка ўніяцкага святара ў Беларусі ў XVIII ст. // [[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Весці Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі]]. Серыя гуманітарных навук. — № 5. — Ч. 2. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2005. — С. 44—46. * Бенефіцыяльныя сваяцкія кланы ўніяцкай царквы на Беларусі ў XVIII — першай трэці XIX стст. // Історія релігій в Україні. Науковий щорічник. — Львів: Логос, 2006. — С. 365—373. * Схаваныя ўніяцкія прыходы Пінскага павета канца XVIII — першай трэці XIX стст. // Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. — Вып. 4 — Мн.: НГАБ, 2006. — С. 117—129. * Культ цудатворных абразоў і змаганне з рэшткамі народных вераванняў ва ўніяцкіх парафіях Беларусі XVIII — пач. XIX стст. // Історія релігій в Україні. Науковий щорічник. — [[Львоў|Львів]]: Логос, 2007. — С. 565—572. * Мінская гімназія і дзейнасць парафіяльнай школы ў мястэчку Божына Ігуменскага павета // Знакамітыя мінчане: матэрыялы беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 17 лістапада 2007 г.; materiały Białorusko-Polsiej konf. nauk., Mińsk, 17 listopada 2007 / рэдкал. [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|А. Ф. Вялікі]] [і інш.]; навук. рэд. А. Ф. Вялікі і З. Вініцкі. — Мн.: Выд. В. Хурсік, 2007. — С. 199—206. * Пратаколы генеральнай візітацыі ўніяцкіх цэркваў Кіеўска-Віленскай епархіі 1680—1682 гг. у фондах НГАБ // Rocznik Instytuty Europy Środkowo-Wschodniej; red. J. Kłoczowski, A. Gil. — Rok (5) 2007. — Lublin. — S. 123—138. * Фарміраванне кнігазбораў пры ўніяцкіх цэрквах Беларусі ў XVIII ст. // Научные труды Республиканского института высшей школы. Исторические и психолого-педагогические науки: сб. науч. ст. — Вып 4 (9). — Мн.: РИВШ, 2007. — С. 81—85. * Фрагмент асабістага архіва прафесара Полацкай духоўнай семінарыі Адама Тамковіда // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Вып. 7. — Мн.: БелНДІДАС, 2007. — С. 140—150. * Метрычныя кнігі ўніяцкіх цэркваў Беларусі XVIII ст.: асаблівасці складання і захаванасці // Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі: гісторыя і сучаснасць. Матэрыялы юбілейнай навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай 70-годдзю Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі. (Мінск, 8 ліпеня 2008 г.) — Мн.: НАРБ, 2008. — С. 94—101. * Фарміраванне сваяцкіх саюзаў сярод уніяцкага святарства беларуска-літоўскіх земляў у XVI—XIX ст. // Studia i materiały do dziejów chrześcijaństwa wschodniego w Rzeczypospolitej. — T. 5. — Studia z dziejów i tradycji metropolii kijowskiej XII—XIX wieku. — Red. A. Gil. — Lublin, 2009. — S. 121—136. * Мітрапаліт Іосіф Вельямін-Руцкі і яго тастамент // Асоба і час: Беларускі біяграфічны альманах / Укладальнік [[Аляксандр Іосіфавіч Фядута|А. І. Фядута]]. — Вып. 2. — Мн.: Лімарыус, 2010. — С. 33—49. * Фарміраванне сеткі ўніяцкіх парафій на тэрыторыі «Тураўскай епархіі» ў 1596—1795 гг. // Kościoł unicki w Rzeczypospolitej / Red. W. Walczak. — Białystok, 2010. — S. 93—112. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛІСЕЙЧЫКАЎ Дзяніс Васільевіч}} * ''Акуловіч, Г. Я.'' Лісейчыкаў Дзяніс Васільевіч / Г. Я. Акуловіч // Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі — скарбніца дакументальнай спадчыны, 1938—2008 / А. К. Галубовіч [і інш.]; навук. рэд. [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. М. Бохан]]; Дэпартамент па архівах і справаводству Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. — Мн.: НАРБ, 2008. — 267 с. — С. 154. — ISBN 978-985-6372-55-4. == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніса Васілевіча Лісейчыкава}} * [http://bsu.academia.edu/LiseichykauDzianis Дзяніс Лісейчыкаў]: профіль даследчыка на [http://bsu.academia.edu bsu.academia.edu] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/lis/%D0%9B%D1%96%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81.html Дзяніс Лісейчыкаў]: старонка на сайце [[pawet.net]] * [http://www.arche.by/by/page/author/?name=%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%20%D0%9B%D1%96%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E Дзяніс Лісейчыкаў] на мультымедыйным партале [[ARCHE Пачатак|Arche.by]] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020025411/http://www.arche.by/by/page/author/?name=%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%20%D0%9B%D1%96%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E |date=20 кастрычніка 2013 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=OIo6REUwlvY «IB\HW» Дзяніс Лісейчыкаў і Сяргей Грунтоў]. Лекцыя «EPITAPHIUM: пахавальная культура народаў ВКЛ» * [https://www.youtube.com/watch?v=sLFbL4c04VI Госць праграмы «Дыялогі пра культуру»] з Навумам Гальпяровічам — намеснік дырэктара Нацыянальнага гістарычнага архіва Дзяніс Лісейчыкаў. Як знайсці сваіх продкаў? * [https://www.youtube.com/watch?v=s7L3duYK34U Дзяніс Лісейчыкаў — «Дзве мужчынскія фігуры»]: які сюжэт адлюстраваны на гербе Жыровічаў? * [https://www.youtube.com/watch?v=6fBasDE_8Ew Культурная раніца]. Дзяніс Лісейчыкаў з кнігай «Маджарскія: армянскі род у гісторыі Беларусі» {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісейчыкаў Дзяніс Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя архівісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] rhfkc4m141phnhfde1g2irrjk91fsv6 Жазэфіна дэ Багарнэ 0 149888 5177235 1466833 2026-08-07T15:55:34Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Жазэфіна Багарнэ]] 5177235 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Багарнэ]] shoig1b1za28j2lfyc6c6ffhtabrkqj Гіперыён (дрэва) 0 159714 5177283 5131030 2026-08-07T20:34:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177283 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гіперыён}} [[Файл:Coastal redwood.jpg|thumb|Гіперыён]] '''Гіперыён''' — экзэмпляр секвоі вечназялёнай (''Sequoia sempervirens''), які расце ў нацыянальным парку «Рэдвуд» у паўночнай [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[ЗША]]. З'яўляецца самым высокім [[дрэва]]м на Зямлі. Вышыня дрэва - 115,5 м<ref name=Earle2011> {{cite web|last=Earle|first=CJ|title=Sequoia sempervirens|work=The Gymnosperm Database|publisher=|location=|year=2011|url=http://www.conifers.org/cu/se/index.htm|accessdate=2011-08-12}}</ref><ref name="abc">[https://web.archive.org/web/20070311194932/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200609/s1752557.htm Секвойя на www.abc.net.au]</ref>. == Апісанне == Гіганцкае дрэва было выяўлена летам 2006 года натуралістамі Крысам Аткінсаам і Майклам Тэйларам у нацыянальным парку «Рэдвуд». Вышыня Гіперыёна складае 115,5 метраў (379,1 футаў)<ref name="abc"/><ref name="Preston2006">{{cite web|last=Preston|first=R|title=Tall for its age — Climbing a record breaking redwood|work=The New Yorker|publisher=|location=|date=2006-10-09|url=http://www.savetheredwoods.org/league/pdf/srl_newyorker.pdf|accessdate=2010-03-26|archive-date=29 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229130144/http://www.savetheredwoods.org/league/pdf/srl_newyorker.pdf|url-status=dead}}</ref>, дыяметр на ўзроўні грудзей (1,4 м) - больш за 4,84 метраў (15,88 футаў)<ref name="mdvaden">[http://www.mdvaden.com/redwood_hyperion.shtml Hyperion, World’s Tallest Redwood.] {{ref-en}}{{v|15|10|2011}}</ref>. Дрэва было знойдзена ў аддаленай частцы нацыянальнага парку, набытай федэральным урадам адміністрацыі Джымі Картэра ў [[1978]] годзе.<ref name=Schrepfer1983>{{cite book|last=Schrepfer|first=SR|title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917-1978|pages=130–85|publisher=The University of Wisconsin Press|location=Madison, Wisconsin|year=1983|isbn=0299088502}}</ref> Дакладнае месцазнаходжанне Гіперыёна было вырашана не публікаваць, каб турысты не разбурылі экасістэму, у якой стагоддзямі жыло гэтае гіганцкае дрэва. Агульны аб'ём [[драўніна|драўніны]] Гіперыёна складае 502 м ³<ref name="Preston2007">{{cite book|last=Preston|first=R|title=[[The Wild Trees]]: A Story Of Passion And Daring|publisher=Allen Lane Publishers|location=|year=2007|isbn=9781400064892}}</ref>, а прыкладны ўзрост - 700-800 гадоў<ref name=Martin2006>{{cite news|last=Martin|first=G|title=World's tallest tree, a redwood, confirmed|work=SFGate|date=2006-09-29|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/09/29/BAGBULF6NG1.DTL&hw=hyperion&sn=004&sc=799|accessdate=2011-10-17|archive-date=26 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126204514/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2006%2F09%2F29%2FBAGBULF6NG1.DTL&hw=hyperion&sn=004&sc=799|url-status=dead}}</ref>. На думку даследчыкаў, далейшаму росту дрэва перашкодзілі дзятлы, якія пашкодзілі ствол Гіперыёна на самай яго вяршыні.<ref name=Martin2006/> Пасля 2017 года больш хуткарослы Геліёс (яго штогадовы прырост складае 2 цалі) можа перасягнуць Гіперыён (1 цаля у год).<ref name="mdvaden"/> Зараз розніца паміж імі складае 1,2 метра (4 фута)<ref name="mdvadenHelios">{{cite web |title=Helios ~ Coast Redwood|url=http://www.mdvaden.com/redwood_helios.shtml|author=Mario Vaden|date=2009|description=Найбуйнейшыя дрэвы Рэдвуда — Геліёс|lang=en|accessdate=2011-10-18}}</ref>. Назву прысвоілі, верагодна, у гонар першай часткі фантастычнай трылогіі Дэна Сіманса, частка дзеяння якой адбываецца ў лесе гіганцкіх секвой. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mdvaden.com/grove_of_titans.shtml Hyperion Redwood: More Information] з фатаграфіямі {{ref-en}}{{v|15|10|2011}} * [http://maps.google.ch/maps?q=41.211113,-124.002783&num=1&t=h&sll=47.447389,-122.248525&sspn=0.006295,0.006295&gl=ch&ie=UTF8&ll=41.211108,-124.002777&spn=0.003592,0.006539&z=18 Месца на карце maps.google.ch] {{ref-en}}{{v|15|10|2011}} * [http://landmarktrees.net Complete Tallest Redwoods List:] Гіперыён і іншыя найвышэйшыя дрэвы свету {{ref-en}} * [http://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070123-redwoods-video.html Video: World’s Tallest Tree Towers Over California] — [[National Geographic, часопіс|National Geographic]] {{ref-en}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Знакамітыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Рэкорды]] 1ruvwkk1ifqgc9uu6bh0trxiqnjykp2 Зміцер Арцюх 0 160905 5177258 5020708 2026-08-07T16:55:34Z ~2026-43467-84 172308 драматург 5177258 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Арцюх}} {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = Уладзімір | Маці = Таццяна | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = 1992 | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = Ганаровая грамата Навагрудскага раённага аддзела культуры за ўдзел у конкурсе чытальнікаў (1993) | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Зміцер Арцюх''', поўнае імя '''Дзмітрый Уладзіміравіч Арцюх''' (нар. {{ДН|2|3|1978}}, [[Рутка 2|Рутка-2]] Навагрудскага раёна) — беларускі паэт, журналіст, драматург, заснавальнік [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|паэтычнага тэатра «Арт. С»]] (разам з [[Аксана Спрынчан|Аксанай Спрынчан]]), член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]], кіраўнік відэаканала ПЖД.studio<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCJqVYtCWMzyaOro4SUvH8Yg|title=ПЖД.studio - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2023-11-28}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай сялянскай сям’і. Скончыў Ваўкавіцкую сярэднюю школу (1995). Падчас вучобы працаваў над школьнай насценгазетай «Жыве Беларусь!», якую арганізаваў настаўнік матэматыкі і самадзейны кампазітар Гродзеншчыны [[Мікалай Балай]]. Першы верш «У лесе» быў напісаны з дапамогай Мікалая Балая і надрукаваны ў 1992 годзе адразу ў трох выданнях: раённай газеце «[[Новае жыццё (навагрудская раённая газета)|Новае жыццё]]», газеце «Піянер Беларусі» і часопісе «Работніца і сялянка». У 1995 годзе паступіў у [[Мінскі педагагічны каледж]], які скончыў у 1998 годзе. Атрымаў спецыяльнасць — настаўнік беларускай мовы і літаратуры, кіраўнік дзіцячай тэатральнай студыі. Супрацоўнічаў з кампазітарам Уладзімірам Сарокіным, ансамблем «[[Сябры]]», [[Алеся (спявачка)|Алесяй]], [[Ірына Дарафеева|Ірынай Дарафеевай]]. Скончыў кафедру радыё і тэлебачання факультэта журналістыкі [[БДУ]] (2003), магістратуру Расійскага Дзяржаўнага інстытута сцэнічных мастацтваў, факультэт майстэрства сцэнічных пастановак, курс Наталлі Скараход «Праектаванне спектакля. Драматургія» (2024). Працаваў карэспандэнтам Беларускага радыё (рэдакцыя грамадскіх і сацыяльна-эканамічных праграм) (1999—2000); на [[БТ]] рэдактарам у аддзеле рэпарцёраў, выпускаючым рэдактарам АТН (2000—2005); старшым карэспандэнтам у часопісе «Промышленная безопасность» (2005—2009); журналістам у Навагрудскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы (2009); кіраўніком беларускай здымачнай групы Амерыканскага дабрачыннага фонда «The Saviour» («Спас») (2008—2018), намеснікам рэдактара ў рэдакцыі партала obitel-minsk.by мінскага Свята-Елісавецінскага манастыра (2010—2015), рэдактарам Праваслаўнага партала Dei Verbo (2015—2019), рэдактарам інфармацыйнага партала МЛЫН.BY (2018—2020), журналістам Silamedia (2020—2022), педагогам у дзіцячым клубе «Вера і Анфіса» (2022—2023). Заснавальнік Паэтычнага тэатра «[[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]» і першы яго дырэктар (2006—2010). Жыве ў Мінску. == Творчасць == [[Файл:ZmicerArcuchARTs.jpg|thumb|right|300px|Зміцер Арцюх чытае свае вершы на 15-годдзі [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]].]] У творчасці Зміцера Арцюха можна вылучыць тры плыні: тэкставая, тэлевізійная і сцэнічная. Усе яны цесна пераплецены. 1992 год — пачаў літаратурную дзейнасць, надрукавалі першы верш «У лесе» адразу ў трох выданнях: газета «Піянер Беларусі», часопіс «Работніца і сялянка», раённая газета «Новае жыццё». У гэтым ж час пачынаецца журналісцкая і сцэнічная дзейнасць — друкуецца ў раёнцы, удзельнічае ў мастацкай самадзейнасці. 1993 год — узнагароджаны Ганаровай граматай Навагрудскага раённага аддзела культуры за ўдзел у конкурсе чытальнікаў. 1993—1995 год — рэдактар школьнай насценгазеты «Жыве Беларусь!» (куратар Мікалай Балай). 1995—1999 год — сябра літаратурнага аб’яднання «Першацвет» (кіраўнік [[Алесь Масарэнка]]); рэдактар газеты навучэнцаў Мінскага педагагічнага каледжа імя Максіма Танка «Крылы», якая друкавалася на старонках «Настаўніцкай газеты», рэдактар насценгазеты і радыёперадачы «Наша слова» (куратар Таццяна Замыслава). 1999 год (4 верасня) — у газеце «Новае жыццё» была апублікавана першая песня на словы Зміцера Арцюха, музыку Мікалая Балая «Развітанне з дзяцінствам». 2000—2004 год — супрацоўніцтва з кампазітарам Уладзімірам Сарокіным, ансамблем «Сябры», Ірынай Дарафеевай, стварэнне песень: «Мелодыя мая», «Рыжык», «Сталіца», «Ты паслухай», «Белита-Витекс — золотой дуэт», «Магистраль» і іншых. 2000 год — Навагрудская раённая бібліятэка выдае інфармацыйна-бібліяграфічны даведнік «Маладыя таленты Навагрудчыны», у які ўваходзяць звесткі і пра Зміцера Арцюха. 2001 год — у эфір навін на Беларускім тэлебачанні выйшаў першы рэпартаж пра падрыхтоўку да сяўбы ў Крупскім раёне. 2001—2003 год — сябра літаб’яднання «Вуліца летуценнікаў» факультэта журналістыкі БДУ (кіраўнік [[Таццяна Дасаева]]). 2002—2006 — сябра суполкі маладых творцаў «Літаратурны квартал», (са студзеня 2004 — «Літаратурнае прадмесце»). Кіраўнікі [[Віктар Шніп]] і [[Людміла Рублеўская]]. 2004—2007 год — удзел у фестывалі беларускай паэзіі і песні «Ракуцёўскае лета-2004»; некалькі вершаў перакладзены на балгарскую мову. Зборнік «Среща с пролетта»; журналісцкае супрацоўніцтва з тэлепраграмамі «Справы сямейныя», «Добрай раніцы, Беларусь», газетамі «Мінскі мерадыян», «Вести Первомайского района», «Раніца», «Железнодорожник Беларуси», часопісам «Энергетическая стратегия». 2005 год — пачатак штогадовых літаратурна-музычных імпрэз «Творчыя сустрэчы на Радзіме»; падрыхтоўка і правядзенне літаратурнага конкурсу і вечарыны да стагоддзя з дня выхаду кнігі Цёткі «Хрэст на свабоду» (бібліятэка імя Цёткі ў Мінску). 2005—2006 год — аўтар рубрыкі «Моладзь ідзе» на старонках газеты «Літаратура і мастацтва». Арганізатар прома-акцыі з нагоды дня нараджэння рубрыкі. Сааўтар рубрыкі «Паэтычны чацвер» у газеце «Голас Радзімы». 2006—2010 год — заснавальнік Паэтычнага тэатра «Арт. С», першы яго дырэктар, вядучы аўтарскага літаратурна-музычнага праекта «Стары Новы год у Цёткі». За перыяд дырэктарства здзейсніў пастаноўкі несапраўдных спектакляў: «Паўлінка, яе ўнук Сымон… Сустрэча праз гады» (у галоўнай ролі Народная артыстка Беларусі [[Марыя Захарэвіч]]), «Нібы ў Міцкевічавым сне» (у галоўнай ролі Людміла Баяўчук), «Ну й „Залёты“ ў „Пінскай шляхты“» (у галоўнай ролі народная артыстка Беларусі Марыя Захарэвіч); правёў вечарыну памяці Яўгеніі Янішчыц «Краю блаславёнага дачка»; быў сувядучым шматсерыйнага праекта «12 сузор’яў»; наладзіў супрацоўніцтва з Сацыяльным аддзелам Мінскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы і падрыхтаваў сумесны праект «А верш імкнецца да нябёсаў», у межах якога неаднаразова праходзілі імпрэзы «Мама», «Пад крылом нябеснага анёла», «Мой родны кут». 2006 год — Навагрудская раённая бібліятэка выдае кнігу пра Змітра Арцюха «Лірычныя мроі»; 6 кастрычніка ў Паэтычным тэатры «Арт. С» ладзіцца прэзентацыя кнігі «Вясна ў кароткім паліто…» 2006—2009 год — сааўтар рубрыкі «Максіма маладых» у газеце «Культура»; аўтар рубрыкі «Паэтычны букет» у часопісе «Промышленная безопасность». 2006—2008 год, — неаднаразовыя выступленні ў дзіцячых бібліятэках № 2, 11, у сярэдняй школе № 98, бібліятэках № 5, 7, 14, 19, школе-інтарнаце № 3, на журфаку БДУ, у Нацыянальнай бібліятэцы, музеі Максіма Багдановіча і філіяле «Беларуская хатка» (Мінск); удзел у свяце беларускай паэзіі і музыкі «Ракуцёўскае лета-2007». 2008 год — гастролі-экскурсія Паэтычнага тэатра «Арт. С» у Навагрудак з правядзеннем іпрэзы «Са сталіцы ў сталіцу» у Доме-музеі Адама Міцкевіча; у вёску Салтанаўшчына Нясвіжскага раёна з правядзеннем імпрэзы «А верш імкнецца да нябёсаў…» у праваслаўным лагеры; разам з Аксанай Спрынчан правёў свята беларускай паэзіі і песні «Ракуцёўскае лета-2008». 2009 год — удзел у літаратурных святах у Вязынцы, Ракуцёўшчыне, Цэнтральным дзіцячым парку імя Горкага ў Мінску; зладзіў прэзентацыю дакументальнага фільма «Навагрудская Галгофа». 2014—2017 год — на праваслаўным тэлеканале «Союз» выходзіла праграма «Монолог», кіраўніком якой быў Зміцер Арцюх. 2015 год — пачатак супрацоўнітва з кампазітарам Сяргеем Фадзеевым (Аўстрыя), скрыпачкай і вакалісткай Юліяй Лебядзенка (Аўстрыя). Стварэнне песень: «Настоящий друг», «Дождь», «Музыка весны», «Вечное лето», «Любви простуда», «Не отвечу», «Лесные концерты», «Ты не любишь меня». Стварэнне відэаканала на Ютуб, які пазней стане называцца ПЖД.studio. 2015—2016 год — супрацоўніцтва з кампазітарам Галінай Кутас і эстраднай студыяй «Імпэт» ([[Ілья|г.п. Ілля]]), запіс песні «На скрыжаванні»; удзел у фестывалі праваслаўнай культуры «Кладзезь» з выступамі ў гарадах Старыя Дарогі, Орша, Дзяржынск, Карэлічы. 2016 год (3 сакавіка) — у Паэтычным тэатры «Арт. С» ладзіцца прэзентацыя кнігі «На скрыжаванні»; удзел у 19 Праваслаўным маладзёжным фестывалі «Братья»; свяце паэзіі і песні «Ракуцёўскае лета-2016». 2017 год — арганізацыя праекта «Велікодныя сустрэчы»; удзелу ў духоўна-асветніцкай экспедыцыі «Дарога да святыняў»; 20 ліпеня зладзіў паэтычна-мастацкі канцэрт «Пад ліпеньскім дажджом» у Мінскім раённым цэнтры культуры; публікацыя вершаў у рускамоўным літаратурным часопісе Германіі «EDITA» (пераклады Глеба Пудава); 6 снежня прыняты ў Саюз пісьменнікаў Беларусі. 2018 год — арганізацыя і правядзенне паэтычна-мастацкага канцэрту «Сустрэча на Стрэчанне» ў горадзе Лагойску. 2020 год — фільм «Пресвитер Бродецкий» адзначаны дыпломам «За найлепшую гукарэжысуру» на Міжнародным кінафестывалі «Покров» у Кіеве (Украіна). 2023 год — запісана песня «Будзь са мною» на словы Змітра Арцюха. Кампазітар Сяргей Харэвіч, спявачка Вольга Шаўчэнка. У розны час друкаваўся ў часопісах «[[Першацвет]]», «[[Алеся (1924)|Алеся]]», «[[Маладосць]]», «[[Полымя]]», «Нёман», «Врата Небесные», газетах «[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]]», «[[Голас Радзімы]]», перыядычным друку, калектыўных зборніках «[[Літаратурны квартал]]», «[[Дзень паэзіі]]», «[[Свет на дваіх]]» і іншых. == Творы == === Літаратура === * Вясна ў кароткім паліто…: кніга вершаў [пад рэд. В. А. Шніпа]. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 78, [1] с. — (Дэбют). — ISBN 985-02-0855-4. * На скрыжаванні: кніга вершаў [пад рэд. Р. Ю. Малахоўскага]. — Мн.: Харвест, 2015. — 63 с. — (Маладая паэзія Беларусі). — ISBN 978-985-18-3802-4.<ref>{{cite web|lang=|url=https://zviazda.by/be/news/20230728/1690527979-litaraturnaya-karta-grodzenshchyny|title=Літаратурная карта Гродзеншчыны|author=Кастусь Лешніца|date=2023-07-28|publisher=Звязда|accessdate=2023-11-28|archive-date=29 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129113135/https://zviazda.by/be/news/20230728/1690527979-litaraturnaya-karta-grodzenshchyny|url-status=dead}}</ref> === Тэлебачанне === * Новогрудская Голгофа: дакументальны фільм [рэжысёр Святлана Дземчанка]. — Інфармацыйнае агенцтва Беларускай Праваслаўнай Царквы, 2009. * По имени Детство: дакументальна-публіцыстычны цыкл з 10 серый — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2009—2016. * Благословение: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2010. * Иордан на Брайтоне: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2010. * Я встал и пришел: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2010. * С днём рождения, Саша!: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2011. * В четырёх стенах: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2011. * В одиннадцатом часу: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2013. * Я здесь: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2014. * Изо Льда: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2015. * Как мы встречали Ирину Муравьеву: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2016. * Падая — поднимайся!: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2016. * Вяртайся дахаты: мастацкі мініфільм — партал obitel-minsk.by, 2017. * Пад ліпеньскім дажджом: канцэрт — ТГ «Імпрэза» для праваслаўнага тэлеканала «Союз», 2017. * Пресвитер Бродецкий: тэлефільм — Оноре. ТВ, 2020. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{НК}} == Спасылкі == * http://art-s.by/udelniki-zmiter-artsuh.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160121144154/http://art-s.by/udelniki-zmiter-artsuh.html |date=21 студзеня 2016 }} * http://kamunikat.org/Arciuch_Zmicier.html * https://www.facebook.com/dmitri.artuh * https://vk.com/id142411258 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Арцюх Зміцер}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] hpl9hb4xn62mln3gbs4fjhkzrvpwuod Шаблон:Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 10 164077 5177431 4821125 2026-08-08T08:59:06Z Zafer 40665 Updated 5177431 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і | загаловак = [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і|Чэмпіянаты свету па сучасным пяцібор’і]] | выява = [[Image: Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|70px|]] | стыль_цела = | клас_спісаў = hlist | спіс1 = * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1949|1949]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1950|1950]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1951|1951]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1953|1953]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1954|1954]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1955|1955]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1957|1957]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1958|1958]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1959|1959]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1961|1961]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1962|1962]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1963|1963]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1965|1965]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1966|1966]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1967|1967]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1969|1969]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1970|1970]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1971|1971]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1973|1973]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1974|1974]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1975|1975]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1977|1977]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1978|1978]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1979|1979]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1980|1980]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1981|1981]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1982|1982]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1983|1983]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1984|1984]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1985|1985]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1986|1986]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1987|1987]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1988|1988]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1989|1989]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1990|1990]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1991|1991]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1992|1992]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1993|1993]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1994|1994]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1995|1995]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1996|1996]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1997|1997]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1998|1998]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 1999|1999]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2000|2000]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2001|2001]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2002|2002]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2003|2003]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2004|2004]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2005|2005]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2006|2006]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2007|2007]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2008|2008]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2009|2009]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2010|2010]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2011|2011]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2012|2012]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2013|2013]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2014|2014]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2015|2015]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2016|2016]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2017|2017]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2018|2018]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2019|2019]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2021|2021]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2022|2022]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2023|2023]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2024|2024]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2025|2025]] * [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2026|2026]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Чэмпіянаты свету|Пяцібор’е]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Сучаснае пяцібор’е]] </noinclude> qd39ecp829vxz9496xzjej76u0qchm4 Джон Ліндлі 0 165084 5177335 3628997 2026-08-08T02:29:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177335 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Джон Ліндлі | Арыгінал імя = {{lang-en|John Lindley}} | Выява = JLindley.jpg | Шырыня = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = Каралеўскі медаль [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] | Сайт = }} {{Сістэматык | Батанік = Lindl. | IPNI = 22383-1 | List IPNI = + | Заўв_батанік = Іншае, верагодна састарэлае, абазначэнне: '''Lindley''' | wikispecies = John Lindley | Вікісховішча = John Lindley }} {{Цёзкі|Ліндлі}} '''Джон Ліндлі''' ('''Ліндлей''') ({{lang-en|John Lindley}}; [[1799]]—[[1865]]) — [[Англія|англійскі]] [[Батанік (прафесія)|батанік]], садоўнік, знаўца сямейства {{bt-bellat|Архідныя{{!}}архідных|Orchidaceae}}. З 1829 па 1860 гады быў [[прафесар]]ам батанікі ў [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэце]]. На працягу 40 лёт быў сакратаром [[Лонданскае таварыства садоўніцтва|Лонданскага таварыства садоўніцтва]]. == Раннія гады == Нарадзіўся ў мястэчку {{Не перакладзена 3|Old Catton||en|Old Catton}}, размешчаным недалёка ад [[Норвіч]]а, і быў адным з чатырох дзяцей Джорджа і Мэры Ліндлі. Яго бацька быў уладальнікам пладовага гадавальніка, аднак, садаводчае прадпрыемства не прыносіла дастатковага прыбытку і сям'я жыла вельмі сціпла. Джон з юнацкасці дапамагаў бацьку ў садзе і займаўся зборам палявых кветак у наваколлях Норвіча. Адукацыю атрымаў у гімназіі Норвіча (''Norwich School''). Сям'я не магла падтрымаць яго паступленне ва ўніверсітэт і ў 1815 годзе ён стаў агентам бельгійскай фірмы па гандлі насеннем у Лондане. У гэты перыяд ён знаёміцца з [[Уільям Джэксан Гукер|Уільямам Гукерам]], які дапамог яму заняць месца асістэнта ў гербарыі [[Джозеф Банкс|Джозефа Банкса]]. == Шлях у навуцы == Сваю навуковую дзейнасць пачаў ён выданнем (у 1820 годзе) [[манаграфія|манаграфіі]] [[ружа|руж]] (''«Rosarum Monographia»'', з 19 табліцамі), у наступным годзе пачаў друкаваць ''«Collectanea Botanica»'' (I—VIII). Ліндлі спачатку прыняў сістэму класіфікацыі раслін [[Агюстэн Пірам Дэкандоль|Дэкандоля]], але потым у працы ''The vegetable Kingdom'', грунтуючыся на новых пошуках, прапанаваў сваю класіфікацыю, якая складала ў сабе 7 класаў, 56 спалучэнняў, ці пераходных злучальных груп, і 303 [[сямейства|сямействы]]. Пад імем «караняродных» (''Rhizogenes'') Ліндлі згрупаваў [[паразіт]]уючыя [[хларафіл|бесхларафілавыя]] расліны; пад «сеткаватымі» (''Dictyogenes'') сабраў тыя з [[аднадольныя|аднадольных]], якія па [[лісце|лісцю]] і знешняму выгляду маюць падабенства з [[двухдольныя|двухдольнымі]]; нарэшце, [[голанасенныя]], ці [[хвойныя]] (''Gymnospermes''), пераназваў у ''Gymnogenes'' (галародныя). За час навуковай дзейнасці ім было апісана некалькі тысяч відаў раслін<ref>Гл. спасылку «Спіс таксонаў на сайце IPNI» у картцы сістэматыка</ref>. {{Фотарад|ш1=230|ш3=200|Papaver bracteatum RHS.jpeg|Appendix to the first twenty-three volumes of Edwards's Botanical Register - Plate 1.png|An Introduction to Botany p 127.jpg|тэкст=[[Батанічная ілюстрацыя|Батанічныя ілюстрацыі]] з прац Ліндлі: <br />1. {{btname|[[Papaver bracteatum]]|'''Lindl.'''}} з кнігі «''Collectanea botanica''», 1821 <br /> 2. {{btname|[[Verticordia nitens]]|('''Lindl.''') [[Endl.]]}} з артыкула «''A sketch of the vegetation of the Swan River Colony''», 1839 <br />3. тыпы [[кветка|кветак]], малюнак з кнігі «''An introduction to botany''», 1835}} == Друкаваныя працы == [[Выява:Lindleya mespiloides.png|thumb|{{btname|Lindleya mespiloides|[[H.B.K.]]}} [[Батанічная ілюстрацыя]] з кнігі [[Аляксандр фон Гумбальт|Гумбальта]], [[Эмэ Банплан|Банплана]] і Кунта «''Nova genera et species plantarum…''» Vol. 6, 1815—1825]] * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Rosarum Monographia|месца = [[Лондан|London]]|выдавецтва =|год = 1820}}{{ref-la}} з 19 табліцамі * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Digitalium Monographia|месца = London|выдавецтва =|год = 1821}}{{ref-la}} з 28 табліцамі * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Collectanea botanica, or Figures and Botanical Illustrations of rare and curious Exotic Plants|спасылка =|адказны =|выданне =|месца = London|выдавецтва =|год = 1821|том =|старонкі =|старонак =|серыя =|isbn =|тыраж =}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Synopsis of the British Flora|год = 1829}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = An introduction to botany by John Lindley etc. Second edition, with corrections and numerous additions|арыгінал =|спасылка = http://books.google.com/books/pdf/An_introduction_to_botany.pdf?id=U6sgAAAAYAAJ&hl=ru&output=pdf&sig=ACfU3U0P53d2fDNfkxxyBFY-oN87pf82Fg&source=gbs_summary_r&cad=0|адказны =|выданне =|месца =|выдавецтва = Longman, Rees, Orme, Brown, Green and Longman|год = 1835|том =|старонкі =|старонак = 833|серыя =|isbn =|тыраж =}}{{ref-en}} 3 выд. — 1839 * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = A Systematic View of the Organisation, Natural Affinities, and Geographical Distribution,of the Whole Vegetable Kingdom; Together With the Uses of the Most Important Species in Medicine,the Arts, and Rural or Domestic Economy|арыгінал =|спасылка = http://books.google.com/books?id=IicEAAAAQAAJ|адказны =|выданне =|месца =|выдавецтва = Longman, Rees, Orme, Brown, Green and Longman|год = 1836|том =|старонкі =|старонак =|серыя =|isbn =|тыраж =}}{{ref-en}} — у гэтым сачыненні, больш вядомым пад назвай A Natural System of Botany, Ліндлі выказаў сваю сістэму расліннага царства * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = First principles of Botany}}{{ref-en}}; пазней гэта сачыненне (у 1852 годзе выйшла сёмае выданне) з'явілася пад загалоўкам «''Elements of Botany''» * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = The Genera and Species of Orchidaceous Plants|арыгінал = |спасылка = http://www.botanicus.org/page/393248|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Ridgways, Piccadilly|год = 1835|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archive-date = 20 красавіка 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190420031226/http://www.botanicus.org/page/393248}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = The fossil Flora of Great-Britain|месца = London|год =1831—1837}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Nixus plantarum|месца = Лондан|год = 1833}}{{ref-la}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Flora medica|год =1838}}{{ref-la}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Sertum orchidaceum|год = 1838}}{{ref-la}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = A sketch of the vegetation of the Swan River Colony|арыгінал =|спасылка = http://www.archive.org/details/appendixtofirstt00lind|адказны = Edwards's Botanical Register|выданне =|месца =|выдавецтва =|год = 1839|том = 1|старонкі =|старонак =|серыя =|isbn =|тыраж =}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = The theory of horticulture|год = 1840}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = Pomologia Britannica|год = 1841}}{{ref-la}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = The vegetable Kingdom|месца = London|год = 1845—1847}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар = John Lindley.|загаловак = The flower garden|месца = London|год = 1851—1853}}{{ref-en}} == У гонар і памяць == [[Карл Кунт]] у гонар Ліндлі назваў [[род]] раслін {{bt-bellat|Ліндлея|Lindleya|[[Kunth]], [[nom. cons.]]}}<ref>{{IPNI|39066-1|''Lindleya''}}</ref>, які адносіцца да сямейства {{bt-bellat|Ружовыя|Rosaceae}}. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Линдлей, Джон}} {{V|30|11|2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндлі Джон}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] jed1sanenap4rukt04bj5dcmpmbl3x3 Доўжа (Віцебскі раён) 0 174450 5177492 5146068 2026-08-08T11:47:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177492 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Доўжа}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва =Доўжа |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Dolzha Vitebsk.jpg |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =55|lat_min =22|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =30|lon_min =4|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 =Мазалаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =164 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 21(2)<ref name="post">[http://zip.belpost.by/street/dolzha-viteb-vitebskiy-mazolovskiy РУП «Белпошта»]{{Недаступная спасылка}}</ref> |паштовы індэкс = 211309<ref name="post" /> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''До́ўжа'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> ({{Lang-ru|Должа}}) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ([[Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Мазалаўскі сельсавет]]) за 20 км на поўнач ад [[Віцебск]]а на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|Р|115}} (Віцебск — [[Гарадок]]). Вёска размешчана на берагах азёр [[Сосна (возера)|Сосна]] і [[Бутыка|Бутыкі]] (Бу́тыка<ref name="ep1">{{Крыніцы/ЭПБ|1|||363}}</ref>). На паўночнай ускраіне працякае рака Даўжанка з возера [[Цыганова]] ў возера Бараноўскае. == Насельніцтва == Насельніцтва 647 жыхароў. == Інфраструктура == * Віцебская біяфабрыка (з 2012 г. ААТ «БелВітуніфарм»)<ref name="uni">{{Cite web |url=https://belvitunifarm.by/ |title=Сайт ААТ «БелВітуніфарм» |access-date= |archive-date=18 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118014804/https://belvitunifarm.by/ |url-status=dead }}</ref> * Стадыён, дом культуры, школа. * На беразе возера Сосна зона адпачынку. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Андрэевіч Котаў]] (нар. 1958) — беларускі [[лёгкаатлет]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-13. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1981 год.{{ref-ru}} {{Мазалаўскі сельсавет, Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Доўжа (Віцебскі раён)| ]] 81dklwq7yjt8irydmz4un9zievimy0a ФК Тарпеда-БелАЗ 0 180741 5177234 5157742 2026-08-07T15:53:15Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5177234 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Раман Жалезны|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Юрэвіч]] (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Андрэй Арэхва (нар. 1989) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] grjikt9nspx1s6w5xs9ivnvlvvdk9d9 5177241 5177234 2026-08-07T15:56:38Z Reteeeee 3133 132326 /* Галоўныя трэнеры */ 5177241 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Раман Жалезны|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Юрэвіч]] (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Андрэй Арэхва (нар. 1989) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026) * [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] dt35vdjjzwq8w8o0xzt21iu4e993txd 5177250 5177241 2026-08-07T16:04:35Z Reteeeee 3133 132326 /* Трэнерскі штаб */ 5177250 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Раман Жалезны|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026) * [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] 78j8ezcag0uvj9pkrtosaeo80y68acc 5177251 5177250 2026-08-07T16:06:42Z Reteeeee 3133 132326 /* Ігракі ў арэндзе */ 5177251 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026) * [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] 0je3vgsdf3hx8cp6fhj9xrqckqzxl9p 5177255 5177251 2026-08-07T16:18:44Z Reteeeee 3133 132326 /* Цяперашні склад */ 5177255 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арсеній Агееў||2004}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Ламавіцкі||1998}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Грэнік Петрасян||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026) * [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] g2b3qdra1t3dzc7pxr1rzvvyqwojvfb 5177271 5177255 2026-08-07T18:52:46Z Reteeeee 3133 132326 /* Цяперашні склад */ 5177271 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арсеній Агееў||2004}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Ламавіцкі||1998}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Грэнік Петрасян||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў|у «Юні Ікс Лабс» да снежня 2026 года|2005}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026) * [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] 96wic59dmete0pzwq3rbixwmgrth84x MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js 8 181626 5177495 3471660 2026-08-08T11:52:09Z Johannnes89 89327 updated per enwiki 5177495 javascript text/javascript // See [[mw:Reference Tooltips]] // Source https://en.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js /*eslint space-in-parens: ["error", "always"], array-bracket-spacing: ["error", "always"]*/ ( function () { // If you're loading the script from another wiki and want to set your settings, do that in `window` // properties with `rt_` prefix, e.g. // window.rt_REF_LINK_SELECTOR = '...'; // They will be used instead of enwiki detaults. var REF_LINK_SELECTOR = window.rt_REF_LINK_SELECTOR || '.reference, a[href^="#CITEREF"]', COMMENTED_TEXT_CLASS = window.rt_COMMENTED_TEXT_CLASS || 'rt-commentedText', COMMENTED_TEXT_SELECTOR = ( window.rt_COMMENTED_TEXT_SELECTOR || ( COMMENTED_TEXT_CLASS ? '.' + COMMENTED_TEXT_CLASS + ', ' : '' ) + 'abbr[title]' ); if ( mw.messages.get( 'rt-settings' ) === null ) { mw.messages.set( { 'rt-settings': 'Налады выплыўных зносак', 'rt-enable-footer': 'Уключыць выплыўныя зноскі', 'rt-settings-title': 'Reference Tooltips', 'rt-save': 'Захаваць налады', 'rt-enable': 'Уключыць выплыўныя зноскі', 'rt-activationMethod': 'Зноска паказваецца пры:', 'rt-hovering': 'навядзенні', 'rt-clicking': 'пстрыку', 'rt-delay': 'Затрымка перад паказам зноскі (у мілісекундах): ', 'rt-tooltipsForComments': 'Show the tooltip over <span title="Tooltip example" class="' + ( COMMENTED_TEXT_CLASS || 'rt-commentedText' ) + '" style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help;">text with a dotted underline</span> in Reference Tooltips style (allows to see such tooltips on devices with no mouse support)', 'rt-disabledNote': 'Выключыўшы, выплыўныя зноскі можна ўключыць зноў па спасылцы ўнізе старонкі.', 'rt-done': 'Done', 'rt-enabled': 'Reference Tooltips are enabled' } ); } // "Global" variables var SECONDS_IN_A_DAY = 60 * 60 * 24, CLASSES = { FADE_IN_DOWN: 'rt-fade-in-down', FADE_IN_UP: 'rt-fade-in-up', FADE_OUT_DOWN: 'rt-fade-out-down', FADE_OUT_UP: 'rt-fade-out-up' }, IS_TOUCHSCREEN = 'ontouchstart' in document.documentElement, // Quite a rough check for mobile browsers, a mix of what is advised at // https://stackoverflow.com/a/24600597 (sends to // https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Browser_detection_using_the_user_agent) // and https://stackoverflow.com/a/14301832 IS_MOBILE = /Mobi|Android/i.test( navigator.userAgent ) || typeof window.orientation !== 'undefined', CLIENT_NAME = $.client.profile().name, settingsString, settings, enabled, delay, activatedByClick, tooltipsForComments, cursorWaitCss, windowManager, $teleportTarget, $body = $( document.body ), $window = $( window ), $overlay = $( '<div>' ) .addClass( 'rt-overlay' ) .appendTo( $body ); // Can't use before https://phabricator.wikimedia.org/T369880 is resolved // mw.loader.using( 'mediawiki.page.ready' ).then( function ( require ) { // $teleportTarget = $( require( 'mediawiki.page.ready' ).teleportTarget ); // $overlay.appendTo( $teleportTarget ); // } ); function rt( $content ) { // Popups gadget if ( window.pg ) { return; } var teSelector, settingsDialogOpening = false; function setSettingsCookie() { mw.cookie.set( 'RTsettings', ( Number( enabled ) + '|' + delay + '|' + Number( activatedByClick ) + '|' + Number( tooltipsForComments ) ), { path: '/', expires: 90 * SECONDS_IN_A_DAY, prefix: '' } ); } function enableRt() { enabled = true; setSettingsCookie(); $( '.rt-enableItem' ).remove(); rt( $content ); mw.notify( mw.msg( 'rt-enabled' ) ); } function disableRt() { $content.find( teSelector ).removeClass( 'rt-commentedText' ).off( '.rt' ); $body.off( '.rt' ); $window.off( '.rt' ); } function addEnableLink() { // #footer-places – Vector // #f-list – Timeless, Monobook, Modern // parent of #footer li – Cologne Blue var $footer = $( '#footer-places, #f-list' ); if ( !$footer.length ) { $footer = $( '#footer li' ).parent(); } if ( !$footer.find( '.rt-enableItem' ).length ) { $footer.append( $( '<li>' ) .addClass( 'rt-enableItem' ) .append( $( '<a>' ) .text( mw.msg( 'rt-enable-footer' ) ) .attr( 'href', '#' ) .click( function ( e ) { e.preventDefault(); enableRt(); } ) ) ); } } function TooltippedElement( $element ) { var events, te = this; function onStartEvent( e ) { var showRefArgs; if ( activatedByClick && te.type !== 'commentedText' && e.type !== 'contextmenu' ) { e.preventDefault(); } if ( !te.noRef ) { showRefArgs = [ $( this ) ]; if ( te.type !== 'supRef' ) { showRefArgs.push( e.pageX, e.pageY ); } te.showRef.apply( te, showRefArgs ); } } function onEndEvent() { if ( !te.noRef ) { te.hideRef(); } } if ( !$element ) { return; } // TooltippedElement.$element and TooltippedElement.$originalElement will be different when // the first is changed after its cloned version is hovered in a tooltip this.$element = $element; this.$originalElement = $element; if ( this.$element.is( REF_LINK_SELECTOR ) ) { if ( this.$element.prop( 'tagName' ) === 'SUP' ) { this.type = 'supRef'; } else { this.type = 'harvardRef'; } } else { this.type = 'commentedText'; this.comment = this.$element.attr( 'title' ); if ( !this.comment ) { return; } this.$element.addClass( 'rt-commentedText' ); } if ( activatedByClick ) { events = { 'click.rt': onStartEvent }; // Adds an ability to see tooltips for links if ( this.type === 'commentedText' && ( this.$element.closest( 'a' ).length || this.$element.has( 'a' ).length ) ) { events[ 'contextmenu.rt' ] = onStartEvent; } } else { events = { 'mouseenter.rt': onStartEvent, 'mouseleave.rt': onEndEvent }; } this.$element.on( events ); this.hideRef = function ( immediately ) { clearTimeout( te.showTimer ); if ( this.type === 'commentedText' ) { this.$element.attr( 'title', this.comment ); } if ( this.tooltip && this.tooltip.isPresent ) { if ( activatedByClick || immediately ) { this.tooltip.hide(); } else { this.hideTimer = setTimeout( function () { te.tooltip.hide(); }, 200 ); } } else if ( this.$ref && this.$ref.hasClass( 'rt-target' ) ) { this.$ref.removeClass( 'rt-target' ); if ( activatedByClick ) { $body.off( 'click.rt touchstart.rt', this.onBodyClick ); } } }; this.showRef = function ( $element, ePageX, ePageY ) { // Popups gadget if ( window.pg ) { disableRt(); return; } if ( this.tooltip && !this.tooltip.$content.length ) { return; } var tooltipInitiallyPresent = this.tooltip && this.tooltip.isPresent; function reallyShow() { var viewportTop, refOffsetTop, teHref; if ( !te.$ref && !te.comment ) { teHref = te.type === 'supRef' ? te.$element.find( 'a' ).attr( 'href' ) : te.$element.attr( 'href' ); // harvardRef te.$ref = teHref && $( '#' + $.escapeSelector( teHref.slice( 1 ) ) ); if ( !te.$ref || !te.$ref.length || !te.$ref.text() ) { te.noRef = true; return; } } if ( !tooltipInitiallyPresent && !te.comment ) { viewportTop = $window.scrollTop(); refOffsetTop = te.$ref.offset().top; if ( !activatedByClick && viewportTop < refOffsetTop && viewportTop + $window.height() > refOffsetTop + te.$ref.height() && // There can be gadgets/scripts that make references horizontally scrollable. $window.width() > te.$ref.offset().left + te.$ref.width() ) { // Highlight the reference itself te.$ref.addClass( 'rt-target' ); return; } } if ( !te.tooltip ) { te.tooltip = new Tooltip( te ); if ( !te.tooltip.$content.length ) { return; } } // If this tooltip is called from inside another tooltip. We can't define it // in the constructor since a ref can be cloned but have the same Tooltip object; // so, Tooltip.parent is a floating value. te.tooltip.parent = te.$element.closest( '.rt-tooltip' ).data( 'tooltip' ); if ( te.tooltip.parent && te.tooltip.parent.disappearing ) { return; } te.tooltip.show(); if ( tooltipInitiallyPresent ) { if ( te.tooltip.$element.hasClass( 'rt-tooltip-above' ) ) { te.tooltip.$element.addClass( CLASSES.FADE_IN_DOWN ); } else { te.tooltip.$element.addClass( CLASSES.FADE_IN_UP ); } return; } te.tooltip.calculatePosition( ePageX, ePageY ); $window.on( 'resize.rt', te.onWindowResize ); } // We redefine this.$element here because e.target can be a reference link inside // a reference tooltip, not a link that was initially assigned to this.$element this.$element = $element; if ( this.type === 'commentedText' ) { this.$element.attr( 'title', '' ); } if ( activatedByClick ) { if ( tooltipInitiallyPresent || ( this.$ref && this.$ref.hasClass( 'rt-target' ) ) ) { return; } else { setTimeout( function () { $body.on( 'click.rt touchstart.rt', te.onBodyClick ); }, 0 ); } } if ( activatedByClick || tooltipInitiallyPresent ) { reallyShow(); } else { this.showTimer = setTimeout( reallyShow, delay ); } }; this.onBodyClick = function ( e ) { if ( !te.tooltip && !( te.$ref && te.$ref.hasClass( 'rt-target' ) ) ) { return; } var $current = $( e.target ); function contextMatchesParameter( parameter ) { return this === parameter; } // The last condition is used to determine cases when a clicked tooltip is the current // element's tooltip or one of its descendants while ( $current.length && ( !$current.hasClass( 'rt-tooltip' ) || !$current.data( 'tooltip' ) || !$current.data( 'tooltip' ).upToTopParent( contextMatchesParameter, [ te.tooltip ], true ) ) ) { $current = $current.parent(); } if ( !$current.length ) { te.hideRef(); } }; this.onWindowResize = function () { te.tooltip.calculatePosition(); }; } function Tooltip( te ) { function openSettingsDialog() { var settingsDialog, settingsWindow; if ( cursorWaitCss ) { cursorWaitCss.disabled = true; } function SettingsDialog() { SettingsDialog.parent.call( this ); } OO.inheritClass( SettingsDialog, OO.ui.ProcessDialog ); SettingsDialog.static.name = 'settingsDialog'; SettingsDialog.static.title = mw.msg( 'rt-settings-title' ); SettingsDialog.static.actions = [ { modes: 'main', action: 'save', label: mw.msg( 'rt-save' ), flags: [ 'primary', 'progressive' ] }, { modes: 'main', flags: [ 'safe', 'close' ] }, { modes: 'disabled', action: 'deactivated', label: mw.msg( 'rt-done' ), flags: [ 'primary', 'progressive' ] } ]; SettingsDialog.prototype.initialize = function () { var dialog = this; SettingsDialog.parent.prototype.initialize.apply( this, arguments ); this.enableCheckbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget( { selected: true } ); this.enableCheckbox.on( 'change', function ( selected ) { dialog.activationMethodSelect.setDisabled( !selected ); dialog.delayInput.setDisabled( !selected || dialog.clickOption.isSelected() ); dialog.tooltipsForCommentsCheckbox.setDisabled( !selected ); } ); this.enableField = new OO.ui.FieldLayout( this.enableCheckbox, { label: mw.msg( 'rt-enable' ), align: 'inline', classes: [ 'rt-enableField' ] } ); this.hoverOption = new OO.ui.RadioOptionWidget( { label: mw.msg( 'rt-hovering' ) } ); this.clickOption = new OO.ui.RadioOptionWidget( { label: mw.msg( 'rt-clicking' ) } ); this.activationMethodSelect = new OO.ui.RadioSelectWidget( { items: [ this.hoverOption, this.clickOption ] } ); this.activationMethodSelect.selectItem( activatedByClick ? this.clickOption : this.hoverOption ); this.activationMethodSelect.on( 'choose', function ( item ) { dialog.delayInput.setDisabled( item === dialog.clickOption ); } ); this.activationMethodField = new OO.ui.FieldLayout( this.activationMethodSelect, { label: mw.msg( 'rt-activationMethod' ), align: 'top' } ); this.delayInput = new OO.ui.NumberInputWidget( { input: { value: delay }, step: 50, min: 0, max: 5000, disabled: activatedByClick, classes: [ 'rt-numberInput' ] } ); this.delayField = new OO.ui.FieldLayout( this.delayInput, { label: mw.msg( 'rt-delay' ), align: 'top' } ); this.tooltipsForCommentsCheckbox = new OO.ui.CheckboxInputWidget( { selected: tooltipsForComments } ); this.tooltipsForCommentsField = new OO.ui.FieldLayout( this.tooltipsForCommentsCheckbox, { label: new OO.ui.HtmlSnippet( mw.msg( 'rt-tooltipsForComments' ) ), align: 'inline', classes: [ 'rt-tooltipsForCommentsField' ] } ); new TooltippedElement( this.tooltipsForCommentsField.$element.find( '.' + ( COMMENTED_TEXT_CLASS || 'rt-commentedText' ) ) ); this.fieldset = new OO.ui.FieldsetLayout(); this.fieldset.addItems( [ this.enableField, this.activationMethodField, this.delayField, this.tooltipsForCommentsField ] ); this.panelSettings = new OO.ui.PanelLayout( { padded: true, expanded: false } ); this.panelSettings.$element.append( this.fieldset.$element ); this.panelDisabled = new OO.ui.PanelLayout( { padded: true, expanded: false } ); this.panelDisabled.$element.append( $( '<table>' ) .addClass( 'rt-disabledHelp' ) .append( $( '<tr>' ).append( $( '<td>' ).append( $( '<img>' ).attr( 'src', 'https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/MediaWiki_footer_link_ltr.svg' ) ), $( '<td>' ) .addClass( 'rt-disabledNote' ) .text( mw.msg( 'rt-disabledNote' ) ) ) ) ); this.stackLayout = new OO.ui.StackLayout( { items: [ this.panelSettings, this.panelDisabled ] } ); this.$body.append( this.stackLayout.$element ); }; SettingsDialog.prototype.getSetupProcess = function ( data ) { return SettingsDialog.parent.prototype.getSetupProcess.call( this, data ) .next( function () { this.stackLayout.setItem( this.panelSettings ); this.actions.setMode( 'main' ); }, this ); }; SettingsDialog.prototype.getActionProcess = function ( action ) { var dialog = this; if ( action === 'save' ) { return new OO.ui.Process( function () { var newDelay = Number( dialog.delayInput.getValue() ); enabled = dialog.enableCheckbox.isSelected(); if ( newDelay >= 0 && newDelay <= 5000 ) { delay = newDelay; } activatedByClick = dialog.clickOption.isSelected(); tooltipsForComments = dialog.tooltipsForCommentsCheckbox.isSelected(); setSettingsCookie(); if ( enabled ) { dialog.close(); disableRt(); rt( $content ); } else { dialog.actions.setMode( 'disabled' ); dialog.stackLayout.setItem( dialog.panelDisabled ); disableRt(); addEnableLink(); } } ); } else if ( action === 'deactivated' ) { dialog.close(); } return SettingsDialog.parent.prototype.getActionProcess.call( this, action ); }; SettingsDialog.prototype.getBodyHeight = function () { return this.stackLayout.getCurrentItem().$element.outerHeight( true ); }; tooltip.upToTopParent( function adjustRightAndHide() { if ( this.isPresent ) { if ( this.$element[ 0 ].style.right ) { this.$element.css( 'right', '+=' + ( window.innerWidth - $window.width() ) ); } this.te.hideRef( true ); } } ); if ( !windowManager ) { windowManager = new OO.ui.WindowManager(); $body.append( windowManager.$element ); } settingsDialog = new SettingsDialog(); windowManager.addWindows( [ settingsDialog ] ); settingsWindow = windowManager.openWindow( settingsDialog ); settingsWindow.opened.then( function () { settingsDialogOpening = false; } ); settingsWindow.closed.then( function () { windowManager.clearWindows(); } ); } var tooltip = this; // This variable can change: one tooltip can be called from a harvard-style reference link // that is put into different tooltips this.te = te; switch ( this.te.type ) { case 'supRef': this.id = 'rt-' + this.te.$originalElement.attr( 'id' ); this.$content = this.te.$ref .contents() .filter( function ( i ) { var $this = $( this ); if ( $this.hasClass( 'mw-subreference-list' ) ) { return false; } return ( this.nodeType === Node.TEXT_NODE || !( // `a[href^="#cite_ref-"]` is for Wiktionary and possibly other // sites (not English Wikipedia) where the output of the Cite // extension is slightly different $this.is( '.mw-cite-backlink, a[href^="#cite_ref-"]' ) || ( i === 0 && // Template:Cnote, Template:Note ( $this.is( 'b' ) || // Template:Note_label $this.is( 'a' ) && $this.attr( 'href' ).indexOf( '#ref' ) === 0 ) ) ) ); } ) .clone( true ); const $ol = this.te.$ref.closest( 'ol' ); if ( $ol.hasClass( 'mw-subreference-list' ) ) { this.$content = $( '<div>' ).append( $ol.siblings( '.reference-text' ).clone( true ) .css( { display: 'block', 'margin-bottom': '0.7em' } ), this.$content ); } break; case 'harvardRef': this.id = 'rt-' + this.te.$originalElement.closest( 'li' ).attr( 'id' ); this.$content = this.te.$ref .clone( true ) .removeAttr( 'id' ); break; case 'commentedText': this.id = 'rt-' + String( Math.random() ).slice( 2 ); this.$content = $( document.createTextNode( this.te.comment ) ); break; } if ( !this.$content.length ) { return; } this.isInsideWindow = Boolean( this.te.$element.closest( '.oo-ui-window' ).length ); this.$element = $( '<div>' ) .addClass( 'rt-tooltip' ) .attr( 'id', this.id ) .attr( 'role', 'tooltip' ) .data( 'tooltip', this ); var $hoverArea = $( '<div>' ) .addClass( 'rt-hoverArea' ) .appendTo( this.$element ); var $scroll = $( '<div>' ) .addClass( 'rt-scroll' ) .appendTo( $hoverArea ); this.$content = this.$content .wrapAll( '<div>' ) .parent() .addClass( 'rt-content' ) .addClass( 'mw-parser-output' ) .appendTo( $scroll ); if ( !activatedByClick ) { this.$element .on( 'mouseenter linkPopupHover', function ( e ) { if ( !tooltip.disappearing || e.type === 'linkPopupHover' ) { tooltip.upToTopParent( function () { this.show(); } ); } } ) .on( 'mouseleave', function ( e ) { // https://stackoverflow.com/q/47649442 workaround. Relying on relatedTarget // alone has pitfalls: when alt-tabbing, relatedTarget is empty too if ( CLIENT_NAME !== 'chrome' || ( !e.originalEvent || e.originalEvent.relatedTarget !== null || !tooltip.clickedTime || $.now() - tooltip.clickedTime > 50 ) ) { tooltip.upToTopParent( function () { this.te.hideRef(); } ); } } ) .click( function () { tooltip.clickedTime = $.now(); } ); } if ( !this.isInsideWindow ) { $( '<a>' ) .addClass( 'rt-settingsLink' ) .attr( 'role', 'button' ) .attr( 'href', '#' ) .attr( 'title', mw.msg( 'rt-settings' ) ) .click( function ( e ) { e.preventDefault(); if ( settingsDialogOpening ) { return; } settingsDialogOpening = true; if ( mw.loader.getState( 'oojs-ui' ) !== 'ready' ) { if ( cursorWaitCss ) { cursorWaitCss.disabled = false; } else { cursorWaitCss = mw.util.addCSS( 'body { cursor: wait; }' ); } } mw.loader.using( [ 'oojs', 'oojs-ui' ], openSettingsDialog ); } ) .prependTo( this.$content ); } // Tooltip tail element is inside tooltip content element in order for the tooltip // not to disappear when the mouse is above the tail this.$tail = $( '<div>' ) .addClass( 'rt-tail' ) .prependTo( this.$element ); this.disappearing = false; this.show = function () { this.disappearing = false; clearTimeout( this.te.hideTimer ); clearTimeout( this.te.removeTimer ); this.$element .removeClass( CLASSES.FADE_OUT_DOWN ) .removeClass( CLASSES.FADE_OUT_UP ); if ( !this.isPresent ) { $overlay.append( this.$element ); } this.isPresent = true; }; this.hide = function () { var tooltip = this; tooltip.disappearing = true; if ( tooltip.$element.hasClass( 'rt-tooltip-above' ) ) { tooltip.$element .removeClass( CLASSES.FADE_IN_DOWN ) .addClass( CLASSES.FADE_OUT_UP ); } else { tooltip.$element .removeClass( CLASSES.FADE_IN_UP ) .addClass( CLASSES.FADE_OUT_DOWN ); } tooltip.te.removeTimer = setTimeout( function () { if ( tooltip.isPresent ) { tooltip.$element.detach(); tooltip.$tail.css( 'left', '' ); if ( activatedByClick ) { $body.off( 'click.rt touchstart.rt', tooltip.te.onBodyClick ); } $window.off( 'resize.rt', tooltip.te.onWindowResize ); tooltip.isPresent = false; } }, 200 ); }; this.calculatePosition = function ( ePageX, ePageY ) { var teElement, teOffsets, teOffset, targetTailOffsetX, tailLeft; this.$tail.css( 'left', '' ); teElement = this.te.$element.get( 0 ); if ( ePageX !== undefined ) { targetTailOffsetX = ePageX; teOffsets = ( teElement.getClientRects && teElement.getClientRects() ) || teElement.getBoundingClientRect(); if ( teOffsets.length > 1 ) { for ( var i = teOffsets.length - 1; i >= 0; i-- ) { if ( ePageY >= Math.round( $window.scrollTop() + teOffsets[ i ].top ) && ePageY <= Math.round( $window.scrollTop() + teOffsets[i].top + teOffsets[ i ].height ) ) { teOffset = teOffsets[ i ]; } } } } if ( !teOffset ) { teOffset = ( teElement.getClientRects && teElement.getClientRects()[ 0 ] ) || teElement.getBoundingClientRect(); } teOffset = { top: $window.scrollTop() + teOffset.top, left: $window.scrollLeft() + teOffset.left, width: teOffset.width, height: teOffset.height }; if ( !targetTailOffsetX ) { targetTailOffsetX = teOffset.left + ( teOffset.width / 2 ); } // Value of `left` in `.rt-tooltip-above .rt-tail` var defaultTailLeft = 19; // Value of `width` in `.rt-tail` var tailSideWidth = 13; // We tilt the square 45 degrees, so we need square root to calculate the distance. var tailWidth = tailSideWidth * Math.SQRT2; var tailHeight = tailWidth / 2; var tailCenterDelta = tailSideWidth + 1 - ( tailWidth / 2 ); var tooltip = this; var getTop = function ( isBelow ) { var delta = isBelow ? teOffset.height + tailHeight : -tooltip.$element.outerHeight() - tailHeight + 1; return teOffset.top + delta; }; this.$element.css( { top: getTop(), left: targetTailOffsetX - defaultTailLeft - tailCenterDelta, right: '' } ); // Is it squished against the right side of the page? if ( this.$element.offset().left + this.$element.outerWidth() > $window.width() - 1 ) { this.$element.css( { left: '', right: 0 } ); tailLeft = targetTailOffsetX - this.$element.offset().left - tailCenterDelta; } // Is a part of it above the top of the screen? if ( teOffset.top < this.$element.outerHeight() + $window.scrollTop() + tailHeight ) { this.$element .removeClass( 'rt-tooltip-above' ) .addClass( 'rt-tooltip-below' ) .addClass( CLASSES.FADE_IN_UP ) .css( { top: getTop( true ) } ); if ( tailLeft ) { this.$tail.css( 'left', ( tailLeft + tailSideWidth ) + 'px' ); } } else { this.$element .removeClass( 'rt-tooltip-below' ) .addClass( 'rt-tooltip-above' ) .addClass( CLASSES.FADE_IN_DOWN ) // A fix for cases when a tooltip shown once is then wrongly positioned when it // is shown again after a window resize. .css( { top: getTop() } ); if ( tailLeft ) { this.$tail.css( 'left', tailLeft + 'px' ); } } }; // Run some function for all the tooltips up to the top one in a tree. Its context will be // the tooltip, while its parameters may be passed to Tooltip.upToTopParent as an array // in the second parameter. If the third parameter passed to ToolTip.upToTopParent is true, // the execution stops when the function in question returns true for the first time, // and ToolTip.upToTopParent returns true as well. this.upToTopParent = function ( func, parameters, stopAtTrue ) { var returnValue, currentTooltip = this; do { returnValue = func.apply( currentTooltip, parameters ); if ( stopAtTrue && returnValue ) { break; } } while ( ( currentTooltip = currentTooltip.parent ) ); if ( stopAtTrue ) { return returnValue; } }; } if ( !enabled ) { addEnableLink(); return; } teSelector = REF_LINK_SELECTOR; if ( tooltipsForComments ) { teSelector += ', ' + COMMENTED_TEXT_SELECTOR; } $content.find( teSelector ).each( function () { new TooltippedElement( $( this ) ); } ); } settingsString = mw.cookie.get( 'RTsettings', '' ); if ( settingsString ) { settings = settingsString.split( '|' ); enabled = Boolean( Number( settings[ 0 ] ) ); delay = Number( settings[ 1 ] ); activatedByClick = Boolean( Number( settings[ 2 ] ) ); // The forth value was added later, so we provide for a default value. See comments below // for why we use "IS_TOUCHSCREEN && IS_MOBILE". tooltipsForComments = settings[ 3 ] === undefined ? IS_TOUCHSCREEN && IS_MOBILE : Boolean( Number( settings[ 3 ] ) ); } else { enabled = true; delay = 200; // Since the mobile browser check is error-prone, adding IS_MOBILE condition here would probably // leave cases where a user interacting with the browser using touches doesn't know how to call // a tooltip in order to switch to activation by click. Some touch-supporting laptop users // interacting by touch (though probably not the most popular use case) would not be happy too. activatedByClick = IS_TOUCHSCREEN; // Arguably we shouldn't convert native tooltips into gadget tooltips for devices that have // mouse support, even if they have touchscreens (there are laptops with touchscreens). // IS_TOUCHSCREEN check here is for reliability, since the mobile check is prone to false // positives. tooltipsForComments = IS_TOUCHSCREEN && IS_MOBILE; } mw.hook( 'wikipage.content' ).add( rt ); }() ); tjuzlxvfw47fgpd203d4o25duq9fldi MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.css 8 181627 5177496 2457118 2026-08-08T11:54:28Z Johannnes89 89327 updated per enwiki 5177496 css text/css /* See [[mw:Reference Tooltips]] */ .rt-overlay { position: absolute; width: 100%; font-size: calc(var(--font-size-medium, 1rem) * (13 / 14)); line-height: 1.5em; /* Remove after https://phabricator.wikimedia.org/T369880 is resolved and $teleportTarget is assigned */ z-index: 800; /* match z-index-tooltip in https://doc.wikimedia.org/codex/latest/design-tokens/z-index.html */ top: 0; } /* Remove after https://phabricator.wikimedia.org/T369880 is resolved and $teleportTarget is assigned */ .skin-vector-legacy .rt-overlay { font-size: 13px; } .skin-monobook .rt-overlay { font-size: 12.7px; } .rt-tooltip { position: absolute; max-width: 27em; background: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122); border: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); border-radius: 2px; box-shadow: 0 20px 48px 0 rgba(0, 0, 0, 0.2); } html.skin-theme-clientpref-night .rt-tooltip { box-shadow: 0 20px 48px 0 rgba(0, 0, 0, 1); } /* Extend the tooltip vertically to make sure it doesn't disappear while the user moves the mouse to it */ .rt-tooltip-above .rt-hoverArea { margin-bottom: -0.6em; padding-bottom: 0.6em; } .rt-tooltip-below .rt-hoverArea { margin-top: -0.7em; padding-top: 0.7em; } .rt-scroll { overflow-x: auto; } .rt-content { padding: 0.7em 0.9em; overflow-wrap: break-word; } .rt-tail { /* Use 48%, not 50%, to make the tail start at a right place in Blink browsers in Windows on bigger system font sizes */ background: linear-gradient(to top right, var(--border-color-subtle, #c8ccd1) 48%, rgba(0, 0, 0, 0) 48%); --tail-left: 19px; --tail-side-width: 13px; } .rt-tail, .rt-tail:after { position: absolute; /* Make sure the tail is behind the scrollbar, e.g. [73] at https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lemniscate_elliptic_functions&oldid=1231701944#cite_ref-73 if .rt-tooltip has width of 25em */ z-index: -1; width: var(--tail-side-width); height: var(--tail-side-width); } .rt-tail:after { content: ''; background: var(--background-color-base, #fff); bottom: 1px; left: 1px; } .rt-tooltip-above .rt-tail { transform: rotate(-45deg); transform-origin: 100% 100%; bottom: 0; left: var(--tail-left); } .rt-tooltip-below .rt-tail { transform: rotate(135deg); transform-origin: 0 0; top: 0; left: calc(var(--tail-left) + var(--tail-side-width)); } .rt-settingsLink { background-image: url(data:image/svg+xml,%3Csvg%20xmlns%3D%22http%3A%2F%2Fwww.w3.org%2F2000%2Fsvg%22%20viewBox%3D%220%200%2024%2024%22%3E%0D%0A%20%20%20%20%3Cpath%20fill%3D%22%2354595d%22%20d%3D%22M20%2014.5v-2.9l-1.8-.3c-.1-.4-.3-.8-.6-1.4l1.1-1.5-2.1-2.1-1.5%201.1c-.5-.3-1-.5-1.4-.6L13.5%205h-2.9l-.3%201.8c-.5.1-.9.3-1.4.6L7.4%206.3%205.3%208.4l1%201.5c-.3.5-.4.9-.6%201.4l-1.7.2v2.9l1.8.3c.1.5.3.9.6%201.4l-1%201.5%202.1%202.1%201.5-1c.4.2.9.4%201.4.6l.3%201.8h3l.3-1.8c.5-.1.9-.3%201.4-.6l1.5%201.1%202.1-2.1-1.1-1.5c.3-.5.5-1%20.6-1.4l1.5-.3zM12%2016c-1.7%200-3-1.3-3-3s1.3-3%203-3%203%201.3%203%203-1.3%203-3%203z%22%2F%3E%0D%0A%3C%2Fsvg%3E); float: right; margin: -0.5em -0.5em 0 0.5em; box-sizing: border-box; height: 32px; width: 32px; border: 1px solid transparent; border-radius: 2px; background-position: center center; background-repeat: no-repeat; background-size: 24px 24px; } html.skin-theme-clientpref-night .rt-settingsLink { background-image: url(data:image/svg+xml,%3Csvg%20xmlns%3D%22http%3A%2F%2Fwww.w3.org%2F2000%2Fsvg%22%20viewBox%3D%220%200%2024%2024%22%3E%0D%0A%20%20%20%20%3Cpath%20fill%3D%22%23c8ccd1%22%20d%3D%22M20%2014.5v-2.9l-1.8-.3c-.1-.4-.3-.8-.6-1.4l1.1-1.5-2.1-2.1-1.5%201.1c-.5-.3-1-.5-1.4-.6L13.5%205h-2.9l-.3%201.8c-.5.1-.9.3-1.4.6L7.4%206.3%205.3%208.4l1%201.5c-.3.5-.4.9-.6%201.4l-1.7.2v2.9l1.8.3c.1.5.3.9.6%201.4l-1%201.5%202.1%202.1%201.5-1c.4.2.9.4%201.4.6l.3%201.8h3l.3-1.8c.5-.1.9-.3%201.4-.6l1.5%201.1%202.1-2.1-1.1-1.5c.3-.5.5-1%20.6-1.4l1.5-.3zM12%2016c-1.7%200-3-1.3-3-3s1.3-3%203-3%203%201.3%203%203-1.3%203-3%203z%22%2F%3E%0D%0A%3C%2Fsvg%3E); } .rt-settingsLink:hover, .rt-settingsLink:active { background-color: var(--background-color-interactive, #eaecf0); } .rt-settingsLink:active { border-color: var(--border-color-interactive, #72777d); } .rt-settingsLink:focus { outline: 1px solid transparent; } .rt-settingsLink:focus:not(:active) { border-color: var(--border-color-progressive--focus, #36c); box-shadow: inset 0 0 0 1px var(--box-shadow-color-progressive--focus, #36c); } .rt-target { background-color: var(--background-color-progressive-subtle, #eaf3ff); } .rt-enableField { font-weight: bold; margin-bottom: 1.25em; } .rt-numberInput.rt-numberInput { width: 10em; } .rt-tooltipsForCommentsField.rt-tooltipsForCommentsField.rt-tooltipsForCommentsField { margin-top: 1.25em; } .rt-disabledHelp { border-collapse: collapse; } .rt-disabledHelp td { padding: 0; } .rt-disabledNote.rt-disabledNote { vertical-align: bottom; padding-left: 0.36em; font-weight: bold; } @keyframes rt-fade-in-up { 0% { opacity: 0; transform: translate(0, 20px); } 100% { opacity: 1; transform: translate(0, 0); } } @keyframes rt-fade-in-down { 0% { opacity: 0; transform: translate(0, -20px); } 100% { opacity: 1; transform: translate(0, 0); } } @keyframes rt-fade-out-down { 0% { opacity: 1; transform: translate(0, 0); } 100% { opacity: 0; transform: translate(0, 20px); } } @keyframes rt-fade-out-up { 0% { opacity: 1; transform: translate(0, 0); } 100% { opacity: 0; transform: translate(0, -20px); } } .rt-fade-in-up { animation: rt-fade-in-up 0.2s ease forwards; } .rt-fade-in-down { animation: rt-fade-in-down 0.2s ease forwards; } .rt-fade-out-down { animation: rt-fade-out-down 0.2s ease forwards; } .rt-fade-out-up { animation: rt-fade-out-up 0.2s ease forwards; } 8zpwcq3vyh7m42hvp1h7840jq6sb25g Багарнэ 0 183614 5177066 4381035 2026-08-07T12:04:34Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177066 wikitext text/x-wiki '''Багарнэ́''' — французскае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр дэ Багарнэ]] * [[Гартэнзія Багарнэ]] * [[Жазефіна Багарнэ|Жазэфіна Багарнэ]] * [[Яўген Багарнэ]] {{спіс цёзак2|французскія}} [[Катэгорыя:Багарнэ| ]] i8se38xkzesrx043wdarxzds402mdgd Бейкер 0 183633 5177067 4854106 2026-08-07T12:05:00Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177067 wikitext text/x-wiki '''Бейкер''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алан Бейкер]] — англійскі матэматык * [[Джэймс Бейкер]] — міністр фінансаў ЗША * [[Дэвід Бейкер]] — амерыканскі біяхімік * [[Жазефіна Бейкер|Жазэфіна Бейкер]] — амерыкана французская актрыса, спявачка * [[Сайман Бейкер]] — аўстралійскі акцёр * [[Стэнлі Бейкер]] — валійскі акцёр == Гл.таксама == * [[Бейкер-стрыт]] {{неадназначнасць}} n52lmrw8i7mblb982awvaz5eb5ma4r1 Гісторыя Гаяны 0 184205 5177288 5158736 2026-08-07T20:58:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177288 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гаяна.gif|thumb|Карта Гаяны.]] '''Гісторыя Гаяны''' займае прамежак часу больш за 10 тысяч гадоў. Хаця незалежная дзяржава [[Гаяна]] ўзнікла толькі ў [[1966]] годзе, яна мае багатае мінулае, прадстаўленае шматвяковай гісторыяй [[індзейцы|індзейцаў]], карэнных жыхароў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], каланіяльным перыядам дамінавання [[Еўропа|еўрапейскіх]] дзяржаў, фарміраваннем сучаснага [[этнас|шматэтнічнага]] грамадства Гаяны, яго барацьбой за незалежнасць і сацыяльную раўнавагу. == Першабытнае грамадства == Першыя людзі з’явіліся на тэрыторыі Гвіяны каля 11 тысяч гадоў таму. У 15 — 4 тысячагоддзях да н. э. працягвалася стварэнне сучаснага ландшафта [[Поймавыя глебы|алювіяльнай]] раўніны. Першыя пасяленцы на захад ад [[Эсекіба|ракі Эсекіба]] жылі сярод [[балота|балот]] і [[мангры|мангравых лясоў]], займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м. Каля 7 тысяч гадоў таму на поўначы Гаяны сфарміравалася прымітыўная [[археалагічная культура|культура]], носьбіты якой шырока ўжывалі прылады працы з шліхтаванага [[кварц]]у і [[косць|костак]] жывёл, выраблялі раслінныя [[валокны]], плеценыя [[кошык]]і і ўпрыгожванні. Археолагі высветлілі, што асновай харчавання ў той час былі [[рыбы|рыба]], [[чарапахі]], [[крабы]], дзікія [[арэхі]], [[казуркі]] і г. д.<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter1.html THE EARLY AMERINDIAN SETTLEMENTS]</ref> Каля 4 тысяч гадоў таму забалочаныя [[бераг]]і [[рака|рэк]], што былі прытулкам для людзей і жывёл, ахапіла моцная [[засуха]]. Узровень [[мора]] падвысіўся. Гэта вымусіла паляўнічых і збіральнікаў перасяляцца ўглыб тэрыторый, дзе меліся запасы прэснай вады, аднак не было некаторых відаў [[пальмы|пальмаў]], з якіх атрымоўвалі важныя для рацыёна [[крухмал]]істыя рэчывы. Таму каля 3 тысячагоддзяў таму старажытныя насельнікі Гаяны перайшлі да [[земляробства]], сталі вырошчваць [[маніёк]]. [[Археалогія|Археолагі]] лічаць, што земляробы 1 тысячагоддзя н. э. былі прамымі продкамі сучасных [[індзейцы|індзейцаў]] [[аравакі|аравакаў]] і [[варау]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter2.html THE LATER AMERINDIAN SETTLEMENTS]</ref>. Яны будавалі адносна невялікія паселішчы да 15 хацін, у балоцістай мясцовасці рабілі штучныя насыпы з [[пясок|пяску]] і [[торф]]у, якія дапамагалі ратавацца ад паводак, выраблялі [[кераміка|кераміку]] і [[прыродны камень|каменныя]] прылады. Незадоўга да прыходу еўрапейцаў на поўначы [[Гаяна|Гаяны]] з’явіліся [[калінья|карыбы]]. Акрамя таго, у розных раёнах жылі асобныя групы [[Гуарані (група народаў)|гуарані]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter3.html MAIN AMERINDIAN GROUPS UP TO THE NINETEENTH CENTURY]</ref>. == Пачатак еўрапейскай каланізацыі == [[Файл:Berbice in 1780.jpg|thumb|left|Карта калоніі на рацэ Бербіс, 1780 г.]] [[бераг|Узбярэжжа]] Гаяны было адкрыта [[Іспанія|іспанцамі]] ў [[1498]] г. У [[1499]] г. яно было даследавана экспедыцыяй [[Алонса дэ Ахеда]] і [[Амерыга Веспучы]]<ref>[http://info.asprs.org/resources/grids/04-2003-guyana.pdf Co-operative Republic of Guyana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304125711/http://info.asprs.org/resources/grids/04-2003-guyana.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Згодна [[Тардэсільяскі дагавор|Тардэсільяскаму дагавору]] [[1494]] г. паміж Іспаніяй і [[Партугалія]]й, тэрыторыя сучаснай Гаяны трапляла ў зону іспанскага ўплыву. Нізінныя забалочаныя землі з вільготным неспрыяльным [[клімат]]ам не зацікавілі іспанскіх перасяленцаў. Яны абгрунтаваліся далёка на захадзе, на тэрыторыі сучаснай [[Венесуэла|Венесуэлы]], хаця працягвалі лічыць Гаяну сваёй тэрыторыяй<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanatimesinternational.com/?p=25715 |title=Settlement in Guiana from earliest times |access-date=10 снежня 2013 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153342/http://www.guyanatimesinternational.com/?p=25715 |url-status=dead }}</ref>. Заходняя Гаяна да ракі Эсекіба была фармальна ўключана ў склад віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. З канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. вусці Эсекіба, [[Дэмерара|Дэмірары]] і [[Бербіс]]а аказалася прывабнымі для [[Нідэрланды|галандцаў]] і [[Англія|англічан]], якія імкнуліся замацавацца ў [[Новы Свет|Новым Свеце]] на землях, непадкантрольных іспанцам. У Еўропе тэрыторыя Гаяны была вядома як частка [[Гвіяна|Гвіяны]]. Яе назва пазней замацавалася за краінай як Гаяна. Сама назва паходзіць з мовы індзейцаў і значыць «зямля шматлікіх [[вада|вод]]»<ref>[https://www.enlivened.info/post/guyana-land-of-many-waters Guyana- Land of Many Waters]</ref>. У [[1595]] г. англійскі [[пірацтва|пірат]] і [[палітык|палітычны дзеяч]] [[Уолтэр Рэлі]] прэзентаваў [[кніга|кнігу]] «Адкрыццё Гвіяны». Яна была напісана на аснове справаздачы аб яго сапраўднай вандроўцы ў [[Амерыка|Амерыку]], але ўтрымоўвала шмат перабольшванняў і [[міфалогія|міфалагічных]] сюжэтаў аб багаццях гэтай маладаследаванай краіны. У [[1617]]—[[1618]] гг. У. Рэлі па загаду караля здзейсніў яшчэ адну вандроўку ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]] ў пошуках апісаных ім багаццяў. Яна скончылася беспаспяхова<ref>[http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2/ Катастрофа американских индейцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180914123435/http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2/ |date=14 верасня 2018 }}</ref>. Аднак праца пірата доўгі час турбавала розум еўрапейцаў<ref>[http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ El Dorado Legend Snared Sir Walter Raleigh] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170213054547/http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ |date=13 лютага 2017 }}</ref>. Толькі ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. дзякуючы пошукам [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандра фон Гумбальта]] стала зразумела, што ў Гвіяне няма [[Эльдарада]]. У [[1598]] г. узбярэжжа Гаяны таксама даследавала галандская экспедыцыя. У [[1616]] г. галандцы заснавалі першую калонію на рацэ Эсекіба. Іх поспеху садзейнічала падтрымка галандцаў з боку англічан, якія каланізавалі на суседні востраў [[Барбадас]], а таксама [[індзейцы|індзейцаў]]-[[аравакі|аравакаў]], якія пасля [[1618]] г. распачалі канфлікт з іспанцамі. У [[1621]] г. калонія была падпарадкавана галандскай Вест-Індскай кампаніі. У вусці Эсекіба была пабудавана [[крэпасць]] Зеландыя, калонія атрымала назву Новая Зеландыя ({{lang-nl|Nova Zeelandia}})<ref>[http://guyaneseonline.files.wordpress.com/2013/04/the-remnants-of-the-early-dutch-in-guyana.pdf Dmitri Allicock, Remnants Of The Early Dutch in Guyana]</ref>. Да пачатку XVIII ст. галандцы здолелі стварыць яшчэ шэраг калоній на ўзбярэжжы Гаяны і [[Сурынам]]а. Адным з найбольш важных галандскіх фарпостаў у Паўднёвай Амерыцы стала калонія на рацэ Бербіс, створаная ў [[1627]] г. Яе цэнтрам у XVIII ст. быў [[Нью-Амстэрдам|Новы Амстэрдам]], багатае і добра ўмацаванае ваеннае і гандлёвае паселішча<ref>[http://www.spanglefish.com/slavesandhighlanders/index.asp?pageid=375156 The Colony of Berbice]</ref>. У сярэдзіне XVIII ст. паўстала калонія на рацэ Дэмірара<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter24.html ESTABLISHMENT OF DEMERARA]</ref>. Спроба англічан у [[1620]] г. замацавацца ў Гвіяне<ref>[http://www.danbyrnes.com.au/business/business8.html The Business of Slavery]</ref> скончылася беспаспяхова. Першыя галандскія пасяленцы ў Гвіяне часцей былі мараплаўцамі і гандлярамі. Яны былі вымушаны адстойваць сваё права на жыццё ў кровапралітных сутыкненнях з еўрапейскімі піратамі і індзейцамі. Ужо сярод першых каланістаў Эсекіба былі чарнаскурыя [[рабства|рабы]] [[афрыка]]нскага паходжання. З другой паловы XVII ст. колькасць рабоў узрасла ў сувязі з паступовай пераарыентацыяй мясцовай [[эканоміка|эканомікі]] з гандлю на сельскую гаспадарку, заснаваную на камерцыйным вырошванні [[тытунь|тытуню]], [[кафейнае дрэва|кавы]], [[маніёк|касавы]], [[бавоўна|бавоўны]] і [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]]. Галандская Вест-Індская кампанія садзейнічала пашырэнню прыватных плантацый гэтых культур. Рабы з’яўляліся таннай рабочай сілай, да таго ж фактычна бяспраўнай. Вынікам жорсткай эксплуатацыі чарнаскурых нявольнікаў стала паўстанне бербіскіх рабоў [[23 лютага]] [[1763]] г. На той час у калоніі жыло 346 еўрапейцаў і 3833 нявольнікі-афрыканцы. Паўстанцы здолелі добра арганізавацца, стварылі свой урад, які ўзначаліў малады правадыр з [[Гана|Ганы]], Кофі. Да канца красавіка яны выгналі белае насельніцтва, хаця не здолелі захапіць [[крэпасць]] Насау ў Новым Амстэрдаме. У калонію тэрмінова прыбылі ваенныя падмацаванні, якія задушылі паўстанне. 88 паўстанцаў былі закатаваны, з іх 22 — спалены жыўцом<ref>[http://sharenews.com/atrocities-by-europeans-led-to-the-berbice-revolution/ Murphy Browne, Atrocities by Europeans led to the Berbice Revolution] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140224230821/http://sharenews.com/atrocities-by-europeans-led-to-the-berbice-revolution/ |date=24 лютага 2014 }}</ref>. З пачаткам [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] ў Карыбскім басейне зноў ажывіўся гандаль. Галандскія каланісты пастаўлялі [[кантрабанда|кантрабанду]] ў [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскія]] [[Вялікабрытанія|брытанскія]] калоніі, ахопленыя паўстаннем. Але гэта прывяло да канфлікта з Вялікабрытаніяй. У [[1781]] г. брытанскія [[капёры]] захапілі калоніі ў Гаяне, захавалі прыватныя валоданні саміх каланістаў, аднак маёмасць Вест-Індскай кампаніі абвясцілі брытанскай<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter33.html GUYANA UNDER BRITISH, FRENCH AND DUTCH (1781—1783)]</ref>. Цікава, што спробу ўзброенага супраціўлення паспрабаваў арганізаваць толькі губернатар калоніі на Бербісе. У астатніх выпадках брытанцы дамагліся перамогі праз перагаворы. У вусці ракі Дэмерара захопнікі пабудавалі крэпасць Джордж, будучы [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]]. У [[1782]] г. Гаяна была захоплена [[Францыя|французамі]]. У [[1783]] г. кантроль над калоніямі быў зноў вернуты галандцам. У [[1795]] г., калі Нідэрланды былі захоплены [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскімі рэвалюцыйнымі]] войскамі, і новы ўрад перайшоў на бок Францыі, Вялікабрытанія як супернік французаў у [[1796]] гг. зноў акупавала Гаяну. Брытанскія ўлады імкнуліся зацвердзіць гэтыя землі за сабою на доўгі час, таму садзейнічалі перасяленню брытанскіх каланістаў. Паводле дагавораў [[1814]] г., падпісаных у [[Лондан]]е<ref>[http://www.britishempire.co.uk/maproom/britishguiana.htm britishempire.co.uk]</ref>, Нідэрланды канчаткова адмовіліся ад калоній у Гаяне на карысць Вялікабрытаніі. == Брытанская Гвіяна == [[Файл:Plate 2 Retreat of Lt Brady.jpg|thumb|Паўстанне 1823 г.]] З [[1796]] г. [[Вялікабрытанія]] праводзіла ў захопленых ёю [[Нідэрланды|галандскіх]] [[калонія]]х [[Гвіяна|Гвіяны]] палітыку прасоўвання сваіх інтарэсаў. Галандскія каланісты здолелі захаваць свае маёмасныя правы на плантацыі, аднак [[эканоміка]] калоній была падпарадкавана брытанскімі [[гандаль|гандлёвымі]] фірмамі у [[Лондан]]е. Былі праведзены адміністрацыйныя рэформы, і зменена падатковая сістэма. Раней органы кіравання галандскай Вест-Індскай кампаніі спаганялі цвёрды натуральны [[падатак]] [[бавоўна]]й і [[цукар|цукрам]] з кожнага пасяленца. Плантатарам прыходзілася плаціць не толькі за сябе, але і за [[рабства|рабоў]]. Кампанія таксама кантралявала знешнія гандлёвыя аперацыі. Такім чынам, плантатары пазбаўляліся значнай часткі прыбыткаў і не былі заахвочаны пашыраць вытворчасць. Брытанская адміністрацыя ўвяла падаткі на зямельную маёмасць і гандлёвыя аперацыі. Частка выплачаных грошаў размяркоўвалася радамі плантатараў на мясцовыя патрэбы. Ваенныя падзеі ў [[Еўропа|Еўропе]] стымулявалі павышэнне коштаў на сыравіну, што спрыяла рэзкаму росту прыбыткаў і заахвоціла пашыраць гаспадарку. Асновай таннай вытворчасці заставаліся рабы [[афрыка]]нскага паходжання. Нягледзячы на забарону гандля рабамі ў [[1807]] г., іх колькасць імкліва павялічвалася і да пачатку 1830-х гг. склала некалькі дзесяткаў тысяч чалавек. У [[1795]] г. на захадзе калоніі Эсекіба-Дэмерара адбылося выступленне рабоў, незадаволеных эксплуатацыяй галандскімі плантатарамі. Змовы рабоў выкрываліся на працягу [[1800]]—[[1815]] гг. [[18 жніўня]] [[1823]] г. успыхнула паўстанне рабоў ва ўсходняй частцы гэтай калоніі. Першапачаткова яно ахапіла толькі адну плантацыю, але хутка распаўсюдзілася на ўсё ўсходняе ўзбярэжжа [[Дэмерара|ракі Дэмерара]]. У паўстанні прымалі ўдзел 11 000 — 12 000 рабоў. Брытанскія ўлады лічылі яго галоўнай прычынай дзейнасць [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] місіянераў, якія прапаведавалі сярод рабоў роўнасць. Паўстанцы былі дрэнна арганізаваны, таму паўстанне было хутка задушана. Місіянер Джон Сміт быў арыштаваны і памёр у турме ў чаканні вынесенай яму смяротнай кары<ref>[http://www.landofsixpeoples.com/news403/ns4081250.htm Remembering the 1823 Demerara Slave Revolt]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паўстанне 1823 г. вымусіла брытанцаў звярнуць увагу на выкананне ўмоў закона 1807 г. і скараціць гандаль рабамі. У [[1831]] г. былыя галандскія калоніі Гаяны былі аб’яднаны ў адну брытанскую калонію, якая атрымала назву Брытанскай Гвіяны. Яе адміністрацыйным цэнтрам стаў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]]. З [[1 жніўня]] [[1834]] г. рабства ва ўсіх брытанскіх калоніях было адменена. Плантатары Гаяны атрымалі ад урада шчодрую [[грошы|грашовую]] кампенсацыю. Акрамя таго, да [[1838]] г. былыя рабы былі вымушаны выконваць у адносінах да сваіх гаспадароў некаторыя бясплатныя абавязкі<ref>{{Cite web |url=http://guyanese.ru/otmena.php |title=ОТМЕНА РАБСТВА В ГАЙАНЕ |access-date=12 снежня 2013 |archive-date=10 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210023417/http://guyanese.ru/otmena.php |url-status=dead }}</ref>. Пасля гэтага тэрміну многія плантатары вырашылі прадаць зямлю і пакінуць Гвіяну. Многія былыя рабы пераязджалі ў [[горад]] або за сабраныя ў 1834—1838 гг. грошы куплялі невялікія надзелы. Часцяком яны аб’ядноўваліся ў абшчыны, гуртам куплялі плантацыю, што заахвочвалася каланіяльнай адміністрацыяй, паколькі такія абшчыны захоўвалі буйную камерцыйную гаспадарку. У асноўным былым рабам прадавалі землі былых баваўняных плантацый, якія хутка трацілі сваю эфектыўнасць з-за канкурэнцыі з таннай бавоўнай з [[ЗША]]. Буйныя цукровыя плантацыі працягвалі існаваць, але для паніжэння кошту цукру іх уладальнікі паніжалі заробак рабочых, забаранялі ім трымаць прыватную гаспадарку. У выніку ў 1840-я гг. назіраўся масавы зыход чарнаскурага насельніцтва з цукровых плантацый на дзяржаўныя землі, дзе засноўваліся афрыканскія [[вёска|вёскі]]. Адносіны паміж плантатарамі і жыхарамі гэтых вёсак былі вельмі напружанымі. Для вырашэння праблемы таннай працоўнай сілы ўладальнікі плантацый у Гаяне першапачаткова ўвозілі закантрактаваных [[партугалія|партугальскіх]] рабочых з [[Мадэйра|Мадэйры]]. Пасля выканання кантрактаў партугальцы звычайна пакідалі плантацыі і займаліся дробным гандлем. У [[1853]]—[[1912]] гг. было таксама ўвезена 14 000 [[кітайцы|кітайцаў]], якія падобна сваім папярэднікам пакідалі пры першай магчымасці працу ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]<ref>[http://www.mongabay.com/history/guyana/guyana-the_early_british_colony_and_the_labor_problem.html Guyana-THE EARLY BRITISH COLONY AND THE LABOR PROBLEM]</ref>. У [[1844]]—[[1912]] гг. дзейнічала пагадненне з [[Брытанская Індыя|каланіяльнай Індыяй]], згодна з якім у Гаяну прыбыло каля 240 000 рабочых з Усходняй [[Індыя|Індыі]]<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 10</ref>. Па ўмовах кантрактаў, індыйцы працавалі 5 гадоў, але для бясплатнага вяртання на радзіму былі павінны адпрацаваць яшчэ 5 гадоў. У [[1843]]—[[1949]] гг. Гаяну здолела пакінуць толькі 75 547 індыйцаў<ref name="Hardships Faced by the Indians">[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter62.html Hardships Faced by the Indians]</ref>. Астатнія заставаліся працаваць на плантацыях, выкупалі дробныя надзелы афрыканцаў або пераязджалі ў гарады. Выкарыстанне закантрактаваных іншаземных рабочых прывяло да карэннай змены [[этнас|этнічнага]] склада насельніцтва. З самага пачатку гэты працэс выклікаў пэўныя праблемы ў адносінах паміж даўнімі жыхарамі і імігрантамі. У [[1856]] г. пратэстанцкі місіянер-[[крэолы|крэол]] Джэймс С. Ор абвінаваціў партугальскіх гандляроў-[[каталіцызм|каталікоў]] у несумленнай канкурэнцыі з афрыканцамі. Яго арышт прывёў да выступленняў негрыцянскага насельніцтва спачатку ў Джорджтаўне, а потым ў сельскай мясцовасці. Яны суправаджаліся адкрытымі нападамі і рабаваннем партугальцаў<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter58.html THE «ANGEL GABRIEL» RIOTS OF 1856]</ref>. Гвалтоўныя выступленні супраць партугальцаў паўтарыліся ў [[1889]] г. У [[1869]] г. забастоўка індыйскіх рабочых на плантацыі Леанора вылілася ў сутычку з белай адміністрацыяй<ref name="Hardships Faced by the Indians"/>. У [[1872]] г. паўстанне індыйскіх рабочых адбылося на адной з буйных цукровых плантацый Дэмерары<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter64.html Riot at Devonshire Castle]</ref>. Ва ўсіх выпадках улады для задушэння выступленняў ужывалі сілу. Але для спынення эканамічнага заняпаду і стымулявання ўдзелу розных груп насельніцтва ў грамадскім жыцці каланіяльны ўрад таксама садзейнічаў пашырэнню мясцовага самакіравання і адукацыі, вылучаў сродкі для развіцця [[ірыгацыя|ірыгацыйнай]] сістэмы і будаўніцтва на ўзбярэжжы ахоўных [[дамба]]ў. У [[1849]] г. быў паніжаны фінансавы цэнз для жыхароў, якія прымалі ўдзел у выбарах у каланіяльны сход<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter70.html Central Government]</ref>. Колькасць выбаршчыкаў расла пераважна за лік нееўрапейскага насельніцтва. У [[1879]] г. на тэрыторыі Гаяны былі адкрыты радовішчы [[золата]]<ref>[http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/guyana-history.html Guyana History]</ref>, што паспрыяла новаму прытоку перасяленцаў. Большасць з іх рухалася ва ўнутраныя раёны ў пошуках лёгкіх багаццяў. Аднак гэта абвастрыла памежную праблему з суседняй [[Венесуэла]]й, якая з 1840-х гг. выказвала прэтэнзіі на землі заходняй Гаяны да [[Эсекіба|ракі Эсекіба]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter52.html THE BEGINNING OF THE GUYANA-VENEZUELA BORDER DISPUTE]</ref>, паколькі ў мінулым яны фармальна ўваходзілі ў склад [[Іспанія|іспанскіх]] калоній. Назіраліся памежныя спрэчкі з [[Сурынам|Галандскай Гвіянай]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter53.html The Guyana-Suriname Border (1831—1899)]</ref>. У [[1899]] г. скліканы ў [[Парыж]]ы міжнародны арбітражны суд пацвердзіў правы Вялікабрытаніі на заходні бераг Эсекіба, а таксама прыняў брытанскія прапановы аб размежаванні паміж Гаянай і Сурынамам. Рашэнне арбітражнага суда было адмоўна ўспрынята ў Венесуэле і [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і стала зачэпкай для будучых тэрытарыяльных спрэчак<ref>{{Cite web |url=http://www.jamaicaobserver.com/columns/Guyana-Venezuela--The-consequences-of-ideology-and-avarice_15317138 |title=Guyana-Venezuela: The consequences of ideology and avarice |access-date=13 лютага 2014 |archive-date=5 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205065429/http://www.jamaicaobserver.com/columns/Guyana-Venezuela--The-consequences-of-ideology-and-avarice_15317138 |url-status=dead }}</ref>. <gallery align=center widths=250px perrow=2> Image:Boundary lines of British Guiana 1896.jpg|Межы Брытанскай Гвіяны ў 1896 г. Image: Me gusta el arbitraje — ¡en el Lugar Apropiado!.JPG|Карыкатура на рашэнне Парыжскага арбітражнага суда 1899 г. </gallery> З [[1914]] г. на тэрыторыі Гаяны амерыканскія, а потым [[Канада|канадскія]] кампаніі вялі здабычу [[баксіты|баксітаў]]<ref>[http://guyanathenandnow.wordpress.com/history-of-the-bauxite-industry-2/ Guyana Then And Now: Bauxite]</ref>. Гэтая галіна хутка набыла важнасць для мясцовай эканомікі, спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і асваенню ўнутраных раёнаў краіны. Назіралася пераразмеркаванне капіталаў, іх адток з сельскай гаспадаркі і гандлю ў здабываючую [[прамысловасць]]. З ростам колькасці наёмных рабочых з’явіўся рух за сацыяльныя правы. [[30 лістапада]] — [[1 снежня]] [[1905]] г. масавыя забастоўкі і пратэсты індыйскіх рабочых ахапілі Джорджтаўн і прадмесці. Паліцыя адкрыла стральбу і забіла 4 чалавекі. Гэты дзень увайшоў у гісторыю Гаяны пад назвай «Чорная пятніца». У адказ рабочыя пачалі пагромы дамоў каланіяльных чыноўнікаў і гандляроў. Адміністрацыя была вымушана тэрмінова звярнуцца за дапамогай да арміі. У [[1917]] г. увоз таннай працоўнай сілы з Індыі быў спынены. У міжваенны перыяд рабочыя перайшлі да легальных метадаў барацьбы праз стварэнне [[прафсаюз]]аў і арганізацый ўзаемадапамогі. У 1917 г. джорджтаўнскія докеры стварылі першы Рабочы Саюз Брытанскай Гвіяны. Ужо ў [[1920]] г. ён налічваў 13 тысяч чалавек. У [[1931]] г. была сфарміравана Рабочая Ліга Брытанскай Гвіяны. Найбуйнейшай прафсаюзнай і палітычнай арганізацыяй стала Грамадзянская Асацыяцыя Народнай Улады. Яна была зарэгістравана ў [[1937]] г. і складалася пераважна з рабочых цукровых плантацый і цукровай прамысловасці. У [[1943]] г. у яе радах налічвалася болей за 20 тысяч чалавек. [[18 ліпеня]] [[1928]] г. [[Георг V]] падпісаў Закон аб Брытанскай Гвіяне, які фактычна стаў мясцовай [[Канстытуцыя]]й. Закон надзяляў жанчын выбарчым правам, рэгламентаваў падзел кіравання на самастойныя [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]], [[Выканаўчая ўлада|выканаўчую]] і [[Судовая ўлада|судовую]] ўлады, але пакідаў значныя прывілеі губернатара, у тым ліку прызначаць частку чальцоў у заканадаўчы сход<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter105.html NEW CONSTITUTION OF 1928]</ref>. Апошняе было вымушанай мерай, паколькі колькасць выбаршчыкаў еўрапейскага паходжання значна скарацілася на карысць афрагаянцам і індыйцам. Асабліва важную ролю ў жыцці калоніі адыгрывалі афрагаянцы. Тыя з іх, кто прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|I сусветнай вайне]] пасля вяртання на радзіму здолелі заняць многія адміністрацыйныя пасады. Афрагаянцы таксама лідзіравалі ў рабочым руху. Некалькі чальцоў выбіраліся ад індыйскай абшчыны. Прызначаныя губернатарам члены заканадаўчага схода звычайна былі белымі плантатарамі. Брытанская Гвіяна моцна пацярпела ад [[Вялікая дэпрэсія|сусветнай эканамічнай дэпрэсіі канца 1920-х — пачатку 1930-х гг.]] Значна скараціўся экспарт баксітаў, цукру і харчовых прадуктаў. Беспрацоўе вымушала жыхароў сельскай мясцовасці і ўнутраных раёнаў пераязджаць у Джорджтаўн, дзе яны прапаноўвалі сваю танную працу. Паміж прафесійнымі рабочымі і прышэльцамі ўзнікалі частыя сутычкі, якія, як і ў мінулым, часцяком набывалі характар [[этнас|этнічных]] і [[раса]]вых канфліктаў. Спад вытворчасці назіраўся да [[1935]] г. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] эканамічны стан калоніі зноў пагоршыўся з-за скарачэння ўвозу імпартных прадуктаў ([[мука|мукі]], [[Тканіна|тканіны]], [[гума]]вых матэрыялаў, [[Газа|газы]] і г. д.). Многія мясцовыя жыхары служылі ў брытанскай арміі (звычайна на [[Ваенна-марскія сілы|флоце]] або ў [[Карыбскае мора|Карыбскіх]] фарміраваннях). На паўночна-заходнім узбярэжжы ЗША пабудавалі ваенную базу для аховы калоніі ад [[Нацысцкая Германія|нямецкіх]] [[Падводная лодка|субмарын]]. Брытанская Гвіяна прыняла 50 уцекачоў-[[яўрэі|яўрэяў]] з Еўропы. Цяжкасці былі часовымі, паколькі недахоп прывазной ежы стымуляваў актыўнасць гаянскіх фермераў, значна вырас знешні попыт на цукар, [[рыс]] і баксіты. У пасляваенны перыяд экспарт працягваў сталы рост. Адбывалася канцэнтрацыя капіталаў. Найбольш прыбытковыя прадпрыемствы апынуліся ў руках гандлёвай фірмы сям’і Букераў, якія валодалі гвіянскімі цукровымі плантацыямі з XIX ст. Рэфармаванне брытанскай каланіяльнай сістэмы, распачатае пасля II Сусветнай вайны, абвяшчэнне незалежнасці Індыі, а таксама актыўнасць прафсаюзаў спрылі ўзнікненню руху за незалежнасць. З самага пачатку ў ім вылучыліся два лідары. [[Чэддзі Джаган]] ([[1918]]—[[1997]] гг.) прадстаўляў шматлкую індыйскую абшчыну, а [[Форбс Бэрнхам]] ([[1923]]—[[1985]] гг.) — афрагаянскую. [[1 студзеня]] [[1950]] г. была створана Народная Прагрэсіўная Партыя (НПП). Чэддзі Джаган быў абвешчаны яе лідарам, Форбс Бэрнхам — старшынёй<ref name="History of PPP">[http://www.ppp-civic.org/history/historyppp.htm History of PPP]</ref>. НПП абапіралася на прафсаюзны рух і адкрыта прытрымлівалася [[сацыялізм|сацыялістычнай]] арыентацыі. Поспеху партыі садзейнічалі рэформы кіравання калоніі (увядзенне ўсеагульнага выбарчага права і пашырэнне правоў заканадаўчага органа). У 1950 г. НПП выйграла муніцыпальныя выбары. У [[1953]] г. — агульнакаланіяльныя. Яе прадстаўнікі занялі 18 месцаў з 24 у заканадаўчым сходзе. Спехам створаная Нацыянальна-Дэмакратычная Партыя, што арыентавалася на сярэдні клас каланіяльнага грамадства і выступала асноўным канкурэнтам НПП, здолела правесці толькі 2 сваіх кандыдаты. [[18 мая]] 1953 г. было адкрыта першае паседжанне заканадаўчага схода. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам сумесна сфарміравалі выканаўчы сход, які абвясціў курс на пашырэнне ролі дзяржавы ў эканоміцы і працоўных адносінах. Вялікабрытанія палічыла гэта адхіленнем ад дзейснага заканадаўства. Прафсаюзы абвясцілі ўсеагульную забастоўку ў падтрымку НПП. Але [[9 кастрычніка]] 1953 г. Лондан адмяніў асноўны закон Брытанскай Гвіяны і распусціў заканадаўчы сход на падставе барацьбы з масавымі хваляваннямі<ref>[http://countrystudies.us/guyana/12.htm The PPP'S First Government, 1953]</ref>. Брытанскую Гвіяну ўзначаліла часовая адміністрацыя, што складалася з кансерватыўных палітыкаў. Роспуск заканадаўчага схода быў ухвалены вядучымі палітыкамі іншых карыбскіх калоній Вялікабрытаніі. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам наведалі Вялікабрытанію, а потым Індыю, дзе вялі перагаворы ў спадзяванні адтрымаць падтрымку ад мясцовага ўрада<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter134.html VISIT BY JAGAN AND BURNHAM TO ENGLAND AND INDIA — 1953]</ref>. Аднак [[Джавахарлал Нэру]] перад пагрозай канфлікту з [[Пакістан]]ам не рашыўся адкрыта выступіць супраць Вялікабрытаніі. У лютым [[1955]] г. паміж лідарамі НПП адбыўся раскол<ref name="History of PPP"/>. Форбс Бэрнхам і яго прыхільнікі стварылі асобную фракцыю, што дзейнічала як самастойная партыя. У [[1956]] г. з НПП была выдалена леварадыкальная групоўка<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter144.html THE «ULTRA-LEFTIST» SPLIT — 1956]</ref>. [[12 жніўня]] [[1957]] г. у Брытанскай Гвіяне адбыліся новыя ўсеагульныя выбары ў заканадаўчы сход. Яны праводзіліся згодна з абноўленым асноўным законам, які сцвярджаў шырокія правы каланіяльнай адміністрацыі. Толькі 14 з 28 чальцоў схода выбіраліся насельніцтвам, астатнія прызначаліся з ліку адміністрацыі або па выбару губернатара. Выбарчая кампанія праходзіла ў жорсткай канкурэнтнай барацьбе паміж дзвюмя фракцыямі НПП. У выніку фракцыя Чэддзі Джагана атрымала 9 месцаў, а фракцыя Форбса Бэрнхама — толькі 3. У [[1958]] г. на аснове фракцыі Форбса Бэрнхама і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі, што прадстаўляла інтарэсы сярэдняга класа афрагаянскай абшчыны, быў створаны Народны Нацыянальны Кангрэс (ННК). Раскол паміж нацыянальнымі абшынамі Брытанскай Гвіяны асабліва выявіўся, калі ўрад Чэддзі Джагана адмовіўся ад перагавораў аб стварэнні Вест-Індскай Федэрацыі з іншымі англамоўнымі краінамі Карыбскага басейна. Індыйская абшчына, якая ўжо складала ў Брытанскай Гвіяне большасць насельніцтва, не жадала апынуцца ў новым палітычным саюзе ў якасці меншасці. Прадстаўнікі НПП здолелі выйграць выбары [[1961]] г. Паўнамоцтвы заканадаўчага схода былі зноў пашыраны. Была ўведзена пасада прэм’ер-міністра, якую заняў Чэддзі Джаган. Хаця НПП абяцала выбаршчыкам падтрымку сельскай гаспадаркі і прамысловасці, недахоп сродкаў вымушаў урад засяроджваць увагу пераважна на сельскай гаспадарцы і адукацыі. Праводзілася ірыгацыя, былі пашыраны плошчы пасеваў, адчыняліся новыя школы. Быў скарочаны працоўны дзень, падвысіўся мінімальны поплатак, дзень [[1 мая]] стаў афіцыйным [[свята]]м. У [[1963]] г. адчынены [[Універсітэт Гаяны]]. Аднак асноўны фінансавы цяжар клаўся на здабываючую прамысловасць. Нягледзячы на значныя прыбыткі ад экспарту баксітаў і золата, гэтая галіна развівалася не дастаткова хутка. Урад Чэддзі Джагана адмовіўся падтрымліваць [[эмбарга]] ЗША ў дачыненні да [[Куба|Кубы]], былі падпісаны пагадненні з [[Венгрыя]]й і [[ГДР]]. У 1963 г. Венесуэла аднавіла свае патрабаванні ў дачыненні да заходняй часткі Гаяны да ракі Эсекіба. Частка прафсаюзаў знаходзілася пад уплывам ННК і буйных прадпрымальнікаў. Яны падтрымлівалі апазіцыю і арганізоўвалі пратэст. Сутычкі паміж прадстаўнікамі розных этнічных абшчын здараліся даволі часта. У сакавіку [[1964]] г. спроба ўрада падначаліць сабе прафсаюзы прывяла да адкрытага супрацьстаяння. У выніку гвалтоўных дзеянняў да [[22 мая]] 1964 г., калі губернатар абвясціў аб надзвычайным становішчы, загінула 160 чалавек<ref>[http://countrystudies.us/guyana/15.htm PPP Reelection and Debacle]</ref>. Улетку 1964 г. адбылася новая заканадаўчая рэформа, сутнасць якой была ў дасягненні большай прапарцыянальнасці на выбарах. Выбарчая кампанія ў кастрычніку 1964 г. скончылася паражэннем НПП. Яе прадстаўнікі атрымалі каля 40 % галасоў. Чэддзі Джаган абвясціў выбары махлярствам і адмовіўся пакідаць пасаду прэм’ер-міністра, але быў адхілены губернатарам. [[14 снежня]] 1964 г. быў сфарміраваны кааліцыйны ўрад на чале з Форбсам Бэрнхамам. Ён здолеў спыніць сутычкі паміж абшчынамі і наладзіць стабільнае развіццё здабываючай прамысловасці дзякуючы іншаземным інвестыцыям. У знешняй палітыцы Форбс Бэрнхам арыентаваўся на англамоўныя краіны Вест-Індыі, ЗША і Вялікабрытанію. == Незалежнасць == [[Файл:US_Navy_081119-N-8907D-162_pt._Fernandez.jpg|thumb|Гаянскі прэм’ер-міністр [[Самуэль Хайндс|Сэмюэль Хайндс]] з візітам на поўнач краіны, 2008 г.]] [[26 мая]] [[1966]] г. падчас канферэнцыі ў [[Лондан]]е было заключана пагадненне з [[Вялікабрытанія]]й аб наданні Гаяне незалежнасці. Вялікабрытанія падтрымала бок Гаяны ў спрэчцы з [[Венесуэла]]й. [[12 кастрычніка]] [[1966]] г. Венесуэла заняла памежны [[востраў Анкока]] на [[Куюні|рацэ Куюні]], дзе пачала будаўніцтва [[аэрадром]]а і здабычу [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. [[16 лютага]] — [[17 лютага]] [[1966]] г. у [[Жэнева|Жэневе]] адбылася сустрэча афіцыйных прадстаўнікоў Гаяны і Вялікабрытаніі з аднаго боку і Венесуэлы — з другога для разгляду пытання аб нязгодзе Венесуэлы з рашэннем [[Парыж]]скага [[арбітраж]]нага [[суд]]а [[1899]] г. Апазіцыя на чале з НПП фактычна адмовілася прымаць ўдзел у гэтым мерапрыемстве. Па выніках канферэнцыі была створана сумесная міжнародная камісія. Венесуэла абавязвалася ў час працы камісіі не высоўваць новых тэрытарыяльных патрабаванняў. Але ў ліпені [[1968]] г. узніклі спрэчкі з-за марской памежнай прасторы. У студзені [[1969]] г. адбылося паўстанне [[індзейцы|індзейцаў]] і белых жывёлагадоўцаў у [[Рупунуні]]. Паўстанцы абвясцілі незалежнасць і звярнуліся за падтрымкай да Венесуэлы. Прыбыццё гаянскай паліцыі вымусіла іх збегчы ў Венесуэлу. Урад Гаяны сцвярджаў, што Венесуэла з самага пачатку была ўцягнута ў падрыхтоўку гэтай акцыі. У пачатку [[1970]] г. на мяжы адбылася працяглая перастрэлка. [[3 сакавіка]] 1970 г. Венесуэла абвясціла пра тое, што зачыняе мяжу з Гаянай. [[18 чэрвеня]] 1970 г. у [[Порт-оф-Спейн]]е была падпісана сумесная дэкларацыя Гаяны, Вялікабрытаніі і Венесуэлы. Згодна з рэкамендацыямі міжнароднай камісіі, пытанне аб змене межаў адсоўвалася на 12 гадоў<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-5486.html Guyana BORDER DISPUTES]</ref>. Пасля яго завяршэння Венесуэла яшчэ некалькі разоў пацвярджала свае намаганні далучыць усходнюю частку Гаяны. Канчаткова праблема так і не была вырашана. Першыя пасля абвяшчэння незалежнасці агульнанацыянальныя выбары адбыліся [[16 снежня]] [[1968]] г. Для забеспячэння перамогі ННК, [[Форбс Бэрнхам]] выкарыстаў фінансавую дапамогу ад [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] і сфальсіфікаваў галасаванне<ref>[http://www.guyana.org/features/postindependence/chapter2.html The December 1968 Electoral Fraud]</ref>. У выніку ННК заняў 30 месцаў у [[парламент|парламенце]] і сфарміраваў аднапартыйны ўрад на чале з Форбсам Бэрнхамам. Новая стратэгія лідара ННК будавалася на ўмацаванні незалежнай знешняй і ўнутранай палітыкі краіны. [[23 лютага]] [[1970]] г. у гадавіну паўстання [[1763]] г. Гаяна была абвешчана [[рэспубліка]]й. Такім чынам, перарываліся [[канстытуцыя|канстытуцыйныя]] сувязі з Вялікабрытаніяй. [[Елізавета II]] больш не лічылася главой гаянскай дзяржавы. Кофі, правадыр паўстання 1763 г., абвяшчаўся нацыянальным героем. Былі ўсталяваны міжнародныя сувязі з [[Куба]]й і [[Кітай|Кітаем]]. У сярэдзіне 1970-х гг. Куба выкарыстоўвала [[порт|парты]] Гаяны для перавозкі сваіх войск у [[Ангола|Анголу]]. На канферэнцыі міністраў іншаземных спраў краін [[Рух недалучэння|руху недалучэння]] ў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўне]] ў [[1972]] г. Форбс Бэрнхам адкрыта крытыкаваў [[імперыялізм]]. Асновай унутранай палітыкі ННК стаў «кааператыўны [[сацыялізм]]». Форбс Бэрнхам тлумачыў яго наступным чынам: «Гэта значыць, што мы верым у сацыялізм як ідэалогію і імкнемся да ўсталявання сацыялістычнай сістэмы ў Гаяне і, па-другое, збіраемся выкарыстоўваць кааператывы для дасягнення сваёй мэты»<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 20</ref>. Меліся на ўвазе [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчыя]] аб’яднанні з агульнай маёмасцю, якія ствараліся пасля адмены [[рабства]] афрагаянцамі. Аднак Форбс Бэрнхам жадаў пашырыць іх вопыт на іншыя галіны [[эканоміка|эканомікі]], у тым ліку [[гандаль]], [[турызм]], вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, [[вопратка|вопраткі]] і г. д. Да [[1976]] г. было створана 1350 кааператываў, што аб’ядналі каля 120 тысяч рабочых. Акрамя таго, праводзілася [[нацыяналізацыя]] [[прамысловасць|прамысловасці]], [[фінансы|фінансавай]] сферы і буйных плантацый. Да канца 1976 г. урад нацыяналізаваў 36 іншаземных кампаній. Яшчэ з [[1966]] г. складаўся [[планавая эканоміка|план эканамічнага развіцця краіны]]. Першы пяцігадовы план быў накіраваны на стымуляванне прыватных капіталаўкладанняў. Наступны план, прыняты ў 1972 г., прадугледжваў пашырэнне прамысловай вытворчасці, тэхналагічнае пераабсталяванне, скарачэнне [[імпарт]]у. Для яго ажыццяўлення быў ліцэнзаваны знешні гандаль, пашыраны харчовая прамысловасць і сетка камунікацый. План [[1978]]—[[1981]] гг. павінен быў пераадолець манакультурнае развіццё сельскай гаспадаркі і скараціць выдаткі на імпарт некаторых харчовых прадуктаў<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 22 — 28</ref>. ННК паслядоўна выйграваў нацыянальныя выбары, аднак апазіцыя і міжнародная супольнасць абвінавачвала яго ў фальсіфікацыі галасавання і ўжыванні ваеннай і паліцэйскай сілы ў дачыненні палітычных дысідэнтаў. Выдаткі на сілы самааховы і паліцыю стала павялічваліся (з [[1973]] г. да 1976 г. іх павелічэнне склала 500 %<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |title=Forbes Burnham by Rakesh Rampertab |access-date=21 лютага 2014 |archive-date=21 лютага 2014 |archive-url=https://archive.today/20140221011809/http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |url-status=dead }}</ref>). Самаахова і паліцыя адкрыта выкарыстоўваліся для захопу выбарчых будынкаў у канцы галасавання [[15 снежня]] [[1980]] г.<ref>[http://www.guyana.org/features/postindependence/chapter6.html The 1980 Guyana Elections — Virtual army coup kept PNC in power]</ref>. У [[1978]] г. Форбс Бэрнхам ініцыяваў [[рэферэндум]] па ўнясенню змен у [[канстытуцыя|асноўны закон]]. Канстытуцыя ўступіла ў сілу [[20 лютага]] 1980 г. Яна ўводзіла пасаду [[прэзідэнт]]а, які выбіраўся ўсеагульным галасаваннем і меў вельмі шырокія паўнамоцтвы. [[Заканадаўчая ўлада|Заканадаўчы]] орган Нацыянальны Сход пашыраўся за лік прысутнасці ў ім прадстаўнікоў мясцовых адміністрацый. Эканамічныя наступствы «кааператыўнага сацыялізму» мелі сціплыя вынікі. Зацверджаныя ўрадам планы ніколі цалкам не выконваліся. Форбс Бэрнхам прызнаваў гэта і абвінавачваў суайчыннікаў у адстутнасці дысцыпліны. Нацыяналізацыя прамысловасці праводзілася праз абавязанне дзяржаўных выплат іншаземным уладальнікам на працягу 20 гадоў з улікам 6 % гадавых. Дзяржаўны абавязак значна вырас, а знешнія інвестыцыі скараціліся. Значная частка прыбыткаў ад [[экспарт]]у размяркоўвалася ў выглядзе ільготных крэдытаў сярод кааператываў і прадпрыемстваў, якія не мелі перспектыў іх звароту. Дзяржаўны кантроль знешніх і ўнутраных гандлёвых аперацый прывёў да дэфіцыту харчовых прадуктаў і спажывецкіх тавараў. Урад і ННК выдаткоўвалі істотныя сумы на ўтрыманне замежных прадстаўніцтваў, унутраныя прадстаўніцкія выдаткі, будаўніцтва рэзідэнцый і г. д. Высокія кошты на [[баксіты]], [[золата]] і [[дыямент]]ы на міжнародным рынку дазвалялі пакрываць дэфіцыт аплатнага балансу за лік знешніх запазычванняў. У 1970—1980 гг. Гаяна атрымала ад [[Сусветны банк|Міжнароднага банка рэканструкцыі і развіцця]] 9 пазык на 56,6 млн [[Долар ЗША|долараў]], у 1978—1979 гг. — пазыкі на 100 млн долараў ад [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]<ref>Тагор С. В. Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 29—30.</ref>. Але ў пачатку 1980-х гг. кошты на сыравіну значна знізіліся, што вызначыла моцны эканамічны крызіс. У [[1982]] г. урад абвясціў праграму аздараўлення, накіраваную на падтрымку дробных прадпрымальнікаў і фермераў. З пачатку 1980-х гг. у найбольш прыбытковыя сферы зноў сталі прыцягвацца іншаземныя кампаніі. Пераважна замежныя інвестыцыі паступалі ў здабываючую прамысловасць. [[6 жніўня]] [[1985]] г. Форбс Бэрнхам нечакана памёр. Улада перайшла да віцэ-прэзідэнта Дэсманда Хойта ([[1929]]—[[2002]] гг.), які аб’яднаў вакол сябе іншых лідараў ННК<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanacaribbeanpolitics.com/special/hoyte/hoyte.html |title=Desmond Hoyte (1929—2002) |access-date=22 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023042224/http://www.guyanacaribbeanpolitics.com/special/hoyte/hoyte.html |archivedate=23 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. Дэсманд Хойт быў вымушаны прызнаць няўдачы ў развіцці дзяржаўнага і кааператыўнага сектара, пашырыць магчымасці прыватных кампаній і ў [[1988]] г. зняць дзяржаўны кантроль са знешняга гандлю. На выбарах 1985 г. і [[1986]] г. апазіцыя зноў абвінаваціла ННК у скажэнні вынікаў галасавання. Знешні ціск з боку ЗША і карыбскіх дзяржаў вымусіў Дэсманда Хойта адмяніць галасаванне праз пошту. У выніку на выбарах [[1992]] г. ННК пацярпеў паражэнне. Большасць галасоў у парламенце (54 %) атрымала НПП, яе лідар Чэддзі Джаган стаў прэзідэнтам. Хаця гэта супярэчыла палітычным поглядам самога Чэддзі Джагана, ён быў вымушаны прыняць даволі жорсткую праграму аздараўлення эканомікі, прапанаваную [[МВФ]]. Яна спрыяла росту [[ВУП]] краіны, але таксама прывяла да пашырэння беднаты і галечы. Пасля смерці Чэддзі Джагана ў [[1997]] г. агульнанацыянальныя выбары выйграла яго жонка, Джэнет Джаган. НКК на чале з Дэсмандам Хойтам арганізаваў кампанію пратэстаў, паколькі палічыў кампанію Джэнет Джаган несумленнай. У 1999 г. удава была вымушана з-за дрэннага стану здароўя перадаць пост прэзідэнта міністру фінансаў Бхарату Джагдэа, які распачаў перагаворы з НКК. У [[2001]] г. ён выйграў выбары, набраўшы больш за 90 % галасоў выбаршчыкаў. Першае дзесяцігоддзе [[21 стагоддзе|XXI]] стагоддзя адзначылася супярэчлівымі вынікамі рэформ НПП. Гаяна застаецца адной з найбольш бедных краін [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. У другой палове 2010-х гг. значна пагоршыліся адносіны паміж Гаянай і Венесуэлай. На выбарах [[28 лістапада]] [[2011]] г. НПП атрымала толькі 32 з 65 месцаў у парламенце Гаяны, аднак яе лідар [[Дональд Раматар|Дональд Рабіндранат Раматар]] быў абраны прэзідэнтам дзяржавы. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/History_of_Guyana.html History of Guyana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703072157/https://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/History_of_Guyana.html |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://www.guyana.org/history.html History of the Republic of Guyana] * [http://countrystudies.us/guyana Guyana: A Country Study. /Ed. by Tim Merrill. — Washington: GPO for the Library of Congress, 1992] [[Катэгорыя:Гісторыя Гаяны| ]] s2wg5rgr225gl9orz74irubtkzoncfe Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5177230 5176670 2026-08-07T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5177230 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Палавыя гармоны|2026-08-07T11:47:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Палавая спеласць|2026-08-07T11:39:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Індыкі|2026-08-06T10:11:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бенгальскі тыгр|2026-08-06T10:03:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аменарэя|2026-08-05T12:44:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія трохраздзельная|2026-08-05T10:19:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (расліна)|2026-08-05T10:01:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пайкілатэрмныя жывёлы|2026-08-05T06:13:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Паратырэоідны гармон|2026-07-31T07:52:50Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Парашчытападобныя залозы|2026-07-31T07:22:31Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Падстраўнікавы сок|2026-07-30T13:40:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік беласнежны|2026-07-30T12:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік (Амарылісавыя)|2026-07-30T12:48:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік бярозавы|2026-07-29T11:30:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік хваёвы|2026-07-29T11:20:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнікі|2026-07-29T11:02:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Archon|2026-07-29T08:26:54Z|Emilia Noah}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 53dzzfs00tpjn8lz7wkb31uf90f96ph Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5177227 5176666 2026-08-07T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5177227 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Палац Радушкевіча|2026-08-06T10:54:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|2026-08-05T08:35:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|2026-07-23T16:40:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> eskjnh62wu2w1bvhdmn68yzmos82lqn Грын-Бей Пэкерс 0 193483 5177268 5124502 2026-08-07T18:26:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177268 wikitext text/x-wiki [[Файл:Green_Bay_Packers_Uniforms_(2025).png | міні | справа | адзенне Грын-Бей Пэкерс (2025)]]'''Грын-Бей Пэкерс''' ({{Lang-en|Green Bay Packers}}) — прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Грын-Бей]], [[Вісконсін]]. Каманда выступае ў [[Поўнач НФК|Паўночным Дывізіёне]] [[Нацыянальная футбольная канферэнцыя|Нацыянальнай Футбольнай канферэнцыі]] [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай Футбольнай Лігі]]. Каманда была заснавана ў [[1919]] годзе. «Грын-Бей Пэкерс» з’яўляецца другім па ўзросце клубам у [[Нацыянальная футбольная ліга|НФЛ]]. Каманда ўтрымлівае рэкорд па колькасці выйграных чэмпіянатаў — 13, у тым ліку 9 чэмпіянатаў [[Нацыянальная футбольная ліга|НФЛ]], якія праводзіліся да эры [[Супер Боўл]]а і чатыры разы перамагала ў [[Супер Боўл]]ах 1966, 1967, 1996, 2010 гадоў. == Дасягненні == Чэмпіён лігі (13) * [[Спіс чэмпіёнаў НФЛ|Пераможца лігі]] (9) ** [[1929]], [[1930]], [[1931]], [[1936]], [[1939]], [[1944]], [[1961]], [[1962]], [[1965]] * Пераможца [[Супер Боул]]а (4) ** [[1966]] ([[Супер Боул I|I]]), [[1967]] ([[Супер Боул II|II]]), [[1996]] ([[Супер Боул XXXI|XXXI]]), [[2010]] ([[Супер Боул XLV|XLV]]) Пераможца канферэнцыі (9) * Заходня канферэнцыя НФЛ: [[1960]], [[1961]], [[1962]], [[1965]], [[1966]], [[1967]] * НФК: [[1996]], [[1997]], [[2010]] Пераможца дывізіёна (14) * [[Захад НФЛ]]: [[1936]], [[1938]], [[1939]], [[1944]] * [[Цэнтр НФЛ]]: [[1967]] * [[Цэнтр НФК]]: [[1972]], [[1995]], [[1996]], [[1997]] * [[Поўнач НФК]]: [[2002]], [[2003]], [[2004]], [[2007]], [[2011]], [[2012]], [[2013]] == Спасылкі == {{commonscat|Green Bay Packers}} * [http://www.packers.com/ Green Bay Packers] Афіцыйны сайт * [http://www.nfl.com/teams/greenbaypackers/profile?team=GB Green Bay Packers] Афіцыйная старонка каманды на NFL.com * [http://www.jsonline.com/sports/packers/ Green Bay Packers] at the [[Milwaukee Journal Sentinel]] Online Website * [http://greenbaypressgazette.packersnews.com/ Green Bay Packers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130904110651/http://www.greenbaypressgazette.packersnews.com/ |date=4 верасня 2013 }} at the [[Green Bay Press-Gazette]] Online Website * [http://www.sportsecyclopedia.com/nfl/gb/packers.html Green Bay Packers Information] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071216175609/http://www.sportsecyclopedia.com/nfl/gb/packers.html |date=16 снежня 2007 }} at Sports E-Cyclopedia.com {{НФЛ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Клубы НФЛ]] [[Катэгорыя:Вісконсін]] etk9kx31513z4e27brwlyobekogobxo Нясвіжскі палац 0 202104 5177239 1804745 2026-08-07T15:56:19Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Нясвіжскі замак]] 5177239 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нясвіжскі замак]] l6mfkw58ebg0n0ca8hklnoiyd6fo0n4 Палац Радзівілаў у Нясвіжы 0 202125 5177237 1804862 2026-08-07T15:55:57Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Нясвіжскі замак]] 5177237 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нясвіжскі замак]] l6mfkw58ebg0n0ca8hklnoiyd6fo0n4 Беспілотны лятальны апарат 0 204333 5177159 4970688 2026-08-07T12:45:56Z Siarhei V 122587 5177159 wikitext text/x-wiki [[Выява:Group photo of aerial demonstrators at the 2005 Naval Unmanned Aerial Vehicle Air Demo.jpg|thumb|300px|Выстава марскіх беспілотнікаў 2005 года (Штат [[Мэрыленд]], [[ЗША]])]] [[Выява:VRT 300 on MAKS 2017.jpg|thumb|300px|Расійскі грузавы беспілотнік [[ВРТ-300]]]] '''Беспілотны лятальны апарат''', '''БПЛА'''; таксама '''''беспілотнік''''' або '''''дрон''''' — [[лятальны апарат]], кіраванне якім адбываецца праз пульт пілота дыстанцыйна або з дапамогай загадзя створанай праграмы ў бартавым [[камп’ютар]]ы. У [[1935]] годзе першую вытворчасць беспілотнікаў пачаў англійскі акцёр [[Рэджынальд Дэні]]. Першапачатковае развіццё беспілотнікаў было звязана з ваенным прымяненнем у сітуацыях, калі пілоты лятальных апаратаў падвяргаліся значнай рызыцы. Далейшае удасканаленне прывяло да шырокага [[Ваеннае прымяненне БПЛА|выкарыстання БПЛА ў ваенных мэтах]]. Аднымі з найбольш вядомых у масавай культуры ваенных беспілотнікаў з'яўляюцца [[MQ-9 Reaper]], [[Shahed 136]] і Байрактар ТБ-2. З памяншэннем коштаў і спрашчэннем кіравання беспілотнікі сталі даступныя для цывільных патрэбаў, такіх як аэрафотаздымка, маніторынг [[лясны пажар|лясных пажараў]], дакладнае земляробства ({{lang-en|precision agriculture}}), праваахоўныя аперацыі, дастаўка грузаў, забавы і спорт. На цывільным рынку дронаў дамінуе кітайская кампанія DJI: станам на 2023 год яна займала больш за 70 % сусветнага рынку. Найбольш вядомымі яе прадуктамі з'яўляюцца [[квадракоптар]]ы DJI Mavic і DJI Phantom. == Беларусь == {{Асноўны артыкул|Беспілотная індустрыя Беларусі}} У лютым [[2011]] года [[Фізіка-тэхнічны інстытут Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] пачаў першую серыйную вытворчасць звышлёгкіх беспілотнікаў «[[БПЛА «Бусел»|Бусел]]», «Скат» і «Стрыж» вагой ад 2,5 да 10 кг з [[Практычная столь|практычнай столлю]] да 3 тыс. метраў і [[Хуткасць|хуткасцю]] ад 50 да 100 км/г. Працягласць іх палёту складала каля гадзіны. Прызначаліся для нагляду і прадказання надзвычайных здарэнняў, нагляду за дзяржаўнай мяжой і дарожным рухам, атмасферных і метэаназіранняў, агляду стану навакольнага асяроддзя, прадухілення незаконнай высечкі лесу і браканьерства<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Ірына Юдзіна]], «[[Мінск-навіны]]».|загаловак=Першая серыйная партыя айчынных беспілотных лятальных апаратаў выпушчана ў Мінску|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=74638|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=19 лютага 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-02-19 33 (26897)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/74631/19lut-10.indd.pdf 10]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 3 2016 года навуковыя распрацоўкі сканцэнтраваны ў [[Навукова-вытворчы цэнтр шматфункцыянальных беспілотных комплексаў НАН Беларусі|Навукова-вытворчым цэнтры шматфункцыянальных беспілотных комплексаў НАН Беларусі]]. == Гл. таксама == * [[Ваеннае прымяненне БПЛА]] * [[Switchblade (БПЛА)]] * [[MQ-9 Reaper]] * [[Імігрант (фільм)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беспілотныя лятальныя апараты| ]] [[Катэгорыя:Робаты]] [[Катэгорыя:Ваенная тэрміналогія]] 8kh366f4v1bqot04l46vst3gldj9lur ФК Сэлтык 0 204924 5177221 5007866 2026-08-07T14:50:00Z Makenzis 56337 5177221 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Сэлтык | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-en|The Celtic Football Club}} | Мянушкі = The Bhoys, The Hoopss, The Tic, The Celts | Горад = [[Глазга]], [[Шатландыя]], [[Вялікабрытанія]] | Заснаваны = 6 лістапада [[1887]] | Стадыён = [[Сэлтык Парк]], [[Глазга]] | Умяшчальнасць = 60 355 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Шатландскі Прэм’ершып|Прэм’ершып]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 1 месца | Сайт = http://www.celticfc.net/ | pattern_la1 = _celtic2223h | pattern_b1 = _celtic2223h | pattern_ra1 = _celtic2223h | pattern_sh1 = _celtic2223h | pattern_so1 = _celtic2223hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _celtic2223a | pattern_b2 = _celtic2223a | pattern_ra2 = _celtic2223a | pattern_sh2 = _celtic2223a | pattern_so2 = _celtic2223a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _celtic2223T | pattern_b3 = _celtic2223T | pattern_ra3 = _celtic2223T | pattern_sh3 = _celtic2223T | pattern_so3 = _celtic2223T | leftarm3 = C4C3D0 | body3 = C4C3D0 | rightarm3 = C4C3D0 | shorts3 = 000000 | socks3 = C4C3D0 }} '''«Сэлтык»''' ({{lang-en|The Celtic Football Club}}) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Глазга]]. Выступае ў [[Шатландскі Прэм’ершып|шатландскім Прэм’ершыпе]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Шатландскі Прэм’ершып]]:''' ** '''Пераможца (55):''' 1893, 1894, 1896, 1898, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1914, 1915, 1916, 1917, 1919, 1922, 1926, 1936, 1938, 1954, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1977, 1979, 1981, 1982, 1986, 1988, 1998, 2001, 2002, 2004, 2006, 2007, 2008, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025 * '''[[Кубак Шатландыі па футболе|Кубак Шатландыі]]:''' ** '''Уладальнік (41):''' 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020, 2023 * '''[[Кубак шатландскай лігі]]:''' ** '''Уладальнік (21):''' 1957, 1958, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1975, 1983, 1998, 2000, 2001, 2006, 2009, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023 === Еўрапейскія === * '''[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў/Ліга чэмпіёнаў УЕФА]]:''' ** '''Пераможца (1):''' [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў 1966/67|1966/67]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://celticfc.net/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Шатландская Прэм’ер-ліга}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Шатландыі|Сэлтык]] [[Катэгорыя:ФК Сэлтык| ]] oteul1h5al8auqkvbsq6o6bmjbh33be 5177222 5177221 2026-08-07T14:50:12Z Makenzis 56337 /* Нацыянальныя */ 5177222 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Сэлтык | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-en|The Celtic Football Club}} | Мянушкі = The Bhoys, The Hoopss, The Tic, The Celts | Горад = [[Глазга]], [[Шатландыя]], [[Вялікабрытанія]] | Заснаваны = 6 лістапада [[1887]] | Стадыён = [[Сэлтык Парк]], [[Глазга]] | Умяшчальнасць = 60 355 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Шатландскі Прэм’ершып|Прэм’ершып]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 1 месца | Сайт = http://www.celticfc.net/ | pattern_la1 = _celtic2223h | pattern_b1 = _celtic2223h | pattern_ra1 = _celtic2223h | pattern_sh1 = _celtic2223h | pattern_so1 = _celtic2223hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _celtic2223a | pattern_b2 = _celtic2223a | pattern_ra2 = _celtic2223a | pattern_sh2 = _celtic2223a | pattern_so2 = _celtic2223a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _celtic2223T | pattern_b3 = _celtic2223T | pattern_ra3 = _celtic2223T | pattern_sh3 = _celtic2223T | pattern_so3 = _celtic2223T | leftarm3 = C4C3D0 | body3 = C4C3D0 | rightarm3 = C4C3D0 | shorts3 = 000000 | socks3 = C4C3D0 }} '''«Сэлтык»''' ({{lang-en|The Celtic Football Club}}) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Глазга]]. Выступае ў [[Шатландскі Прэм’ершып|шатландскім Прэм’ершыпе]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Шатландскі Прэм’ершып]]:''' ** '''Пераможца (56):''' 1893, 1894, 1896, 1898, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1914, 1915, 1916, 1917, 1919, 1922, 1926, 1936, 1938, 1954, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1977, 1979, 1981, 1982, 1986, 1988, 1998, 2001, 2002, 2004, 2006, 2007, 2008, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026 * '''[[Кубак Шатландыі па футболе|Кубак Шатландыі]]:''' ** '''Уладальнік (41):''' 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020, 2023 * '''[[Кубак шатландскай лігі]]:''' ** '''Уладальнік (21):''' 1957, 1958, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1975, 1983, 1998, 2000, 2001, 2006, 2009, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023 === Еўрапейскія === * '''[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў/Ліга чэмпіёнаў УЕФА]]:''' ** '''Пераможца (1):''' [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў 1966/67|1966/67]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://celticfc.net/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Шатландская Прэм’ер-ліга}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Шатландыі|Сэлтык]] [[Катэгорыя:ФК Сэлтык| ]] 7m4cu4j7vro2565e77cshvlw3wpu2yq Грамадзянская вайна ў Сірыі 0 206501 5177252 5151590 2026-08-07T16:06:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177252 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |частка = [[Арабская вясна]], [[Другая халодная вайна]] |дата = [[15 сакавіка]] [[2011]] — сённяшні дзень <small>''({{Працягласць|year=2011|day=15|month=3}})''</small> |месца = [[Сірыя]] і прымежныя раёны суседніх дзяржаў |вынік = Канфлікт працягваецца |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|2024}} '''[[Пераходны ўрад Сірыі]]''' <small>''(з 2024)''</small> ------- {{Сцяг|Сірыя|1980}} '''[[Баасісцкая Сірыя]]''' <small>''(да 2024)''</small>: * [[Узброеныя сілы Сірыі]] * [[Нацыянальныя сілы абароны]] <small>([[Шабіха]] і [[Сілы народнай мабілізацыі|Джаіш-аль-Шабі]])</small> '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' <small>(з 2014)</small>: ** [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеныя сілы]] ** [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ]] '''{{Сцягафікацыя|Іран}}''' <small>(з 2013)</small>: * [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] * [[Басідж]] * [[Кодс]] '''{{Сцягафікацыя|Ірак}}'''<ref>{{cite web|title=It looks like Iraq has joined Assad's side in the Syrian war|url=http://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3|work=Business Insider|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612162320/https://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3|archivedate=12 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref><ref>Джами Деттмер. [http://www.golos-ameriki.ru/a/us-troops-deployment-to-syria-frustrates-anti-assad-rebels/3031262.html Сирийские повстанцы недовольны решением США направить спецназ на север их страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806203300/https://www.golos-ameriki.ru/a/us-troops-deployment-to-syria-frustrates-anti-assad-rebels/3031262.html |date=6 жніўня 2019 }}//«Голос Америки», 31 октября 2015 года</ref> <small>(з 2014)</small> <br>'''Праўрадавыя сілы''': * [[Шабіха]] * [[Хезбала]] * [[Ліва аль-Кудс]] * [[Брыгады Баас]] * [[Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас]]<ref name="fadhal">{{cite news|title=Syrian war widens Sunni-Shia schism as foreign jihadis join fight for shrines|url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/04/syria-islamic-sunni-shia-shrines-volunteers|publisher=The Guardian|date=4 June 2013|accessdate=7 June 2013}}</ref> * [[Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне|Народны фронт вызвалення Палесціны—ГК]]<ref>{{cite news|title=Syria rebels clash with army, Palestinian fighters|url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2012-10/31/content_15858497.htm|agency=Agence France-Presse|date=31 October 2012}}</ref> ''[[Спіс узброеных груп-удзельнікаў грамадзянскай вайны ў Сірыі|Іншыя]]''<br>'''Пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|КНР}}<ref name="NPR.org">{{cite web|url=http://www.npr.org/blogs/parallels/2013/08/28/216385513/who-are-syrias-friends-and-why-are-they-supporting-assad|title=Who Are Syria's Friends And Why Are They Supporting Assad?|date=28 August 2013|work=NPR.org|accessdate=8 February 2015}}</ref><ref name="NPR.org"/><ref name="China's Syria Connection">{{cite web|url=http://nationalinterest.org/commentary/chinas-syria-connection-8859|title=China's Syria Connection|work=The National Interest}}</ref><ref name="China's Syria Connection"/> <small>(ваенныя саветнікі, пастаўкі несмяротнай зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>{{cite web|author=Ryall, Julian|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10102561/Syria-North-Korean-military-advising-Assad-regime.html|title=Syria: North Korean military 'advising Assad regime'|work=The Telegraph|date=6 June 2013|accessdate=2 August 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/9371607/North-Korea-violating-sanctions-according-to-UN-report.html|title=North Korea violating sanctions, according to UN report|date=3 July 2012|work=The Telegraph|accessdate=6 October 2012}}</ref><ref name="news.tut.by">[https://news.tut.by/economics/633966.html Израильские СМИ сообщили о гибели белорусских специалистов в Сирии, Беларусь опровергает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921182703/https://news.tut.by/economics/633966.html |date=21 верасня 2019 }}</ref> <small>(ваенныя саветнікі, пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{cite web|last=Paragga|first=Mariana|title=Exclusive: Venezuela ships fuel to war-torn Syria: traders|url=https://www.reuters.com/article/2012/02/16/us-venezuela-syria-idUSTRE81F11220120216|work=Reuters|accessdate=5 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924162405/http://www.reuters.com/article/2012/02/16/us-venezuela-syria-idUSTRE81F11220120216|archivedate=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Parraga|first=Mariana|title=Venezuela to ship more fuel to Syria as crackdown spreads|url=http://www.trust.org/item/?map=venezuela-to-ship-more-fuel-to-syria-as-crackdown-spreads%2F|work=Thomson Reuters Foundation|accessdate=5 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713151408/http://www.trust.org/item/?map=venezuela-to-ship-more-fuel-to-syria-as-crackdown-spreads%2F|archivedate=13 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Solomon|first=Jay|title=To power Syria, Chavez sends diesel|url=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303292204577517041523762940|work=The Wall Street Journal|accessdate=5 December 2013}}</ref> <small>(пастаўкі паліва і несмяротнага ўзбраення)</small> * {{Сцягафікацыя|Ангола}}<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2013/03/15/report-syrian-regime-being-aided-from-12-countries/|title=Report: Syrian regime being aided from 12 countries|work=Foreign Policy}}</ref> <small>(пастаўкі несмяротнага ўзбраення)</small> * {{Сцягафікацыя|Беларусь}}<ref>{{cite web|url=http://charter97.org/en/news/2013/3/18/66726/|title=Lukashenka supplies weapons to Assad|work=Charter 97}}</ref><ref>[https://sputnik.by/columnists/20170529/1029011607/belarus-i-siriya-ot-diplomatii-do-voennogo-sotrudnichestva.html Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] — sputnik.by (29 мая 2017)</ref><ref>[https://naviny.by/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы; Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185749/https://naviny.by/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=27 кастрычніка 2018 }} — ''Naviny.by'' (4 мая 2018)</ref><ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] // Discred (15 сентября 2020)</ref> <small>(пастаўкі зброі, сістэм РЭБ, дыпламатычная падтрымка)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' |праціўнік3 = [[Выява:Flag of Syrian Kurdistan.svg|border|23px]] '''[[Сірыйскі Курдыстан]]'''ː * [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]] * [[Атрады народнай самаабароны|YPG]] * [[Джабат аль-Акрад]] * [[Асаіш (Сірыя)|Асаіш]] '''Саюзныя ўзброеныя групы''': * [[Пешмерга]]<ref>[http://www.dw.com/uk/народ-без-держави-хто-такі-курди/a-18618601 Народ без держави: хто такі курди?] — Deutsche Welle, 31.07.2015</ref> * [[Сутора]] * [[Рабочая партыя Курдыстана]]<ref name="YPG">[http://regnum.ru/news/1732576.html Лидер сирийских курдов признал получение помощи от курдских структур в Ираке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150419095522/http://regnum.ru/news/1732576.html |date=19 красавіка 2015 }} // Regnum, 14.11.2013</ref><ref>[http://regnum.ru/news/1719455.html Анкара: Рабочая партия Курдистана действует в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150419091401/http://regnum.ru/news/1719455.html |date=19 красавіка 2015 }} // Regnum, 14.10.2013</ref> ''[[Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане]]''<br>'''Пры падтрымцы'''ː * [[Выява:Flag of Kurdistan.svg|border|22px]] [[Іракскі Курдыстан]]<ref name="irish13nov">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2013/11/13/us-syria-kurds-idUSBRE9AC14C20131113?irpc=932|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131114002747/http://www.reuters.com/article/2013/11/13/us-syria-kurds-idUSBRE9AC14C20131113?irpc=932|archivedate=14 лістапада 2013|title=Syrian Kurdish leader claims military gains against Islamists|last=Irish|first=John|date=13 November 2013|publisher=Reuters|accessdate=13 November 2013|url-status=dead}}</ref> <small>(ваенная падтрымка)</small> * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>Зана Омар. [http://www.golos-ameriki.ru/a/freeing-al-hawk/3066966.html Успех Демократических сил Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806203259/https://www.golos-ameriki.ru/a/freeing-al-hawk/3066966.html |date=6 жніўня 2019 }}//«Голос Америки», 20 ноября 2015 года</ref> <small>(пастаўкі зброі, ваенныя саветнікі)</small> * {{Сцягафікацыя|Францыя}}<ref>[https://web.archive.org/web/20141019044603/http://www.foxnews.com/world/2014/10/15/france-will-keep-delivering-arms-to-kurdish-syrian-rebels-to-fight-islamic France will keep delivering arms to Kurdish Syrian rebels to fight Islamic State group]//FOX News, October 15, 2014</ref> <small>(пастаўкі зброі, ваенныя саветнікі)</small> * {{Сцягафікацыя|Расія}}<ref>Максим Солопов. [http://www.rbc.ru/politics/12/01/2016/56952bb29a794756992bc807 Невидимый друг: каким повстанцам помогает Россия в Сирии]//РБК, 12 января 2016</ref><ref>Андрей Архипов. [http://www.vesti.ru/doc.html?id=2675355 Послы России и США ответили за курдов]//«Вести», 14 октября 2015</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} '''Пра-баасісцкія паўстанцы''' <small>''(з 2024)''</small>: * [[Сірыйскі народны супраціў]] * [[Ісламскі фронт супраціву ў Сірыі]] * [[Брыгада берагавой аховы]] ------ [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] '''[[Сірыйская апазіцыя|Апазіцыя]]''' <small>''(да 2024)''</small>: * [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]] * [[Свабодная армія Сірыі]] * [[Фронт аль-Нусра]] * [[Джэйш аль-Іслам]] * [[Ахрар аш-Шам]] * [[Армія Маджахедзіна]] * [[Файлак ар-Рахман]] * [[Фатх-Халеб]] * [[Армія заваёвы]] ''[[Спіс узброеных груп-удзельнікаў грамадзянскай вайны ў Сірыі|Іншыя]]''<br /> '''Пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>[http://www.svoboda.org/content/us-syria-rebels/27001072.html США начинают военную подготовку сирийских повстанцев] — Радио Свобода, 08.05.2015</ref><ref>[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150920_rn_syria_us_fighters В Сирии высадились обученные в США повстанцы] — Русская служба BBC, 20 сентября 2015</ref><ref>[http://tass.ru/glavnie-novosti/675192 США начали поставки вооружений сирийской оппозиции] — ТАСС, 11 сентября 2013</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-begins-weapons-delivery-to-syrian-rebels/2013/09/11/9fcf2ed8-1b0c-11e3-a628-7e6dde8f889d_story.html CIA begins weapons delivery to Syrian rebels] — The Washington Post, September 11, 2013</ref><ref>[https://russian.rt.com/world/article/331189-blizhnii-vostok-voennye-sovetniki-ssha Под чужими знамёнами: почему в боях на Ближнем Востоке участвуют военные советники из США] // RT, 8 февраля 2016</ref> <small>(падрыхтоўка і экіпіроўка байцоў, ваенныя саветнікі, пастаўкі смяротнага і несмяротнага ўзбраення)</small> * {{Сцягафікацыя|Францыя}}<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1392576 Президент Франции подтвердил поставки оружия сирийской оппозиции]//ТАСС, 21 августа 2014</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>[https://russian.rt.com/article/5292 Великобритания оденет в броню сирийских повстанцев]</ref> <small>(экіпіроўка байцоў і фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|Іарданія}}<ref>{{cite news| url=http://www.theguardian.com/world/2013/apr/14/syria-jordan-spearhead-saudi-arms-drive | title=Syria: Jordan to spearhead Saudi Arabian arms drive | date=14 April 2013 | work=The Guardian | accessdate=15 October 2015}}{{ref-en}}</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name ="LivRevol">[http://www.kommersant.ru/doc/2061637 Ливийская революция пошла на экспорт] — «Коммерсантъ», 07.11.2012</ref> <small>(фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref>{{cite news| url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10 | title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime | date=9 October 2015 | work=Business Insider | accessdate=15 October 2015}}{{ref-en}}</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Лівія}}<ref name ="LivRevol"/> <small>(фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name ="LivRevol"/> <small>(фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}<ref>[http://www.interfax.ru/world/463115 Турция продолжит подготовку бойцов умеренной сирийской оппозиции]//«Interfax», 27 августа 2015</ref><ref>[http://www.golos-ameriki.ru/a/cn-syria-1st-update/3483815.html Сирийские повстанцы при поддержке Турции отбили несколько деревень у курдских сил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806203302/https://www.golos-ameriki.ru/a/cn-syria-1st-update/3483815.html |date=6 жніўня 2019 }}//Служба новостей «Голоса Америки», 28 августа 2016</ref><ref>Дарья Еремина. [http://www.dw.com/ru/эрдоган-назвал-свержение-асада-целью-турецкой-военной-операции-в-сирии/a-36582230 Эрдоган назвал свержение Асада целью турецкой военной операции в Сирии]//«Deutsche Welle», 30.11.2016</ref> <small>(ваенныя саветнікі, пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2017/03/10/kak-zavody-bolgarii-rascvetayut-na-postavkah-oruzhiya-dzhihadistam-v-sirii Как заводы Болгарии расцветают на поставках оружия джихадистам в Сирии]</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' ---- '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Замежная інтэрвенцыя]]''' <small>(з 2014)</small>: * {{сцягафікацыя|ЗША}} * {{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{сцягафікацыя|Іарданія}} * {{сцягафікацыя|Канада}} <small>(да [[21 кастрычніка]] [[2015]] года)</small> * {{сцягафікацыя|Францыя}} * {{сцягафікацыя|Марока}} * {{сцягафікацыя|Турцыя}} * {{сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{сцягафікацыя|Катар}} * {{сцягафікацыя|Ізраіль}} * {{Сцягафікацыя|ФРГ}} * {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{Сцягафікацыя|Данія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} |праціўнік4 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|23px]] '''[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]]''' <small>(таксама ў стане вайны з апазіцыяй)</small><br>'''пры падтрымцы''': * {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref>[https://news.rambler.ru/other/39534315-prints-muhammed-ne-skryvaet-saudity-sozdali-igil/ Принц Мухаммед не скрывает — саудиты создали ИГИЛ]</ref> <small>(фінансаванне)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар аль-Асад]]<br /> <font size="1">(прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]], галоўнакамандуючы)</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Махер аль-Асад]]<br /> <font size="1">(камандзір [[4-я бранятанкавая дывізія (Сірыя)|чацвёртай бранятанкавай дывізіі]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Фахед Джасем аль-Фрэдж]]<br /> <font size="1">([[Міністр абароны, Сірыя|міністр абароны]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Даўд Раджыха]]<br /> <font size="1">(былы [[Міністр абароны, Сірыя|міністр абароны]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Асеф Шаўкат]]<br /> <font size="1">(намеснік [[Міністр абароны, Сірыя|міністра абароны]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Алі Абдула Аюб]]<br /> <font size="1">(начальнік штаба [[Сухапутныя войскі Сірыі|сірыйскай арміі]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Ісам Халак]]<br /> <font size="1">(начальнік штаба [[Ваенна-паветраныя войскі Сірыі|ваенна-паветраных войскаў]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Гасан Джаўдат Ісмаіл]]<br /> <font size="1">(генерал разведкі [[Ваенна-паветраныя войскі Сірыі|ВПС]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Махамад аль-Шаар]]<br /> <font size="1">([[Міністэрства ўнутраных спраў, Сірыя|міністр унутраных спраў]])</font><br /> [[File:Single Color Flag - FFFF00.svg|border|23px]] [[Хасан Насрала]]<br /> <font size="1">(генеральны сакратар [[Хезбала|Хезбалы]])</font><br /> {{Сцяг Ірана|23px}} [[Касем Сулеймані]] †<br /> <font size="1">(камандзір падраздзялення [[Кодс]])</font><br /> [[Выява:PFLP-GC Flag.svg|border|23px]] [[Ахмед Джыбрыль]]<br /> <font size="1">(генеральны сакратар [[Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне|НФВП-ГК]])</font> ---- [[Выява:Flag of Syrian Kurdistan.svg|border|23px]] [[Саліх Муслім Мухамад]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Дэмакратычны саюз, Сірыя|Дэмакратычнага саюза]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syrian Kurdistan.svg|border|23px]] [[Сіпан Хема]]<br /> <font size="1">(камандзір [[Атрады народнай самаабароны|атрадаў народнай самаабароны]])</font> |камандзір2 = [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Абдула аль-Башыр]]<br /> <font size="1">(начальнік штаба [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Салім Ідрыс]]<br /> <font size="1">(былы начальнік штаба [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Рыяд аль-Асад]]<br /> <font size="1">(былы начальнік штаба [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Мустафа аль-Шаіх]]<br /> <font size="1">(былы кіраўнік ваеннага савета [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> ---- [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Ахмед Іса аль-Шэйх]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Абу Амар Хурэйтан]]<br /> <font size="1">(намеснік кіраўніка [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Захран Алуш]]<br /> <font size="1">(начальнік ваенных аперацый [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Хасан Абуд]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Сірыйскага ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Абдул Кадэр Салех]]<br /> <font size="1">(Былы камандзір [[Брыгада аль-Таўхід]])</font><br /> ---- [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front.svg|border|23px]] [[Абу Махамад аль-Галані]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Фронт аль-Нусра|Фронту аль-Нусра]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Джамал Маруф]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Сірыйскі фронт рэвалюцыянераў|Сірыйскага фронту рэвалюцыянераў]])</font><br /> ---- [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|23px]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] †<br /> <font size="1">(1-ы халіф [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламскай дзяржавы]])</font><br />[[File:ShababFlag.svg|22px]] [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]] †<font size="1">(2-і халіф [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламскай дзяржавы]])</font> |сілы1 = [[Узброеныя сілы Сірыі]]ː <br /> 178 000–250 000<br /> [[Галоўнае кіраўніцтва бяспекі]]ː <br /> 8 000<br /> [[Нацыянальныя сілы абароны|Сілы Нацыянальнай абароны]]ː <br /> 80 000<br /> [[Хезбала]]ː <br /> 8 000–10 000<br /> [[Брыгады Баас]]ː<br /> 7 000<br /> [[Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас|Брыгады аль-Абас]]ː<br /> 10 000 (8 000 іракцаў)<br /> [[Іран]]ː<br /> 500–1 000<br /> ---- [[Атрады народнай самаабароны]]ː<br /> 10 000–35 000<br /> [[Джабат аль-Акрад]]:<br /> 7 000 |сілы2 = [[Свабодная армія Сірыі]]ː<br /> 40 000–50 000<br /> [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]]ː<br /> 40 000–70 000<br /> [[Брыгада Ахфад аль-Расул]]ː<br /> 7 000—9 000<br /> [[Фронт Асала аль-Танмія]]ː<br /> 13 000<br /> [[Армія Маджахедзіна]]ː<br /> 5 000–12 000<br /> [[Фронт аль-Нусра]]ː<br /> 7 000–8 000<br /> ---- [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]]ː<br /> 50 000<br /> |страты1 = '''Урад Сірыі'''<br />52 438—87 077 салдатаў і паліцэйскіх забітымі<br /> 25 927—40 000 апалчэнцаў забітымі<br /> 1 000 урадавых чыноўнікаў<br /> 7 000 салдатаў і апалчэнцаў і 2 000 прыхільнікаў узятымі ў палон<br /> '''Хезбала'''<br />1 015 забітымі<br /> '''Іншыя несірыйскія байцы'''<br /> 1 854 забітымі<br />'''Іран і Расія'''<br>172 ваенных загінулі |страты2 = '''Апазіцыя'''<br>95 357—115 000 (+47 056 іншаземцаў) забітымі<br /> 979 пратэстоўцаў забітымі<br /> 39 973 байцоў апазіцыі і іх прыхільнікаў узятымі ў палон ці зніклых<br>'''Замежныя інтэрвенты'''<br>100—102 забітых |агульныя страты = 470 860 забіта ўвогуле (станам на 1 лютага 2016, па ацэнцы [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека|САПЧ]])<br /> 366 200 забіта ўвогуле (станам на 1 лютага 2016 года, па ацэнцы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]])<br /> 180 215 ахвяр увогуле задкументавана [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека|сірыйскай абсерваторыяй па правах чалавека]]<br /> 130 000 узята ў палон альбо знікла<br /> ---- 58 805 — 74 143 (2 680 іншаземцаў) ахвяр сярод грамадскага насельніцтва паводле дакументаў апазіцыі каля 200 іншых замежных вайскоўцаў загінулі ---- 4.5 мільёнаў ([[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], верасень 2013) – 5.1 мільёна (iDMC, верасень 2013) перасяленцаў унутры краіны<br /> 3 000 000 бежанцаў (лістапад 2013) }} '''Грамадзянская вайна ў Сірыі''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية السورية}}), на першапачатковым этапе таксама вядомая як '''Сірыйскае паўстанне''' — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]]. Беспарадкі пачаліся ў пачатку вясны 2011 года з агульнанацыянальных пратэстаў супраць урада прэзідэнта [[Башар аль-Асад|Башара аль-Асада]], чые войскі адказалі гвалтоўным разгонам. Пасля некалькіх месяцаў ваенных аблог канфлікт паступова ператварыўся з народных пратэстаў ва ўзброенае паўстанне. Узброеная апазіцыя складаецца з розных груп, якія былі сфармаваны ў ходзе канфлікту, у тым ліку [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]] і [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]]. У 2013 годзе ў падтрымку сірыйскай арміі ў вайну ўступіла [[Хезбала]]. На ўсходзе [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]], ваенізаваная групоўка джыхадзістаў, якая першапачаткова была звязана з [[Аль-Каіда]]й у [[Ірак]]у, хуткімі тэмпамі захапіла вялікія часткі [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у. Станам на ліпень 2014 года [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]] кантралявала трэць тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]], а таксама большую частку яе нафты і газу, тым самым зацвердзіўшы сабе ў якасці асноўнай апазіцыйнай сілы. [[Урад Сірыі|Сірыйскі ўрад]] атрымлівае ваенную падтрымку ад [[Расія|Расіі]] і [[Іран]]а. [[Катар]], [[Саудаўская Аравія]], [[Турцыя]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] аказваюць матэрыяльную дапамогу паўстанцам. [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]] і еўрапейскія і арабскія дзяржавы абвясцілі гатоўнасць падтрымаць умераную сірыйскую апазіцыю. У сувязі з характарам гэтага замежнага ўдзелу, міжнародныя арганізацыі ахарактарызавалі гэты канфлікт як апасродкаваную вайну. Да ліпеня 2013 года [[Урад Сірыі|сірыйскі ўрад]] кантраляваў прыблізна 30-40 % тэрыторыі краіны і 60 % насельніцтва [[Сірыя|Сірыі]]. У канцы 2012 года [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] апублікавала даклад, у якім апісала канфлікт як «адкрыта міжканфесійны» паміж алавіцкімі ўрадавымі войскамі, міліцыянтамі і іншымі [[Шыіты|шыіцкімі]] групамі з аднаго боку і [[Суніты|суніцкімі]] паўстанцкімі групамі з другога. Аднак і [[Урад Сірыі|сірыйскі ўрад]], і сірыйская апазіцыя абверглі гэтае сцвярджэнне. Міжнародныя арганізацыі абвінавацілі ўрад і апазіцыйныя сілы ў грубых парушэннях [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Таксама [[Выкарыстанне хімічнай зброі падчас грамадзянскай вайны ў Сірыі|падчас канфлікту шмат разоў была выкарыстаная]] [[хімічная зброя]]. Праверкі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і арганізацыі [[Міжнародная Амністыя]], якія праходзілі ў 2012 і 2013 гадах, вызначылі, што пераважная большасць такіх парушэнняў, а таксама самых вялікіх па маштабе, былі здзейснены сіламі [[Урад Сірыі|сірыйскага ўрада]]. == Перадгісторыя == Прыйшоўшы да ўлады ў [[2000]] годзе, [[Башар Асад]] пачаў ліберальныя рэформы. У краіне пачаліся публічныя грамадска-палітычныя дыскусіі (форумы), у якіх удзельнічалі сотні прадстаўнікоў сірыйскай інтэлігенцыі, была аб’яўлена маштабная палітычная амністыя, ажывіліся «Браты-мусульмане», дзейнасць якіх была забаронена з [[1982]] года (варта адзначыць, што сірыйскае кіраўніцтва ўсталявала кантакты з прадстаўнікамі «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]» і іншымі апазіцыйнымі групоўкамі за мяжой яшчэ ў 1990-я гады, выкарыстоўваючы іх амніставаных прыхільнікаў у самой Сірыі). Так званая «дамаская (сірыйская) вясна», аднак, хутка скончылася, чаму спрыяла пазіцыя многіх членаў сірыйскага кіраўніцтва, якіх Башар Асад «атрымаў у спадчыну» ад свайго бацькі, Хафеза Асада. Калі ў незалежных СМІ пачалі востра крытыкаваць перыяд кіравання прэзідэнта Хафеза Асада, Башар Асад заявіў, што [[Сірыя]] пойдзе па шляху паэтапнай дэмакратызацыі і рэформаў, але не будзе выконваць патрабаванні асобных людзей, якія не прадстаўляюць меркаванне большасці народа<ref name="Мовсесян">''Мовсесян В. А.'' Предпосылки конфликта в Сирии в 2011 г. // Регион и мир, 2017, # 1.</ref>. У [[2006]] у Сірыі пачалася засуха. Яе наступствы моцна паўплывалі на жыццё мясцовага насельніцтва. У [[2008]] у краіне быў сабраны самы нізкі ўраджай збожжа за 9 гадоў<ref>[http://www.agronews.ru/news/detail/52433/ Сирия соберет самый низкий урожай зерна за 9 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150410124645/http://www.agronews.ru/news/detail/52433/ |date=10 красавіка 2015 }}</ref>. Да [[2011]] на мяжы голаду апынуліся мільён чалавек<ref>[http://ria.ru/science/20151107/1315098681.html Ученые обьяснили причину конфликта в Сирии]</ref>. Гэта прывяло да таго, што людзі сталі масава перасяляцца з сельскай мясцовасці ў гарады. [[Беспрацоўе]] ў краіне набліжалася да 20 %. Патрабаванні сацыяльнай справядлівасці аб’ядналі ўсе этнаканфесійныя групы<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140115064118/http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ |archivedate=15 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Гэтак жа большасць насельніцтва Сірыі, якія з’яўляюцца сунітамі, была незадаволена тым, што кіруючая эліта ў значнай частцы належыць да нешматлікай суполкі алавітаў, прызнанай Іранам шыіцкай. Пры гэтым варта адзначыць, што сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Сірыі адрознівалася ў лепшы бок у параўнанні з Егіптам і Тунісам. Па даных МВФ на [[2010]] год, ВУП на душу насельніцтва ў Сірыі складаў 4800 долараў, прырост ВУП — 2,3 %, узровень беспрацоўя — 20 % сярод дарослых (такі ж, як у [[Іспанія|Іспаніі]]) і 30 % сярод моладзі (у Тунісе беспрацоўнымі былі 50 % маладых). Для сірыйскага грамадства характэрны высокі адукацыйны ўзровень (доля пісьменных людзей старэйшых за 15 гадоў дасягае 86 % у мужчын і 73,6 % у жанчын), працягласць жыцця даходзіць да 70 гадоў<ref name="Мовсесян" />. У шэрагу крыніц называюць у якасці знешніх фактараў грамадзянскай вайны барацьбу паміж пастаўшчыкамі [[Прыродны газ|прыроднага газу]] за магчымасць пракласці праз тэрыторыю Сірыі трубаправод для забеспячэння еўрапейскага рынку. Асноўны зацікаўленым бокам з’яўляецца [[Катар]], які спрабуе наладзіць экспарт газу праз гэты рэгіён. Іншымі ўдзельнікамі канфлікту з’яўляюцца [[Іран]], зацікаўлены ў стабільным экспарце свайго газу, [[Расія]], якая прагне захаваць сваю долю еўрапейскага рынку збыту, і [[ЗША]], якія ў цэлым падтрымліваюць дыверсіфікацыю паставак у [[Еўропа|Еўропу]]<ref>{{Cite web|url=http://www.armedforcesjournal.com/pipeline-politics-in-syria/|title=Armed Forces Journal – Pipeline politics in Syria|publisher=www.armedforcesjournal.com|accessdate=2016-02-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|title=Трубопроводные интриги вокруг Сирии|author=Dmitriy|publisher=geo-politica.info|accessdate=2016-02-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|archivedate=10 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. == Ход падзей == === 2011 === Пратэсты пачаліся [[15 сакавіка]] ў горадзе Дэр’а, як рэакцыя на арышт і катаванні 15 чалавек, якія распаўсюджвалі антыўрадавыя графіці<ref>A Faceless Teenage Refugee Who Helped Ignite Syria’s War,''The New York Times'' (9 February 2013). http://www.nytimes.com/2013/02/09/world/middleeast/a-faceless-teenage-refugee-who-helped-ignite-syrias-war.html?_r=0 </ref>. Падчас пратэстаў [[18 сакавіка]], у ходзе сутычак з паліцыяй, з’явіліся першыя забітыя. Пратэстоўцы патрабавалі вызвалення палітычных зняволеных, адмены надзвычайнага становішча, грамадзянскіх свабод і спынення татальнай карупцыі сярод урадавых чыноўнікаў. [[25 сакавіка]] пратэсты ахапілі ўсю краіну<ref>Holliday, Joseph (December 2011). «The Struggle for Syria in 2011». ''Institute for the Study of War''. http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430184640/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf |date=30 красавіка 2019 }}</ref>. Больш за 70 чалавек загінула падчас сутыкненняў з паліцыяй<ref>''Slackman, Michael''. Syrian Troops Open Fire on Protesters in Several Cities, ''New York Times'' (25 March 2011). Проверено 28 января 2013.http://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html</ref>. Першыя масавыя акцыі пратэсту ў Сірыі, якія ўспыхнулі ў сярэдзіне сакавіка 2011 года, першапачаткова выглядалі толькі як частка больш шырокага рэгіянальнага руху — так званай «арабскай вясны». Падобныя выступы да таго часу ўжо праходзілі ў [[Бахрэйн]]е, [[Егіпет|Егіпце]], [[Емен]]е, [[Лівія|Лівіі]] і [[Туніс]]е<ref>{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/demonstrations_erupt_across_syria_as_unrest_sweeps_on_1_1532879|work=The Scotsman|date=18 March 2011|accessdate=12 November 2011|title=Demonstrations erupt across Syria as unrest sweeps on}}</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2689101&tid=95994 Сирия: все началось с растоптанного платка старейшины] // Вести.ру, 20 ноября 2015</ref>. Прыкладна за месяц да пачатку беспарадкаў у сацыяльнай сетцы [[Facebook]] з’явілася новая група «Сірыйская рэвалюцыя-2011», якая заклікала да «Дня гневу» — масавых дэманстрацыяў у [[Дамаск]]у і [[Алепа]] супраць прэзідэнта краіны Башара Асада. У адказ на масавыя пратэсты ўлады Сірыі арыштавалі лідараў апазіцыі<ref>Jailed prominent Syrian opposition for seven and a half years (Arabic). free-syria.com.  </ref><ref>Syrian authorities detain national identity Adnan Mustafa Abu Ammar (Arabic). free-syria.com. Проверено 12 февраля 2011. Архивировано из первоисточника 11 мая 2011. http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37802 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511191337/http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37802 |date=11 мая 2011 }}</ref>. Было арыштавана мноства палітычных актывістаў і мужчын, якія выклікалі падазрэнне<ref>Syrian Arrests Are Said to Have Snared Tens of Thousands, ''The New York Times'' (27 June 2012).Проверено 2 августа 2012.http://www.nytimes.com/2012/06/28/world/middleeast/beyond-arms-syria-uses-arrests-against-uprising.html</ref>. Вядома таксама, што ўрад зрабіў шэраг саступак мясцоваму насельніцтву (скараціў прызыў у армію, адмяніў надзвычайнае становішча і г.д.). Аднак многія рэформы толькі абяцаліся прэзідэнтам Сірыі [[Башар Асад|Башарам Асадам]], але не праводзіліся. З [[20 сакавіка]] ў горадзе [[Дэр’а]] пачаліся масавыя дэманстрацыі і баі з паліцыяй, падчас якіх дэманстранты выкарысталі агнястрэльную зброю. [[25 красавіка]] супраць пратэстуючых былі кінуты войскі, якія знішчылі барыкады паўстанцаў і выбілі іх з мячэці Амары. У маі ўзброеныя выступленні прайшлі ў гарадах Баніяс, Хомс, Тэль-Калах, Латакія і іншых<ref>Syrian army tanks 'moving towards Hama', ''BBC News'' (5 May 2011). Проверено 20 января 2012. http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540 </ref>. [[9 мая]] ЕС увёў санкцыі супраць Сірыі<ref>[http://lenta.ru/news/2011/05/10/sanc/ ЕС ввел санкции против Сирии]</ref>. У чэрвені—ліпені 2011 г. па Сірыі пракацілася хваля узброеных выступаў. [[29 ліпеня]] група афіцэраў-дэзертыраў абвясціла аб стварэнні Свабоднай арміі Сірыі (Free Syrian Army, FSA). [[27 жніўня]] ў [[Дамаск]]у, сталіцы Сірыі, прайшла вялікая акцыя пратэсту<ref>Syrian tanks 'resume shelling' eastern town // «Al Jazeera English», 25 Aug 2011 http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/08/201182582619939913.html </ref>. У лістападзе Еўрасаюз увёў дадатковыя санкцыі супраць Сірыі<ref>[http://lenta.ru/news/2011/11/28/syria/ ЕС ввел против Сирии дополнительные санкции]</ref>, а таксама санкцыі супраць краіны Асада ўвялі манархіі Заліва і члены [[Ліга арабскіх дзяржаў|ЛАД]]. У канцы года па правінцыі [[Ідліб]] пракацілася мноства бунтаў. Іх вынікам стала тое, што паўстанцы ўзялі пад кантроль частку правінцыі. === 2012 === За студзень свабодная армія Сірыі захапіла гарады Забадані і Дума<ref>Syrian deserters seize town of Douma northeast of Damascus, scores killed http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/21/189650.html </ref>, а [[16 лістапада]] атакавала ўскраіны Дамаска<ref>[http://lenta.ru/news/2011/11/16/attack/ «Свободная армия Сирии» атаковала окраину Дамаска]</ref>. Аднак у ходзе контрнаступлення сірыйскай арміі стала трываць паразы і адступаць. З [[22 чэрвеня]] над сірыйскай тэрыторыяй сталі з’яўляцца турэцкія самалёты<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1544646.html Сирия пдтвердила, что сбила турецкий истребитель]</ref><ref>[http://www.rbc.ua/rus/newsline/show/siriya-snova-obstrelyala-turetskiy-samolet-25062012140800 Сирия снова обстреляла турецкий самолет]</ref>. [[5 ліпеня]] 5 турэцкіх грузавікоў перасеклі мяжу з [[Турцыя]]й, пры падтрымцы сірыйскай апазіцыі, і рухаліся ўглыб тэрыторыі Сірыі, але былі знішчаныя сірыйскай авіяцыяй<ref>[http://russian.news.cn/world/2012-07/06/c_131698479.htm Сирия уничтожила пять турецких грузовиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170219192435/http://russian.news.cn/world/2012-07/06/c_131698479.htm |date=19 лютага 2017 }}</ref>. Тым часам паўстанцы пачалі баі за сірыйскую сталіцу, Дамаск, дзе супраць іх былі выстаўленыя 3-я і 4-я бранятанкавыя дывізіі і рэспубліканская гвардыя Сірыі на чале з малодшым братам прэзідэнта [[Махер Асад|Махерам Асадам]]. [[15 ліпеня|15]] і [[16 ліпеня]] баі прайшлі ў прыгарадах Дамаска<ref>[http://www.bbc.com/russian/international/2012/07/120716_syria_damascus_fighting_intensifies.shtml В Дамаске второй день подрят идут тяжелые бои]</ref>. З [[17 ліпеня]] баі ахапілі сам горад, у тым ліку цэнтральныя вуліцы<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/07/120717_ru_s_syria_damascus_fight.shtml Сирия:в Дамаске ожесточились бои, говорит оппозиция]</ref>. [[22 ліпеня]] ўрадавыя сілы ачысцілі ад баевікоў раёны Барзех і Мезех<ref>http://www.armynow.ru/news/v-damaske-voiska-pytayutsya-vytesnit-povstantsev-iz-raiona-barzekh {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151003224430/http://www.armynow.ru/news/v-damaske-voiska-pytayutsya-vytesnit-povstantsev-iz-raiona-barzekh |date=3 кастрычніка 2015 }}</ref>. Вынікам баёў [[3 жніўня|3]]—[[4 жніўня]] стала поўнае ачышчэнне сталіцы ад баевікоў<ref>[http://www.utro.ru/news/2012/08/05/1063460.shtml Сирийская армия выбила боевиков из Дамаска]</ref>. 24 жніўня тэрарысты былі выбітыя з дамаскага прыгарада Дэрая. За [[18 мая]]—[[5 чэрвеня]] сірыйская армія выбіла з горада [[Эль-Кусейр]] баевікоў групоўкі «Хезбала»<ref>[http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html Аль-Кусейр долгожданный триумф Башера Асада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130608161304/http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html |date=8 чэрвеня 2013 }}</ref>. З [[19 ліпеня|19]] па [[28 ліпеня]] паўстанцы штурмавалі горад [[Алепа]] і ўзялі яго. Урадавыя сілы сталі акружаць горад, каб адбіць яго<ref>http://russian.news.cn/importnews/2012-07/29/c_131745508.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205060503/http://russian.news.cn/importnews/2012-07/29/c_131745508.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. [[10 жніўня]] сірыйская армія захапіла квартал Салах ад-Дзін. На наступны дзень баі ішлі ў раёне Сукары, Сейф ад-Давулу<ref>Столкновения правительственных сил с боевиками идут в Алеппо http://ria.ru/arab_sy/20120811/721239294.html </ref>. Шэраг кварталаў былі ачышчаны ад баевікоў да [[25 жніўня]]. [[31 жніўня]] баевікі атакавалі шэраг ваенных баз і аэрадромаў у ваколіцах Алепа, у прыватнасці, авіябазу Расм аль-Абуд і Абу-аз-Зухур. [[2 верасня]] ўрадавыя войскі адказалі знішчэннем каманднага цэнтра апазіцыі ў раёне Бустан аль-Баш<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=896425 Командный центр боевиков в Алеппо уничтожен]</ref> і працягнулі вызваленне горада. [[27 верасня]] паўстанцы вярнулі сабе некалькі кварталаў. === 2013 === [[23 мая]] лідар сірыйскай апазіцыі Муаз аль-Хаціб звярнуўся да прэзідэнта Сірыі Башара Асада з патрабаваннем на працягу 20 дзён перадаць уладу віцэ-прэзідэнту Фаруку Шараа або кіраўніку ўрада Ваілю аль-Халкі. Ён дадаў, што калі яго патрабаванне будзе выканана, то Асаду будзе дазволена пакінуць Сірыю, узяўшы з сабою 500 набліжаных<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|title=Оппозиция даёт Асаду три недели|accessdate=2013-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gquz2Lfb?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|archivedate=2013-05-24}}</ref>. Гэта заява прагучала на фоне поспеху ўрадавых сіл Сірыі ва ўзброенай барацьбе і заяве ЗША аб павелічэнні падтрымкі паўстанцаў<ref>[http://www.itar-tass.com/c303/745512.html Вашингтон пригрозил увеличить поддержку сирийской оппозиции, если Башар Асад не пойдёт на сотрудничество] // ТАСС</ref>. У маі начальнік штаба Вышэйшага ваеннага савета Салім Ідрыс прызнаў, што паўстанцкія атрады раздробленыя і Вышэйшы ваенны савет не ў стане кантраляваць іх дзеянні<ref>{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|title=Конфликт в Сирии: «блицкриг» Салима Идриса|last=Ферсович|first=Вадим|date=2013-06-18|publisher=Голос России|lang=ru|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224092031/http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|archivedate=24 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. З 18 мая па 5 чэрвеня працягвалася вайсковая аперацыя падраздзяленняў рэгулярнай сірыйскай арміі і атрадаў «Хезбалы» па вызваленні ад узброеных апазіцыянераў горада Аль-Кусейр, за 15 км ад ліванскай мяжы. Да аперацыі было прыцягнута каля 7 тысяч сірыйскіх салдат і 2 тысячы апалчэнцаў «Хезбалы». Раніцай [[5 чэрвеня]] горад быў узяты ў ходзе двухгадзіннага штурму. Ужывалася цяжкая і рэактыўная артылерыя, ракеты і інш. У выніку баёў горад быў практычна знішчаны. Сірыйскія, іранскія і ліванскія СМІ паведамлялі, што страты мяцежнікаў склалі каля 1000 чалавек забітымі, больш за 200 былі ўзятыя ў палон<ref>{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|title=Аль-Кусейр. Долгожданный триумф Башара Асада|accessdate=2013-06-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HB4a4UTg?url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|archivedate=2013-06-06}}</ref>. [[21 жніўня]] ў прыгарадзе Дамаска Усходняя Гута апазіцыйнымі групоўкамі была ўжыта газавая зброя, загінула больш за 1000 чалавек<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/asia/middleeast/08-04-2017/1330095-syria-0/ Химическая атака в Сирии: сомнения западных экспертов]</ref>. Афіцыйна паўстанцы не прызналі сваёй датычнасці да газавых нападаў, абвінаваціўшы ўрад Башара Асада. [[29 верасня]] 50 паўстанцкіх груповак, якія дзейнічалі ў асноўным у ваколіцах Дамаска, абвясцілі аб аб’яднанні ў новую групоўку пад назвай «Джэйш аль-Іслам» («Армія ісламу»). Узначаліў яе Захран Алуш. Да лістапада ў арганізацыю ўваходзілі ўжо 60 атрадаў узброенай апазіцыі. У пачатку лістапада ісламісцкія паўстанцкія групоўкі «Вялікага Дамаска», за выключэннем «Джэйш аль-Іслам» і найбольш радыкальных джыхадзістаў — «Фронту ан-Нусра» і ІДІЛ, — абвясцілі аб стварэнні аб’яднанага аператыўнага камандавання. Пазней пяць з найбольш буйных мясцовых утварэнняў — Брыгады аль-Хабіба аль-Мустафа, Аб’яднанне Амджад аль-Іслам, Брыгады і батальёны сахабаў, Батальёны Шабаб аль-Худа і Брыгада Дэр аль-Асіма — заявілі аб стварэнні Ісламскага саюза Аджнад аль-Шам<ref name=ceip4march>{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54750|title=The Ajnad al-Sham Islamic Union|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=4 March 2014|accessdate=17 December 2015}}</ref>. У снежні начальнік штаба Вышэйшага ваеннага савета ССА [[Салім Ідрыс]] збег з краіны і [[12 снежня]] праз Турцыю прыбыў самалётам у сталіцу [[Катар]]а — [[Доха|Доху]]. Ідрыс быў вымушаны пакінуць краіну пасля таго, як ваенная база ў раёне Баб эль-Хауа на мяжы з Турцыяй была захоплена баевікамі «Ісламскага фронту». На гэтай базе размяшчалася штаб-кватэра ССА, а таксама былі размешчаны склады са зброяй і баепрыпасамі, якія паступілі з ЗША<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/12/164853.html|title=Командующий Сирийской свободной армии бежал из Сирии в Катар|date=2013-12-12|publisher=9 Канал Израиль|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}</ref>. Уцёкі лідара ўзброенай апазіцыі сталі самым відавочным на той перыяд сведчаннем таго, што «Свабодная сірыйская армія» церпіць паражэнне пад націскам баевікоў-ісламістаў<ref>{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|title=WSJ: Исламисты вынудили лидера прозападных сирийских повстанцев бежать из страны|date=2013-12-12|publisher=Голос Америки|lang=ru|accessdate=2013-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216040306/http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|archivedate=16 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. === 2014 === У студзені сірыйскія курды абвясцілі аб стварэнні на поўначы Сірыі ўласнай аўтаноміі пад назвай Рожава. У яе склад увайшлі тры раёна — Джазіра, Кабані, Афрын (на момант абвяшчэння ўяўлялі сабой падзеленыя тэрыторыі). Сірыйскія ўлады не прызналі аўтаномію, але не перашкаджалі яе функцыянаванню. Тэрыторыя Сірыйскага Курдыстана кантралявалася Вышэйшым курдскім саветам і звязанымі з ім узброенымі атрадамі народнай самаабароны (YPG). [[22 студзеня]] ў [[Мантро]] ([[Швейцарыя]]) па сумеснай расійскай і амерыканскай ініцыятыве прайшла канферэнцыя па ўрэгуляванні сірыйскага канфлікту, на якой упершыню з пачатку канфлікту дэлегацыі сірыйскага ўрада і апазіцыі сустрэліся за адным сталом перамоваў. Канферэнцыя, аднак, не прынесла ніякіх істотных вынікаў<ref name="сирия">[http://tass.ru/info/3675016 Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года]</ref>. [[23 сакавіка]] ў паветранай прасторы над правінцыяй Латакія (па даных Анкары, у паветранай прасторы Турцыі) турэцкі знішчальнік F-16 збіў сірыйскі МіГ-23. У гэты ж дзень быў забіты Хілал Асад — стрыечны брат сірыйскага прэзідэнта Башара Асада. У ходзе жорсткіх баёў у паўночных раёнах Латакіі верталёты турэцкіх ВПС аказвалі агнявую падтрымку атрадам апазіцыі<ref>[http://pomalu.ru/novosti/za-23-marta-2014-goda/ Сводка событий в провинции Латакия за 23 марта 2014 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326123646/http://pomalu.ru/novosti/za-23-marta-2014-goda/ |date=26 сакавіка 2016 }}</ref>. [[20 чэрвеня]] ісламісты ўзарвалі замінаваны аўтамабіль у Сірыі, не менш за 34 чалавек загінулі. [[7 снежня]] ВПС Ізраіля здзейснілі авіяналёт на аэрапорт Дамаска<ref>[http://top.rbc.ru/politics/07/12/2014/54847963cbb20f7cc701220c Сирия заявила о налете ВВС Израиля на международный аэропорт Дамаска]</ref>. === 2015 === У студзені [[2015]] года ўрадавыя войскі Сірыі ва ўзаемадзеянні з курдскімі атрадамі народнай самаабароны вызвалілі ад фарміраванняў «Ісламскай дзяржавы» горад Кабані (Сірыйскі Курдыстан). [[25 студзеня]] баевікі «Джэйш аль-Іслам» вырабілі масіраваны ракетны абстрэл Дамаска, паведамлялася аб сямі ахвярах<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2015/01/150125_rn_syria_rebels_missiles Сирия: повстанцы обстреляли Дамаск ракетами.]</ref>. [[26 красавіка]] апазыцыйнымі групоўкамі быў створаны Аперацыйны цэнтр «Вызваленне Алепа». [[28 сакавіка]] антыўрадавымі сіламі быў узяты пад свой кантроль горад Ідліб — сталіца аднайменнай правінцыі. [[20 мая]] байцы сірыйскай арміі пакінулі горад Пальміра за 240 км ад Дамаска<ref name="tass.ru">{{Cite news|title = СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру|author = |url = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1983646|work = |date = }}</ref>. Пасля захопу Пальміры тэрарысты ІД учынілі масавыя пакаранні смерцю ў гэтым раёне, забіўшы парадку 400—450 грамадзянскіх, якія падтрымлівалі САА і ўрад. Апазіцыя сцвярджае, што колькасць забітых каля 217—329 чалавек (у асноўным жанчын). Тым часам войскі ССА занялі абарончыя пазіцыі на ўскраіне горада і пачалі ўтрымліваць шашы на Хомс і Дамаск. Таксама сірыйскія войскі ўтрымлівалі пазіцыі ля будынка турмы на ўсходзе горада і ў раёне крэпасці эміра Фахрэдзіна на заходнім узгорку, які ўзвышаецца над [[аазіс]]ам. Сірыйскія ВПС наносілі ўдары па месцах навалы баевікоў ІД<ref name="tass.ru"/>. У пачатку [[чэрвень|чэрвеня]] фарміраванні ІД падышлі да г. Хасэ, які размешчаны на асноўнай дарозе з Дамаска ў Хомс, і, па паведамленнях, захапіла пазіцыі на захад ад горада, стварыўшы патэнцыйную пагрозу для ўрадавых войскаў і ўзмацніўшы верагоднасць уцягнуць [[Ліван]] яшчэ глыбей у вайну. [[29 ліпеня]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] нанеслі авіяўдар па вёсцы Эль-Гандура, загінула 77 мірных жыхароў<ref>[http://www.ntv.ru/docs/SAR1.pdf Действия США и их союзников в Сирии]</ref>. [[9 верасня]] авіябаза Абу-Духур на мяжы з паўночна-заходняй правінцыяй Ідліб перайшла ў рукі баевікоў групоўкі «Джэйш аль-Фатх». Пасля захопу авіябазы сірыйскія ваенныя былі цалкам выцесненыя з правінцыі Ідліб. [[30 верасня]] Расія адправіла ў Сірыі авіяцыйную групу для дапамогі сірыйскаму ўраду ў барацьбе з ісламістамі<ref>[https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/09/29/735830-itogi-sirii Павел Аптекарь. Итоги двух лет российской операции в Сирии // Ведомости, 29 сентября 2017 года]</ref>. [[4 кастрычніка]] было паведамлена пра тое, што ВПС РФ «з ужываннем авіябомбаў БЕТАБ-500» знішчылі чатыры камандных пункта ІД у правінцыі Ідліб<ref>[http://ria.ru/world/20151004/1296551809.html Авиация ВКС РФ уничтожила четыре командных пункта ИГ в провинции Идлиб]</ref>. [[13 кастрычніка]] ўрадавыя войскі Сірыі перайшлі ў наступленне на ўсходні прыгарад Дамаска Джабар. [[7 лістапада]] ўрадавыя сілы акружылі ў Алепа ўмацраён тэрарыстаў «Джэбхат-ан-Нусры». [[6 снежня]] ВПС ЗША разбамбілі ўрадавых ваенны склад у Абу-Кемаль. [[9 снежня]] ад тэрарыстаў быў вызвалены горад Хомс, а таксама Эль-Тайба. Тым самым САА ўсталявала кантроль над стратэгічнай дарогай паміж Хамай і Ідлібам (пасля таго, як узброеныя сілы Асада ўзялі найбольш важныя стратэгічныя пазіцыі, у горадзе пачалі дзейнічаць нацыянальныя камітэты па прымірэнні)<ref>[http://news.rambler.ru/head/31851920/ сирийская армия освободила город Эль-Тайба] // 5 ноября 2015</ref>. === 2016 === У пачатку [[2016]] паміж урадам і апазіцыяй падпісана пагаднення аб перамір’і. Да перамір’я далучыліся групоўкі ўзброенай апазіцыі, за выключэннем «Ісламскага дзяржавы», «Джэбхат ан-Нусры» і шэрагу іншых тэрарыстычных арганізацый, прызнаных такімі Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый<ref>[http://ria.ru/trend/truce_Syria_26022016/ Перемирие в Сирии // РИА Новости, 26 февраля 2016]</ref><ref>[http://ria.ru/infografika/20160226/1380699923.html Перемирие в Сирии: условия и координационный центр] // РИА Новости, 26 февраля 2016</ref>. [[6 сакавіка]] САА пачынае наступальную аперацыю на Пальміру. Да [[23 сакавіка]] ўрадавыя войскі падышлі непасрэдна да горада і на працягу наступных сутак усталявалі кантроль над панавальнымі вышынямі. Спроба баевікоў ІД утрымаць абарону ў горадзе і на былой авіябазе апынулася беспаспяховай, і яны пачалі адыход. [[27 сакавіка]] было абвешчана пра вызваленне Пальміры, хоць зачыстка асобных кварталаў горада і ліквідацыя пакінутых баевікоў працягвалася яшчэ два дні. [[5 красавіка]] ў [[Алепа]] паўстанцы парушылі дамоўленасць аб спыненні баявых дзеянняў і абстралялі з рэактыўных ракетных установак жылы квартал Шэйх-Максуд, у выніку загінулі 10 чалавек, яшчэ больш за 50 атрымалі раненні. [[24 жніўня]] Турцыя абвясціла аб пачатку на сірыйскай тэрыторыі сумеснай з фарміраваннямі Свабоднай сірыйскай арміі аперацыі «Шчыт Еўфрата» супраць баевікоў ІД з мэтай зачысткі тэрыторыі ў 5 тыс. км², вызвалення ад тэрарыстаў гарадоў Джэраблус і Эль-Баб і стварэння на гэтай тэрыторыі зоны бяспекі для размяшчэння бежанцаў. [[17 верасня]] ў выніку авіяўдару па Дэйр-эз-Зору, нанесенай кааліцыяй ЗША, загінулі больш за 60 сірыйскіх вайскоўцаў і каля 100 чалавек атрымалі раненні. [[19 верасня]] ў ваколіцах Алепа быў нанесены ўдар па сумеснаму гуманітарнаму канвою ААН і Сірыйскага таварыства Чырвонага Паўмесяца, у выніку чаго загінулі па меншай меры 18 чалавек. ЗША ўсклалі адказнасць за інцыдэнт на Расію і сірыйскія ўлады. [[22 верасня]] ўрадавая армія пачала штурм раёнаў Алепа, якія знаходзіліся пад кантролем апазіцыі. У пачатку снежня, скарыстаўшыся тым, што асноўныя сірыйскія ўрадавыя сілы былі адцягнуты на аблогу Алепа, фарміраванні ІД здолелі адбіць Пальміру і прылеглыя тэрыторыі. [[22 снежня]] горад Алепа цалкам перайшоў пад кантроль урадавых войскаў і іх саюзнікаў<ref>[http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-4058124/Last-convoys-leaving-Syrias-rebel-held-Aleppo.html 4,000 rebels leave Aleppo in 'last stages' of evacuation]</ref>. === 2017 === [[1 студзеня]] баевікі ІД здзейснілі напад на авіябазу «Т-4», якая знаходзілася пад кантролем урадавых войскаў. Атаку тэрарыстаў удалося адбіць. [[6 студзеня]] [[2017]] года Мінабароны РФ абвясціла аб сыходзе з Сірыі караблёў Паўночнага флота на чале з цяжкім авіянясучым крэйсерам «Адмірал Кузняцоў», у адпаведнасці з рашэннем прэзідэнта Уладзіміра Пуціна аб скарачэнні групоўкі войскаў у САР<ref>[https://lenta.ru/news/2017/01/06/sar/ Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР]</ref>. За час знаходжання авіяносца «Адмірал Кузняцоў» у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] небаявыя страты склалі два знішчальнікі: МіГ-29КР (14.11.16) і Су-33 (5.12.16)<ref>[https://lenta.ru/news/2016/12/05/su33/ В Минобороны подтвердили потерю Су-33 при посадке на «Адмирал Кузнецов»]</ref>. [[18 студзеня]] пачалася першая сумесная аперацыя ВПС Расіі і Турцыі ў Сірыі супраць групоўкі «Ісламская дзяржава», у ваколіцах горада Эль-Баб, у якой былі задзейнічаныя франтавыя бамбардзіроўшчыкі [[Су-24]]М і [[Су-34]], а таксама штурмавікі Су-25СМ у звязку з экіпажамі [[F-16]] і [[F-4]] ВПС Турцыі<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3195700?from=doc_vrez Военные самолеты нашли общую цель // «Коммерсантъ», 19.01.2017]</ref>. Новы [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]], які заняў пасаду ў студзені, абвясціў адной са сваіх задач перамогу над «Ісламскай дзяржавай». У сувязі з гэтым ён заявіў пра гатоўнасць узаемадзейнічаць з Расіяй у барацьбе з тэрарыстамі, аднак узаемадзеянне двух міжнародных антытэрарыстычных кааліцый, узначаленых Расіяй і ЗША, па большай частцы абмяжоўвалася выкарыстаннем тэлефонных каналаў сувязі для прадухілення магчымых інцыдэнтаў<ref name="ReferenceC">[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями»] // «Коммерсантъ», 29.12.2017</ref>. У пачатку красавіка Трамп усклаў на сірыйскія ўлады адказнасць за хімічную атаку ў [[Ідліб]]е, у выніку якой загінулі больш за 80 чалавек<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3262968 «Варварская атака режима Асада не должна остаться безнаказанной». Дональд Трамп назвал химатаку в Идлибе «печальным днем для России» // Коммерсант.ru, 06.04.2017]</ref>, і загадаў нанесці масіраваны ракетны ўдар па сірыйскай авіябазе Эш-Шайрат (правінцыя Хомс). У выніку амерыканскія ваенныя караблі з акваторыі Міжземнага мора выпусцілі па авіябазе 59 крылатых ракет «Тамагаўк». Расійскія ўлады назвалі гэты ўдар агрэсіяй супраць суверэннай дзяржавы і на некаторы час прыпынілі дзеянне падпісанага з ЗША Мемарандума аб прадухіленні інцыдэнтаў і забеспячэнні бяспекі палётаў авіяцыі ў ходзе аперацый у Сірыі. === 2018 === У [[2018]] годзе сірыйская ўрадавая армія, пры дапамозе Расіі і Ірана, усталявала кантроль над 3 з чатырох створаных у 2017 годзе зон дээскалацыі: на паўднёвым захадзе Сірыі, вакол Дамаска (Усходняя Гута) і ў раёне Хомса. Упершыню з 2012 года сталіца краіны перастала падвяргацца абстрэлам з боку ўзброенай апазіцыі і джыхадзістаў. За выключэннем двух кантраляваных «Ісламскім дзяржавай» участкаў тэрыторыі ў Сірыйскай пустыні і на ўсходнім беразе ракі [[Еўфрат]], сірыйскія ўлады змаглі вярнуць сабе ўсе тэрыторыі, акрамя тых, якія знаходзіліся пад апекай Турцыі (зона дээскалацыі Ідліб на паўночным захадзе краіны) і ЗША<ref name="итог2018">[https://www.kommersant.ru/doc/3842711 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании] // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018</ref>. У пачатку студзеня сірыйскія ўрадавыя войскі пры падтрымцы расійскіх ПКС разгарнулі шырокамаштабнае наступленне на поўдні правінцыі Ідліб (паўночны захад Сірыі) на раёны, кантраляваныя ўзброенай групоўкай «Хаят Тахрыр аш-Шам» і шэрагам іншых радыкальных груповак. Адначасова ўрадавыя сілы і іх саюзнікі прасоўваліся ў правінцыях Алепа і Хама ў напрамку стратэгічнай авіябазы Абу-Духур (Абу эд-Духур). Ужо [[20 студзеня]] авіябаза перайшла пад кантроль Сірыйскай Арабскай арміі. [[20 студзеня]] УС Турцыі сумесна з пратурэцкай «Сірыйскай нацыянальнай арміяй» пачалі аперацыю «[[Аперацыя «Аліўкавая галіна»|Аліўкавая галіна]]», мэтай якой было выцясненне курдскіх фарміраванняў з раёна Афрын, што і адбылося ў сакавіку. [[30 студзеня]] ў Сочы прайшоў Кангрэс сірыйскага нацыянальнага дыялогу з удзелам 1,5 тыс. дэлегатаў. На працягу года працягвалася фарміраванне канстытуцыйнага камітэта для выпрацоўкі новага асноўнага закона Сірыі. [[18 снежня]] «астанінская тройка» (Расія, Турцыя і Іран) перадала прадстаўнікам ААН спіс кандыдатур у канстытуцыйны камітэт<ref name="итог2018" /><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3834867?from=doc_vrez У Сирии списки не сходятся. России, Турции и Ирану не удалось согласовать состав конституционного комитета республики // Газета «Коммерсантъ» № 234 от 19.12.2018]</ref>. У ноч з 7 на 8 лютага ірэгулярныя праўрадавыя сілы падвергліся агнявому налёту з боку ВПС ЗША каля горада Хашам. Да канца мая ўрадавая армія цалкам узяла пад кантроль тэрыторыю вакол сталіцы краіны. У ліпені ССА, сумесна з фарміраваннямі «Хезбалы», перайшла ў наступленне на ІД на паўднёвым захадзе правінцыі Эс-Сувейда. У ноч на [[22 ліпеня]] з дапамогай ізраільскіх ваенных праз акупаваныя Галанскія вышыні і тэрыторыю Ізраіля былі эвакуіраваны ў Іарданію актывісты няўрадавай арганізацыі «Сірыйская грамадзянская абарона» («Белыя каскі») і члены іх сем’яў. Эвакуіраваныя атрымалі магчымасць пражывання ў розных краінах, у тым ліку ў Канадзе, Вялікабрытаніі і Германіі. [[31 ліпеня]] ўрадавыя сілы завяршылі аперацыю па ачыстцы тэрыторыі правінцыі Дэр’а ад незаконных узброеных фарміраванняў. Да пачатку жніўня пад кантроль урадавых сіл перайшлі правінцыі Эс-Сувейда, Дэр’а і Эль-Кунейтра, адноўленая мяжа з [[Іарданія]]й. У канцы снежня ўрадавыя сілы ўвайшлі ў Манбідж, пакінуты курдскімі фарміраваннямі YPG<ref>[https://vz.ru/news/2018/12/28/957636.html Опубликовано видео входа сирийской правительственной армии в Манбидж] // Взгляд, 28 декабря 2018</ref>. === 2019 === У студзені [[2019]] года расійская ваенная паліцыя пачала патруляванне зоны бяспекі ўздоўж сірыйска-турэцкай мяжы ў раёне населенага пункта Манбідж (поўнач правінцыі Алепа) з задачай забеспячэння бяспекі і кантролю за становішчам і перамяшчэннем узброеных фармаванняў. Яшчэ ў снежні 2018 года сірыйская армія ўвайшла ў горад Манбідж пасля вываду з яго курдскіх фарміраванняў і ўзняла над горадам сірыйскі сцяг. [[Курды]] пагадзіліся перадаць Манбідж сірыйскім уладам у абмен на гарантыю абароны горада ад турэцкага ўварвання<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3849528?from=hotnews Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией // Коммерсантъ, 08.01.2019]</ref>. [[1 студзеня]] іракскія ВПС нанеслі ўдар з паветра па сірыйскім населеным пункце Аль-Суза, дзе знаходзіліся баевікі ІД. У выніку было забіта трыццаць высокапастаўленых камандзіраў тэрарыстычнай арганізацыі<ref>[http://xn----ctbsbaa3aibxhck.ru-an.info/ ru-an]</ref>. [[16 студзеня]] ў выніку тэракту ў Манбіджы, які ажыццявіў тэрарыст-смяротнік ІД, загінула, па розных крыніцах, ад 6 да 14 чалавек, у тым ліку мірныя жыхары і 4—6 амерыканскіх вайскоўцаў. Таксама 19 чалавек параненыя<ref>[http://anna-news.info/terakt-v-manbidzhe-chto-izvestno-na-dannyj-moment/ Теракт в Манбидже: что известно на данный момент]</ref>. [[8 лютага]] ў сірыйскі горад Алепа для аказання гуманітарнай дапамогі прыбыла група армянскіх спецыялістаў. У склад групы колькасцю 83 чалавекі ўвайшлі сапёры, медыцынскі персанал і служба па забеспячэнні бяспекі. Паводле міністэрства абароны [[Арменія|Арменіі]], у задачы спецмісіі ўвайшлі размініраванне аб’ектаў, аказанне медыцынскай дапамогі выключна па-за зонай вядзення баёў<ref>[https://topwar.ru/153839-stalo-izvestno-o-pribytii-na-sever-sirii-armjanskih-voennosluzhaschih.html Стало известно о прибытии на север Сирии армянских военнослужащих]</ref>. [[16 лютага]] фарміравання СДС вызвалілі з палону тэрарыстаў у населеным пункце Эль-Багуз больш за 3 тыс. мірных жыхароў, якія выкарыстоўваліся баевікамі ІД у якасці жывога шчыта. [[15 лютага]] рэшткі атрадаў ІД здаліся араба-курдскім атрадам СДС, якія акружылі іх у Эль-Багузе<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6125275 СМИ: свыше 3 тыс. мирных жителей покинули последний форпост ИГ на востоке Сирии // ТАСС, 16.02.2019]</ref>. [[19 лютага]] расійскі Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў сумесна з урадам Сірыі адкрыў у населеных пунктах Джлеб і Гара-эль-Гураб гуманітарныя калідоры для выхаду сірыйскіх грамадзян з лагера бежанцаў Эр-Рукбан. Для размяшчэння бежанцаў падрыхтаваны месцы ў лагерах і цэнтрах часовага размяшчэння бежанцаў у правінцыі Рыф Дамаск<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6132693 Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья // ТАСС, 19.02.2019]</ref>. [[22 лютага]] афіцыйны прадстаўнік Белага дома Сара Сандэрс паведаміла, што пасля вываду амерыканскіх войскаў з Сірыі там застанецца невялікі «міратворчы» кантынгент колькасцю каля 200 чалавек. Як мяркуюць, частка вайскоўцаў можа быць пакінута на паўночным усходзе Сірыі, а частка — на базе ў Эт-Танфе<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2019/5c6f57aa9a79477304ef67c5 США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019]</ref>. [[28 сакавіка]] сілы супрацьпаветранай абароны Сірыі адлюстравалі авіяцыйныя ўдары, нанесеныя ВПС Ізраіля па горадзе Алепа<ref>[https://m.news.yandex.by/yandsearch?lr=10274&cl4url=https%3A%2F%2Friafan.ru%2F1164654-pvo-sirii-otrazili-udar-vvs-izrailya-po-aleppo&from=search ПВО Сирии отразили авиаудар Израиля по Алеппо]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Са студзеня па сакавік 2019 курды, пры падтрымцы Заходняй кааліцыі, вялі баі з ІД за вёску Багуз у раёне ракі Еўфрат, аднаго з апошніх апірышчаў баевікоў ІД. Вынікам сутыкненняў стаў разгром тэрарыстаў<ref>[https://news-front.info/2019/03/29/rajon-sirijskogo-baguza-fukani-posle-okonchaniya-boev/ РАЙОН СИРИЙСКОГО БАГУЗА ФУКАНИ ПОСЛЕ ОКОНЧАНИЯ БОЕВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190413153956/https://news-front.info/2019/03/29/rajon-sirijskogo-baguza-fukani-posle-okonchaniya-boev/ |date=13 красавіка 2019 }} // news-front, 29 марта 2019</ref><ref>[https://youtu.ru/L8daoTiijw4 Последний день халифата || Комментарии с дивана]{{Недаступная спасылка}} — Ютуб</ref>. [[12 красавіка]] сілы СПА Сірыі адлюстравалі ракетны ўдар ізраільскай авіяцыі па сірыйскім раёне [[Масьяф]] правінцыі Хама. У выніку атакі пацярпелі трое сірыйскіх вайскоўцаў і было разбурана некалькі будынкаў. У гэты ж час у правінцыі Хама падраздзялення сірыйскага войска ўступілі ў перастрэлку з тэрарыстычнай групоўкай «Джэбхат Ан-Нусра»<ref>[https://m.gazeta.ru/army/2019/04/13/12299989.shtml Удар по Сирии: ПВО отразила атаку Израиля]</ref>. [[15 красавіка]] ізраільскі ваенна-аналітычны партал Debka са спасылкай на «замежныя разведвальныя крыніцы» паведаміў аб гібелі беларускіх, іранскіх і паўночнакарэйскіх ваенных спецыялістаў [[13 красавіка]] падчас атакі ізраільскіх ВПС на горад Масьяф. Па сцвярджэнні партала, замежнікі займаліся мадэрнізацыяй ракет наземнага базіравання для Сірыі і «Хезбалы». МЗС і Дзяржкамваенпрам Беларусі адмаўляюць дадзенную інфармацыю<ref name="news.tut.by"/>. [[28 красавіка]], выступаючы на ​​VIII Маскоўскай канферэнцыі па міжнароднай бяспекі, начальнік Генштаба УС РФ Валерый Герасімаў паведаміў аб тым, што ў Сірыі завяршылася ваенная фаза канфлікту, створаны неабходныя ўмовы для поўнага ўрэгулявання<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=-PS6j5d4ORA Военный конфликт в Сирии завершился || ГЛАВНОЕ от ANNA NEWS на утро 29 апреля 2019 // Відэа на Yotube]</ref>. У пачатку мая САА і ПКС РФ узмацнілі бамбардзіроўкі пазіцый ісламістаў у раёнах Хама і Ідліб. На гэтым фоне, баевікі ХТШ з РСЗА паспрабавалі абстраляць расійскую ваенную базу ў Латакіі, але ўсе ракеты тэрарыстаў былі альбо збітыя, альбо ўпалі ў ваколіцах базы<ref>[https://youtu.ru/jBpfAGCZpyM Сирия. ВКС России продолжает «мочить» джихадистов в Идлибе | Сводка Боевых действий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190504093522/https://youtu.ru/jBpfAGCZpyM |date=4 мая 2019 }} — Anna news, відэа на Yotube</ref>. Тым часам армія Турцыі пачала вывад войскаў з Хамы<ref>[http://anna-news.info/turtsiya-otvodit-vojska-poka-sirijskaya-armiya-razvivaet-nastuplenie-v-provintsii-hama/]</ref>. [[1 ліпеня]] чатыры чалавекі загінулі ў выніку ракетнага ўдару па гарадах Дамаск і Хомс з боку Ізраіля. Яшчэ 21 чалавек атрымаў раненні<ref>[https://svpressa.ru/war21/news/236902/ Стало известно о погибших в результате израильского ракетного удара по Сирии]</ref>. На працягу ліпеня працягваліся разлютаваныя баі паміж сірыйскай арміяй і радыкальнымі ісламісцкімі групоўкамі на паўночным захадзе правінцыі Хама і правінцыі Ідліб, што пачаліся яшчэ ў чэрвені<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6657122 СМИ: сирийские войска уничтожили 25 террористов в ходе атаки на город Хамамият // ТАСС, 11.07.2019]</ref>. [[9 кастрычніка]] падраздзяленні арміі Турцыі высунуліся на паўночны ўсход Сірыі, выцясняючы з гэтага раёна курдскіх апалчэнцаў. Амерыканскія войскі пакінулі зону правядзення ваеннай аперацыі<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/10/10/813337-nastuplenie-turetskih-voisk-v-sirii Наступление турецких войск в Сирии. Главное]</ref>. Аперацыя атрымала назву «Крыніца міру». З пачаткам наступлення ВПС нанеслі ўдары па дзвюх сотнях аб’ектаў на поўначы Сірыі. Сярод цэляў апынулася і турма, дзе ўтрымліваліся тэрарысты. У якасці галоўнай мэты называлася стварэнне 500-кіламетровай зоны бяспекі, вольнай ад тэрарыстаў і баевікоў курдскіх атрадаў самаабароны. Афіцыйны Дамаск выступіў катэгарычна супраць турэцкай інтэрвенцыі, заявіўшы, што яна ўяўляе сабой абуральнае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Сірыі і прынцыпаў міжнароднага права<ref>[https://vz.ru/news/2019/10/9/1002076.html Дамаск осудил планы Турции по военной операции на севере Сирии]</ref>. ЗША і ЕС таксама выступілі супраць турэцкай аперацыі ў Сірыі<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/turetskaya_armiya_nanesla_udary_po_dvum_sotnyam_obektov_na_severe_sirii/ Турэцкая армія нанесла ўдары па дзвюх сотнях аб’ектаў на поўначы Сірыі] // ''Белтэлерадыёкампанія'', 10 кастрычніка 2019</ref>. У ходзе аперацыі турэцкія войскі і іх саюзнікі ўсталявалі кантроль над сірыйскімі прыгранічнымі гарадамі Рас-эль-Айн і Тэль-Аб’яд. [[13 кастрычніка]] прадстаўнікі [[Сірыйскі Курдыстан|курдскай самаабвешчанай аўтаномнай адміністрацыі паўночна-ўсходніх раёнаў]] пры садзейнічанні расійскай арміі дасягнулі пагаднення з сірыйскім урадам аб уводзе сірыйскіх урадавых войскаў у раёны, якія кантралююцца курдамі. 14 кастрычніка сірыйскія падраздзялення пачалі вылучэнне на поўнач Сірыі і на працягу некалькіх дзён ўзялі пад свой кантроль гарады Манбідж, Кабані, Ат-Табка, Рака і суседнія раёны, дзве гідраэлектрастанцыі, масты праз Еўфрат, а таксама стратэгічныя шашы. [[17 кастрычніка]] ЗША і Турцыя па выніках перамоваў у [[Анкара|Анкары]] дасягнулі пагаднення аб прыпыненні аперацыі на 120 гадзін, каб даць магчымасць курдскім атрадам пакінуць створаную Турцыяй 30-кіламетровую памежную зону бяспекі. [[22 кастрычніка]] прэзідэнты [[Расія|Расіі]] і [[Турцыя|Турцыі]] [[Уладзімір Пуцін]] і [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] падпісалі ў [[Сочы]] мемарандум аб узаемаразуменні, які замацаваў новыя зоны ўплыву і згарнуў [[Аперацыя «Крыніца міру»|турэцкую ваенную аперацыя]] ў паўночна-ўсходняй [[Сірыя|Сірыі]]. [[27 кастрычніка]] прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] на спецыяльна скліканай прэс-канферэнцыі абвясціў аб знішчэнні лідара групоўкі «Ісламская дзяржава» [[Абу Бакр аль-Багдадзі|Абу Бакра аль-Багдадзі]]. Па сцвярджэнні Трампа, яго выявілі і забілі ў сірыйскай правінцыі Ідліб пры садзейнічанні Расіі, Турцыі, Сірыі, Ірака і курдаў. [[31 кастрычніка]] «Ісламская дзяржава» пацвердзіла смерць аль-Багдадзі. Новым лідарам ІД стаў [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]]. У лістападзе сірыйская армія аднавіла наступленне на паўднёвым усходзе Ідліба. Вайскоўцы сумесна са спецназам штурмавалі абарону баевікоў групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам» у горадзе Мушарыфа Аш-Шмаль. Пасля непрацяглай бітвы сірыйскія ваенныя ўстанавілі поўны кантроль над горадам. У выніку гэтага прасоўвання армія Сірыі здолела накіраваць свае сілы на поўнач ад горада Ум-Халал. Па інфармацыі выдання AMN, наступленне Сірыйскай Арабскай арміі на паўднёвым усходзе Ідліба прызначана для размяшчэння іх войскаў на паўднёва-ўсходнім флангу Марат-ан-Нума, які з’яўляўся асноўнай апорай узброеных сіл уздоўж шашы Ідліб — Хама. === 2020 === 8 студзеня інфармацыйнае агенцтва SANA паведаміла аб распачатым вывадзе амерыканскіх вайскоўцаў з двух баз на паўночным усходзе Сірыі. Па даных агенцтва, каля 40 грузавікоў пакінулі базу Хараб-Джэйр (правінцыя Хасеке). Яшчэ 50 грузавікоў з’ехалі з базы ў горадзе Шададзі. SANA паведаміла, што грузавікі накіраваліся да памежнага КПП аль-Валід на мяжы з Іракам<ref> [https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e15e3929a7947c02a19282d?from=newsfeed SANA сообщило о выводе американских военных с двух баз в Сирии // РБК, 08.01.2020]</ref>. Разам з тым, на поўначы Сірыі быў здзейснены тэракт. Сем турэцкіх вайскоўцаў, якія ажыццяўлялі патруляванне, загінулі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7485169 СМИ: число погибших на севере Сирии турецких военных увеличилось до семи // ТАСС, 09.01.2020]</ref>. 12 студзеня ў поўнач увайшло ў сілу спыненне агню ў правінцыі Ідліб, пра якое дамовіліся Расія і Турцыя. 14—15 студзеня баевікі групоўкі «Ісламская дзяржава» працягнулі серыю скаардынаваных нападаў на сірыйскія ўрадавыя сілы на ўсходзе Сірыі. Нападам падвергліся калона Рэспубліканскай гвардыі на поўдзень ад горада Маядзін (правінцыя Дэйр-эз-Зор), мабільны пост сірыйскай арміі на поўнач ад зоны «Ат-Танф» (правінцыя Хомс) і пост урадавых сіл на поўнач ад Ас-Сухна (правінцыя Хомс). Тэрарысты таксама атакавалі калону сірыйскіх вайскоўцаў захад ад Аш-Шола (правінцыя Дэйр-эз-Зор). Самыя цяжкія страты армія панесла 14 студзеня ў выніку нападу на поўдзень ад Маядзіна. Група баевікоў ІД здзейсніла засаду, абстраляўшы гвардзейцаў з СТРК і буйнакаліберных кулямётаў. У выніку згарэла БРДМ-2, былі пашкоджаныя яшчэ тры аўтамабілі, загінулі 9 чалавек. Сярод іх — камандуючы інжынернымі падраздзяленнямі Рэспубліканскай гвардыі спецыяліст па «тунэльнай вайне» генерал-маёр УС Сірыі Махамед Фахра<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/ig-atakuet-v-siriyskoy-pustyne-pogib-general-pravitelstvennyh-voysk ИГ атакует в сирийской пустыне: погиб генерал правительственных войск // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref>. 17 студзеня сірыйскія ўрадавыя войскі і іх саюзнікі пасля абмену ракетна-артылерыйскімі ўдарамі пачалі новае наступленне, маючы намер узяць пад кантроль паўднёвыя і заходнія раёны правінцыі Алепа, якія ўваходзяць у Ідлібскую зону дээскалацыі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/17/posle-idliba-boi-razvernulis-i-v-aleppo-rezhim-tishiny-v-sirii-dal-sboy После Идлиба бои развернулись и в Алеппо: «режим тишины» в Сирии дал сбой // Eurasia Daily, 17.01.2020]</ref>. Да лініі фронту сцягнутыя дадатковыя сілы, артылерыя і бранятэхніка. У ліку іншых у зону баявых дзеянняў перакінутыя падраздзяленні іранскіх сіл спецпрызначэння «Кодс». Падтрымку аказалі ПКС Расіі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/17/siriyskaya-armiya-atakuyut-terroristov-v-idlibe-i-aleppo-na-konu-trassa-m5 Сирийская армия атакует в Идлибе и Алеппо: на кону — трасса М5 // Eurasia Daily, 17.01.2020]</ref>. На працягу студзеня амерыканскія ваенныя некалькі разоў блакавалі перамяшчэнні расійскіх вайскоўцаў на паўночным усходзе Сірыі, па стратэгічнай аўтатрасе М4 (Алепа — Рака — Хасаке). 15 студзеня расійская калона з 60 транспартных сродкаў, якія вылучылі з базы ў раёне Тэль-Тамра, была спынена на шляху да аднаго з нафтавых радовішчаў у раёне Румейлан, дзе размешчана авіябаза ЗША. У задачу расійскіх вайскоўцаў уваходзіла стварэнне блакпаста ў дадзеным раёне. 21 студзеня амерыканцы заблакавалі рух двух расійскіх аўтакалон на кантрольна-прапускных пунктах, якія знаходзіліся пад кантролем урадавых войскаў Сірыі. Першая калона была заблакаваная на скрыжаванні ля населенага пункта Тэль-Байдара ў паўночнай частцы правінцыі Хасаке, недалёка ад горада Камышлы. Другая была блакаваная ля горада Малікія ў той жа правінцыі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/26/amerikanskaya-dps-s-bolshoy-dorogi-pentagon-gotovit-provokacii-v-sirii Американская «ДПС» с большой дороги: Пентагон готовит провокации в Сирии? // Eurasia Daily, 26.01.2020]</ref>. У лютым на поўначы Сірыі паміж турэцкімі войскамі і пратурэцкімі сіламі сірыйскай апазіцыі з аднаго боку, і Сірыйскай Арабскай Арміяй, падтрыманай ПКС Расіі, з другога адбыўся шэраг буйных узброеных сутыкненняў і ўзаемных артабстрэлаў, а 1 сакавіка Турцыя афіцыйна абвясціла пра пачатак [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|аперацыі «Вясновы шчыт»]] на тэрыторыі Сірыі. 31 сакавіка авіябаза Эш-Шайрат у Сірыі падверглася ізраільскаму ракетнаму ўдару падчас сустрэчы высокапастаўленых афіцэраў Сірыі і Ірана. 28 красавіка турэцкія войскі перайшлі ў наступленне ў Сірыі, атакаваўшы пазіцыі баевікоў у раёне шашы M4 каля паселішча Найраб у правінцыі Ідліб. Таксама зафіксавана некалькі авіяўдараў па апорных пунктах групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам» (ХТШ). Некалькі дзясяткаў чалавек загінулі з-за выбуху ў сірыйскім Афрыне. У чэрвені з’явіліся чарговыя паведамленні аб тым, што амерыканскія і расійскія войскі сутыкнуліся адзін з адным у супрацьстаянні на паўночным усходзе Сірыі<ref>[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/06/us-russia-troops-northeast-syria-kremlin-conflict.html US, Russian troops square off in northeast Syria as Kremlin eyes wider footprint]. US-Russian standoff near Derik, Syria, blocks traffic for hours before Russians return to Qamishli. by Jared Szuba, June 3, 2020.</ref> У верасні з тэрыторыі суседняга Ірака адбылося ўварванне сіл ІД у 1,5 тысяч баевікоў у правінцыю Дэйр-эз-Зор. 30 верасня ўрадавая армія ажыццявіла паспяховае акружэнне атрадаў праціўніка і прыступіла да паступовай ліквідацыі «катла»<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/4606094|title=Российские ВКС уничтожили более 2,35 тыс. боевиков в Сирии за десять дней|website=ТАСС|accessdate=2020-10-07}}</ref>. == Падзенне ўрада == Станам на 2023 год актыўныя баявыя дзеянні прыпыніліся. Час ад часу адбывалі сутыкненні на паўночным захадзе краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/twelve-years-on-from-the-beginning-of-syrias-war|title=Twelve years on from the beginning of Syria’s war|author=Al Jazeera Staff|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607031459/https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/twelve-years-on-from-the-beginning-of-syrias-war|url-status=live}}</ref>. Сілы ІД захаваліся толькі ў якасці некалькіх ячэек<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2023/03/01/ex-islamic-state-fighters-still-pose-a-risk-in-turkey-finds-report|title=Ex-Islamic State fighters still pose a risk in Turkey, finds report|website=euronews|date=2023-03-01|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608124159/https://www.euronews.com/2023/03/01/ex-islamic-state-fighters-still-pose-a-risk-in-turkey-finds-report|url-status=live}}</ref>. У 2024 годзе ўтварыўся вакуум праз паслабленне «Хезбалы» ў выніку [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|вайны з Ізраілем]], ціску на Іран і вядзеннем Расіяй [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны супраць Украіны]]. У сувязі з гэтым у канцы лістапада разгарнулі [[Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі»|наступленне ў мухафазе Алепа]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7330186|title=Удары Израиля разбудили сирийских боевиков|website=Коммерсантъ|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}</ref>. Да раніцы 30 лістапада паўстанцы дасягнулі [[Баі за Алепа (2024)|адміністрацыйнага цэнтра правінцыі, захапіўшы палову горада]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2024/11/30/siriyskie-boeviki-dostigli-tsentra-aleppo-po-dannym-reuters-pravitelstvennye-sily-zakryli-aeroport-i-dorogi-v-gorod|title=Сирийские боевики достигли центра Алеппо. По данным Reuters, правительственные силы закрыли аэропорт и дороги в город|website=[[Meduza]]|date=30 ноября 2024|access-date=2024-11-30}}</ref>. Наступленне стала першай буйной аперацыяй сіл апазіцыі пасля перамір’я ў Ідлібе ў сакавіку 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2024/11/27/middleeast/syria-rebel-attack-aleppo-assad-intl-latam/index.html|title=Syrian rebels launch major attack on regime forces in Aleppo province|first=Eyad Kourdi, Christian|last=Edwards|website=CNN|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref>. Таксама баевікі разгарнулі [[Наступленне на поўдні Сірыі (2024)|наступленне на поўдні]], дзе 8 снежня [[Баі за Дамаск (2024)|ўзялі Дамаск]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22608189|title=Al Hadath: сирийские боевики взяли под контроль Дамаск|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2024/12/08/20204984.shtml|title=Сирия последние новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Узброеныя сілы Сірыі абвясцілі аб капітуляцыі<ref>{{Cite web|url=https://radio1.ru/news/politika/siriiskaya-armiya-zayavila-o-kapitulyatsii-i-padenii-rezhima-asada/|title=Сирийская армия заявила о капитуляции и падении режима Асада|lang=ru|website=radio1.ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Прэзідэнт Башар Асад пакінуў краіну. Лідар ХТШ Абу Махамед Аль-Джалані заявіў, што дзяржаўныя ўстановы не будуць неадкладна перададзеныя яго ўзброеным сілам, а замест гэтага часова будуць знаходзіцца пад кантролем «былога» прэм’ер-міністра Махамеда Газі Аль-Джалалі да таго часу, пакуль не будзе завершаны поўны палітычны пераход<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cwy8xzxe0w7t|title=Syria latest: Rebels capture Damascus, saying President Assad has fled|lang=en-GB|website=BBC News|access-date=2024-12-08}}</ref>. Увечары ў прыгранічныя раёны Сірыі [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|ўварвалася Армія абароны Ізраіля]]. Аперацыя стала першым за 50 гадоў выпадкам, калі ізраільскія войскі перасеклі сірыйскую мяжу пасля заключэння пагадненняў аб спыненні агню 31 мая 1974 года ў выніку вайны Суднага дня<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/12/7/syria-war-live-news-govt-says-president-al-assad-has-not-fled-damascus?update=3370892&gsid=35903029-bbfb-4dff-b1b9-ccb5994171ad|title=Syria war updates: Opposition takes Damascus, al-Assad flees|first=Faras Ghani,Edna Mohamed,Lyndal Rowlands,Ali Harb,Maziar Motamedi,Umut Uras,Stephen|last=Quillen|website=Al Jazeera|access-date=2024-12-08}}</ref>. == Замежнае ўмяшанне ў канфлікт == {{main|Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі}} Дзяржавы, акрамя Сірыя, якія непасрэдна ўдзельнічаюць у сірыйскім канфлікце: * {{USA}} * {{RUS}} * {{IRN}} * {{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{сцягафікацыя|Іарданія}} * {{сцягафікацыя|Канада}} * {{сцягафікацыя|Францыя}} * {{сцягафікацыя|Марока}} * {{сцягафікацыя|Турцыя}} * {{сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{сцягафікацыя|Катар}} * {{сцягафікацыя|Ізраіль}} * {{Сцягафікацыя|Ірак}} === Расійская аперацыя === {{main|Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі}} З 2015 года Расія праводзіць ваенную аперацыю на тэрыторыі Сірыі. Асноўныя мэты — барацьба з тэрарыстамі, стабілізацыя законнай улады ў краіне і стварэнне ўмоў для пошуку палітычнага кампрамісу<ref name="Интерфакс">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/472593|title=Путин назвал основную задачу российских военных в Сирии|publisher=Интерфакс|date=2015-10-11}}</ref><ref name="BBC29092017">[http://www.bbc.com/russian/features-41429448 Два года операции в Сирии: чего добилась Россия и какой ценой] «Русская служба Би-би-си», 29.09.2017</ref>. Уступленне Расіі ў канфлікт дазволіла радыкальным чынам змяніць накіраванасць і характар ​​ваенных дзеянняў<ref name="Military Review">M. Kofman, M. Rojansky. What Kind of Victory for Russia in Syria? (англ.) // Military Review : журнал. — 2018. — March-April. — С. 6—23.</ref>. Уступленне Расіі ў вайну дапамагло сірыйскай урадавай арміі спыніць прасоўванне баевікоў ІД, а затым перайсці ў контрнаступленне, адбіўшы у тэрарыстаў і апазіцыі большую частку краіны. [[22 жніўня]] 2018 года Мінабароны РФ апублікавала відэасправаздачу аб выніках аперацыі УС РФ у Сірыі пад назвай «Вынікі ў лічбах». У ім гаворыцца, што баявы вопыт у Сірыі атрымалі 63 012 расійскіх вайскоўцаў, з іх амаль палова (25 738 чалавек) — афіцэры. Таксама ў аперацыі ў Сірыі ўдзельнічалі 434 генерала. Праз групоўку войскаў у Сірыі прайшлі ўсе камандуючыя войскамі ваенных акругаў, агульнавайсковых армій і армій ВПС і СПА, камандзіры дывізій, а таксама 95 % камандзіраў агульнавайсковых брыгад і палкоў. За час аперацыі быў апрабаваны 231 узор зброі, авіяцыя здзейсніла больш за 39 тыс. баявых вылетаў, сілы ВМФ здзейснілі 189 баявых паходаў<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/08/2018/5b7d423e9a794780ac5f63c1 Минобороны в цифрах отчиталось об основных итогах операции в Сирии // РБК, 22.08.2018]</ref>. === Аперацыя заходняй кааліцыі === {{main|Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі}} [[22 верасня]] [[2014]] года [[ЗША]] і іх саюзнікі пачынаюць ваенную аперацыю на тэрыторыі Сірыі. Таксама як і Расія, заходняя кааліцыя паставіла перад сабой мэту выкараніць ісламарадыкалаў з краіны. Удзел заходняй кааліцыі ў сірыйскім канфлікце абмяжоўваецца авіаналётамі, хоць не аднойчы ў Сірыі былі заўважаныя наземныя сілы і спецпадраздзяленні краін [[НАТА]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news/2015/10/151030_usa_syria_advisors США отправят в Сирию спецназовцев в качестве советников] ''Русская служба Би-Би-Си'', 30 октября 2015</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3835831 Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018]</ref>. Нанясеннем авіяўдараў па аб’ектах на сірыйскай тэрыторыі ў рамках ваеннай [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|аперацыі супраць «Ісламскай дзяржавы»]] ажыццяўляе Цэнтральнае камандаванне [[Узброеныя Сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]]. Акрамя нанясення авіяўдараў па джыхадзісцкім фарміраванням, ЗША дапамаглі курдам на поўначы Сірыі стварыць баяздольныя фарміравання, якія правялі наступленне на тэрыторыі, падкантрольныя ІДІЛ, і атрымалі над баевікамі перамогу. Амерыканскае камандаванне таксама не хавала, што адна з мэтаў прысутнасці амерыканскіх войскаў у Сірыі — процівага іранскаму ўплыву, «Хезбале», праіранскім шыіцкім групоўкам, якія падтрымліваюць рэжым Асада<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3835730?from=doc_vrez «Скорее всего это решение останется на уровне декларации». Максим Юсин — о заявлении Дональда Трампа о выводе войск из Сирии // «Коммерсантъ FM» от 19.12.2018]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2018/apr/14/theresa-may-britain-air-strikes-syria-chemical-weapons-raf|title='No alternative': Theresa May sends British jets to join airstrikes on Syria|author=Jessica Elgot|date=2018-04-14|publisher=the Guardian|lang=en|accessdate=2018-04-16}}</ref>. За першыя 13 месяцаў аперацыі ў выніку авіяўдараў, па даных ЗША, былі забітыя каля 3700 тэрарыстаў, у тым ліку 3276 баевікоў ІД і 374 члена «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]». ;Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат {{main|Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат}} Уначы [[7 красавіка]] [[2017]] г. пасля [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|хімічнай атакі ў Ідлібе]], па сірыйскай авіябазе «[[Эш-Шайрат]]» у [[мухафаза Хомс|мухафазе Хомс]] быў нанесены авіяўдар крылатымі ракетамі «[[Тамагаўк (ракета)|Тамагаўк]]». Загад на нанясенне авіяўдару аддаў [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]]<ref name="не можа быць">{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2017/04/07/ne-mozhet-byt-somneniy-siriya-ispolzovala-himicheskoe-oruzhie|title=«Не можа быць сумневаў: Сірыя выкарыстоўвала хімічная зброя» Што сказаў Дональд Трамп пра ўдары ЗША па Сірыі|date=2017-04-07|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Ракеты былі накіраваны па самалётах і інфраструктуры і забяспечаныя як асколачна-фугаснымі, так і касетнымі боепрыпасамі. У выніку ўдару было знішчана ад 9 да 20 самалётаў [[Ваенна-паветраныя сілы Сірыі|сірыйскіх ВПС]], узлётна-пасадачная паласа не была пашкоджана, частка самалётаў таксама засталася без пашкоджанняў<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4163155|title=Тэлеканал «Расія 24» паказаў кадры з авіябазы Шайрат, па якой нанеслі ўдар УС ЗША|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Паводле даных сірыйскага ўрадавага агенцтва [[SANA]], ахвярамі ўдару сталі дзевяць мірных жыхароў, у тым ліку чацвёра дзяцей. Раненні атрымалі прынамсі сем чалавек<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4162300|title=Што вядома пра ўдар ЗША па авіябазе ў Сірыі|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. == Ахвяры і наступствы вайны == Па даных [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] у чэрвені 2013 года колькасць загінулых перавысіла 100 000, а да верасня 2013 года дасягнула 120 000. У красавіку 2014 года планка паднялася да 190 000 чалавек. Акрамя таго, дзесяткі тысяч пратэстуючых, студэнтаў, ліберальных актывістаў і праваабаронцаў былі заключаныя ў турмы, і маюцца паведамленні пра шырока распаўсюджаную практыку катаванняў і тэрору ў дзяржаўных турмах. Цяжар гуманітарнай катастрофы ў [[Сірыя|Сірыі]] вылучаецца [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншымі міжнароднымі арганізацыямі. Больш за чатыры мільёны сірыйцаў былі вымушаны пакінуць свае хаты, больш за тры мільёны — беглі з краіны, стаўшы [[Бежанцы|бежанцамі]], і яшчэ мільёны людзей засталіся ў дрэнных жыллёвых умовах з недахопам харчавання і пітной вады. == Гл. таксама == * [[Спіс рэзалюцый ААН па Сірыі]] * [[Кааліцыя Расія–Сірыя–Іран–Ірак]] == Заўвагі == {{reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі| ]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:2010-я ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Арабская вясна]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Палітыка Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Сірыі]] [[Катэгорыя:Ісламская дзяржава]] [[Катэгорыя:Войны Ірана]] [[Катэгорыя:Войны Катара]] [[Катэгорыя:Войны Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:Войны Расіі]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] jn6vwwrl0z92fg9b4mwerirjxyiyld9 Гібіскус сірыйскі 0 207986 5177275 4516588 2026-08-07T19:50:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177275 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = HibiscusSyriacus.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Hibiscus |rang = Від |latin = Hibiscus syriacus |author = [[L.]] (1753) |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Hibiscus syriacus |commons = Category:Hibiscus syriacus |grin = 19094 }} '''Гібіскус сірыйскі''' (''Hibiscus syriacus'') — [[расліна]] сямейства [[Мальвавыя]], від роду [[Гібіскус]], якая расце ў Кітаі, Карэі і краінах Заходняй Азіі. Культывуецца ў адкрытым грунце на поўдні Расіі, у Крыме, на поўдні Украіны, у Малдавіі і Сярэдняй Азіі. [[Файл:Unb blume3.jpg|thumb|left|]] == Біялагічнае апісанне == Гэта — лістападны [[куст]] вышынёй да 5-6 м<ref>[http://flower.onego.ru/annual/hibiscus.html Гибискус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170109023438/http://flower.onego.ru/annual/hibiscus.html |date=9 студзеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Лісце]] ярка-зялёнае, яйкападобнае, даўжынёй да 10 см. [[Кветка|Кветкі]] адзінкавыя простыя ці махрыстыя. Яны маюць самую розную афарбоўку ад белай да малінавай, часам двухкаляровыя. == Выкарыстанне == Папулярная дэкаратыўная расліна. Яго кветка — нацыянальны сімвал Паўднёвай Карэі. {{Фотарадок|Hibisc.jpg|HibiscusSyriacus6.jpg|HibiscusSyriacus4.jpg|текст=Кветкі гібіскуса сірыйскага|ш=185|color=#DDEEDD}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Кетмия сирийская}} * [http://www.discoverplants.com/plant-types/shrubs-and-bushes/rose-of-sharon/gardening.php How to Grow a Rose of Sharon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071211234102/http://www.discoverplants.com/plant-types/shrubs-and-bushes/rose-of-sharon/gardening.php |date=11 снежня 2007 }} * [http://maludan.3dtoast.com/roseofsharon.php Rose Of Sharon Photo Gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100127143657/http://maludan.3dtoast.com/roseofsharon.php |date=27 студзеня 2010 }} [[Катэгорыя:Мальвавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] h6b9cvor2vyqv0dns0ti4g2efr140do Гізела Баварская 0 210604 5177276 4422312 2026-08-07T19:57:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177276 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} [[Файл:Giselle of Bavaria.jpg|thumb|Гізела Баварская]] '''Гізела Баварская''' (Gisela, таксама Gisele, Gizella), таксама '''Гізела Венгерская''' (каля [[985]] — каля [[1033]] ці ў [[1065]]) — [[блажэнная]], шануецца ў [[Рымска-каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царкве]] (дні памяці — 1 лютага і 7 сакавіка). [[Выява:Veszprem Istvanesgizella.jpg|злева|міні|Помнік святым Іштвану і Гізеле ў [[Веспрэм|Веспрэме]]]] == Біяграфія == Гізела была дачкой герцага [[Генрых II Сварлівы|Генрыха II Баварскага]] і [[Гізела Бургундская|Гізелы Бургундскай]]. Каля [[995]] года яна выйшла замуж за [[Іштван I Святы|Іштвана I]], караля Венгрыі. У Іштвана і Гізелы было прынамсі трое дзяцей, у тым ліку [[Святы Эмерык|Святы Эмерык (Імрэ)]], але ўсе яны памерлі маладымі, не пакінуўшы спадчыннікаў. Аўдавеўшы ў [[1038]] годзе, Гізела падверглася праследаванням з боку новага караля [[Пётр Арсеола|Пятра]]: Пётр канфіскаваў уласнасць каралевы і пасадзіў яе пад варту. [[Самуіл Аба]], які стаў спадчыннікам Пятра, працягнуў яго палітыку. Гізела была вымушана ў [[1045]] годзе вярнуцца ў Баварыю. Там яна сышла ў манастыр Нідэрнбург у [[Пасау]] і стала абатысай. Там яна памерла і пахавана. [[Выява:Passau Niedernburg Gisela-Hochgrab.jpg|thumb|Грабніца Гізелы Баварскай]] Мошчы Гізелы ў [[Веспрэм|Веспрэме]] і яе грабніца ў Пасау прыцягвалі шматлікіх паломнікаў. Яшчэ ў XVIII стагоддзі з’яўляліся прапановы кананізаваць Гізелу, але беспаспяхова. У 1975 годзе Гізела была прызнана Каталіцкай царквой блажэннай. Памяць блажэннай Гізелы — 7 сакавіка (дзень Гізелы ў каталіцкіх календарах) і 1 лютага. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.phil.uni-passau.de/histhw/stadtgeschichte/english/Gisela.html Кароткая біяграфія і бібліяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100108021654/http://www.phil.uni-passau.de/histhw/stadtgeschichte/english/Gisela.html |date=8 студзеня 2010 }} * [http://www.independent.co.uk/news/world/hungarys-queen-meets-her-match-after-1000-years-1345942.html Пра лёс мошчаў Іштвана і Гізелы] * [http://www.stadtarchaeologie.de/projekte/grabungen/gisela/ Пахаванне Гізелы ў Пасау] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090903002436/http://www.stadtarchaeologie.de/projekte/grabungen/gisela/ |date=3 верасня 2009 }} {{Каралевы Венгрыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Святыя Венгрыі]] [[Катэгорыя:Каралевы венгерскія]] [[Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя]] da9k03qrzwem303yuqb9ue440m91ln0 Джон Кунстадтэр 0 212863 5177334 5057006 2026-08-08T02:27:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177334 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Кунстадтэр''' ({{lang-en|John Kunstadter Jr.}}) — амерыканскі дыпламат і прафесійны фатограф. == Біяграфія == На дыпламатычнай службе працаваў у [[Турцыя|Турцыі]], [[балгарыя|Балгарыі]], у Дзярждэпартаменце ЗША як рэферэнт па [[Туніс]]е, старшы рэферэнт па Эстоніі, Латвіі і Літве. У 2000—2001 гадах займаў пасаду намесніка пасла ЗША у Беларусі. Добра валодае [[беларуская мова|беларускай мовай]]. У 2005 годзе звольніўся з дыпламатычнай службы і прафесійна займаецца фатаграфіяй. Жыве ў [[Чыкага]].<ref name="ДжонВолк">Джон Кунстадтэр в Волковыске…</ref> == Фатаграфія == Фатаграфуе з 1968 года, за гэты час здымаў у больш за 50-ці краінах на чатырох кантынентах<ref name="Ражанцова">''Ражанцова Г.'' Джон Кунстадтэр:…</ref>. З 2006 года каля 90 дзён штогод, колькі дазваляе віза, праводзіць у Беларусі фатаграфуючы беларускую глыбінку. Супрацоўнічае з Беларускім добраахвотным таварыствам аховы помнікаў гісторыі і культуры.<ref name="ДжонВолк"/> Станам на пачатак 2010 года ў Кунстадтэра ў рабоце 5 праектаў звязаных з Беларуссю<ref name="ДжонВолк"/>: * Over This Quiet and Calm Land / Над Беларусяй ціхай і ветлай * Belarusan Book of Hours / Кола года * A New Birth of Faith/Новае нараджэнне веры * Along the Prypjats’ / Уздоўж Прыпяці * Portraits on my Mind / Сэрца просіць Персанальныя выставы Кунстадтэра прайшлі ў [[Вашынгтон]]е (1997), Анкары (2000, 2002, 2003, 2005), Гродна (2008), Паставах (2008), Мінску (2010)<ref name="ДжонВолк"/>. Выставы прысвечаныя Беларусі прайшлі ў ААН у Нью-Ёрку сумесна з Паўнамоцным прадстаўніцтвам Беларусі ў ААН (2008) і ў альма-матар Кунстадтэра ў Нью-Ёрку (2012)<ref name="Ражанцова"/>. Таксама Кунстадтэр удзельнічаў у трох выставах у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (2006—2007)<ref name="ДжонВолк"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://volkovysk.by/society/dzhon-kunstadter-v-volkovyske.html Джон Кунстадтэр в Волковыске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130821092049/http://volkovysk.by/society/dzhon-kunstadter-v-volkovyske.html |date=21 жніўня 2013 }} // {{nobr|Волковыск.BY}} [Электронный ресурс] — Режим доступа http://volkovysk.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141108174546/http://volkovysk.by/ |date=8 лістапада 2014 }} -- Дата доступа 02.11.2014 * ''Ражанцова Г.'' [http://znyata.com/o-foto/john-kunstadter-interview.html Джон Кунстадтэр: «Няма чалавека акрамя простага чалавека»] // ZНЯТА: Главный белорусский фотопортал [Электронны рэсурс] — Рэжым доступу http://znyata.com/ -- Дата доступу 02.11.2014 == Спасылкі == * http://radzimaphoto.com/ -- старонка Джона Кунстадтэра {{DEFAULTSORT:Кунстадтэр Джон}} [[Катэгорыя:Фатографы ЗША]] [[Катэгорыя:Асобы]] 3q29nkac7u6r06i8alfhaoistykccgw Беларусь 0 214370 5177116 5175610 2026-08-07T12:21:27Z 5177116 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | На карце = Europe-Belarus (orthographic projection).svg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>{{Cite web |url=http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html |title=СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ |access-date=21 снежня 2017 |archive-date=14 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214051735/http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html |url-status=dead }}</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 17odxtlw5um1cvsoq9dfcxamnq9edl5 Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі) 0 221149 5177459 5176607 2026-08-08T09:36:52Z M.L.Bot 261 /* Архітэктура */ стыль, вікіфікацыя 5177459 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Святога Казіміра''' — помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] ў в. [[Ліпнішкі]] ([[Іўеўскі раён]]). Пабудаваны ў [[1890]] г. з цэглы і [[граніт]]у. == Гісторыя == Ліпнішкі вядомыя з XVI ст. як мястэчка Ашмянскага павета ВКЛ, вялікакняжацкая маёмасць. Парафіяльны касцёл быў заснаваны тут у 1510 годзе па фундацыі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]]. Першапачаткова святыня была асвечана, магчыма, пад тытулам св. Ганны (культ [[Святы Казімір|св. Казіміра]] быў зацверджаны ў 1521 годзе). Апошняя драўляная святыня была пабудавана ў 1804 на сродкі князя Аляксандра Безбародкі, тагачаснага ўладальніка мястэчка (ён у 1812 прадаў Ліпнішкі Пуслоўскім, ад якіх яны перайшлі да Вольскіх), і асвечана пад тытулам св. Казіміра, але амаль праз стагоддзе, у 1890 годзе, знішчана пажарам. Пры парафіі дзейнічала школа. Драўляны касцёл стаяў на ўсходнім баку рынкавай плошчы мястэчка, пасля на гэтым месцы збудавалі прыдарожную капліцу ў стылі неакласіцызму. Гэта была двух’ярусная, цагляная і атынкаваная пабудова, квадратная ў сячэнні, пад чатырохсхільным дахам з цікавым, накшталт манстрацыі, крыжам. Другі ярус скразны, прарэзаны аркавымі праёмамі, тут усталявана паліхромная фігура Хрыста, які нясе крыж. А пад новы і ўжо мураваны касцёл адвялі пляц на захад ад плошчы, пры дарозе на [[Тракелі (Воранаўскі раён)|Тракелі]]. [[Файл:Lipniški, Rynak, Śviatoha Kazimiera. Ліпнішкі, Рынак, Сьвятога Казімера (1901-39).jpg|thumb|left|Галоўны ўваход з брамай, пач. XX ст.]] Будаўніцтва каменнага касцёла пачалося паводле праекта губернскага архітэктара [[Аляксей Уладзіміравіч Полазаў|Полазава]], які быў зацверджаны 2 снежня 1892 года. Верагодна, калі ўзвялі сцены, было вырашана змяніць праект — павялічылася вежа-званіца і быў павышаны двухсхільны дах. У 1900 намаганнямі парафіян над Ліпнішкамі ўзнёсся велічны і стромкі неагатычны спічак новага касцёла. У 1927 годзе віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] кансэкраваў касцёл пад гістарычным тытулам св. Казіміра, што пацвярджае дата 1900—1927 на прэсбітэрыі. Тэрыторыя касцёла на пачатку ХХ ст. абнесена бутавай агароджай, галоўны ўваход пазначаны трохпралётнай брамай, увенчанай чатырма пінаклямі. З даўняга часу да ліпнішскай парафіі была прыпісана [[капліца]] ў [[Зыгмунцішкі|Зыгмунцішках]], перад II Сусветнай вайной колькасць парафіян перавышала 8000. У 1936 годзе старажытная капліца ў Зыгмунцішках была разабрана і перанесена на парафіяльныя могілкі ў Ліпнішкі. У савецкі час касцёл св. Казіміра дзейнічаў бесперапынна, але ў 1951 годзе ўлады канфіскавалі будынак плябаніі. Пробашч быў вымушаны пасяліцца над сакрыстыяй. У 1970-я гады касцёл быў залічаны да помнікаў архітэктуры. Таксама ў спіс помнікаў архітэктуры трапіла і прыдарожная капліца на плошчы. А вось могілкавая капліца была занядбана, але адносна добра захавалася. З 1976 парафію абслугоўваюць капуцыны. У 1991 генерал ордэна даў згоду на заснаванне ў Ліпнішках манаскага дома, разлічанага на трох манахаў. Дом пабудаваны плябанію яшчэ ў канцы 1980-х. Цяпер да ліпнішскай парафіі належаць капліцы ў Камянчанах і Цэнтральнай. Таксама айцы капуцыны, якія апекуюцца парафіяй, абслугоўваюць Князюкоўцы і [[Некрашы (Іўеўскі раён)]]. == Архітэктура == [[Файл:Ліпнішкі, Казіміраўскі касьцёл 2.jpg|thumb|Выгляд з боку апсіды]] Прамавугольны ў плане будынак з трохграннай [[апсіда]]й і квадратным у плане [[бабінец|бабінцам]], над якім узвышаецца высокая двух’ярусная вежа ([[васьмярык]] на [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыку]]), завершаная спічастым [[Шацёр (архітэктура)|шатром]] з [[люкарна]]мі. Па баках асноўнага аб’ёму сіметрычна прыбудаваныя невялікія [[сакрысція|сакрысціі]], якія звонку нагадваюць крылы [[трансепт]]у. Сцены абліцаваныя гранітам, умацаваныя плоскімі [[контрфорс]]амі. Праёмы стральчатыя. Галоўны ўваход акцэнтаваны [[партал]]ам. [[Файл:6 Липнишки.JPG|250px|міні|Крыж на касцёле]] Шэдэўрам лічаць [[Беларускія каваныя крыжы|каваны крыж]] на касцёле, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лісцем і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Інтэр’ер === [[Файл:07 Липнишки (06).JPG|міні|злева|Інтэр’ер]] [[Файл:07 Липнишки арган.JPG|thumb|Хоры з арганам]] Унутры будынак касцёла падзелены на тры [[неф]]ы васьмю калонамі і перакрыты крыжастымі спічастымі скляпеннямі на падпружных арках, якія ўпрыгожаны архітэктанічнымі размалёўкамі. Унутраную прастору ўпрыгожваюць тры драўляныя [[неаготыка|неагатычныя]] [[алтар]]ы. Галоўны, тытульны алтар — св. Казіміра, левы бакавы — Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса (наверсе ў ім змешчаны абраз св. Ганны) і правы — Маці Божай Шкаплернай (з абразом Маці Божай Добрай Рады наверсе). Сцены [[тынкоўка|атынкаваныя]] і раскрапаваныя падвойнымі [[пілястра]]мі. [[крыжовыя скляпенні|Скляпенні крыжовыя]]. Над уваходам — [[хоры]] з [[арган]]ам. === Капліца на могілках === [[Файл:Ліпнішкі._Капліца_на_могілках.jpg|thumb|Капліца на могілках]] Святыня выглядае як характэрнае для ХIХ ст. збудаванне — прамавугольны ў плане зруб з трохграннай алтарнай часткай накрыты двухсхільным дахам з вальмамі над алтаром. Унутры над уваходам размешчаны хоры на двух калонах-балясках. Могілкі абнесены бутавай агароджай (часткова выкарыстаны старыя надмагіллі) з цікавай трохпралётнай брамай. У 1996 годзе тэрыторыя могілак пашырана. === Плябанія === Аднапавярховы з мансардай дом з сілікатнай цэглы, які амаль апошнім стаіць пры выездзе на Тракелі. У алтары хатняй капліцы змешчаны абраз св. Юзафа. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9к|Ліпнішкаўскі Казіміраўскі касцёл}} С. 277. * Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларус. энцыкл., 1993.— 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5. * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Church of Saint Casimir in Lipniški}} * {{radzima|1562}} * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=3533%3A5-416&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by slowo.grodnensis.by] {{Іўеўскі дэканат}} [[Катэгорыя:Ліпнішкі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1890 годзе]] i73uordeknfuzarku3ah9q02n9kui3u ФК Рэйнджэрс 0 222216 5177086 5032742 2026-08-07T12:11:40Z Makenzis 56337 5177086 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб | Назва = Рэйнджэрс | Лагатып = <!--Rangers.png--> | ПоўнаяНазва = Rangers Football Club | Горад = [[Глазга]], [[Шатландыя]] | Мянушкі = ''The Gers, Teddy Bears, Light Blues'' | Заснаваны = [[сакавік]] [[1872]] | Стадыён = [[Айбракс]] | Умяшчальнасць = 50 817 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Шатландскі Прэм’ершып|Прэм’ершып]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 3 месца | Сайт = https://rangers.co.uk/ | pattern_la1 = _rangers2324h | pattern_b1 = _rangers2324h | pattern_ra1 = _rangers2324h | pattern_sh1 = _rangers2324h | pattern_so1 = _rangers2122h | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _rangers2324a | pattern_b2 = _rangers2324a | pattern_ra2 = _rangers2324a | pattern_sh2 = _rangers2324a | pattern_so2 = _rangers2324al | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = 0000FF | socks2 = ffffff | pattern_la3 =_ navy_stripes | pattern_b3 = _navystripes | pattern_ra3 = _navy_stripes | leftarm3 = FF8C00 | body3 = FF8C00 | rightarm3 = FF8C00 | shorts3 = 000080 | socks3 = 000080 }} '''«Рэйнджэрс»''' ({{lang-en|Rangers Football Club}}) ― [[Шатландыя|шатландскі]] [[футбольны клуб]] з [[Глазга]], гуляе ў [[Шатландскі Прэм’ершып|Прэм’ершыпе]]. Клуб мае мянушкі ''the Gers, Teddy Bears'' і, акрамя таго, ''Light Blues''. Часам клуб называюць '''«Глазга Рэйнджэрс»''', але слова ''Глазга'' ніколі не прысутнічала ў афіцыйнай назве клуба<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/glasgowgreen.htm Glasgow Green.18 March 2009.Glasgow City Council] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228191706/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/glasgowgreen.htm |date=28 лютага 2009 }}</ref>. Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «[[Айбракс]]», які змяшчае 50,817 гледачоў, стадыён знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы Глазга. «Рэйнджэрс» 55 разоў перамагаў у нацыянальным чэмпіянаце — больш, чым любы іншы клуб у свеце. 27 разоў станавіўся ўладальнікам [[Кубак лігі Шатландыі па футболе|Кубка лігі Шатландыі]], больш, чым хто-небудзь у Шатландыі, і 34 разы перамагаў у [[Кубак Шатландыі па футболе|Кубку Шатландыі]]. У 1961 годзе «Джарз» дайшоў да фіналу [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка ўладальнікаў Кубкаў]], стаўшы такім чынам першым [[Вялікабрытанія|брытанскім]] клубам, які дасягнуў фіналу еўрапейскіх кубкаў. У 1967 годзе клуб зноў патрапіў у фінал таго ж самага кубка, але таксама атрымаў паражэнне. І толькі ў 1972 годзе гэты трафей знайшоў сваё месца ў клубнай калекцыі. Акрамя таго, у 2008 годзе клуб дайшоў да фіналу [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]], а ў 2022 годзе — да фіналу [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]. Клуб традыцыйна падтрымліваецца пратэстантамі і прыхільнікамі уніі з [[Англія]]й (юніяністы). Галоўным супернікам клуба з’яўляецца «[[ФК Сэлтык|Сэлтык]]», тандэм двух клубаў вядомы як [[Старая Фірма]] (''Old Firm''), гульні паміж гэтымі камандамі маюць назву «[[дэрбі Глазга]]». == Гісторыя == Чацвёра заснавальнікаў клуба ― браты Мойзэс і Пітэр Макнейл, Пітэр Кэмпбел і Уіліям Макбіт ― стварылі футбольную каманду і далі ёй назву па першым назвам, убачаным ў кніжцы<ref>[http://www.rangers.premiumtv.co.uk/page/HallOfFame/0,,5~529960,00.html Зала славы. Rangers official website]</ref>. У маі таго ж года прайшла першая гульня клуба супраць каманды ''Callander F.C.'' на грамадскай плошчы ''Glasgow Green'', гульня скончылася з лікам 0:0. Афіцыйнай датай заснавання клуба лічыцца [[15 ліпеня]] [[1873]] года, калі клуб правёў свой першы штогадовы сход. У [[1877]] годзе клуб дайшоў да фіналу [[Кубак Шатландыі па футболе|Кубка Шатландыі]]. Першае ў гісторыі дэрбі Старой Фірмы адбылося ў [[1888]] годзе, у год заснавання «Селтыка». «Рэйнджэрс» атрымаў паражэнне з лікам 5:2. У [[Чэмпіянат Шатландыі па футболе 1890/1891|сезоне 1890/91]] Джарз стаў адным з дзесяці ўдзельнікаў сфарміраванай шатландскай футбольнай лігі. У гэты час «Рэйнджэрс» ужо гуляў на «[[Айбракс]]». Не здолеўшы дасягнуць пагаднення з крэдыторамі, [[14 чэрвеня]] [[2012]] года клуб быў вымушаны пачаць працэс [[банкруцтва]]<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/rangers/9327256/Rangers-in-crisis-the-final-whistle-sounds-on-Rangers-140-years-of-history.html Rangers in crisis: the final whistle sounds on Rangers’ 140 years of history]. Telegraph</ref>. Яго актывы былі прададзены новай кампаніі, Sevco Scotland Ltd, якая ў далейшым была перайменавана ў Rangers Football Club Limited<ref>[http://www.rangers.co.uk/index.php/club/administrators-information/item/download/28_7fc3a3f0da9d1df61b3d05625e9468ef «Interim Report to Creditors»] (pdf). Duff and Phelps.</ref>. Пасля клуб быў зноў далучаны да [[Шатландская футбольная асацыяцыя|Шатландскай футбольнай асацыяцыі]], прыняўшы шэраг умоў, у тым ліку аднагадовую забарону на трансферы. Заяўка на ўдзел у [[Шатландская Прэм’ер-ліга|Шатландскай Прэм’ер-лізе]] была адхілена<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18703183 «Rangers newco refused SPL entry after chairmen vote»]. BBC Sport</ref>, акрамя таго, было вырашына размясціць «Рэйнджэрс» у ніжэйшым дывізіёне ў пачатку сезона 2012/13, а не ў першым дывізіёне, як спачатку планавалася<ref>Marjoribanks, Brain (13 July 2012). [http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2173130/Rangers-voted-Third-Division.html «Get out of here! Rangers thrown down to third division after clubs vote against stricken club»]. Daily Mail</ref>. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Шатландыі па футболе|Чэмпіён Шатландыі]]''': 55 ** 1891, 1899, 1900, 1901, 1902, 1911, 1912, 1913, 1918, 1920 ** 1921, 1923, 1924, 1925, 1927, 1928, 1929, 1930, 1931, 1933 ** 1934, 1935, 1937, 1939, 1947, 1949, 1950, 1953, 1956, 1957 ** 1959, 1961, 1963, 1964, 1975, 1976, 1978, 1987, 1989, 1990 ** 1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1999, 2000, 2003 ** 2005, 2009, 2010, 2011, 2021 * '''Уладальнік [[Кубак Шатландыі па футболе|Кубка Шатландыі]]''': 34 ** 1894, 1897, 1898, 1903, 1928, 1930, 1932, 1934, 1935, 1936 ** 1948, 1949, 1950, 1953, 1960, 1962, 1963, 1964, 1966, 1973 ** 1976, 1978, 1979, 1981, 1992, 1993, 1996, 1999, 2000, 2002 ** 2003, 2008, 2009, 2022 * '''Уладальнік [[Кубак лігі Шатландыі па футболе|Кубка лігі Шатландыі]]''': 27 ** 1947, 1949, 1961, 1962, 1964, 1965, 1971, 1976, 1978, 1979 ** 1982, 1984, 1985, 1987, 1988, 1989, 1991, 1993, 1994, 1997 ** 1999, 2002, 2003, 2005, 2008, 2010, 2011 * '''Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка ўладальнікаў кубкаў]]''': 1 ** 1972 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.rangers.co.uk/ Афіцыйны сайт] * [http://www.rangershistory.co.uk Rangers History Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090415053017/http://www.rangershistory.co.uk/ |date=15 красавіка 2009 }} * [http://home.rangersmedia.co.uk Rangers Media] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161221195425/http://home.rangersmedia.co.uk/ |date=21 снежня 2016 }} {{вонкавыя спасылкі}} {{Шатландская Прэм’ер-ліга}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Шатландыі|Рэйнджэрс]] [[Катэгорыя:ФК Рэйнджэрс| ]] h5snk23msmld0suqdkt74qp26tjqyei Данілу Луіс да Сілва 0 225281 5177294 4915005 2026-08-07T21:23:58Z ~2026-43397-40 172315 5177294 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Данілу |поўнае імя = Данілу Луіс да Сілва |выява = |апісанне выявы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Бразілія}} |рост = |вага = |пазіцыя = правы [[абаронца (футбол)|абаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Італія}} [[ФК Ювентус|Ювентус]] |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |2007—2009|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Амерыка Мінейру|Амерыка Мінейру]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2009—2010|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Амерыка Мінейру|Амерыка Мінейру]]|15 (0) |2010—2012|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Сантус|Сантус]]|60 (9) |2012—2015|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Порту|Порту]]|91 (11) |2015—2017|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|41 (3) |2017—2019|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]|34 (4) |2019—2026|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2011|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Маладзёжная зборная Бразіліі па футболе|Бразілія (да 20)]]|15 (2) |2012|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Алімпійская зборная Бразіліі па футболе|Бразілія (алімп.)]]|4 (1) |2011—2026|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|16 (0) }} |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Срэбра|[[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Лондан 2012]]|[[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2012, мужчыны|футбол]]}} {{Турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі па футболе 2021|Бразілія 2021]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 18 жніўня 2019 |абнаўленне даных пра зборную = 18 жніўня 2019 }} '''Дані́лу Лу́іс да Сі́лва'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} ({{lang-pt|Danilo Luiz da Silva}}; нар. {{ДН|15|7|1991}}, [[Бікас]], [[Бразілія]]), больш вядомы як проста '''Данілу''' або '''Даніла''' — [[Бразілія|бразілійскі]] футбаліст, правы абаронца італьянскага клуба [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] і [[Зборная Бразіліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразіліі]]. == Клубная кар’ера == Займацца футболам пачаў у клубе [[ФК Амерыка Мінейру|«Амерыка Мінейру»]] з горада [[Белу-Арызонты]]. Да гэтага клуба ён прыяднаўся ва ўзросце 12 гадоў. У маі [[2010]] года Данілу перайшоў у склад клуба [[ФК Сантус|«Сантус»]], разам з якім у наступным годзе стаў пераможцам [[Ліга Паўліста|Лігі Паўліста]] і [[Кубак Лібертадорэс|Кубка Лібертадорэс]]. Напачатку студзеня 2012 года, пасля [[клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]] 2011 года Данілу падпісаў кантракт з партугальскім грандам [[ФК Порту|«Порту»]]. Паводле дагавора кантракт дзейнічае да чэрвеня [[2016]] года, а за іграка партугальцы заплацілі 13 млн еўра. Спачатку Данілу быў заменшчыкам абаронцы [[Крысціян Сепунару|Крысціяна Сепунару]], аднак у хуткім часе выцесніў таго са складу. У 1/16 фінала [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лігі чэмпіёнаў 2014/2015]] Данілу забіў гол з пенальці ў першым матчы супраць [[ФК Базель|«Базеля»]], такім чынам забяспечыўшы клубу нічыю. У матчы ў адказ [[10 сакавіка]] [[2015]] года ўжо ў першым тайме Данілу атрымаў пашкоджанне, сутыкнуўшыся са сваім партнёрам [[Фабіяну Рыбейру ды Фрэйтус|Фабіяну]], і быў адвезены ў шпіталь. [[31 сакавіка]] 2015 года мадрыдскі [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал»]] абвясціў аб набыцці Данілу, які далучыўся да новага клуба 30 чэрвеня<ref>[http://by.tribuna.com/football/1028514033.html «Реал» объявил о трансфере защитника «Порту» Данило] by.tribuna.com</ref>. Сума трансферу склала 31,5 млн еўра. [[9 ліпеня]] 2015 года на стадыёне [[Сант’яга Бернабеу (стадыён)|«Сант’яга Бернабеу»]] прайшла прэзентацыя новага іграка «Рэала», які атрымаў 23-і нумар<ref>[http://by.tribuna.com/football/1031199546.html «Реал» представил Данило] by.tribuna.com</ref>. У складзе «Рэала» не меў трывалага месца ў аснове, звычайна выкарыстоўваўся для ратацыі, падмяняючы [[Дані Карвахаль|Дані Карвахаля]] на пазіцыі правага абаронцы. У ліпені 2017 года было абвешчана аб пераходзе Данілу ў [[ФК Манчэстэр Сіці|«Манчэстэр Сіці»]] за 30 млн еўра<ref>[https://by.tribuna.com/football/1053233442.html «Ман Сити» объявил о трансфере Данило] by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2019 года за 37 млн еўра перайшоў з «Манчэстэр Сіці» ў [[ФК Ювентус|«Ювентус»]], пры гэтым у адваротным кірунку направіўся [[Жуан Канселу]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1076987435.html «Юве» продал Канселу в «Ман Сити» за 65 млн евро и купил Данило за 37 млн] by.tribuna.com</ref>. == Міжнародная кар’ера == Яшчэ выступаючы за «Сантус», Данілу дэбютаваў у складзе [[зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]] [[14 верасня]] [[2011]] года ва ўзросце ўсяго толькі 20 гадоў у матчы супраць [[зборная Аргенціны па футболе|зборнай Аргенціны]] (0:0). == Дасягненні == '''«Сантус»''': * [[Ліга Паўліста|Чэмпіён штата Сан-Паўлу]]: 2011 * Уладальнік [[Кубак Лібертадорэс|Кубка Лібертадорэс]]: 2011 '''«Порту»''': * [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|Чэмпіён Партугаліі]] (2): 2012, 2013 '''«Рэал»''': * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]]: 2017 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] (2): [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2016]], [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2017]] * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2016 * Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]]: 2016 '''«Манчэстэр Сіці»''': * [[Чэмпіянат Англіі па футболе|Чэмпіён Англіі]] (2): [[Англійская Прэм’ер-ліга 2017/2018|2018]], [[Англійская Прэм’ер-ліга 2018/2019|2019]] * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 2019 * Уладальнік [[Кубак Футбольнай лігі|Кубка Футбольнай лігі]] (2): 2018, 2019 '''«Ювентус»''' * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2020 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2021 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2020 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Ювентус}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Бразілія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Бразіліі |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2012 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2021 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{DEFAULTSORT:Данілу}} [[Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мінейру]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Порту]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]] [[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]] av6eh9khmkrtlnvzjayzq0bhnulf9g2 Дзятлаўшчына (Рагачоўскі раён) 0 247805 5177415 5168213 2026-08-08T08:20:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177415 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлаўшчына}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Дзятлаўшчына |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Дзя́тлаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlaŭščyna}}, {{lang-ru|Дятловщина}}<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0032194&q_id=6385163|title=Решение Рогачевского районного Совета депутатов от 29 сентября 2009 года № 22-12 "О переименовании населенных пунктов"|url-status=dead}}</ref>) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 2luz3rlclkgymgxitz4hplhiuaist19 Стараселле (Рагачоўскі раён) 0 247827 5177332 5175078 2026-08-08T01:51:11Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5177332 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стараселле}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стараселле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 34|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042324 }} '''Старасе́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Starasiellie}}, {{lang-ru|Староселье}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 42 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 3 км на поўдзень ад вёскі [[Новыя Журавічы]] паблізу ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]). Праз вёску працякае рака [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядома з 17 стагоддзя як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства ВКЛ]]. З 1700 года працавала сукнавальня. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе маёмасць Марыяны Пузыны з [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 104</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У 1867 годзе памешчык меў у вёсцы 391 дзесяціну зямлі, вадзяны млын і сукнавальню. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 2-й палове 19 стагоддзя адкрыта народнае вучылішча (у 1889 — 20 вучняў). У 1897 годзе паводле перапісу мела 74 двары, 476 жыхароў, царкву, 3 ветракі, знаходзілася ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Дзейнічала царкоўна-прыходская школа, якая размяшчалася ў наёмнай сялянскай хаце, побач аднайменны фальварак. Аддзяленне паштовай сувязі ў 1911 годзе ператворана ў паштова-тэлеграфнае. У выніку пажару 10.4.1925 года згарэлі 52 пабудовы. У 1930 годзе арганізаваны калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў лістападзе 1943 года нямецкія акупанты спалілі 41 двор і загубілі 4 жыхары. 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. У 1979 годзе ў вёску перасяліліся жыхары пасёлка [[Карчаваха]]. У складзе калгаса імя У.І.Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]). Мела бібліятэку і фельчарска-акушэрскі пункт.<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 126 жыхароў * 1897 год — 476 жыхароў, 74 двары. * 1959 год — 558 жыхароў. * 1940 год — 710 жыхароў, 118 двароў. * 2004 год — 157 жыхароў, 80 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Славутасць == * Курганны [[могільнік]] перыяду ранняга сярэднявечча (X–XIII стагоддзі), на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000650}}. == Гл. таксама == * [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рагачоўскага раёна]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] ccke0i4hxk9qkxufnntdbzx6dbwe3oz Дайліды 0 251777 5177308 5159371 2026-08-07T23:21:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177308 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дайліды |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 57|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 48|lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Іўеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242993330 }} '''Дайлі́ды'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dajlidy}}, {{lang-ru|Дайлиды}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911r0042747&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 27 июня 2011 года № 35 «О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Іўеўскі сельсавет|Іўеўскага сельсавета]]. У 1940—1962 гадах цэнтр [[Дайлідскі сельсавет|Дайлідскага сельсавета]]. == Культура == === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гродзенскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БК000135}}. == Вядомыя асобы == * [[Стасевічы (дойліды)|Адам, Валенты і Марцін Стасевічы]] — беларускія дойліды першай паловы [[XVII ст.]] * [[Ян Банаюс]] — беларускі дойлід першай паловы XVII стагоддзя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Іўеўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Іўеўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] t33fcxq0z6cmge0uoicoh9tub6ezs3l Джон Пірпант Морган 0 253604 5177336 4572384 2026-08-08T02:29:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177336 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Морган}} {{Персона |імя = Джон Пірпант Морган I |арыгінал імя = John Pierpont Morgan I |выява = JohnPierpontMorgan.png |шырыня = |апісанне выявы = |апісанне = прадпрымальнік, банкір і фінансіст |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісховішча = }} '''Джон Пірпант Морган I''' ({{lang-en|John Pierpont Morgan I}}; {{ДН|17|4|1837}}, [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфард]], [[Канектыкут]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — {{ДС|31|3|1913}}, {{Месца смерці|Рым}}, [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]]) — амерыканскі прадпрымальнік, банкір і фінансіст. == Біяграфія і бізнес == Нарадзіўся ў сям’і Дж. С. Моргана, заснавальніка банкірскага дому «J.S. Morgan & Co» у Лондане, і Джульет Пірпант. Атрымаў адукацыю ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгенскім універсітэце]]. З [[1857]] па [[1861]] гады Морган служыў у банку «Данкан, Шэрман & Кº» ([[Нью-Ёрк]]). У 1861 ажаніўся з Амеліяй Старджэс (1835—1862). Заўдавеўшы, Морган уступіў у [[1865]] годзе ў другі шлюб з Фрэнсіс Луіз Трэйсі (1842—1924), якая нарадзіла яму 4 дзяцей: Луізу Пірпант Морган (1866—1946), [[Джон Пірпант Морган Малодшы|«Джэка» Пірпанта Моргана]] (1867—1943), Джульет Морган (1870—1952) і Эн Морган (1873—1952). Пасля працы ў розных фірмах, у [[1871]] годзе Морган стаў партнёрам у кампаніі «Дрэксел, Морган & Кº» (разам з Энтані Дрэкселам). Пасля смерці партнёра ў [[1893]] годзе фірма была ператворана ў банкірскі дом «[[J.P. Morgan & Co.|Дж. П. Морган & Кº]]» (Нью-Ёрк). У саюзе з залежнымі ад яго банкамі ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], [[Парыж]]ы і [[Лондан]]е, дом у той час з’яўляўся найбуйнейшай фінансавай кампаніяй у свеце. Банк Моргана кантраляваў будаўніцтва чыгунак, удзельнічаў у стварэнні найбуйнейшай сталеліцейнай кампаніі «Ю. Эс. Стыл карпарэйшн» ({{en|U.S. Steel}}), электратэхнічнай фірмы «[[General Electric|Джэнерал электрык]]», фінансаваў пасажырскія перавозкі ў Атлантыку. У [[1907]] годзе Морган прадухіліў [[Банкаўская паніка 1907 года|буйны банкаўскі крызіс]], сабраўшы пул прыватных інвестараў для ліквідацыі банкаўскай панікі<ref>[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=23522 Праца для кампетэнтных Морганаў]</ref><ref>[http://slon.ru/blogs/guriev/post/153809/ Кангрэс не даў бы ні цэнта на выратаванне Lehman Brothers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091217105341/http://www.slon.ru/blogs/guriev/post/153809/ |date=17 снежня 2009 }}</ref>. == Морган і Грамадзянская вайна ў Амерыцы (1861—1865) == [[Файл:JPMorgan-Young.png|міні|Джон Морган у маладыя гады]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў ЗША (1861—1865 гг.)]] Морган спекуляваў зброяй. Пазней справу пра спекуляцыю зброяй расследавала камісія Кангрэса, але Морган пазбег адказнасці, калі скарыстаўся сувязі ва ўрадзе і ўнёс 300 долараў афіцыйных адступных<ref>Howard Zinn. 'A People’s History of the United States''. New York: Perennial, 2003. p.255 ISBN 0-06-052837-0</ref>. == Калекцыянер і мецэнат == Морган вядомы як калекцыянер карцін, кніг і іншых твораў мастацтва, многія з якіх дарыў «[[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музею]]» (Нью-Ёрк), фундатарам і прэзідэнтам якога з’яўляўся асабіста. Пасля смерці Моргана яго [[Джон Пірпант Морган Малодшы|сын]] у [[1924]] годзе адкрыў у Нью-Ёрку [[бібліятэка Пірпанта Моргана|бібліятэку Пірпанта Моргана]] і прызначыў першым яе дырэктарам асабістага бібліятэкара бацькі [[Бела да Коста Грын|Белу да Коста Грын]] (1883—1950). Морган таксама вядомы як найбуйнейшы мецэнат: акрамя «[[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]», ён ахвяраваў велізарныя сумы на [[Амерыканскі музей натуральнай гісторыі|Амерыканскі музей прыродазнаўчай гісторыі]], школу Гротан (штат [[Масачусетс]]), [[Гарвардскі ўніверсітэт]] (асабліва яго Медыцынскую школу), працоўныя школы (эквівалент савецкіх ПТВ). У [[1901]] годзе вылучыў грошы [[Нікола Тэсла|Ніколу Тэслу]] на будаўніцтва асвятляльнай сістэмы на Манхэтэне.<ref name="Tesla">«[[Уладар свету: Нікола Тэсла, фільм|Нікола Тэсла: Уладар свету]]». Аўтар і рэжысёр Віталь Праўдзіўцаў</ref> == У кіно == * Тайна Ніколы Тэслы / Tajna Nikole Tesle (Югаславія 1979 год, Рэжысёр: [[Крсто Папіч]]) — у ролі Дж. Пі. Моргана [[Орсан Уэлс]]. * Людзі, якія пабудавалі Амерыку / The Men Who Built America ([[:en:The Men Who Built America|Міні-серыял. ЗША 2012 г.]]) — у ролі Дж. Пі. Моргана Eric Rolland. == Гл. таксама == * [[Джон Пірпант Морган Малодшы]] * [[Гары Бенслі]] {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.bbb.com.ua/index.php?module=news&page_id=144 Чарльз Р. Моррис // Финансовые гении Америки. Как Эндрю Карнеги, Джон Д. Рокфеллер, Джей Гульд и Дж. П. Морган создали американскую суперэкономику] — Днепропетровск: Баланс Бизнес Букс, 2010. — 384 с. — 1500 экз. — ISBN 978-966-415-011-5 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101204063511/http://www.bbb.com.ua/index.php?module=news&page_id=144 |date=4 снежня 2010 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.netstate.com/states/peop/people/ct_jpm.htm Біяграфія Дж. П. Моргана]{{Недаступная спасылка}} * [http://ntesla.at.ua/publ/1-1-0-26 Падрабязная біяграфія Дж. П. Моргана] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Морган Джон Пірпант}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Мецэнаты ЗША]] [[Катэгорыя:Банкіры ЗША]] [[Катэгорыя:Фінансісты ЗША]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры мастацтва]] [[Катэгорыя:Дынастыя Морганаў]] [[Катэгорыя:Заснавальнікі музеяў]] [[Катэгорыя:JPMorgan Chase]] t5dmdhjkb7vmac9ndesf4j6aep2vfru ФК Харт оф Мідлатыян 0 261099 5177213 4631444 2026-08-07T13:28:49Z Makenzis 56337 5177213 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Хартс |Лагатып = <!--Heartslogo.png--> |ПоўнаяНазва = Heart of Midlothian Football Club |Горад = [[Эдынбург]], [[Шатландыя]] |Мянушкі = ''The Maroons, The Hearts, Hearts, The Jam Tarts, Jambos'' |Заснаваны = [[1874]] |Стадыён = [[Тайнкасл]] |Умяшчальнасць = 17 420 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Шатландскі Прэм’ершып|Прэм’ершып]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 2 месца |Сайт = http://www.heartsfc.co.uk/ | pattern_la1 = _hearts2122h | pattern_b1 = _hearts2122h | pattern_ra1 = _hearts2122h | pattern_sh1 = _hearts1516h | pattern_so1 = _whitestripe | leftarm1 = 64121B | body1 = 64121B | rightarm1 = 64121B | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 64121B | pattern_la2 = _heart2021a | pattern_b2 = _heart2021a | pattern_ra2 = _heart2021a | pattern_sh2 = _heart2021a | pattern_so2 = _heart2021a | leftarm2 = 00BFFF | body2 = 00BFFF | rightarm2 = 00BFFF | shorts2 = 800910 | socks2 = 00BFFF | pattern_la3 = _heart2122t | pattern_b3 = _heart2122t | pattern_ra3 = _heart2122t | pattern_sh3 = _heart2122t | pattern_so3 = _heart2122t | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 0000FF }} '''«Харт оф Мідлатыян»''' ({{lang-en|Heart of Midlothian F.C.}}) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Эдынбург]], прадстаўнік [[Шатландскі Прэм’ершып|Шатландскага Прэм’ершыпа]]. Адзін з двух клубаў горада, якія прадстаўляюць найвышэйшую лігу краіны, другі мае назву [[ФК Хайберніян|«Хайберніян»]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне [[Тайнкасл|«Тайнкасл»]], які размяшчаецца ў эдынбургскім раёне Горгі. Стадыён з’яўляецца хатняй арэнай з [[1886]] года і змяшчае 17 420 гледачоў. У [[2005]] годзе літоўска-расійскі бізнесмен і банкір {{нп3|Уладзімір Мікалаевіч Раманаў|Уладзімір Раманаў|ru|Романов, Владимир Николаевич (бизнесмен)}} выкупіў большую частку правоў на клуб у былога ўладальніка Крыса Робертсана. На сённяшні дзень клуб знаходзіцца пад вонкавым адміністрацыйным кантролем, паклаўшы канец уладанню клубам Уладзімірам Раманавым. Апошнім значным дасягненнем клуба лічыцца перамога ў Кубку Шатландыі ў 2012 годзе, дзе ў фінале «сэрцы» перамаглі свайго спрадвечнага суперніка клуб «Хайберніян» з лікам 5:1<ref>[http://www.guardian.co.uk/football/2012/may/20/hearts-demolition-hibernian-scottish-cup «Hearts’s demolition of Hibernian in Scottish Cup final devoid of fire»]. Guardian.</ref>. == Гісторыя == Найбольш ранішняе згадванне клуба пад назвай ''Heart of Midlothian'' у спартыўным кантэксце было зроблена ў газете ''The Scotsman'' [[20 ліпеня]] [[1864]] года, калі каманда ''The Scotsman'' і ''Heart of Midlothian'' праводзілі гульню ў [[крыкет]]. На сённяшні дзень невядома меў гэты клуб дачыненне да футбольнага ці не, але ў тыя часу ў [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] шмат клубаў таксама добра гулялі ў іншых відах спорту<ref>[http://www.londonhearts.com/scores/images/1864/1864072001.jpg The Scotsman. Нумар ад 20 ліпеня 1864], ''London Hearts''.</ref>. «Хартс» быў заснаваны ў [[1874]] годзе. Па розных меркаваннях назва была ўзята ад папулярнай невялічкай танцавальнай залы<ref>[http://londonhearts.com/images/mack02/pages/p029.htm Альберт Мак-Кі, «The Hearts 1959» ст. 29]</ref>, якая ў сваю чаргу так звалася па вядомым рамане сэра [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]] «Сэрца графства [[Мідлатыян]]» (''Heart of Midlothian''). Клуб пачаў мець сур’ёзныя фінансавыя праблемы ў лістападзе [[2011]] года, што азначала, што кіраўніцтва было не ў стане выплаціць ігракам заробную плату<ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2062503/Hearts-afford-pay-players-wages.html «Hearts failure! Tynecastle club admit they can’t afford to pay players' wages»]. Daily Mail.</ref>, і клуб быў выстаўлены на продаж<ref>[http://www1.skysports.com/football/news/11790/7313172/Romanov-puts-Hearts-up-for-sale «Romanov puts Hearts up for sale»]. Sky Sports.</ref>. Заробак за кастрычнік быў выплачаны позна, а заробак за лістапад ігракі ўбачылі толькі праз дваццаць дзевяць дзён, літаральна за дзень іх заробку за снежань<ref>[http://www.dailyrecord.co.uk/football/spl/2011/12/15/hearts-claim-they-ve-paid-players-as-union-prepares-complaint-to-spl-86908-23637974/ «Hearts stars finally get November pay but will complain to SPL if December wages don’t arrive»]. Daily Record.</ref>. Але і заробак за снежань таксама не быў выплачаны своечасова<ref>[http://www.scotsman.com/the-scotsman/sport-comment/alan-patullo/hearts_players_pay_delayed_november_wages_are_paid_but_hearts_players_still_ready_to_act_1_2012126 «Hearts players’ pay: Delayed November wages are paid but Hearts players still ready to act»]. The Scotsman.</ref>, з-за чаго [[прафсаюз]] ігракоў падаў скаргу ў кіраўніцтва [[Шатландская Прэм’ер-ліга|шатландскай Прэм’ер-лігі]]<ref>[http://sport.stv.tv/football/scottish-premier/hearts/288435-hearts-squad-lodge-official-spl-complaint-over-unpaid-wages/ «Hearts squad lodge official SPL complaint over unpaid wages»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120715103559/http://sport.stv.tv/football/scottish-premier/hearts/288435-hearts-squad-lodge-official-spl-complaint-over-unpaid-wages/ |date=15 ліпеня 2012 }}. Scottish Television.</ref>. У гэты перыяд клуб параіў ігракам шукаць новы клуб<ref>[http://www.thesun.co.uk/scotsol/homepage/sport/spl/3980140/Jambos-tell-stars-they-can-leave.html «Hearts surgery»]. The Sun.</ref>. [[4 студзеня]] [[2012]] года кіраўніцтва Прэм’ер-лігі загадала «Хартсу» выплаціць усе нявыплачаныя заробкі да [[11 студзеня]] і настойвала, каб заработная плата студзеня павінна была быць выплачана ў тэрмін да [[16 студзеня]]<ref>[http://www.scotprem.com/content/default.asp?page=s2&newsid=10942&back=home «SPL Statement ~ Heart of Midlothian FC»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121013222206/http://www.scotprem.com/content/default.asp?page=s2&newsid=10942&back=home |date=13 кастрычніка 2012 }}. Scottish Premier League.</ref>. «Хартс» выплаціў усе заробкі 16 студзеня пасля продажу [[Эгерт Ёнсан|Эгерта Ёнсана]] ва [[ФК Вулверхэмптан Уондэрэрс|Вулверхэмптан Уондэрэрс]]<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/hearts/8992876/Hearts-pay-overdue-December-wages-thanks-to-Eggert-Jonsson-sale-to-Wolves.html «Hearts pay overdue December wages thanks to Eggert Jonsson sale to Wolves»]. The Telegraph.</ref>. 17 чэрвеня 2013 года «Хартс» быў перададзіны пад вонкавы кантроль, маючы пазыку ў памеры 25 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22944291 Hearts: SPL side to enter administration]. BBC News</ref>. == Фарм-клубы == Наступныя клубы раней прымыкалі да «Хартса», калі яны ўваходзілі ў холдынг Уладзіміра Раманава: [[ФК Каўнас|«Каўнас»]] (Літва), [[ФК Партызан Мінск|«Партызан»]] (Беларусь). == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Шатландыі па футболе|Чэмпіён Шатландыі]]''': 4 ** 1895, 1897, 1958, 1960 * '''Уладальнікі [[Кубак Шатландыі па футболе|Кубка Шатландыі]]''': 8 ** 1891, 1896, 1901, 1906, 1956, 1998, 2006, 2012 * '''Уладальнікі [[Кубак лігі Шатландыі па футболе|Кубка лігі Шатландыі]]''': 4 ** 1955, 1959, 1960, 1963 {{Зноскі|3}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.heartsfc.premiumtv.co.uk/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080821134858/http://www.heartsfc.premiumtv.co.uk/ |date=21 жніўня 2008 }} * [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/h/heart_of_midlothian/default.stm Клубная старонка на BBC] * [http://www.heartsfc.com/ Навіны клуба] {{Шатландская Прэм’ер-ліга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Шатландыі|Хартс]] [[Катэгорыя:ФК Харт оф Мідлатыян| ]] kux1mamxjtby6s87sgvz9fb2nw87lj6 Вазгелы 0 281086 5177485 5076978 2026-08-08T11:11:31Z Actroix 172331 дополнение, обновление сведений 5177485 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Декшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] l1jzt1fk3250th8funrw99uvet09zis 5177488 5177485 2026-08-08T11:26:41Z ~2026-43694-89 172335 арфаграфія 5177488 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] pmv44n6jf9snlrep2nwrzg5371pv6he Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008 0 283726 5177432 5176721 2026-08-08T09:01:03Z M.L.Bot 261 Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/Sisjsjsj|Sisjsjsj]]) і адноўлена версія 5168578, зробленая ~2026-40651-08 5177432 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} |гарады = '''Аўстрыя:''' [[Вена]], [[Зальцбург]], [[Інсбрук]], [[Клагенфурт]] <br />'''Швейцарыя:''' [[Базель]], [[Берн]], [[Жэнева]], [[Цюрых]] |стадыёны = 8 |час адбору = [[16 жніўня]] [[2006]] — [[21 лістапада]] [[2007]] |час = [[7 чэрвеня|7]] — [[29 чэрвеня]] [[2008]] |назва = UEFA Euro 2008 <br /> {{lang-de|''Fußball-Europameisterschaft 2008''}}<br /> {{lang-fr|''Championnat d'Europe de football 2008''}}<br /> {{lang-it|''Campionato europeo di calcio 2008''}}<br /> {{lang-rm|''Campiunadi d'Europa da ballape 2008''}} |лога = UEFA EURO 2008 New Logo.png |подпіс = Афіцыйная эмблема |удзельнікаў = 52 |удзельнікаў фінал = 16 |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|GER}} |3 месца = {{Футбол|RUS}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> <br/>{{Футбол|TUR}}<ref>Паўфіналісты турніру атрымалі бронзавыя медалі УЕФА, нягледзячы на адсутнасць плэй-оф за трэцяе месца.{{Cite web |url=https://www.uefa.com/ |title=UEFA European Championship Regulations |publisher=UEFA |access-date=2026-07-15 }}</ref> |гульняў = 31 |гульняў адбор = 306 |галоў = 77 |галоў адбор = 836 |гледачоў = 1140902 |бамбардзір = {{Сцяг Іспаніі}} [[Давід Вілья]] |бамбардзір галоў = 4 |бамбардзір адбор = {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Дэвід Хілі]] |бамбардзір адбор галоў = 13 |лепшы = {{Сцяг Іспаніі}} [[Хаві]] |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|2004]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008 года''', звычайна званы '''«Еўра-2008»''' — 13-ы па ліку футбольны турнір для еўрапейскіх краін, які праходзіць раз у чатыры гады пад эгідай [[УЕФА]]. Турнір праводзіўся сумесна [[Аўстрыя]]й і [[Швейцарыя]]й, пачаўся 7 чэрвеня [[2008]] і завяршыўся [[29 чэрвеня]] 2008 года. Гэта быў другі чэмпіянат Еўропы, гаспадарамі якога з’яўляліся дзве краіны. Першым стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|турнір 2000 года]], праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. У турніры ўдзельнічалі 16 каманд. Аўстрыя і Швейцарыя аўтаматычна кваліфікаваліся як краіны-арганізатары. Астатнія 14 каманд былі вызначаны паводле вынікаў кваліфікацыйнага турніру, які пачаўся ў жніўні 2006 года. [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], як пераможца Еўра-2008, атрымала права прыняць удзел у {{нп3|Кубак канфедэрацый 2009|Кубку канфедэрацый 2009 года|ru|Кубок конфедераций 2009}} ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]. == Гаспадары чэмпіянату == У ходзе выбараў гаспадара Еўра-2008 галоўнымі кандыдатамі лічыліся 4 прэтэндэнты: [[Венгрыя]], [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], [[Грэцыя]]/[[Турцыя]] і скандынаўская чацвёрка ([[Данія]], [[Швецыя]], [[Фінляндыя]], [[Нарвегія]]). У выніку галасаванне выйгралі [[Аўстрыя]]/[[Швейцарыя]], якім і прагназавалі перамогу. Венгрыя прайграла ўжо другое галасаванне запар. У [[2004]] ў яна саступіла [[Партугалія|Партугаліі]]. Іншымі кандыдатамі, якія выбылі яшчэ да фінальнага галасавання, былі [[Шатландыя]]/[[Ірландыя]], [[Расія]] і [[Харватыя]]/[[Боснія і Герцагавіна]]. == Гарады і стадыёны == Спаборніцтвы прайшлі на васьмі стадыёнах ў абедзвюх прымаюць краінах: чатыры ў Аўстрыі і чатыры ў Швейцарыі. Кожная арэна была разлічана як мінімум на 30 тысяч гледачоў. Найбуйнейшым стадыёнам чэмпіянату быў {{нп3|Эрнст Хапель, стадыён|«Эрнст Хапель»|ru|Эрнст Хаппель (стадион)}} у [[Вена|Вене]] ўмяшчальнасцю 53295 месцаў<ref>{{cite web|url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|title=UEFA EURO 2008|access-date=08.06.2008|publisher=fussballtempel.net|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZH9Aei?url=http://www.fussballtempel.net/em2008/stadien.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>, на якім прайшоў фінальны матч чэмпіянату. [[Зборная Швейцарыі па футболе|Зборная Швейцарыі]] згуляла ўсе свае матчы на ​​стадыёне {{нп3|Санкт-Якаб Парк|«Санкт-Якаб Парк»|ru|Санкт-Якоб Парк}} у Базелі. На гэтай жа арэне праходзіла цырымонія адкрыцця турніру і першы матч. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборная Аўстрыі]] правяла ўсе свае матчы на ​​стадыёне «Эрнст Хапель». У [[2004]] годзе ў арганізатараў узніклі праблемы з правядзеннем будучых спаборніцтваў у [[Цюрых]]у. Першапачаткова для гэтых мэтаў планавалася рэканструяваць стадыён {{нп3|Хардтурм|«Хардтурм»|ru|Хардтурм}}. Аднак, з-за пратэстаў мясцовых жыхароў<ref>{{cite web|url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|title=УЕФА боится Евро-2008|access-date=2008-06-19|publisher=Газета.Ru|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZHofEp?url=http://sport.gazeta.ru/sport/2004/09/a_173703.shtml|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> рэканструкцыя затрымалася і ўжо не магла быць скончана ў тэрмін. Гэта выклікала занепакоенасць ва [[УЕФА]], паколькі планавалася выкарыстаць па чатыры стадыёны ў кожнай з краін-гаспадынь турніру. Праблема вырашылася, калі арганізатары прапанавалі рэканструяваць іншую арэну — {{нп3|Летцыгрунд|«Летцыгрунд»|ru|Летцигрунд}}. У студзені [[2005]] года УЕФА зацвердзіў перагледжаны план. Стадыён «Летцыгрунд» прыняў першы футбольны матч [[23 верасня]] [[2007]] года<ref>{{cite web|url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|title=Чемпионат Европы по футболу 2008. Стадион Летцигрунд|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZRyU6m?url=http://eu8.ru/stadiums/14-letzigrund.html|archive-date=27 студзеня 2012|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг|Аўстрыя |памер=30px}} [[Аўстрыя]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wien 3 Wappen.svg|25px]] [[Вена]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Klagenfurt COA.svg|25px]] [[Клагенфурт]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:AUT Salzburg (Stadt) COA.svg|25px]] [[Зальцбург]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:InnsbruckWappen.png|25px]] [[Інсбрук]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Эрнст Хапель, стадыён|Эрнст Хапель]]<br />Умяшчальнасць: {{s|53 295}}<br />Хатняя арэна [[Зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Хіпо-Арэна|Хіпо-Арэна|ru|Хипо-Арена}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 957}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Аустрыя Кернтэн|Аустрыя Кернтэн|ru|Аустрия Кернтен}} | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Рэд Бул Арэна, Зальцбург|Вальс-Зіцэнхайм|ru|Ред Булл Арена (Зальцбург)}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 020}}<br />Клуб: [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Цівалі Ной|Цівалі Ной|ru|Тиволи Ной}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 600}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Вакер Інсбрук|Вакер|be-x-old|Вакер Інсбрук}} |- | style="border:none;" | [[Файл:EM 2008 Elfmeter Kroatien Österreich.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Hypo Group Arena - Westansicht.JPG|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Em stadion salzburg.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Spain_vs_Sweden,_Euro_2008_01.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Чвэрцьфіналы|чвэрцьфіналы]] <br /> [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Фінал|фінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група B|групы B]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група D|групы D]]''' |- ! colspan="4" | <div style="position: relative;"> [[Файл:Euro2008 venues.svg]] {{Image label|x=2.20 |y=0.21 |scale=300|text='''[[Вена]]'''}} {{Image label|x=1.76 |y=0.70 |scale=300|text='''[[Клагенфурт]]'''}} {{Image label|x=1.18 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Інсбрук]]'''}} {{Image label|x=1.62 |y=0.42 |scale=300|text='''[[Зальцбург]]'''}} {{Image label|x=0.05 |y=0.94 |scale=300|text='''[[Жэнева]]'''}} {{Image label|x=0.39 |y=0.63 |scale=300|text='''[[Берн]]'''}} {{Image label|x=0.59 |y=0.60 |scale=300|text='''[[Цюрых]]'''}} {{Image label|x=0.46 |y=0.45 |scale=300|text='''[[Базель]]'''}} </div> |- | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' <br /><small>(уключаючы матч адкрыцця)</small> <br /> 2 [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Четвертьфиналы|чвэрцьфіналы]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Паўфіналы|паўфінал]] | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група A|групы A]]''' | style="border-left:none; border-right:none;" | 3 матчы '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008#Група C|групы C]]''' |- | style="border:none;" | [[Файл:EURO_2008_NED_RUS_Half-time.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Stadedesuisse-2.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:CH-AL Geneva 2003-06-11.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[Файл:Letzigrund 2007ii.jpg|150px]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Санкт-Якаб Парк]]<br />Умяшчальнасць: {{s|42 000}}<br />Клуб: [[ФК Базель|Базель]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Сюіс|Стад дэ Сюіс|ru|Стад де Сюисс}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 907}}<br />Клуб: [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]] | style="border-left:none; border-right:none;" | {{нп3|Стад дэ Жэнеў|Стад дэ Жэнеў|ru|Стад де Женев}}<br />Умяшчальнасць: {{s|31 228}}<br />Клуб: {{нп3|ФК Сервет Жэнева|Сервет|be-x-old|Сэрвэт Жэнэва}} | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Летцыгрунд]]<br />Умяшчальнасць: {{s|30 000}}<br />Клуб: [[ФК Цюрых|Цюрых]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Basel-Stadt matt.svg|25px]] [[Базель]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:CHE Bern COA.svg|25px]] [[Берн]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Genf matt.svg|25px]] [[Жэнева]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[Файл:Wappen Stadt Zürich.svg|25px]] [[Цюрых]] |- !colspan="4" align="center"| {{Сцяг Швейцарыі|30px}} [[Швейцарыя]] |}</center> == Знакі і атрыбуты == Лагатып чэмпіянату быў распрацаваны дызайнерскай фірмай «English & Pockett». На ім сімвалічна адлюстраваны горны ландшафт, уласцівы абодвум краінам, якія прымалі чэмпіянат, і выкарыстаныя колеры іх сцягоў<ref>[http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html Логотип ЕВРО 2008 " Информационный вестник — Football Mundial] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111145244/http://footballmundial.info/3-logo_euro2008.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. Афіцыйная мелодыя была напісана {{нп3|Рола Армстранг|Рола Армстрангам|en|Rollo Armstrong}} з {{нп3|Faithless|Faithless|ru|Faithless}} спецыяльна для УЕФА<ref name="music">{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=The official UEFA EURO 2008 music|date=28 February 2008|publisher=[[UEFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075031/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressConference/Competitions/MediaServices/66/52/88/665288_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйным гімнам Еўра-2008 стала песня «Can You Hear Me», якую выканаў іспанскі спявак [[Энрыке Іглесіяс]] падчас цырымоніі закрыцця перад фіналам на стадыёне «Эрнст Хапель» у [[Вена|Вене]] 29 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|format=PDF|title=Official UEFA EURO 2008 Song: "Can You Hear Me" by Enrique Iglesias|date=20 May 2008|publisher=[[UEFA]]|access-date=20 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003075025/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/69/80/81/698081_DOWNLOAD.pdf|archive-date=3 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>. === Талісманы === 27 верасня 2006 года ў музейным комплексе {{нп3|Музейны квартал|Музейны квартал|ru|Музейный квартал}} у Вене былі прадстаўлены талісманы Еўра-2008<ref name="UefaDirect56">{{артыкул | загаловак = Trix and Flix make their debut | спасылка = http://www.uefa.com/newsfiles/484448.pdf | выданне = UefaDirect | год = 2006 | нумар = 12 (56) | старонкі = 14 }}{{ref-en}}</ref>. Імі сталі два блізнюкі Трыкс і Флікс, створаныя кампаніяй Warner Bros. Consumer Products. Яны апранутыя ў адпаведнасці з колерамі нацыянальных сцягоў Аўстрыі і Швейцарыі: Трыкс — у белай футболцы з нумарам 20, а Фликс — у чырвонай з нумарам 08. Імёны двайнят былі абраныя ў ходзе галасавання, праведзенага сярод 67 406 футбольных фанатаў Аўстрыі і Швейцарыі (Трыкс і Флікс атрымалі 63,3 % галасоў, Флітс і Бітс — 33,7 %, Загі і Зігі — 3,0 %)<ref name="Uefa702854">{{cite press release |title=UEFA EURO 2008™ in figures |publisher=Euro2008.uefa.com |date=29 мая 2008 г. |url=http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |format=PDF |access-date=2 июля 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318155337/http://www.euro2008.uefa.com/MultimediaFiles/Download/MediaRelease/Competitions/MediaServices/70/28/54/702854_DOWNLOAD.pdf |archive-date=18 сакавіка 2009 |url-status=dead |lang=en}}</ref>. Варыянты імёнаў выбіраліся кароткія, простыя і лёгка вымаўляюцца на розных мовах. === Кубак === Перад пачаткам турніру была прадстаўлена новая версія Кубка {{нп3|Анры Дэланэ|Анры Дэланэ|ru|Делоне, Анри}}, распрацаваная кампаніяй «Asprey London»<ref>{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|title=Новый кубок на сайте УЕФА|publisher=Euro2008.uefa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421170934/http://ru.euro2008.uefa.com/history/background/trophy/index.html|archive-date=21 красавіка 2008|access-date=16 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Ён у асноўным ідэнтычны арыгінальнаму, створанаму Арцю Бертранам у 1960 годзе. Кубак пазбавіўся мармуровага пастамента мячом, якая знаходзілася на тыльным баку. Срэбная падстава была павялічана для ўстойлівасці. Назвы краін-пераможцаў, якія перш наносіліся на пастамент, цяпер знаходзяцца на заднім баку трафея. Кубак зроблены з чыстага срэбра, важыць 8 кг, яго вышыня роўная 60 см. === Мяч === {{Асноўны артыкул|Adidas Europass}} Спецыяльна для турніру фірмай Adidas быў створаны мяч, які атрымаў назву {{нп3|Adidas Europass|«Europass»|ru|Adidas Europass}}. Прэзентацыя спартыўнага снарада прайшла 2 снежня 2007 года ў [[Люцэрн]]е падчас лёсавання фінальнага этапу «Еўра-2008»<ref name="Uefa631176">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|title=Официальный мяч ЕВРО|publisher=Euro2008.uefa.com|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416093144/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/marketing/kind=262144/newsid=631176.html|archive-date=16 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>. Адметнай асаблівасцю мяча стала адсутнасць у яго складзе натуральных матэрыялаў. Дзякуючы гэтаму ўласцівасці снарада не мяняюцца пры змене ўмоў надвор’я (у дождж ён не ўбірае вільгаць і не становіцца цяжэй). Іншыя асаблівасці — гэта вялікая сіла ўдару, вялікая хуткасць скрута мяча, непрадказальнасць палёту<ref name="se237859">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl237859.html|title=Марко Амелиа: «Мяч Euro-2008 доставит проблем вратарям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=27 мая 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZSXblX?url=http://news.sport-express.ru/2008-05-27/237859|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref><ref name="se239139">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/23/nl239139.html|title=Чех подверг критике официальный мяч Euro|publisher=Sport-express.ru|datepublished=06 июня 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZa54Ae?url=http://news.sport-express.ru/2008-06-06/239139|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, 30 красавіка 2008 года ў Вене прэзідэнт УЕФА [[Мішэль Плаціні]] прадставіў адмысловую мадыфікацыю мяча — «Europass Gloria», распрацаваную адмыслова для фінальнага матчу чэмпіянату<ref name="euro690383">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|title=Мяч представлен в Вене|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=30 апреля 2008|access-date=2 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505152112/http://ru.euro2008.uefa.com/news/kind=2097152/newsid=690383.html|archive-date=5 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. === Дэвіз === За 500 дзён да правядзення турніру, 24 студзеня 2007 года, быў абвешчаны дэвіз «Еўра-2008»: «Дай волю эмоцыям» ({{lang-en|Expect Emotions}})<ref name="se173863">{{cite web|url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/17/nl173863.html|title=Девизом Euro-2008 избран слоган «Дай волю эмоциям»|publisher=Sport-express.ru|datepublished=24 января 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/64zZnIlHe?url=http://news.sport-express.ru/2007-01-24/173863|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>. Прэзідэнт УЕФА Мішэль Плаціні заявіў, што гэтая фраза «апісвае сутнасць чэмпіянату Еўропы-2008 і тое, што ён можа даць. А менавіта — эмоцыі на любы густ: радасць, засмучэнне, палёгку і нервовае напружанне аж да фінальнага свістка»<ref name="Uefa499797">{{cite web|url=http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|title=Дай волю эмоциям|publisher=Euro2008.uefa.com|datepublished=19 августа 2007|access-date=21 июля 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108094249/http://ru.euro2008.uefa.com/countries/organisation/sa/kind=32768/newsid=499797.html|archive-date=8 студзеня 2009|url-status=dead}}</ref>. == Прызавыя грошы == УЕФА абвешчана аб агульнай суме у {{s|[[Еўра|€]] 184 000 000}} прызавых<ref>{{cite web |url=http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |title=Размер призовых |publisher=www.rusfootball.info |access-date=17 июня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621080813/http://www.rusfootball.info/2007/12/01/razmer-prizovykh-na-chempionate-evropy.html |archive-date=21 чэрвеня 2008 |url-status=dead }}</ref>, якія размеркаваліся паміж шаснаццаццю камандамі фінальнай стадыі наступным чынам: * Па {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}} за ўдзел у фінальнай стадыі. * У кожным матчы групавой стадыі пераможца атрымлівае {{s|[[Еўра|€]] 1 000 000}}, у выпадку нічыёй абедзве каманды атрымліваюць па {{s|[[Еўра|€]] 500 000}}. * За выхад у чвэрцьфінал каманды атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 2 000 000}}. * Паўфіналісты атрымаюць па {{s|[[Еўра|€]] 3 000 000}}. * Сярэбраны прызёр атрымае {{s|[[Еўра|€]] 4 500 000}}. * Пераможца атрымае {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. === Размеркаванне прызавых === * Максімальна магчымая сума прызавых склала {{s|[[Еўра|€]] 23 000 000}}. Менавіта такую ​​суму атрымала зборная [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]], якая атрымала перамогі ва ўсіх сваіх матчах фінальнай стадыі. * Сума прызавых зборнай [[Зборная Германіі па футболе|Германіі]] склала {{s|[[Еўра|€]] 19 000 000}}. * Паўфіналісты, зборныя [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыі]] і [[Зборная Расіі па футболе|Расіі]], атрымалі прызавыя ў памеры па {{s|[[Еўра|€]] 14 500 000}}. * Самая мінімальная сума прызавых ў зборнай [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыі]] — {{s|[[Еўра|€]] 7 500 000}}. Пераможцы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўра-2004]] прайгралі ўсе тры гульні групавога этапу. == Адборачныя гульні == {{main|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір}} Лёсаванне адборачнага цыкла праходзіла ў [[Мантро]], [[Швейцарыя]], [[27 студзеня]] 2006 года ў 12:00 па [[Цэнтральнаеўрапейскі час|мясцоваму часу]]. Адборачны тур пачаўся ў жніўні 2006 года, праз месяц пасля завяршэння [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]]. Аўстрыя і Швейцарыя атрымалі права ўзяць удзел у фінальнай стадыі як краіны-гаспадыні. Кваліфікацыйны фармат трохі змяніўся ў параўнанні з папярэднімі турнірамі: пераможцы і другія каманды з кожнай групы наўпрост трапілі ў фінальную частку чэмпіянату — стыкавых матчаў не было. Шэсць з сямі груп складаліся з 7 камандаў, яшчэ адна — з 8 камандаў. === Адборачныя групы === {| class="wikitable" width="100%" |- !width="25%"|Група A !width="25%"|Група B !width="25%"|Група C !width="25%"|Група D |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|POL}} * {{Футбол|POR}} * {{Футбол|SRB}} * {{Футбол|FIN}} * {{Футбол|BEL}} * {{Футбол|KAZ}} * {{Футбол|ARM}} * {{Футбол|AZE}} | * {{Футбол|ITA}} * {{Футбол|FRA}} * {{Футбол|SCO}} * {{Футбол|UKR}} * {{Футбол|LTU}} * {{Футбол|GEO}} * {{Футбол|FRO}} | * {{Футбол|GRE}} * {{Футбол|TUR}} * {{Футбол|NOR}} * {{Футбол|BIH}} * {{Футбол|HUN}} * {{Футбол|MDA}} * {{Футбол|MLT}} | * {{Футбол|CZE}} * {{Футбол|GER}} * {{Футбол|IRL}} * {{Футбол|SVK}} * {{Футбол|WAL}} * {{Футбол|CYP}} * {{Футбол|SMR}} |- !Група E !Група F !Група G !&nbsp; |- style="vertical-align: top;" | * {{Футбол|CRO}} * {{Футбол|RUS}} * {{Футбол|ENG}} * {{Футбол|ISR}} * {{Футбол|MKD||||Македонія}} * {{Футбол|EST}} * {{Футбол|AND}} | * {{Футбол|ESP}} * {{Футбол|SWE}} * {{Футбол|DEN}} * {{Футбол|NIR}} * {{Футбол|LVA}} * {{Футбол|ISL}} * {{Футбол|LIE}} | * {{Футбол|ROU}} * {{Футбол|NED}} * {{Футбол|BUL}} * {{Футбол|BLR}} * {{Футбол|SVN}} * {{Футбол|ALB}} * {{Футбол|LUX}} | |} == Фінальны турнір == === Лёсаванне === Паводле рэгламенту, дзве краіны-гаспадыні турніру і чэмпіёны [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўропы 2004]] года, [[зборная Грэцыі па футболе|зборная Грэцыі]], атрымалі месцы ў першым кошыку аўтаматычна. Да іх далучылася [[зборная Нідэрландаў па футболе|зборная Нідэрландаў]], якая мела найвышэйшы рэйтынг паводле вынікаў адборачных турніраў да «[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]]» і да «Еўра-2008». Па астатніх кошыках каманды былі размеркаваны ў залежнасці ад каэфіцыента. У выпадку роўнасці каэфіцыента ў разлік браліся вынікі адборачнага цыкла да «Еўра-2008»: сярэдняя розніца мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў, сярэдняя колькасць забітых мячоў на выездзе, а ў выпадку роўнасці ўсіх паказнікаў — жэрабя. {| valign="top" |- | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 1 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|SUI}} || 2,011 |- | {{Футбол|AUT}} || 1,989 |- | {{Футбол|GRE}} || 2,167 |- | {{Футбол|NED}} || 2,417 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 2 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|CRO}} || 2,409 |- | {{Футбол|ITA}} || 2,364 |- | {{Футбол|CZE}} || 2,333 |- | {{Футбол|SWE}} || 2,273 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 3 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|ROU}} || 2,250 |- | {{Футбол|GER}} || 2,250 |- | {{Футбол|POR}} || 2,192 |- | {{Футбол|ESP}} || 2,182 |} | {| class="wikitable" !colspan=2 class="bright"|Кошык 4 |- !width="200"|Каманда !width="100"|Каэф. |- | {{Футбол|POL}} || 2,167 |- | {{Футбол|FRA}} || 2,091 |- | {{Футбол|TUR}} || 1,958 |- | {{Футбол|RUS}} || 1,958 |} |} === Удзельнікі === Чэмпіёнствы зборнай пазначаны '''тлустым''' {| class="wikitable" style=border-collapse:collapse border=1 cellspacing=0 cellpadding=5 width=100% |- align=center bgcolor=#efefef !Каманда !Кваліфікавана як !Дата кваліфікацыі !Папярэднія ўдзелы ў чэмпіянаце |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|AUT}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GER}} |2 месца ў групе D||[[13 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|9 ('''{{ЧЕф|1972}}'''<sup>[[#1|1]]</sup>, {{ЧЕф|1976}}<sup>[[#1|1]]</sup>, '''{{ЧЕф|1980}}'''<sup>[[#1|1]]</sup>, {{ЧЕф|1984}}<sup>[[#1|1]]</sup>, {{ЧЕф|1988}}<sup>[[#1|1]]</sup>, {{ЧЕф|1992}}, '''{{ЧЕф|1996}}''', {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|GRE}} |1 месца ў групе C||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|2004}}''') |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ESP}} |1 месца ў групе F||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ('''{{ЧЕф|1964}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ITA}} |1 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ('''{{ЧЕф|1968}}''', {{ЧЕф|1980}}, {{ЧЕф|1988}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|NED}} |2 месца ў групе G||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|7 ({{ЧЕф|1976}}, {{ЧЕф|1980}}, '''{{ЧЕф|1988}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POL}} |1 месца ў групе A||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|0 (брала ўдзел упершыню) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|POR}} |2 месца ў групе A||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|4 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|RUS}} |2 месца ў групе E||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|8 ('''{{ЧЕф|1960}}'''<sup>[[#2|2]]</sup>, {{ЧЕф|1964}}<sup>[[#2|2]]</sup>, {{ЧЕф|1968}}<sup>[[#2|2]]</sup>, {{ЧЕф|1972}}<sup>[[#2|2]]</sup>, {{ЧЕф|1988}}<sup>[[#2|2]]</sup>, {{ЧЕф|1992}}<sup>[[#3|3]]</sup>, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|ROU}} |1 месца ў групе G||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1984}}, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|TUR}} |2 месца ў групе C||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|FRA}} |2 месца ў групе B||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}, '''{{ЧЕф|1984}}''', {{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|1996}}, '''{{ЧЕф|2000}}''', {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CRO}} |1 месца ў групе E||[[17 лістапада]] [[2007]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|CZE}} |1 месца ў групе D||[[17 кастрычніка]] [[2007]]||align=left|6 ({{ЧЕф|1960}}<sup>[[#4|4]]</sup>, '''{{ЧЕф|1976}}'''<sup>[[#4|4]]</sup>, {{ЧЕф|1980}}<sup>[[#4|4]]</sup>, {{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SUI}} |Гаспадыня чэмпіянату||[[12 снежня]] [[2002]]||align=left|2 ({{ЧЕф|1996}}, {{ЧЕф|2004}}) |- align=center |style="text-align:left;"|{{Футбол|SWE}} |2 месца ў групе F||[[21 лістапада]] [[2007]]||align=left|3 ({{ЧЕф|1992}}, {{ЧЕф|2000}}, {{ЧЕф|2004}}) |} [[Файл:Euro 2008.png|thumb|right|350px|Удзельнікі чэмпіянату.]] : <div id="1"><sup>1</sup> Зборная {{Футбол|FRG}}</div> : <div id="2">² Зборная {{Футбол|URS}}</div> : <div id="3">³ Зборная [[Файл:Flag of the CIS (UEFA Euro 1992, 2-1).svg|border|22px]] [[Зборная СНД па футболе|СНД]]</div> : <div id="4"><sup>4</sup> Зборная {{сцяг Чэхаславакіі}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакіі]]</div> === Склады каманд === Паводле рэгламенту, склады камандаў-удзельніц чэмпіянату павінны былі быць абвешчаны за дзесяць дзён да першага матча турніру, то бок да [[28 мая]] [[2008]] года. Усяго ў заяву маглі быць занесены 23 футбалісты (улучаючы 3 брамнікаў). Да першага згулянага матча каманды маюць права замяніць траўмаваных футбалістаў. === Экіпіроўка каманд === {| class="wikitable" !width="70"|Бренд !width="30" |# !width="350"|Зборныя |- | [[Adidas]] || align="center" | 5 || [[Зборная Германіі па футболе|Германія]], [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыя]], [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румынія]], [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- | [[Nike]] || align="center" | 5 || [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]], [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]], [[Зборная Расіі па футболе|Расія]], [[Зборная Турцыі па футболе|Турцыя]], [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |- | {{нп3|Puma SE|Puma|ru|Puma (компания)}} || align="center" | 5 || [[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]], [[Зборная Італіі па футболе|Італія]], [[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]], [[Зборная Чэхіі па футболе|Чэхія]], [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]] |- | {{нп3|Umbro|Umbro|ru|Umbro}} || align="center" | 1 || [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |} === Суддзі === У правядзенні турніру бралі ўдзел дванаццаць суддзяў з дваццаццю чатырма асістэнтамі: {| class="wikitable" |- ! Футбольная<br />асацыяцыя ! Арбітр !colspan="2"| Асістэнты |- | {{Сцяг|Англія}} {{нп3|Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія|ru|Футбольная ассоциация Англии}} | {{нп3|Говард Уэб|Говард Уэб|ru|Уэбб, Говард}} | Дэрэн Кэн | Майкл Маларкі |- | {{Сцяг|Аўстрыя}} {{нп3|Аўстрыйскі футбольны саюз|Аўстрыя|ru|Австрийский футбольный союз}} | {{нп3|Конрад Плаўц|Конрад Плаўц|ru|Плауц, Конрад}} | Эгон Беройтэр | Маркус Майр |- | {{Сцяг|Бельгія}} {{нп3|Каралеўская бельгійская футбольная асацыяцыя|Бельгія|ru|Королевская бельгийская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Франк Дэ Блекерэ|Франк Дэ Блекерэ|ru|Де Блекере, Франк}} | Петэр Херманс | Алекс Верстратэн |- | {{Сцяг|Германія}} [[Нямецкі футбольны саюз|Германія]] | {{нп3|Херберт Фандэль|Херберт Фандэль|ru|Фандель, Херберт}} | Карстэн Кадах | Фолькер Вецэль |- | {{Сцяг|Грэцыя}} {{нп3|Грэчаская федэрацыя футбола|Грэцыя|ru|Греческая федерация футбола}} | {{нп3|Кірас Васарас|Кірас Васарас|ru|Вассарас, Кирос}} | Дымітрыс Базацыдзіс | Дымітрыс Сараідарыс |- | {{Сцяг|Іспанія}} {{нп3|Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія|ru|Королевская испанская футбольная федерация}} | {{нп3|Мануэль Энрыке Мехута Гансалес|Мануэль Мехута Гансалес|ru|Мехуто Гонсалес, Мануэль Энрике}} | Хуан Карлас Юстэ Хіменес | Хесус Кальва Гуадамура |- | {{Сцяг|Італія}} {{нп3|Італьянская федэрацыя футбола|Італія|ru|Итальянская федерация футбола}} | {{нп3|Раберта Разеці|Раберта Разеці|ru|Розетти, Роберто}}<ref>Судзіў фінальны матч</ref> | Алесандра Грызелі | Паала Кальканья |- | {{Сцяг|Нарвегія}} {{нп3|Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвегія|ru|Норвежская футбольная ассоциация}} | {{нп3|Том Хенінг Эўрэбё|Том Хенінг Эўрэбё|ru|Эвребё, Том Хеннинг}} | Гейр-Оге Холен | Ян Петэр Рандэн<ref>{{cite web|url=http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|title=Hundredeler for treig til EM-plass|publisher=Dagbladet.no|datepublished=17.04.2008|access-date=30 июня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031034/http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}{{ref-no}}</ref> |- | {{Сцяг|Нідэрланды}} {{нп3|Каралеўскі футбольны саюз Нідэрландаў|Нідэрланды|ru|Королевский футбольный союз Нидерландов}} | {{нп3|Пітэр Вінк|Пітэр Вінк|ru|Винк, Питер}} | Адрыян Ініа | Ханс тэн Хове |- | {{Сцяг|Славакія}} {{нп3|Славацкі футбольны саюз|Славакія|ru|Словацкий футбольный союз}} | {{нп3|Любаш Міхел|Любаш Міхел|ru|Михель, Любош}} | Роман Слышка | Марцін Балка |- | {{Сцяг|Швейцарыя}} {{нп3|Швейцарскі футбольны саюз|Швейцарыя|ru|Швейцарский футбольный союз}} | {{нп3|Масіма Бузака|Масіма Бузака|ru|Бузакка, Массимо}} | Матыяс Арне | Стэфан Кюа |- | {{Сцяг|Швецыя}} {{нп3|Шведскі футбольны саюз|Швецыя|ru|Шведский футбольный союз}} | {{нп3|Петэр Фройдфельдт|Петэр Фройдфельдт|ru|Фрёйдфельдт, Петер}} | Штэфан Вітберг | Хенрык Андрэн |} == Заўвагі == <div class="reflist4" style="height: 232px; overflow: auto; padding: 3px" > {{reflist}} </div> {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008| ]] [[Катэгорыя:2008 год у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:2008 год у Швейцарыі]] dsizfw4sowsea7g86pbtvrh1mw4xj4i Пустынь 0 284660 5177491 4447090 2026-08-08T11:45:10Z M.L.Bot 261 ачыстка ад вікіфікацыйнага і псеўданавуковага 5177491 wikitext text/x-wiki [[Выява:Глинська пустинь.jpg|thumb|Раства Прасвятой Багародзіцы Глінская пустынь у 2010 годзе ([[Глухіўскі раён]], [[Сумская вобласць]], [[Украіна]]).]] '''Пу́стынь''' — [[Манах|манашаскае]] пасяленне ў традыцыі [[Праваслаўе|праваслаўя]], звычайна аддалены ад асноўнага [[манастыр]]а скіт, які размяшчаўся ў незаселеным людзьмі месцы. Раней пу́стынямі называлі невялікія мужчынскія манаскія грамады, якія мелі звычайна не больш за адзін [[храм]]. Пазней такі манастыр мог значна вырасці, але захаваць у назве слова ''пустынь''. І цяпер у назвах некаторых манастыроў ёсць слова "пустынь", напрыклад, Свята-Пакроўская Галасееўская пустынь у [[Кіеў|Кіеве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Мужчынскія манастыры]] [[Катэгорыя:Праваслаўе]] 2x6ecbeaf2u5u5ofsd2i2ulcxjgqdl4 Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга) 0 289503 5177259 4884243 2026-08-07T17:08:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177259 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы |Назва-арыгінал = |Выява = Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы, кніга.png |Памер = 150px |Подпіс выявы = Вокладка выдання. |Жанр = Гістарычны нарыс |Аўтар = [[Сяргей Аляксандравіч Габрусевіч]], [[Іван Платонавіч Крэнь]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 2001 |Публікацыя = 2001 |Асобнае выданне = 2001 |Выдавецтва = Гродна |Колькасць старонак = 174 |Афармленне = А. А. Смірнова, Н. М. Красніцкая |Носьбіт = кніга |ISBN = 985-417-241-4 }} '''«Гро́дзенскі дзяржа́ўны універсітэ́т імя́ Я́нкі Купа́лы»''' — навукова-папулярнае выданне, напісанае [[С. А. Габрусевіч|С. А. Габрусевічам]] і [[Іван Платонавіч Крэнь|Іванам Крэнем]]<ref>{{cite web|url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9812|title=Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы|publisher=[[Kamunikat.org]]|date=|accessdate=2021-10-03|ref=kam|url-status=dead}}</ref>. == Змест == У храналагічнай паслядоўнасці разглядаецца гісторыя ўзнікнення і развіцця [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]], яго роля ў эканамічным, сацыяльным і культурным жыцці [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыны]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Кніга адрасуецца студэнтам, настаўнікам, выкладчыкам ВНУ, усім чытачам, якія цікавяцца гісторыяй Гродзеншчыны. == Іншыя дадзеныя == Рэцэнзентамі выдання з’яўляюцца [[Кандыдат навук|кандыдат]] філалагічных навук, дацэнт [[Т. І. Тамашэвіч]], кандыдат філалагічных навук, дацэнт [[І. В. Жук]]. [[Кніга]] выдадзена тыражом {{Num|4000}} экзэмпляраў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Падручнікі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] ey90t9rin1twjiaqpchpmh7q3d0ld0w Дубае 0 294923 5177486 5088774 2026-08-08T11:14:33Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 /* Інфраструктура */ выпраўленне памылкі друку 5177486 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет2 = Дубайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dubaje |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ду́бае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ду́бай, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Dubaje}}, {{lang-ru|Дубое}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)|Дубайскага сельсавета]]. Размешчана каля р. [[Піна (рака)|Піна]], за 25 км на паўднёвы захад ад [[Пінск]]а, за 152 км ад [[Брэст]]а, за 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Юхнавічы (станцыя)|Юхнавічы]] на лініі [[Брэст]]—[[Гомель]], на аўтадарозе [[Пінск]]—[[Яечкавічы]]. == Гісторыя == У канцы [[XV ст.]] сяло ў [[Пінскае княства|Пінскім княстве]]. У [[1495]] годзе ўпамінаецца ў прывілеі [[Пінскі князь|пінскай княгіні]] [[Мар’я Сямёнава|Мар’і Сямёнавай]] яе канюшаму Сенку ''«на две дворніца в Дубой»''. У 1550-х г. [[сяло]] з падданымі гаспадарскімі, ігуменскімі і баярскімі: ''«полдворніца в Дубой»'' меў зямянін [[Леў Некрашэвіч]] — [[харунжы кобрынскі]], паўдварышча — замяце гаспадарскія Качановічы (Качаноўскія), якія ставілі ў войска 2 кані, 2 дварышчы меў Ежы Урбан. Паводле рэвізіі [[Л. Война|Л. Войны]] (1561—1566) у сяле 2 [[валока|валокі]] 15 [[Морг (адзінка плошчы)|маргоў]] зямлі, з якіх плацілі 3 [[Капа (лікавая адзінка)|капы]] 4 [[грош]]ы, давалі 6 бочак [[авёс|аўса]] і інш. Пазней уласнасць [[Полазы|Полазаў]] і [[Агінскія|Агінскіх]]. У першай трэці [[XVII ст.]] сяло і маёнтак [[Слуцкае праваслаўнае брацтва|Слуцкага]] і [[Віленскае Святадухаўскае праваслаўнае брацтва|Віленскага Святадухаўскага праваслаўных брацтваў]]. Маёнтак набыў [[пінскі староста]] [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Станіслаў Радзівіл]] і ў [[1638]] годзе перадаў яго [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскаму езуіцкаму калегіуму]]. У сяле існаваў праваслаўны манастыр, ігуменам якога быў [[Афанасій Філіповіч]]. [[Езуіты]] заснавалі ў маёнтку сваю летнюю рэзідэнцыю, пабудавалі [[сядзіба Куранецкіх|палац]] у стылі барока (першая палова [[XVIII ст.]]), дваровую капліцу, якая стала [[Капліца (Дубае)|касцёлам Св. Крыжа]]. Палац меў скляпеністыя тунэльныя калідоры, патайныя ходы. Да яго прымыкаў [[рэгулярны парк]] з аранжарэяй і цяпліцай. У другой палове [[XVIII ст.]] маёнтак атрымаў [[Ігнацій Кужанецкі]], палац набыў новыя рысы: бальная зала ўпрыгожана фрэскавай размалёўкай, каміны з чыгуннымі рашоткамі мастацкага ліцця, аздобленыя кафляй печы. У [[1620]] годзе згадваецца Спаская царква, у якой завяшчала пахаваць сябе Раіна Гарабурдзіна (у другім шлюбе Гаўрылава-Боская, кіеўская харунжына). Царква мела падданых і ў сяле [[Лясковічы]]. У сярэдзіне [[XVIII ст.]] сяло, каралеўская дзяржава, цэнтр воласці. У [[1784]] годзе яго наведаў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]]. === Пад уладай Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З [[1796]] года ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1811]] годзе ў сяле пабудавана [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубае)|царква Раства Багародзіцы]]. У [[1845]] годзе ў маёнтку 2 двары, 8 рэвізскіх душ, 56 ½ дзесяцін зямлі належалі Антону Комару. У [[1860-я]] г. [[сяло]], цэнтр сельскай грамады і воласці, дзейнічалі царква, [[народнае вучылішча]], [[паштовая станцыя]] (5 экіпажаў, 11 коней). У [[1886]] годзе працавала царква, капліца, 2 [[вадзяны млын|вадзяныя млыны]]. У [[1897]] годзе сёлы: Дубай-1 — Багародзіцкая царква, прыходская школа, млын, тракцір; Дубай-2 — [[хлебазапасны магазін]], [[піцейны дом]]; маёнтак — [[вінзавод]], падвал для аптовага гандлю спіртам. Маёнтак набыў прамысловец з Лодзі Караль Шлейнкер, потым Марыя Выджга. === Найноўшы час === У [[1913]] годзе працавалі ўрачэбны пункт, [[народнае вучылішча]]. Каля [[1916]] года — царква, касцёл, малатарня, лакамабільны млын, пякарня, крамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] частка вёскі згарэла. [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]. Пасля вайны палац і парк перайшлі пад сядзібу заснаванай тут земляробчай школы (існавала да [[1944]] года), у якой працаваў вядомы польскі селекцыянер, прафесар [[Р. Прускі]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], вёска ў [[Бродніцкая гміна|Бродніцкай гміне]] [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З [[1939]] года ў [[БССР]]. З [[15 студзеня]] [[1940]] года ў [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]], з [[12 кастрычніка]] [[1940]] года цэнтр [[Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)|сельсавета]] [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], дзейнічаў механічны млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня [[1941]] года да ліпеня [[1944]] года акупіравана [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. У вёсцы размяшчаўся варожы гарнізон, разгромлены ў лістападзе [[1942]] года партызанамі [[Пінская партызанская брыгада|Пінскай брыгады]]. У [[1944]] годзе фашысты ўзарвалі палац. 3 [[1954]] года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], працаваў калгас імя Жданава (398 гаспадарак, 825 членаў). З [[1957]] года ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]]. У [[1960]] годзе існаваў пасёлак гідравузла. У [[1970]] годзе цэнтр калгаса «Іскра». У канцы [[XX ст.]] дзенічалі філіял рыбгаса «Палессе», [[базавая школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, філіял «[[Беларусбанк]]а». У [[2004]] годзе ў складзе СВК «Малоткавічы». У сельсавеце 6 паселішчаў, 707 гаспадарак, 1472 жыхары; == Інфраструктура == Дзейнічаюць ([[2004]]) сярэдняя і базавая школы, [[дзіцячы сад]], 2 дамы культуры, 2 бібліятэкі, 2 фельчарска-акушэрскія пункты, 6 магазінаў, комплексны прыёмны пункт, 16 лазняў, 2 аддзяленне сувязі, філіял «Беларусбанка», 4 прадпрыемствы бытавога абслугоўвання. == Славутасці == * [[Капліца (Дубае)|Каталіцкая капліца]] (сярэдзіна [[XVIII]] — першая палова [[XIX]] стагоддзя); — {{ГККРБ 4|112Г000559}} * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубае)|Царква Раства Багародзіцы]] ([[1811]]); — {{ГККРБ 4|112Г000560}} * Праваслаўная капліца на могілках (канец [[XIX ст.]]); * [[Дубайскі парк|Сядзіба Куранецкіх]] ([[XVII]]—[[XIX]] стст.); * Крыж у напамінак пра былы праваслаўны манастыр; * Вайсковыя могілкі часоў Першай сусветнай вайны; * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]; * Мемарыяльныя дошкі гісторыку і паэту [[А. Нарушэвіч]]у і [[А. Філіповіч]]у. Помнік прыроды — [[піхта белая]] ў вясковым парку. <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Дубае. Капліца (01).jpg|Парк і капліца Капліца ў Дубаі.jpg|Капліца Дуб, которому более 450 лет.jpg|Дуб чарэшчаты Дубае. Водная сістэма.jpg|Водная сістэма Дубае. Флігель.jpg|Флігель сядзібы Церковь Рождества Богородицы. Фото 2008 г..jpg|Царква Раства Багародзіцы Каплица на кладбище.JPG|Капліца на могілках Памятник землякам в Дубое.JPG|Помнік землякам Кладбище времен первой мировой войны на территории парка.JPG|Вайсковыя могілкі Першай сусветнай вайны </gallery> === Страчаная спадчына === * Сядзібны дом == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 падзеленых аўтадарогай частак: паўночнай (2 кароткія мерыдыянальнай арыентацыі вуліцы, злучаны кароткімі шыротнымі вуліцамі) і паўднёвай (2 кароткія вуліцы пачынаюцца каля дарогі і на поўдні злучаюцца). Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ** 1860-я — 23 двары, 208 жыхароў. ** 1886 — 31 двор, 241 жыхар. ** 1897 — Дубай-1 — 12 двароў, 93 жыхары; Дубай-2 — 53 двары, 309 жыхароў. * '''XX стагоддзе''': ** На пачатку XX ст. — 66 двароў, 466 жыхароў. ** 1921 — 47 двароў, 277 жыхароў; фальварак — З двары, 37 жыхароў. ** 1940 — 116 двароў, 586 жыхароў. ** 1960 — 626 жыхароў; пасёлак гідравузла — 18 жыхароў. ** 1970 — 701 жыхар. ** канец XX ст. — 183 двары, 436 жыхароў. * '''XXI стагоддзе''': ** 2005 — 168 гаспадарак, 411 жыхароў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Брэсцкая-2|Дубай}} == Спасылкі == {{Commonscat|Dubaje}} * {{ГБ|http://globustut.by/duboj_pins/index.htm}} {{Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)}} [[Катэгорыя:Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Дубае| ]] pcdf7ml20zdgeb5dskvpvcp54ua2ieb Дон Жуан (Байран) 0 305236 5177489 5128420 2026-08-08T11:28:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177489 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Дон Жуан |Назва-арыгінал = Don Juan |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = паэма |Аўтар = [[Джордж Байран|Джордж Гордан Байран]] |Мова арыгінала = англійская |Напісаны = [[1818]]—[[1824]] |Публікацыя = [[26 сакавіка]] [[1824]] |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Пераклад = [[Уладзімір Скарынкін]] |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = :en:s:Don Juan (Byron) }} «'''Дон Жуан'''» ({{lang-en|Don Juan}}) — [[сатыра|сатырычная]] [[паэма]]<ref name=Hecimovich<>[http://www.vanderbilt.edu/AnS/english/English151W-03/byron%5Bdonjuan%5D.htm English 151-03 ''Byron's 'Don Juan' notes''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060718060626/http://www.vanderbilt.edu/AnS/english/English151W-03/byron%5Bdonjuan%5D.htm |date=18 ліпеня 2006 }}, Gregg A. Hecimovich</ref> (або вершаваны раман)<ref>[https://kamunikat.org/paetychny-slownik-ragoysha-vyachaslaw В. Рагойша. Паэтычны слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240221043316/https://kamunikat.org/paetychny-slownik-ragoysha-vyachaslaw |date=21 лютага 2024 }} /Раман вершаваны</ref><ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|||226}}</ref>, напісаная [[Джордж Байран|Джорджам Горданам Байранам]] на аснове легенды пра Дон Жуана, якую Байран перайначыў, паказваючы Жуана не ў вобразе бабніка, а ў якасці асобы, якая лёгка спакушаецца жанчынамі. Сучасныя крытыкі лічаць гэты твор найлепшым байранавым шэдэўрам. Пісьменнік скончыў 16 песняў ([[кантон, літаратура|кантонаў]]), пакінуўшы незавершуную сямнаццатую незадоўга да сваёй смерці ў [[1824]] годзе. Байран сцвярджаў, што падчас напісання паэмы ён не меў аніякае думкі наконт падзей, якія мусяць адбыцца ў наступных частках. Калі першыя дзве кантоны былі ананімна апублікаваныя ў [[1819]] годзе, паэма была раскрытыкавана за свой амаральны змест, хоць разам з тым мела ашаламляючы поспех. == Сюжэт == === Песня Першая === Дон Жуан жыве ў Севільі разам з бацькам Хасэ і яго маці, Доннай Інес, адукаванай і начытанай жанчынай. Хасэ і Донна Інес знаходзяцца ў вельмі нешчаслівым шлюбе. Разгульнае жыццё Хасэ вымушае Інес падазраваць яго ў здрадзе і ў выніку падаць на развод, але заўчасная смерць Хасэ, спраўджаная пакутамі ад падкопаў жонкавых халопаў, не дазволіла аформіць развод канчаткова. Пасля смерці мужа Інес дае Жуану класічную адукацыю, каб абараніць яго ад непажаданых ведаў. Пасля Інес заводзіць раман з пяцідзесяцігадовым Дон Альфонса, мужам 23-гадовай Джулі. Джулі ўлюбляецца ў 16-гадовага Жуана. Дон Альфонса, падазраваючы сваю жонку ў нявернасці, адной ноччу ўрываецца ў яе спальню з мэтай адшукаць яе палюбоўніка. Аднак у яе ложку знаходзіць толькі Антонію, яе пакаёўку. Слугі Дона Альфонса абшукваюць пакой на наяўнасць мужчыны, але, не знайшоўшы ніводнага, выслухваюць поўную пагарды прамову абуранай Джулі. Дон Жуан здолеў схавацца ў самым ложку, дзе прабыў падчас ператрусу, і схавацца ў шафу з адзежай. Тым не менш, Альфонса вяртаецца ў пакой за прабачэннем і выпадкова знаходзіць мужчынскія сапагі, тым самым раптоўна выяўляючы Жуана. Пасля гэткай знаходкі Дон Альфонса бяжыць па шпагу, але, не паспеўшы вярнуцца, атрымлівае ад Жуана кулаком у твар. Пачынаецца бойка, у выніку якой Дон Жуан уцякае з дому, а Дон Альфонса застаецца з разбітым носам. Пасля гэтай падзеі адбываецца гучны развод паміж Альфонса і Джулі, якая неўзабаве адсылаецца ў кляштар. Донна Інес плануе адправіць сына ў марскую вандроўку, каб паглядзець свет. У другой Песні ён выправіцца ў падарожжа да Кадыса. === Песня Другая === [[Файл:Don Juan by Eugène Delacroix.jpg|thumb|250px|[[Эжэн Дэлакруа]] — «Караблекрушэнне Дон Жуана», 1840 ]] Другая песня апісвае, як Жуан адпраўляецца ў падарожжа да Кадыса разам са слугамі і яго настаўнікам Педрыла. Жуан яшчэ закаханы ў Джулі. Пасля прыступу марской хваробы неспадзяваны шторм паглынае карабель. Карабельная каманда ратуецца ў доўгай лодцы, але хутка пачынае пакутаваць ад недахопу ежы. Тады яны вырашаюць кінуць жэрабя, каб выбраць таго, хто мусіць быць з’едзены. Пасля таго як з’елі жуанаву сабаку, Педрыла апынуўся другім па чарзе на з’ядзенне. Жуан не можа пераадолець сябе і сілкавацца сваім настаўнікам. Неўзабаве тыя, хто з’елі Педрыла, звар’яцелі і хутка памерлі. Выжывае адзін толькі Дон Жуан, даплыўшы да зямлі ў Кікладах у Эгейскім моры. Гайдэ і яе служанка Зоя знаходзяць Жуана на беразе мора і клапоцяцца аб ім у калябярэжнай пячоры. Жуан і Гайдэ адказваюць адзін аднаму ўзаемным каханнем, нягледзчы на тое, што Жуан не разумее грэчаскай мовы, як і Гайдэ іспанскай. Бацька Гайдэ з’яўляецца «рыбаком», які зарабляе грошы на продажы захопленых рабоў. === Песня Трэцяя === 3-я Песня ўяўляе сабой адступленне ад асноўнай тэмы апавядання, у ёй Байран кпіць са сваіх сучаснікаў [[Уільям Уордсварт|Уільяма Уордсварта]], [[Роберт Саўці|Роберта Саўці]] і [[Сэмюэлm Тэйлар Колрыдж|Сэмюэля Тэйлара Колрыджа]]. Таксама гэтая [[канцона]] змяшчае асобную частку, прысвечаную [[Грэцыя|Грэцыі]], напісаную пад іншай нумарацыяй і вершаваным памерам, якая адлюстроўвае байранавы погляды на рабскую залежнасць Грэцыі ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. === Песня Чацвёртая === Гайдэ і Жуан прачынаюцца і заўважаюць прыезд бацькі Гайдэ Ламбро. Жуан ускоквае і бярэ са сцяны шаблю, пагражаючы ёю стараму пірату. Той, у сваю чаргу, настаўляе на Жуана пісталет, але Гайдэ нечакана засланяе сабою свайго каханка. Бацька апускае зброю, але неўзабаве кліча падначаленых яму карсараў, якія схопліваюць і кідаюць параненага Дон Жуана ў трум карабля. Ад перажытага адчаю і хвалявання пра стан свайго каханага Гайдэ губляе прытомнасць і падае на бацькавы рукі. Пасля вяртання прытомнасці яна не можа заснуць дванаццаць содняў, чахнучы да моманту сваёй смерці. Гайдэ гіне разам з ненароджаным дзіцём у яе ўлонні. Жуана разам з іншымі рабамі адправілі на продаж у [[Стамбул]]. === Песня Пятая === Жуан на рынку рабоў. Ён гутарыць з Брытам ([[англійская мова|англ.]] ''Englishman''), распавядаючы пра сваё згубленае каханне. Больш дасведчаны Джон адказвае, што ён быў вымушаны ўцячы ад сваёй трэцяй па ліку жонкі. Чорны еўнух-негр Баба́ пакупае Жуана і Джона і вядзе іх да султанавага палаца. Ён праводзіць іх ва ўнутраны пакой, дзе прымушае Дон Жуана апрануцца ў жаночае адзенне і ў выпадку адмаўлення пагражае лягчаннем. Зрэшты, Жуана прыводзяць у султанавы пакой на сустрэчу з султаншай Гульбеяй, 26-гадовай красуняй, султанавай чацвёртай жонкай. Поўны ўпартага гонару Жуан адмаўляецца цалаваць яе ступню і нарэшце пагаджаецца на пацалунак у руку. Яна заўважыла Жуана яшчэ на аўкцыёне і загадала Баба патаемна яго для яе купіць, нягледзячы на рызыку выкрыцця з боку султана. Яна жадае, каб ён яе «кахаў», і падае яму на грудзі. Але Жуан дагэтуль не жадае здраджваць Гайдэ і адмаўляе з пагардай [[Заляцанне|заляцанні]] султаншы, кажучы: «Кахаць сябе не прымушай арла, / які не можа развінуць крыла!». Раз’юшаная неспадзяванай адмовай Жуана, яна плануе яго абезгаловіць, але замест гэтага кідаецца ў слёзы. У гэты момант у пакой урываецца Баба з навіной аб прыездзе султана: «Бо [[Сонца]] неўзабаве зойдзе ў дзверы, / Каб асляпіць вас бляскам залатым, / І я — прамень, да Вас пасланы Ім». Султан прыбывае ў суправаджэнні сваіх наложніц і еўнухаў (яму 59 год, і ён мае 1500 каханак). Аглядваючыся навокал, ён заўважае прывабную жанчыну-хрысціянку (Жуана), выказваючы шкадаванне, што звычайная хрысціянка выглядае гэтак прывабна. === Песня Шостая === Султан адасобліваецца з Гульбеяй. Жуана, дагэтуль апранутага ў жаночае адзенне, прыводзяць у перапоўнены гарэм. Яго просяць падзяліць ложак з прывабнай і маладой 17-гадовай Дуду, якая кліча яго Жуаннай. У яе было «Штось ад Венеры спячай (што магло б / бяссонніцу прынесці тым, хто скоса / Убачыў бы яе высокі лоб)», яна была «Задумлівай, прасветленай была / І надта ўжо меланхалічнай паннай». Яна дае Жуанне сціплы пацалунак і распранаецца. У 3:00 ночы, калі ўсе наложніцы ў гарэме спяць, Дуду знянацку пачала лямантаваць і ўсхваляванай паднялася з ложку, пакуль Жуанна яшчэ, храпучы, спала. Наложніцы пытаюць прычыну яе ляманту, і яна тлумачыць гэта дзіўным сном. У ім яна была ў дуброве, як [[Дантэ]], дзе на адным з дрэваў на недасяжнай вышыні вісеў залаты яблык накшталт забароненага плода, які ўчэпіста трымаўся за свой сук і неўзабаве спакусліва ўпаў далоўку. Пасля таго, як Дуду нахілілася да яблыка, з яго вылецела пчала і ўджгнула яе ў сэрца. Пасля яе тлумачэнняў матрона гарэма вырашае пакласці Жуанну на ноч з іншай наложніцай, але Дуду ўмольвае пакінуць яе ў яе ложку, хавючы твар у Жуанніны грудзі. Ранкам султанша просіць Баба расказаць, якім чынам Дон Жуан правёў ноч. Ён распавядае, як той застаўся ў гарэме, увішна абыходзячы дэталі пра Дуду і яе сон, але, не вытрымаўшы позірку Гульбеі, паведамляе ёй усё ў дэталях. Даведаўшыся ад еўнуха пра падзеі мінулае ночы, Гульбея загадвае скінуць Жуана і Дуду ў мяшку ў ваду. Баба адказвае, што забойства Жуана не вылечыць яе ад таго, што яе цвеліць. Султанша загадвае прывесці ў свой пакой Дуду і Жуана. === Песня Сёмая === Жуан і Джон уцяклі з гарэму з дзвюма жанчынамі і з’яўляюцца падчас аблогі Ізмаіла (гістарычна 1790) — турэцкай фартыфікацыі ля вусця [[Дунай|Дуная]]. Фельдмаршал [[Аляксандр Сувораў]], афіцэр расійскага войска, рыхтуецца кінуць апошнія высілкі на абложаную крэпасць. Яму было загадана Рыгорам Пацёмкіным, галоўнакамандуючым расійскага войска, любым коштам узяць Ізмаіл. Джон Джонсан трапляе да Суворава (з якім ён дагэтуль бачыўся ў бітве пад Відзінам) і прадстаўляе свайго сябра Жуана — абодва яны гатовыя ўступіць у бойку супраць «паганскіх» туркаў. Сувораў незадаволены дзвюма жанчынамі, якіх яны прывялі, але Джон і Жуан паведамляюць, што яны дапамаглі ім зладзіць уцёкі. Сувораў пагаджаецца пакінуць іх у лазарэце. === Песня Восьмая === Жуан і Джон няўрымсліва і адважна далучаюцца да аблогі Ізмаіла. Перайшоўшы праз гарадскі вал, яны кідаюцца ў бойку. Узяцце Ізмаіла каштавала туркам 40 000 згубленых, сярод якіх былі таксама жанчыны (часам згвалчаныя) і дзеці. Жуан выратоўвае 10-гадовую мусульманскую дзяўчыну Леілу ад двух крыважэрных казакаў, якія мерыліся яе забіць, і без ваганняў вырашае ўзяць яе пад сваё апякунства. Жуан становіцца героем і па загадзе адпраўляецца ў [[Санкт-Пецярбург]] у суправаджэнні Леілы, якую ён пакляўся абараняць. === Песня Дзявятая === Апрануты ў ваенны мундзір, Жуан прыцягвае да сябе ўвагу двара і самой імператрыцы Кацярыны, якую прываблівае прыгажосць маладога юнака. Жуан становіцца адным з яе фаварытаў. Яго цешыць увага гэтакай царскае асобы. Жуан працягвае пяшчотна клапаціцца аб Леіле. === Песня Дзясятая === Жуан пачынае хварэць з-за халоднага расійскага клімату. Клапоцячыся аб ім, расійская імператрыца Кацярына адсылае яго ў паўднёвую Англію з больш цёплым надвор’ем. Мэтай яго прыбыцця ў Англію з’яўляецца нібыта спецыяльная дыпламатычная місія з неакрэсленым задачамі па абмеркаванню ўмоў пэўнага дагавора, але яго прыезд уяўляе сабой нічога больш, як бенефіцыю з боку Кацярыны, якая, паклапаціўшыся аб здароўі Жуана, забяспечыла яго грошамі і дарагімі падарункамі. === Песня Адзінаццатая === Жуан прыбывае ў Англію і, шпацыруючы па вуліцах Лондана, разважае аб велічы Вялікабрытаніі як абаронцы свабод, пакуль яго не прыпыняе вулічны рабаўнік, які, запужваючы Жуана, патрабуе ад яго грошай. Жуан нечакана страляе ў злодзея, але, як чалавек высокага сумлення, неўзабаве шкадуе аб сваёй паспешнасці і спрабуе аказаць паміраючаму рабаўніку якую-небудзь дапамогу. Тым не менш, злодзей памірае на вуліцы, прамармытаўшы свае апошнія словы. Пазней Жуан прыбывае да англійскага двара, дзе, як звычайна, ловіць на сабе захопленыя позіркі, часам не без зайздрасці з боку некаторых састарэлых пэраў. === Песня Дванаццатая === Дон Жуан, усвядоміўшы, што ён не педагог, мерыцца знайсці ахоўніцу і апякуншу для Леілы, сіраты з разбуранага горада Ізмаілу. Яго выбар падае на лэдзі Пінчбек, якая вызначалася прыстойнасцю і дасціпнасцю. === Песня Сямнаццатая === Апошняй песні, якую Байран не здолеў скончыць, уласціва адсутнасць вызначанай лініі апавядання і згадак галоўнага героя п’есы. Гэтая кантона з’яўляецца адказам на пярэчанні [[Літаратура|літаратурных]] крытыкаў. У сваю абарону Байран пералічвае шматлікіх выбітных людзей, якіх спачатку лічылі аўтсайдэрамі і рэвалюцыянерамі, ўключаючы [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]] і [[Галілей|Галілея]]. Песня сканчваецца напачатку ўзнаўлення асноўнага апавядання шаснаццатай песні, у якой Дон Жуан апынуўся «ў становішчы пікантным». {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Творы Джорджа Байрана]] [[Катэгорыя:Творы, заснаваныя на легендзе пра Дон Жуана]] lbk4pvzwf7gpiz8hkeg13wz4rn69677 Гран-пры Іспаніі 0 326233 5177429 5176677 2026-08-08T08:55:58Z M.L.Bot 261 замест глабальнага сартавання зрабіў сартаванне ў асобных катэгорыях 5177429 wikitext text/x-wiki {{Гран-пры | Сцяг = {{Сцяг Іспаніі}} | Назва = Гран-пры Іспаніі | Траса = [[Каталунья]] | Выява = Circuit Catalunya 2007.png | Месца = {{Сцяг Іспаніі}} [[Мантмела]], [[Барселона, правінцыя|Барселона]] | Кругоў = 66 | Даўжыня гонкі = 307,104 | Даўжыня круга = 4,655 | Пілот-рэкардсмен = {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] '''(6)'''<br/>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] '''(6)''' | Каманда-рэкардсмен = {{Сцяг Італіі}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] '''(12)''' | Апошні год = 2022 | Час = 1:37:20.475 | Пераможца = {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Макс Верстапен]] | Каманда = [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] | Час поўла = 1:18.750 | Пілот поўл = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда поўл = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Шпаркі круг = 1:24.108 | Шпаркі пілот = {{Сцяг Мексікі|20px}} [[Серхіа Перэс]] | Шпаркая каманда = [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] }} '''Гран-пры Іспаніі''' ({{lang-es|Gran Premio de Espana}}, {{lang-en|The Spanish Grand Prix}}) — гонка [[Формула-1|Формулы-1]], у наш час праводзіцца на трасе [[Каталунья]] ([[Мантмела]], недалёка ад [[Барселона|Барселоны]], [[Іспанія]]). Упершыню Гран-пры Іспаніі быў уключаны ў каляндар чэмпіянату Формулы-1 у [[1951]] годзе, а на трасе [[Каталунья]] праводзіцца з [[1991]] года. == Гісторыя == Першы Гран-пры Іспаніі быў праведзены ў [[1913]] годзе, на дарожнай трасе ў [[Горад Гвадарама|Гвадараме]], недалёка ад [[Мадрыд]]а. Пасля перапынку ў [[1914]]—[[1922]] гадах з-за фінансавых праблем Гран-пры Іспаніі быў адноўлены. Была праведзена гонка ў [[Сітжас]]е, недалёка ад [[Барселона|Барселоны]], і потым з [[1924]] па [[1935]] год гонка праводзілася на трасе [[Ласартэ]], на паўночным узбярэжжы (Гран-пры [[Сан-Себасцьян]]а). У [[1936]] годзе ў [[Іспанія|Іспаніі]] пачалася [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянская вайна]], і гонкі спыніліся. [[Файл:Circuit Pedralbes.png|thumb|left|175px|Схема трасы Педралбес]] [[Іспанія]] вярнулася ў гоначны каляндар у [[Гран-пры Іспаніі 1951 года|1951]] годзе, калі быў праведзены Гран-пры Іспаніі, які ўваходзіў у афіцыйны залік чэмпіянату Формулы-1 на трасе [[Педралбес, траса|Педралбес]] у [[Барселона|Барселоне]]. Гэта была хуткая і вялікая (3,9 мілі) гарадская траса, якая складалася з шасці паваротаў і працяглай прамой даўжынёй 1,2 мілі. Найбольш канкурэнтаздольныя машыны праходзілі круг прыкладна за 2 хвіліны 20 секунд. У [[Гран-пры Іспаніі 1954 года|1954]] годзе быў праведзены яшчэ адзін Гран-пры Іспаніі. Але ў [[1955]] годзе адбылася трагедыя з гібеллю гледачоў на гонках [[24 гадзіны Ле-Мана]], пасля чаго трасу [[Педралбес, траса|Педралбес]] выключылі з календара. У [[1967]] годзе Гран-пры Іспаніі вярнуўся, калі Каралеўскі Аўтамабільны Клуб Іспаніі арганізаваў гонку на новай трасе [[Харама (траса)|Харама]] недалёка ад [[Мадрыд]]а. Спраектаваная Джонам Хугенгольцам, траса мела 16 паваротаў, перапады вышынь і павароты з нахіленымі віражамі (бэнкінгі). З сезона {{F1|1968}} года іспанскі гран-пры вярнуўся ў каляндар чэмпіянату, па чарзе праводзячыся на трасах Харама і [[Манжуік-Парк]] у Барселоне. Аднак гонка [[Гран-пры Іспаніі 1975 года|1975]] года на Манжуік-Парку скончылася гібеллю 4 гледачоў. Пасля гэтага ў [[1976]]—[[1981]] гадах гонка праходзіла на трасе Харама. У [[1982]]—[[1985]] гадах Гран-пры Іспаніі выпаў з календара. У [[1985]] годзе мэр горада [[Херас]] адкрыў новую [[Херас, траса|трасу]] для прыцягнення турыстаў. Гран-пры Іспаніі ў Херасе праводзілася з [[1985]] па [[1990]] гады, апроч таго, на трасе ў Херасе прайшлі [[Гран-пры Еўропы 1994 года]] і [[Гран-пры Еўропы 1997 года]]. З сезона {{F1|1991}} года Гран-пры Іспаніі праводзіцца на трасе [[Каталунья]], размешчанай блізу [[Барселона|Барселоны]]. == Пераможцы Гран-пры Іспаніі == === Пілоты === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Перамогі ! Пілот ! Гран-пры |- |rowspan=2 align=center|'''6''' |{{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] |[[Гран-пры Іспаніі 1995 года|1995]], [[Гран-пры Іспаніі 1996 года|1996]], [[Гран-пры Іспаніі 2001 года|2001]], [[Гран-пры Іспаніі 2002 года|2002]], [[Гран-пры Іспаніі 2003 года|2003]], [[Гран-пры Іспаніі 2004 года|2004]] |- |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] |[[Гран-пры Іспаніі 2014 года|2014]], [[Гран-пры Іспаніі 2017 года|2017]], [[Гран-пры Іспаніі 2018 года|2018]], [[Гран-пры Іспаніі 2019 года|2019]], [[Гран-пры Іспаніі 2020 года|2020]], [[Гран-пры Іспаніі 2021 года|2021]] |- |rowspan=4 align=center|'''3''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] |[[Гран-пры Іспаніі 1969 года|1969]], [[Гран-пры Іспаніі 1970 года|1970]], [[Гран-пры Іспаніі 1971 года|1971]] |- |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] |[[Гран-пры Іспаніі 1987 года|1987]], [[Гран-пры Іспаніі 1991 года|1991]], [[Гран-пры Іспаніі 1992 года|1992]] |- |{{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] |[[Гран-пры Іспаніі 1988 года|1988]], [[Гран-пры Іспаніі 1990 года|1990]], [[Гран-пры Іспаніі 1993 года|1993]] |- |{{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] |[[Гран-пры Іспаніі 1998 года|1998]], [[Гран-пры Іспаніі 1999 года|1999]], [[Гран-пры Іспаніі 2000 года|2000]] |- |rowspan=6 align=center|'''2''' |{{Сцяг Бразіліі}} [[Эмерсан Фіціпальдзі]] |[[Гран-пры Іспаніі 1972 года|1972]], [[Гран-пры Іспаніі 1973 года|1973]] |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Марыа Андрэці]] |[[Гран-пры Іспаніі 1977 года|1977]], [[Гран-пры Іспаніі 1978 года|1978]] |- |{{Сцяг Бразіліі}} [[Айртан Сена]] |[[Гран-пры Іспаніі 1986 года|1986]], [[Гран-пры Іспаніі 1989 года|1989]] |- |{{Сцяг Фінляндыі}} [[Кімі Райканен]] |[[Гран-пры Іспаніі 2005 года|2005]], [[Гран-пры Іспаніі 2008 года|2008]] |- |{{Сцяг Іспаніі}} [[Фернанда Алонса]] |[[Гран-пры Іспаніі 2006 года|2006]], [[Гран-пры Іспаніі 2013 года|2013]] |- |{{Сцяг Нідэрландаў}} [[Макс Верстапен]] |[[Гран-пры Іспаніі 2016 года|2016]], [[Гран-пры Іспаніі 2022 года|2022]] |} === Каманды === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Перамогі ! Каманда ! Гран-пры |- |align=center|'''12''' |{{Сцяг Італіі}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] |[[Гран-пры Іспаніі 1954 года|1954]], [[Гран-пры Іспаніі 1974 года|1974]], [[Гран-пры Іспаніі 1981 года|1981]], [[Гран-пры Іспаніі 1990 года|1990]], [[Гран-пры Іспаніі 1996 года|1996]], [[Гран-пры Іспаніі 2001 года|2001]], [[Гран-пры Іспаніі 2002 года|2002]], [[Гран-пры Іспаніі 2003 года|2003]], [[Гран-пры Іспаніі 2004 года|2004]], [[Гран-пры Іспаніі 2007 года|2007]], [[Гран-пры Іспаніі 2008 года|2008]], [[Гран-пры Іспаніі 2013 года|2013]] |- |align=center|'''8''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]] |[[Гран-пры Іспаніі 1975 года|1975]], [[Гран-пры Іспаніі 1976 года|1976]], [[Гран-пры Іспаніі 1988 года|1988]], [[Гран-пры Іспаніі 1989 года|1989]], [[Гран-пры Іспаніі 1998 года|1998]], [[Гран-пры Іспаніі 1999 года|1999]], [[Гран-пры Іспаніі 2000 года|2000]], [[Гран-пры Іспаніі 2005 года|2005]] |- | rowspan="2" align=center|'''7''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]] |[[Гран-пры Іспаніі 1987 года|1987]], [[Гран-пры Іспаніі 1991 года|1991]], [[Гран-пры Іспаніі 1992 года|1992]], [[Гран-пры Іспаніі 1993 года|1993]], [[Гран-пры Іспаніі 1994 года|1994]], [[Гран-пры Іспаніі 1997 года|1997]], [[Гран-пры Іспаніі 2012 года|2012]] |- |{{Сцяг Германіі}} [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] |[[Гран-пры Іспаніі 2014 года|2014]], [[Гран-пры Іспаніі 2015 года|2015]], [[Гран-пры Іспаніі 2017 года|2017]], [[Гран-пры Іспаніі 2018 года|2018]], [[Гран-пры Іспаніі 2019 года|2019]], [[Гран-пры Іспаніі 2020 года|2020]], [[Гран-пры Іспаніі 2021 года|2021]] |- |align=center|'''6''' |{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]] |[[Гран-пры Іспаніі 1968 года|1968]], [[Гран-пры Іспаніі 1972 года|1972]], [[Гран-пры Іспаніі 1973 года|1973]], [[Гран-пры Іспаніі 1977 года|1977]], [[Гран-пры Іспаніі 1978 года|1978]], [[Гран-пры Іспаніі 1986 года|1986]] |- |align=center|'''4''' |{{Сцяг Аўстрыі}} [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] |[[Гран-пры Іспаніі 2010 года|2010]], [[Гран-пры Іспаніі 2011 года|2011]], [[Гран-пры Іспаніі 2016 года|2016]], [[Гран-пры Іспаніі 2022 года|2022]] |- |} === Паводле сезонаў === ''Ружовым колерам пазначаны Гран-пры, якія не ўваходзілі ў афіцыйны залік чэмпіянату Формулы-1, жоўтым — тыя, што ўваходзілі ў перадваенны Еўрапейскі чэмпіянат'' {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Год ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! {{F1|2022}} | {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Макс Верстапен]] | [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2022 года|Справаздача|en|2022 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2021}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2021 года|Справаздача|en|2021 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2020}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2020 года|Справаздача|en|2020 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2019}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2019 года|Справаздача|en|2019 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2018}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2018 года|Справаздача|en|2018 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2017}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2017 года|Справаздача|en|2017 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2016}} | {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Макс Верстапен]] | [[Рэд Бул (каманда Формулы-1)|Red Bull]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2016 года|Справаздача|en|2016 Spanish Grand Prix}} |- ! {{F1|2015}} | {{Сцяг Германіі}} [[Ніка Росберг]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2015 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2015 года}} |- ! {{F1|2014}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Льюіс Хэмілтан]] | [[Мерседэс (каманда Формулы-1)|Mercedes]] | [[Каталунья]] | [[Гран-Пры Іспаніі 2014 года|Справаздача]] |- ! {{F1|2013}} |{{Сцяг Іспаніі}} [[Фернанда Алонса]] |[[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2013 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2013 года}} |- ! {{F1|2012}} | {{Сцяг Венесуэлы}} [[Пастар Мальданада]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams-Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2012 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2012 года}} |- ! {{F1|2011}} | {{Сцяг Германіі}} [[Себасцьян Фетэль]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2011 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2011 года}} |- ! {{F1|2010}} | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Марк Уэбер]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2010 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2010 года}} |- ! {{F1|2009}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэнсан Батан]] | [[Brawn GP|Brawn]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2009 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2009 года}} |- ! {{F1|2008}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Кімі Райканен]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2008 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2008 года}} |- ! {{F1|2007}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Феліпі Маса]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2007 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2007 года}} |- ! {{F1|2006}} | {{Сцяг Іспаніі}} [[Фернанда Алонса]] | [[Рэно (аўтагоначная каманда)|Renault]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2006 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2006 года}} |- ! {{F1|2005}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Кімі Райканен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2005 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2005 года}} |- ! {{F1|2004}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2004 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2004 года}} |- ! {{F1|2003}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2003 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2003 года}} |- ! {{F1|2002}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2002 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2002 года}} |- ! {{F1|2001}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2001 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2001 года}} |- ! {{F1|2000}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 2000 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 2000 года}} |- ! {{F1|1999}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1999 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1999 года}} |- ! {{F1|1998}} | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Міка Хакінен]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Mercedes | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1998 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1998 года}} |- ! {{F1|1997}} | {{Сцяг Канады}} [[Жак Вільнёў]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1997 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1997 года}} |- ! {{F1|1996}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1996 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1996 года}} |- ! {{F1|1995}} | {{Сцяг Германіі}} [[Міхаэль Шумахер]] | [[Benetton Formula|Benetton]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1995 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1995 года}} |- ! {{F1|1994}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Дэйман Хіл]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1994 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1994 года}} |- ! {{F1|1993}} | {{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1993 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1993 года}} |- ! {{F1|1992}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1992 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1992 года}} |- ! {{F1|1991}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Renault | [[Каталунья]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1991 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1991 года}} |- ! {{F1|1990}} | {{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1990 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1990 года}} |- ! {{F1|1989}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Айртан Сена]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Honda | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1989 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1989 года}} |- ! {{F1|1988}} | {{Сцяг Францыі}} [[Ален Прост]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Honda | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1988 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1988 года}} |- ! {{F1|1987}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Найджэл Мэнсел]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Honda | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1987 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1987 года}} |- ! {{F1|1986}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Айртан Сена]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-[[Renault F1|Renault]] | [[Херас, траса|Херас]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1986 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1986 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1982-85 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- ! {{F1|1981}} | {{Сцяг Канады}} [[Жыль Вільнёў]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1981 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1981 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! {{F1|1980}} | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Алан Джонс]] | [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1980 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1980 года}} |- ! {{F1|1979}} | {{Сцяг Францыі}} [[Патрык Дэпае]] | [[Ligier]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1979 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1979 года}} |- ! {{F1|1978}} | {{Сцяг ЗША}} [[Марыа Андрэці]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1978 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1978 года}} |- ! {{F1|1977}} | {{Сцяг ЗША}} [[Марыа Андрэці]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1977 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1977 года}} |- ! {{F1|1976}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэймс Хант]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1976 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1976 года}} |- ! {{F1|1975}} | {{Сцяг Германіі}} [[Ёхен Мас]] | [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1975 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1975 года}} |- ! {{F1|1974}} | {{Сцяг Аўстрыі}} [[Нікі Лаўда]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1974 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1974 года}} |- ! {{F1|1973}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Эмерсан Фіціпальдзі]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1973 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1973 года}} |- ! {{F1|1972}} | {{Сцяг Бразіліі}} [[Эмерсан Фіціпальдзі]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1972 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1972 года}} |- ! {{F1|1971}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] | [[Тіррелл, каманда Формулы-1|Tyrrell]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1971 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1971 года}} |- ! {{F1|1970}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] | [[March Engineering|March]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1970 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1970 года}} |- ! {{F1|1969}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джэкі Сцюарт]] | [[Matra]]-Ford | [[Монжуік-Парк]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1969 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1969 года}} |- ! {{F1|1968}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Грэм Хіл]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1968 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1968 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! {{F1|1967}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джым Кларк]] | [[Лотус, каманда Формулы-1|Lotus]]-Ford | [[Харама, траса|Харама]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1967 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1967 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1955-66 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- ! {{F1|1954}} | {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Майк Хотарн]] | [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | [[Педралбес, траса|Педралбес]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1954 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1954 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1952-53 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- ! {{F1|1951}} | {{Сцяг Аргенціны}} [[Хуан Мануэль Фанхіа]] | [[Альфа-Рамэа, каманда Формулы-1|Alfa Romeo]] | [[Педралбес, траса|Педралбес]] | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1951 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1951 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1936-50 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- style="background-color:#ffffcc" ! 1935 | [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22px|Германія]] [[Рудольф Карачыола]] | Mercedes | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1935 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1935 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1934 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] [[Луіджы Фаджыёлі]] | Mercedes | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1934 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1934 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1933 | {{Сцяг Манака}} [[Луі Шырон]] | Alfa Romeo | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1933 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1933 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1931-32 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- bgcolor="#ffcccc" ! 1930 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] Акіле Варці | Maserati | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1930 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1930 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1929 | {{Сцяг Манака}} [[Луі Шырон]] | Bugatti | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1929 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1929 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1928 | {{Сцяг Манака}} [[Луі Шырон]] | Bugatti | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1928 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1928 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1927 | {{Сцяг Францыі}} Рабер Бенуа | Delage | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1927 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1927 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1926 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] Мео Канстанціні | Bugatti | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1926 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1926 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1925 | {{Сцяг Францыі}} Альбер Дзіва | Delage | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1925 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1925 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1924 | {{Сцяг Францыі}} Анры Сегрэйв | Sunbeam | Ласартэ | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1924 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1924 года}} |- bgcolor="#ffcccc" ! 1923 | [[Файл:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|Італія]] Дарыа Рэста | Talbot | [[Сітжэс]]-Тэрамар | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1923 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1923 года}} |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1914-22 |COLSPAN=4| ''Не праводзіўся'' |- bgcolor="#ffcccc" ! 1913 | [[Файл:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|22px|Іспанія]] Карлас дэ Саламанка | Rolls-Royce | Гвадарама | {{нп3|Гран-пры Іспаніі 1913 года|Справаздача|ru|Гран-при Испании 1913 года}} |} == Спасылкі == * {{cite web |url = https://www.formula1.com/en/latest/article.from-pedralbes-to-catalunya-a-short-history-of-the-5-venues-to-have-hosted.3VMs6iFXohT6vY7cLAGfgF.html |title = From Pedralbes to Catalunya – A short history of the 5 venues to have hosted the Spanish Grand Prix |author = Samarth Kanal |last = |first = |publisher = formula1.com |date = 2022-05-17 |accessdate = 2022-05-22 |language = en }} {{Гран-пры Формулы-1}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1|Іспанія]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры|Іспанія]] k34zhuzukhgeqr5x9rvlteaccr8wggh Гран-пры Аўстраліі 0 326250 5177425 5176676 2026-08-08T08:53:23Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Monarchist1636|Monarchist1636]]) і адноўлена версія 5168161, зробленая Monarchist1636: сартаванне ў катэгорыі Гран-Пры ўжо прыменена, а глабальнага сатравання тут не трэба 5177425 wikitext text/x-wiki {{Гран-пры | Сцяг = {{Сцяг Аўстраліі|20px}} | Назва = Гран-пры Аўстраліі | Траса = [[Альберт-парк (траса)|Альберт Парк]] | Выява = Albert Lake Park Street Circuit in Melbourne, Australia.svg | Месца = [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] | Кругоў = 58 | Даўжыня гонкі = 306 124 | Даўжыня круга = 5278 | Рэкорд круга = 1:24.125 (М. Шумахер, 2004) | Пілот-рэкардсмен = {{Сцяг Германіі|20px}} [[Міхаэль Шумахер]] (4) | Каманда-рэкардсмен = {{Сцяг Італіі|20px}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] (13) | Апошні год = 2022 | Час = 1:27:46.548 | Пераможца = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Час поўла = 1:17.868 | Пілот поўл = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда поўл = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Шпаркі круг = 1:20.260 | Шпаркі пілот = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Шпаркая каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | GP = | GP1={{GP|1985|Аўстраліі}} | GP2={{GP|2022|Аўстраліі}} }} '''Гран-пры Аўстраліі''' ({{мова-en|Australian Grand Prix}}) — этап чэмпіянату свету па аўтагонках у класе [[Формула-1|Формулы-1]]. З {{GP|1996|Аўстраліі}} года праводзіцца на трасе [[Альберт-Парк, траса|Альберт-Парк]] у [[Мельбурн]]е. Кіраўніцтва Формулы-1 заключыла кантракт з аўстралійскім прамоўтарам на правядзенне гран-пры ў Мельбурне як мінімум да [[2035]] года<ref>{{cite news|author = |url = https://www.motorsport.com/f1/news/australian-gp-f1-calendar-2035/10322754/ |title = Australian GP to stay on F1 calendar until 2035, adds F2 & F3 |date = 2022-06-16 |publisher = motorsport.com |accessdate = 2022-06-16 |language = en }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.grandprix.com.au/ Сайт Гран-пры Аўстраліі] * [http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050521040237/http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 |date=21 мая 2005 }} * [http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150511095539/http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html |date=11 мая 2015 }} {{Гран-пры Формулы-1}} [[Катэгорыя:Спорт у Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры]] 1k0mbpznv1rav3219pdwos60gklry1q 5177427 5177425 2026-08-08T08:54:03Z M.L.Bot 261 новы ключ сартавання для [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры]]: "Аўстралія" з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177427 wikitext text/x-wiki {{Гран-пры | Сцяг = {{Сцяг Аўстраліі|20px}} | Назва = Гран-пры Аўстраліі | Траса = [[Альберт-парк (траса)|Альберт Парк]] | Выява = Albert Lake Park Street Circuit in Melbourne, Australia.svg | Месца = [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] | Кругоў = 58 | Даўжыня гонкі = 306 124 | Даўжыня круга = 5278 | Рэкорд круга = 1:24.125 (М. Шумахер, 2004) | Пілот-рэкардсмен = {{Сцяг Германіі|20px}} [[Міхаэль Шумахер]] (4) | Каманда-рэкардсмен = {{Сцяг Італіі|20px}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] (13) | Апошні год = 2022 | Час = 1:27:46.548 | Пераможца = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Час поўла = 1:17.868 | Пілот поўл = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда поўл = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Шпаркі круг = 1:20.260 | Шпаркі пілот = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Шпаркая каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | GP = | GP1={{GP|1985|Аўстраліі}} | GP2={{GP|2022|Аўстраліі}} }} '''Гран-пры Аўстраліі''' ({{мова-en|Australian Grand Prix}}) — этап чэмпіянату свету па аўтагонках у класе [[Формула-1|Формулы-1]]. З {{GP|1996|Аўстраліі}} года праводзіцца на трасе [[Альберт-Парк, траса|Альберт-Парк]] у [[Мельбурн]]е. Кіраўніцтва Формулы-1 заключыла кантракт з аўстралійскім прамоўтарам на правядзенне гран-пры ў Мельбурне як мінімум да [[2035]] года<ref>{{cite news|author = |url = https://www.motorsport.com/f1/news/australian-gp-f1-calendar-2035/10322754/ |title = Australian GP to stay on F1 calendar until 2035, adds F2 & F3 |date = 2022-06-16 |publisher = motorsport.com |accessdate = 2022-06-16 |language = en }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.grandprix.com.au/ Сайт Гран-пры Аўстраліі] * [http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050521040237/http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 |date=21 мая 2005 }} * [http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150511095539/http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html |date=11 мая 2015 }} {{Гран-пры Формулы-1}} [[Катэгорыя:Спорт у Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя Гран-пры|Аўстралія]] 9ionmigkvu2tc7gumtl29jh6cooczdt Файл:Лагатып Алімпійскіх гульняў 2016.svg 6 344836 5177243 2389485 2026-08-07T15:57:33Z Sakura emad 110464 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted Files". (TwinkleGlobal) 5177243 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Unused Copyrighted Files}} {{Несвабодны файл |апісанне= Лагатып летніх Алімпійскіх гульняў 2016 |крыніца= https://www.rio2016.com/sites/default/files/parceiros/financial_statements_2010.pdf |час стварэння= 2016 |аўтар= [[Міжнародны Алімпійскі камітэт]], [[Бразільскі Алімпійскі камітэт]] |частка= Увесь |разрозненне= Так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Летнія Алімпійскія гульні 2016 | мэта = Для добрасумленнага выкарыстання ў артыкуле Летнія Алімпійскія гульні 2016 | замяняемасць = Незамяняемае. Лагатыпы заўсёды прадугледжваюцца па змаўчанні несвабоднымі. | іншае = }} gmdru1el9mpfxvt84zy6xn95p6nqpsi Грацыян 0 358140 5177256 4270607 2026-08-07T16:24:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177256 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Флавій Грацыян | арыгінал імя = {{lang-la|Flavius Gratianus}} | выява = Gratian Solidus.jpg | апісанне выявы = Партрэт Грацыяна на залатой манеце | парадак = | пасада = [[Рымскі імператар]] | перыядпачатак = [[4 жніўня]] [[367]] | перыядканец = [[25 жніўня]] [[383]] | папярэднік = [[Валентыніян I]] | наступнік = [[Валентыніян II]] і [[Магн Максім]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | веравызнанне = [[Хрысціянства|хрысціянін]] | род = | бацька = | маці = | дзеці = не было | пахаваны }} '''Флавій Грацыян''' ({{lang-la|Flavius Gratianus}}, [[359]]—[[383]] гг.) — [[рымскі імператар|імператар]] заходняй часткі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ў [[375]]—[[383]] гадах. == Біяграфія == Грацыян быў абвешчаны бацькам, імператарам [[Валентыніян I|Валентыніянам I]], суправіцелем Рымскай імперыі на захадзе з тытулам аўгуста ў [[367]] годзе. У [[375]] годзе пасля смерці бацькі ён стаў кіравальным імператарам ва ўзросце 16 гадоў. Адной з самых значных яго дзеяў у якасці правіцеля было прызначэнне ў [[379]] годзе палкаводца [[Феадосій I Вялікі|Феадосія]] (атрымаў мянушку Вялікі) імператарам усходняй часткі Рымскай імперыі. 24-гадовы Грацыян быў забіты змоўцамі ў [[Галія|Галіі]] ў выніку вайсковага мяцяжу [[Магн Максім|Магна Максіма]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.roman-emperors.org/gratian.htm Gratian] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130524064818/http://www.roman-emperors.org/gratian.htm |date=24 мая 2013 }}: биография, написанная Walter E. Roberts по первоисточникам. {{Дынастыя Валентыніяна}} {{Рымскія імператары}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыя Валентыніяна-Феадосія]] [[Катэгорыя:Абагаўлёныя манархі]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] ldxz7xyu0vk68e388g3ijxr1nw9zmw4 Джым Дынглі 0 358834 5177339 4759479 2026-08-08T03:03:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177339 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Джым Дынглі |Арыгінал імя = {{lang-en|Jim Dingley}} |Фота = |Шырыня = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[беларуская літаратура]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Джым (Джэймс) Дынглі''' ({{lang-en| Jim Dingley}}; нар. {{ДН|24|3|1942}}, {{МН|Лідс}}) — славіст, даследчык беларускай гісторыі і літаратуры, [[прафесар]] [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэта]], адзін з заснавальнікаў [[Міжнародны фонд Янкі Купалы|Міжнароднага фонда Янкі Купалы]]. == Біяграфія == Скончыў [[Каледж Хрыста|Каледж Ісуса Хрыста]] пры [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] (1963). Працаваў асістэнтам у аддзеле славістыкі [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]] (1964―1966), стажыраваўся ў [[Масква|Маскве]], працаваў выкладчыкам рускай мовы і літаратуры [[Універсітэт Рэдынга|Універсітэта Рэдынга]], выкладчыкам рускай мовы, літаратуры і ўкраінскіх даследаванняў ва [[Універсітэцкі каледж Лондана|Універсітэцкім каледжы Лондана]] і інш. Выкладчык [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|url=http://journalby.com/news/dzhym-dyngli-kolki-uzho-mozhna-adradzhennyau-219|title=Джым Дынглі: «Колькі ўжо можна адраджэнняў?»|date=18 августа 2015|publisher=Белорусский журнал|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317195309/http://journalby.com/news/dzhym-dyngli-kolki-uzho-mozhna-adradzhennyau-219|archive-date=17 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. Заснавальнік і старшыня Брытанскай асацыяцыі ўкраінскіх даследаванняў (1990—1995), старшыня [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]] (1981— сярэдзіна 1990-х, 2004—2014), актыўны удзельнік часопіса «[[The Journal of Belarusian Studies|The Journal of Byelorussian Studies]]» («Часопіс беларускіх даследаванняў»), яго рэдактар у 1972―1979 гадах. З сярэдзіны 1970-х гадоў сакратар рады [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|бібліятэкі імя Францыска Скарыны ў Лондане]]. У 1991 годзе адзін з арганізатараў першага [[Міжнародны кангрэс беларусістаў|Міжнароднага кангрэсу беларусістаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Ларыса Цімошык.|загаловак=Джым Дынглі: Беларусь стала часткай майго жыцця|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/prilarticle.php?id=113145|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2013|нумар=22}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сябраваў з айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]], [[Гай Пікарда|Гаем Пікардам]] і [[Арнольд Мак-Мілін|Арнольдам Макмілінам]]. Ганаровы сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-Цэнтра]]<ref>{{cite web|url=http://pen-centre.by/hanarovyja_siabry.html|title=Джым Дынглі|publisher=Беларускі ПЭН-Цэнтр}}</ref>. == Перакладчык == Пераклаў на англійскую мову і зрабіў каментарыі да «[[Ліст да рускага сябра|Ліста да рускага сябра]]» [[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Аляксея Каўкі]], выдадзенага ў Лондане [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртаваннем беларусаў у Вялікай Брытаніі]]<ref>{{Cite book|author=Гардзіенка, Н.|title=Беларусы ў Вялікабрытаніі|publication-place=Мінск|publisher=Медысонт|year=2010|page=208|isbn=978-985-6887-63-8|url=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870|format=PDF|access-date=4 лютага 2021|archive-date=9 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109200502/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/798776.html|title=“Ліст да расейскага сябра”|last=Дубавец|first=Сяргей|work=Вострая Брама|access-date=2021-02-04|date=2005-07-24|publisher=Радыё Свабода}}</ref><ref>{{Citation|title=Letter to a Russian Friend: a "samizdat" Publication from Soviet Byelorussia|publication-place=London|year=1979}}</ref>. Пераклаў з беларускай мовы на англійскую «Краіну Беларусь» [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]] (2013), «Рыбін горад» [[Наталка Бабіна|Наталкі Бабінай]] (2013)<ref>{{артыкул|аўтар=Марына Коктыш.|загаловак=«Краіна Беларусь» загаварыла па-англійску|спасылка=http://www.nv-online.info/by/374/printed/61925/|выданне=Народная Воля|месца=Мн.|год=2013|нумар=31}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, «[[Дзеці Аліндаркі]]» [[Альгерд Бахарэвіч|Альгерда Бахарэвіча]]<ref>{{Cite book|last=Bacharevič|first=Alhierd|title=Alindarka's Children: Things Will Be Bad|publisher=Scotland Street Press|year=2020|isbn=978-1910895405|pages=350}}</ref>, эсэ [[Таня Скарынкіна|Тані Скарынкінай]] «A Window on Another Life» і іншыя творы. == Узнагароды == Узнагароджаны [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (1991)<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel193/time2/lavz1381.htm|title=О награждении А. Барщевского, Дж.Дингли и В. Жидлицкого медалью Франциска Скорины|date=19 января 2007|publisher=Банк законов}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. Пераклад Дынглі кнігі [[Максім Аляксандравіч Знак|Максіма Знака]] «Зэкамэрон» трапіў у лік 15 кніг, уганараваных прэміяй Англійскага ПЭН-клуба PEN Translates за найлепшы пераклад года<ref>Пераклад кнігі Максіма Знака «Зэкамэрон» атрымаў прэмію PEN Translates Ангельскага ПЭН-клюбу за найлепшы пераклад году https://www.svaboda.org/a/32248199.html</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Гардзіенка Н.'' Беларусы ў Вялікабрытаніі. — Мінск: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн.18). ISBN 978-985-6887-63-8. [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870 PDF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211109200502/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870 |date=9 лістапада 2021 }} == Спасылкі == * [http://belmediaschool.org/%d0%b1%d1%80%d1%8b%d1%82%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d1%96-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%9e%d1%86%d0%b0-%d0%b7%d0%b0%d0%ba%d0%bb%d1%96%d0%ba%d0%b0%d0%b5-%d0%b4/ Брытанскі беларусазнаўства пра Скарынаўскую бібліятэку у Лондане]{{Недаступная спасылка}} * [http://nn.by/?c=ar&i=150062 Джым Дынглі: Скарынаўскай бібліятэкай у Лондане на сёння не карыстаецца ніхто, акрамя аднаго чалавека] // Наша ніва, 25 мая 2015 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дынглі Джым}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на англійскую мову]] 8doumaukvgi9jsal69z8ctznqkq7dvw Дамініканцы ў Беларусі 0 473354 5177309 5150002 2026-08-07T23:53:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177309 wikitext text/x-wiki {{Манаскі ордэн або кангрэгацыя | назва = Дамініканцы | поўная назва = Ордэн Прапаведнікаў | эмблема = Cr.domenicana.JPG | лацінская назва = Ordo fratrum praedicatorum | скарачэнне = «O.P.» | царква = [[Каталіцкая Царква]] | дэвіз = Laudare, Benedicere, Praedicare (Усхваляць, бласлаўляць, прапаведаваць) | заснавальнік = [[Святы Дамінік]] | дата заснавання = 1214 | год зацвярджэння = 1216 | колькасць ўдзельнікаў(год) = каля 5900 (2010) | колькасць беларусаў(год) = | сайт = http://www.op.org/ }} '''[[Дамініканцы]] ў Беларусі''' ― манахі жабрацкага каталіцкага ордэна братоў-прапаведнікаў, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі з XIII стагоддзя. == Першыя дамініканцы на беларускіх землях == [[File:Wenceslas Hollar - Patres Dominicani.jpg|left|thumb|Айцец-дамініканец]] У польскіх землях [[дамініканцы]] з’явіліся з [[Балоння|Балонні]] ў 1222 годзе па запрашэнні кракаўскага [[біскуп]]а {{нп5|Іва Адрованж|Іва Адрованжа|ru|Одровонж, Иво}}. Сярод іх быў і сваяк біскупа [[Яцак Адрованж]], абвешчаны ў 1594 годзе святым каталіцкай царквы. Біскуп перадаў дамініканцам {{Нп5|Базіліка Святой Троіцы (Кракаў)|касцёл Св. Троіцы|pl|Kościół Świętej Trójcy w Krakowie (ul. Stolarska)}}, з якога потым вырас кляштар<ref>{{артыкул|аўтар= Kozłowska Z.|загаловак= Założenie klasztoru OO. Dominikanow w Krakowie|спасылка= http://mbc.malopolska.pl/dlibra/doccontent?id=14738/выданне= Rocznik Krakowski|месца= Krakow|год= 1926|том= XX|старонкі= 3―19}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1524 годзе [[Мікалай Гусоўскі]] напісаў паэму «[[Жыццё і подзвігі Святога Гіяцынта]]» (1525), — да дня ўшанавання Яцака Адрованжа<ref>{{артыкул|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]].|загаловак=«Хочацца святасці цуд ахапіць сваім розумам кволым...»: паэма «Пра жыццё і подзвігі Святога Гіяцынта» Мікалая Гусоўскага|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=2008|нумар=9}}</ref>. Пранікнавенне ордэна на ўсход пачалося з [[Кіеў|Кіева]]. Пры князі {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзіміры|ru|Владимир Рюрикович}} ў Кіеве адкрыўся {{нп5|касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бенедыкцінаў (Кіеў)|касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі|pl|Kościół Najświętszej Maryi Panny i klasztor Benedyktynów w Kijowie}} і дзейнічала створаная ў 1233 годзе Яцакам Адрованжам дамініканская місія для заходніх купцоў-католікаў, якія пражывалі ў Кіеве ці прыезджалі туды для гандлю<ref>{{артыкул|аўтар=Ткаченко Н. И.|загаловак=Киевская миссия польских доминиканцев|спасылка=http://www.history-library.com/index.php?id1=3&category=drevniy-mir&author=pashuto-vt&book=1982&page=137|выданне=Древнейшие государства на территории СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1984|старонкі=139―151|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305013937/http://history-library.com/index.php?id1=3&category=drevniy-mir&author=pashuto-vt&book=1982&page=137|archive-date=5 сакавіка 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305013937/http://history-library.com/index.php?id1=3&category=drevniy-mir&author=pashuto-vt&book=1982&page=137|archivedate=5 сакавіка 2017}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Назаренко А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX―середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|спасылка=https://books.google.ru/books?id=rZnSAAAAQBAJ&pg=PA261&lpg=PA261&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8&source=bl&ots=AK-mu_zZCA&sig=7i5DZ-SS8SxH0kmyg_ZsEMUQn-c&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi_jfbVi87SAhWiCpoKHYBRCVMq6aeimdae#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8&f=false|выданне=Из истории русской культуры|месца=М.|год=2002|том=2|старонкі=274―276}}</ref>. Першым, вядомым дакументальна дамініканцам, які з’явіўся на беларускіх землях, быў манах [[Віт (біскуп новагародскі)|Віт (Vitus)]], вучань Яцака Адрованжа (св. Гіяцынта), тагачаснага кіраўніка ордэна дамініканцаў у Польшчы. Гісторык [[Вільнюская архідыяцэзія|віленскай дыяцэзыі]] святар [[Ян Курчэўскі]] піша пра дзейнасць Віта: «''Па слядах святога Яцэка прыходзіць у Літву ягоны вучань, блаславёны Віт, паляк, каралеўскі прэлат, і як сапраўдны дамініканец стварае касцёл і літоўска-рускае біскупства ў Любчы, ― мястэчку, якое належала баярыну Міндоўга Андрэю Кіяну''»<ref>{{кніга|аўтар= Jan Kurczewski|загаловак= Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i pracę biskupów i duchowieństwa diecezji wileńskiej oraz wykaz kościołów, klasztorów, szkół i zakładów dobroczynnych i якія|спасылка= http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=55552|месца=Vilno|выдавецтва= Józef Zawadzki|год=1912}}</ref>. Дамініканскі кляштар у [[Любча|Любчы]] заснаваны ў 1250 годзе. У 1251 годзе дамініканскі правінцыял<ref group="заўв.">Кіраўніцтва ордэна ажыццяўляецца магістрам-генералам; структурна ордэн падзяляецца на правінцыі, якімі кіруюць правінцыялы.</ref><ref>''Фроссар А.'' Соль земли. [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/DOMINIKANTSI.html О главных монашеских орденах]{{Недаступная спасылка}}. — Москва, 1992.</ref> на прускіх землях, які пазней стаў біскупам хэлмінскім, {{нп5|Гайдэнрык (біскуп хэлмінскі)|Гайдэнрык|pl|Heidenryk (biskup chełmiński)}} (Heidenreich von Culm / Chełmno) атрымаў наказ ад папы [[Інакенцій IV|Інакенція IV]] каранаваць [[Міндоўг]]а і знайсці кандыдатуру ў біскупы для [[ВКЛ|літоўскага княства]]. Выбар паў на Віта, і ў 1253 годзе ён быў рукапаложаны ў «episcopus Lubozanus» (біскупа Любчанскага) і «episcopus Lithoviensis» (біскупа Літовіі)<ref>{{артыкул|аўтар=Szweda A.|загаловак= Problem biskupa litewskiego Wita|спасылка=http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Komunikaty_Mazursko_Warminskie/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2002-t-n3/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2002-t-n3-s327-343/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2002-t-n3-s327-343.pdf|выданне= Komunikaty Mazursko-Warmińskie|месца= Toruń|выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|год=2002|том=3|старонкі=327―343}}</ref>. Але Віт не стаў першым літоўскім біскупам, паколькі [[Тэўтонскі ордэн]] вылучыў свайго кандыдата, і Міндоўг пагадзіўся з гэтай кандыдатурай. Замест Віта першым легітымным біскупам княства стаў у 1252 годзе [[прэсвітар]] [[Ордэн мечаносцаў|ордэна мечаносцаў]] немец Крысціян (Christian von Preußen)<ref>{{кніга|аўтар= Kurczewski J.|загаловак= Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych|спасылка=http://elibrary.mab.lt/handle/1/247|месца= Wilno|год=1912|старонкі=21|старонак=614}}</ref>. Менавіта з дамініканцамі звязваецца афіцыйнае прыняцце Літвой хрысціянства. Каранацыя Міндоўга з жонкай адбылася летам 1253 года. Мяркуецца, што гэта адбылося ў [[Наваградак|Наваградку]], [[Вільня|Вільні]] або [[Анікшчэй|Анікштах]]<ref>Stryjkowski M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi. — Warszawa, 1846. — T. 1. — С. 289.</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Gudavičius E.|загаловак=Polityczny problem królestwa litewskiego w połowie XIII w.|выданне= Ekspansja nie mieckich zakonów rycerskich w strefe Bałtyku od XIII do połowy XVI wieku. Materiały z konferencji historyków radzieckich i polskich w Toruniu z r.1988|месца=Toruń|год=1990|старонкі=69}}</ref>. Кароны ўсклаў біскуп Гайдэнрык у прысутнасці магістра [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] {{нп5|Андрэас фон Вельвен|Андрэаса фон Вельвена|ru|Вельвен, Андреас фон}}, лівонскага архібіскупа {{нп5|Альберт Зуербер|Альберта Зуербера|en|Albert Suerbeer)}}, прадстаўнікоў каталіцкіх ордэнаў і літоўскага баярства<ref>{{кніга|аўтар= Gudavičius E.|загаловак=Mindaugas|месца=Vilnius|выдавецтва=Lietuvos istorijos institutas. Žara|год=1998|старонкі=98―106|старонак=359}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Жлукта А.|загаловак=Каранацыя Міндоўга і заснаванне першага біскупства ў дакументах XIII ст.|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n24/art10.htm|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2003|нумар=2(24)}}</ref><ref>Hellmann M. Der Deutsche Orden und die Königskrönung des Mindaugas // ZfO. Bd. 3 (1954). S. 389—394</ref>. [[File:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|thumb|200px|Каранацыя Міндоўга. Гравюра з кнігі [[Леанард Ходзька|Леанарда Ходзькі]] «Палёнія», 1824]] У далейшым місіянерская дзейнасць дамініканцаў працягвалася, з канца XIII стагоддзя яны нават служылі пры велікакняжацкім двары і ў [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|Канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнічалі ў стварэнні [[Віленскае біскупства|Віленскага каталіцкага біскупства]]. Цэнтрам дамініканцаў у [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] стаў [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільнюс)|касцёл Святога Духа]] у Вільні (1501)<ref name="»»Jono,">Antanas Rimvydas Čaplikas. Šv. Jono, Dominikonų, Trakų gatvės. Vilnius: Charibdė, 1998. ISBN 9986-745-13-6. P. 143.{{ref-lt}}</ref>. == Дамініканскія кляштары == [[File:Belarus-Smalyany-Church of Virgin Mary-1.jpg|left|thumb|Рэшткі касцёла дамініканскага кляштара ў [[Смальяны|Смальянах]]]] Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] колькасць кляштараў павялічваецца, яны ўваходзяць у Польскую правінцыю, затым у 1647 годзе створана Літоўская правінцыя, якая займала тэрыторыі сучаснай [[Рэспубліка Літва|Літвы]], паўночнай і заходняй Беларусі<ref>{{кніга|аўтар= Hanna Paulouskaya.|загаловак= Grodzieńskie kroniki klasztorne XVII i XVIII wieku. Formy gatunkowe i aspekty komunikacyjne|месца= Warszawa|выдавцтва= Uniwersytet Warszawski. Środowiskowe Studia Doktoranckie prowadzone wspólnie przy Wydziale «Artes Liberales» i Wydziale Historycznym|год=2013|старонкі=73—75|старонак=237}}</ref>. У першай палове XVII стагоддзя заснавана 10 дамініканскіх кляштараў, у другой палове ― 25, у XVIII стагоддзі ― 6, у XIX ― 1. Кляштары паўднёвай, усходняй і цэнтральнай Беларусі уваходзілі ў склад Рускай правінцыі<ref>{{артыкул|аўтар= Świętochowski R.|загаловак= Początki dominikańskiej prowincji ruskiej (1596–1602)|выданне= Prawo Kanoniczne: kwartalnik prawno-historyczny|месца= Kraków|год=1980|том=23|старонкі=51—86}}</ref>. У кожнай правінцыі ў 1766 годзе налічвалася каля 600 манахаў, у [[Наваградак|Наваградку]] знаходзіўся кляштар сясцёр-дамініканак. Правінцыі ўзначальвалі правінцыялы, кляштары ― [[прыёр]]ы<ref>{{кніга|аўтар= Giżycki J. M.|загаловак= Wiadomości o dominikanach prowincyi Litewskiej. Zebrał Wołyniak. Poprzedził przedmową O.Woroniecki O. P. Część I|месца= Kraków|год=1917}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Giżycki J. M.|загаловак= Wykaz klasztorów dominikańskich prowincyi ruskiej. Zebrał Wołyniak. Część II|спасылка= http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=1589|месца= Kraków|год=1923}}</ref>. У кляштарах збіраліся бібліятэкі, напрыклад, у Гародні налічвалася больш за 15 тысяч тамоў, у мінскім кляштары Св. Тамаша Аквінскага — крыху менш<ref>{{артыкул|загаловак= Katalogi bibliotek zakonnych na Białorusi we współczesnych zbiorach rękopiśmiennych|выданне= Wspólnota pamięci. Studia z dziejów kultury ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej|месца= Katowice|год=2006|старонкі=215—227}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Лаўрык Ю. М.]]|загаловак=Кніжныя зборы менскага дамініканскага канвенту ў 1709 годзе|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2011|нумар=4|старонкі=68―71}}</ref>. Пры наваградскім і гарадзенскім кляштарах працавалі друкарні, якія выдавалі кнігі і паштоўкі<ref>{{артыкул|аўтар= Miławicki Marek.|загаловак= Dominikanie na kresach wschodnich Rzeczypospolitej Obojga Narodów (teren dzisiejszej Białorusi)|спасылка= http://czasopisma.upjp2.edu.pl/foliahistoricacracoviensia/article/view/651|выданне=Folia Historica Cracoviensia|месца= Krakow|выдавецтва= Dominikański Instytut Historyczny w Krakowie|год=2014|том=20|старонкі=119―120}}</ref>. Сярод заснавальнікаў былі прадстаўнікі багатай шляхты і духавенства. Гэта [[Сапегі]], [[Радзівілы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]], [[Слушкі]]. Напрыклад, [[Крыштаф Слушка]] заснаваў у 1605 годзе [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл св. Тамаша Аквінскага і кляштар]] у Мінску, луцкі біскуп М. Шышкоўскі — у Брэсце (1605), кашталян мсціслаўскі К. Палубінскі — у [[Дзярэчын]]е (1618), [[Аляксандр Слушка]] ― кляштары ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] і Слупках, [[Станіслаў Казімір Радзівіл|Станіслаў Радзівіл]] ― кляштар у [[Клецк]]у (1683), віленскі ваявода [[Крыштаф Хадкевіч]] ― у Наваградку (1624), стараста ашмянскі [[Адам Саковіч]] ― у [[Зембін]]е, графіня Марыя Строццы ― у [[Пінск]]у (1667), [[падстолі]] смаленскі Базыль Баканоўскі ― кляштар у [[Нясвіж]]ы (1672), віленскі канонік Ф. Гарскі ― касцёл Маці Божай у Полацку (1672), [[Жыгімонт Адам Слушка]] ― касцёл у [[Чашнікі|Чашніках]] (каля 1674), ― каля 1816 года Вінсэнтам Лейндорфам там выкананы алтарныя карціны; харунжы надворны [[Канстанцін Уладзіслаў Пац|Канстанцін Пац]] ― у [[Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)|Княжыцах]] (1681), князь [[Павел Караль Сангушка]] ― у [[Кублічы|Кублічах]] (1748) і г. д. 1621 годам датуецца фундуш Аляксандра Хадкевіча, у якім ён «з мэтай распаўсюджвання каталіцкай веры ў горадзе яго графства Шклове» даў згоду дамініканцам на будаўніцтва касцёла і кляштара і на надзяленне манахаў гэтага ордэна рознымі ўгоддзямі. У 1623 годзе на месцы даўняга кальвінісцкага храма дамініканцамі былі закладзены касцёл і кляштар. На тэрыторыі кляштара знаходзіліся драўляная кляштарная пабудова з гаспадарчымі пабудовамі (клець, ледавік, дзве стайні, вазоўня, каменная браварня, старая драўляная лазня, калодзеж з драўляным колам) і вялікі сад. Пры кляштары была створана бібліятэка, дзе манахам чыталі курсы філасофіі і тэалогіі. У першай палове XVII стагоддзя фарнаму касцёлу належалі тры вёскі, а кляштару, які знаходзіўся пры касцёле, — тры фальваркі і восем вёсак. У пачатку XVIII стагоддзя манахі-дамініканцы штогод атрымлівалі ад уладальнікаў маёнтка 50 злотых, пуд воску, тры вёдры рыбы (з кожнага спуску) і палову злоўленай рыбы ў замкавым возеры<ref>{{артыкул|аўтар= Topolska М. В.|загаловак= Szklow i jego rola w gospodarce Bialarusi Wschodniej w XVII i XVIII wieku|выданне= Roczniki dziejow sprtecznych i gospodarczich|месца= Poznan|год=19691|нумар= XXX}}</ref>. Больш за ўсё дамініканскіх кляштараў будавалася ў 1660―1680 гг<ref>{{артыкул|аўтар=Ярашэвіч А. А.|загаловак=Страчаныя помнікі архітэктуры і мастацтва эпохі барока на Полаччыне|спасылка=http://adverbum.org/gistoryja-i-arhealogija1997|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэріалы III Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=Полацкі гісторыка-культурны запаведнік, ПДУ|год=1998|старонак=342}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Филиппенко Я. Д.|загаловак=Доминиканский монастырь. Утраченное наследие Полоцкой земли|выданне= Вестник Полоцкого гос. университета. Серыя F. Архитектура и градостроительство|месца=Полоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=1991|нумар=12}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кулагін А. М.|загаловак=Каталіцкія храмы на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2008|старонак=487|isbn=978-985-11-0395-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Miławicki Marek.|загаловак= Dominikanie na kresach wschodnich Rzeczypospolitej Obojga Narodów (teren dzisiejszej Białorusi)|спасылка= http://czasopisma.upjp2.edu.pl/foliahistoricacracoviensia/article/view/651|выданне=Folia Historica Cracoviensia|месца= Krakow|выдавецтва= Dominikański Instytut Historyczny w Krakowie|год=2014|том=20|старонкі=95―153}}</ref>. [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)|Касцёл дамініканцаў]] у Гародні быў закладзены на падставе [[Прывілей|прывілея]] [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] ў 1632 годзе, а ў 1633 годзе ўжо пабудаваны на фундацыю Фрыдэрыка і Хрысціны Сапегаў. Пасля маёмасць гарадзенскіх дамініканцаў займала цэлы гарадскі квартал<ref>{{артыкул|аўтар=Маліноўская Т.|загаловак= O dominikanach grodzieńskich. З гісторыі пабудовы і дзейнасці|выданне=Гарадзенскія запісы. Старонкі гісторыі і культуры|месца=Гродна|год=1993|нумар=1|старонкі=11―14}}</ref>. У Наваградку захаваўся [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Навагрудак)|Міхайлаўскі касцёл]], пабудаваны ў 1624 годзе як дамініканскі<ref>{{артыкул|аўтар= Адамовіч С.Ф., Кушнярэвіч А. М.|загаловак= Дамініканскі кляштар у Навагрудку|выданне= Весці Акадэміі Наук БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|год=1991|нумар=4}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Габрусь Т. В.|загаловак= Дамініканскія святыні ў Навагрудку|выданне= Гістарычная і культурная спадчына Навагрудчыны: мінулае і сучаснасць: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., Навагрудак, 12 чэрвеня 2004 г.|месца=Мн.|выдавецтва= Музей старажытнабеларускай культуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|год=2004|старонак=376}}</ref>. З’явіліся фундатарамі {{нп5|Кляштар дамініканцаў (Каўнас)|кляштара ў Коўне|pl|Klasztor Dominikanów w Kownie}} (1631 і 1641 гг.) Д. Наркевіч, [[Юрый Белазор|Ю. Белазор]] і Ю. Варлоўскі. Сойм 1658 года зацвердзіў фундацыю дамініканцаў у [[Васілішкі|Васілішках]], дзе неўзабаве, дзякуючы намаганням земскага суддзі Марціна Дамініка Лімонта, з’явіліся драўляныя касцёл і кляштар. Перабудаваны ў 1832 годзе ў мураваны, кляштар захаваўся. Канстытуцыя ВКЛ 1659 года пацвярджае фундацыю дамініканцаў у [[Расоны|Расонах]], сойм 1662 года дазваляе будаўніцтва ў [[Харашкі (Дзятлаўскі раён)|Харашках]] [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]]<ref>{{артыкул|аўтар= Markiewicz A.|загаловак= Osiemnastowieczne inwentarze jako źródło do dziejów klasztorów prowincji ruskiej dominikanów|спасылка= https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=54805|выданне= Kwartalnik Historii Kultury Materialnej|год=2013|нумар=1|старонкі=75—84}}</ref>. Пінскі кляштар дамініканаў заснаваны ў 1667 годзе маркграфіняй Марыяй Строцы, сваячкай польскай каралевы Цэцыліі Рэнаты. Фундатарка была замужам за ваяводам полацкім Янам Копацем. Да канца XVIII стагоддзя касцёл кляштара заставаўся драўляным. Пры кляштары ў 1726 годзе адкрылася Вышэйшая школа (Генеральная студыя) Рускай дамініканскай правінцыі, якая мела права прысваення вучоных ступеняў сваім гадаванцам. Вышэйшая школа змяшчала двух прафесараў багаслоўя і прафесара філасофіі. Пры гэтай навучальнай установе існавала бібліятэка ў 889 тамоў<ref>{{кніга|аўтар= Ильин А. Л., Игнатюк Е. А.|загаловак= Очерки истории культуры Пинщины (IX – нач. XX вв.): монография|месца= Пинск|выдавцтва=ПолесГУ|год=2013|старонкі=28,29|старонак=220|isbn=978-985-516-269-9}}</ref>. У 1667 годзе па хадайніцтве ашмянскага пісара земскага Андрэя Пачобута і яго жонкі Дароты ў Новыя Ашмяны былі запрошаны манахі ордэна дамініканцаў (падзея згадваецца ў інвентары горада 1668 года), якія пабудавалі ў мястэчку драўляны храм Святой Тройцы і жылыя памяшканні кляштара. Гэтаму кляштару належалі землі ў саміх [[Ашмяны|Ашмянах]], а таксама тры фальваркі ў павеце. Пры касцёле дамініканцаў была сабрана няблагая бібліятэка. У 1785 годзе пачалося будаўніцтва мураваных касцёла і кляштара ў [[Астравец|Астраўцы]]<ref>{{Крыніцы/ЭВКЛ|том=1|старонкі=259|артыкул=Астравец|аўтар=Брэгер Г.}}</ref>. У Полацку манахі-дамініканцы з’явіліся ў 1670 годзе па запрашэнню віленскага [[канонік]]а Казіміра Гурскага<ref>{{кніга|аўтар=[[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Корнилович М. О.]]|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений к ней относящихся. Репринт. изд.|спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B5%D0%B7-%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9C._%D0%9E._%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_1855.pdf|месца=Мн.|выдавецтва= Алфавит|год=1995|старонак=355|isbn=5-87264-028-5}}</ref>. У Навагрудку ў 1654—1864 гадах існаваў адзіны жаночы кляштар ордэна ў Беларусі. Па адных звестках кляштар быў заснаваны ў 1654 годзе Міхаілам Дамброўскім, кавалерам мальтыйскім, па іншых звестках — у 1678 годзе Аленай Пратасевічавай з Бухавецкіх, жонкай земскага наваградскага натарыуса. Адкрываліся дамініканскія кляштары і на [[Валынь|Валыні]], якая ўваходзіла ў Вялікае Княства Літоўскае. Так, у трэцяй чвэрці XIV стагоддзя заснаваны {{нп5|Дамініканскі манастыр (Луцк)|Луцкі кляштар|ru|Доминиканский монастырь (Луцк)}}, да сярэдзіны XVIII стагоддзя ён налічваў больш за 50 манахаў. Гэта быў самы багаты кляштар у ВКЛ. Падчас {{нп5|З’езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|з’езда еўрапейскіх манархаў у Луцку|ru|Съезд европейских монархов в Луцке}} дамініканцы былі сярод гаспадароў, што сустракалі высокіх гасцей<ref group="заўв.">. У пачатку XIX стагоддзя кляштар стаў цэнтрам Рускай дамініканскай правінцыі</ref><ref>{{кніга|аўтар= Садовнік Т., Бірюліна О., Баран В.|загаловак= Європейський з’їзд 1429 року в Луцьку|месца= Луцьк|выдавецтва= МП «Зоря»|год=2005|старонкі=13|старонак=32}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Урсул Н.А.|загаловак=Мистецька спадщина домініканського ордэну XVII-XIX вв. на території України|спасылка=http://dspace.kpnu.edu.ua:8080/xmlui/handle/123456789/425|месца=Каменец-Подольский|выдавецтва=Кам'янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка|год=2007|старонак=376}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1497 годзе кароль [[Аляксандр Ягелончык]] даў сродкі на будаўніцтва дамініканскага кляштара Св. Тройцы ў горадзе [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]], які таксама ўваходзіў у Вялікае Княства Літоўскае. Кляштар меў права трымаць карчму, варыць і прадаваць мёд, піва і віно. З дакументаў вядома, што кляштар меў званіцу з пяццю званамі, 22 вокнамі, 12 люстрамі<ref>{{артыкул|аўтар= Петрович В.|загаловак= Перші католицькі храми у місті Володимирі|выданне= Минуле і сучасне Волині і Полісся|месца= Луцьк|год=2008|нумар=27|старонкі=92―94}}</ref><ref group="заўв.">У незалежнай Украіне дзейнасць дамініканцаў аднавілася. У Кіеве і [[Фастаў|Фаставе]] адкрыты буйныя кляштары, у краіне некалькі дамініканскіх прыходаў.</ref> == Храмавая архітэктура == [[Файл:Ušačy, Śviatoha Łaŭryna. Ушачы, Сьвятога Лаўрына (1913).jpg|міні|злева|Будаўніцтва касцёла ва [[Ушачы|Ушачах]]. 1913 год.]] Першыя дамініканскія кляштары ў Беларусі звычайна адносяць да [[Готыка|гатычнай]] храмавай архітэктуры<ref>{{кніга|аўтар= Міцкевіч В. С.|загаловак= Каталіцкія кляштары XIV–XVIII стст. у межах сучаснай Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва= Рымска-каталіцкая парафія Св. Сымона і Алены|год=2014|старонак=244|isbn=978-985-6652-44-1}}</ref>. Зыходзячы з дойлідства [[Цыстэрцыянцы|цысцэрцыянцаў]], спачатку ствараліся будынкі спрошчанай планіроўкі без вежаў, з выходзіўшай алтарнай часткай без [[Апсіда|апсіды]]. Выкарыстовалася цэгла. Вышыня храма не перавышала 11,4 метра. Характэрным для дамініканскіх кляштараў быў [[Фрыз (архітэктура)|фрыз]] у верхняй частцы сцяны з перакрыжаванымі арачкамі і керамічным дэкорам. Перакрывалася [[Скляпенне|скляпеннямі]] толькі [[алтар]]ная частка, асноўная частка царквы была пакрыта драўлянымі [[Кроквы|кроквамі]]. Ва ўсходняй сцяне алтарнай часткі было тры вокны з хрысціянскай сімволікай. З сярэдзіны XVIII стагоддзя ўзнікае так званае «[[віленскае барока]]», у стылі якога быў пабудаваны кляштар дамініканцаў у Вільні (1700―1767), які адрозніваецца вытанчанасцю прапорцый, пластычнасцю [[фасад]]аў, шмат’ярусныя вежамі на фасадзе і фігурнымі [[франтон]]амі. Касцёл і сам кляштар будаваліся асобна, але злучаліся калідорам, ― характэрная пабудова гэтага часу ― дамініканскія кляштары ў [[Касцёл Святой Сафіі і кляштар дамініканцаў (Брэст)|Брэсце]] і [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Оршы]] (1694). Некаторыя кляштарныя [[Келля|келлі]] мелі ацяпленне. [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|Кляштар у Стоўбцах]] меў вялікі агарод і сад<ref>{{артыкул|аўтар=Колосовская А. Н.|загаловак=Архитектура католических монастырей Беларуси|спасылка=http://ais.by/article/arhitektura-katolicheskih-monastyrey-belarusi-dominikanskiy-monasheskiy-orden|выданне=Архитектура и строительные науки|месца=Мн.|год=2013|нумар=3}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Baranowski A. J.|загаловак= Nurty, fazy i centre barokowej architektury sakralnej w Wielkim Ksigstwie Litewskim|выданне= Biuletyn Historii Sztuki|месца= Warszawa|год=1984|том= XLVI|старонкі=371―392}}</ref>. У мастацтвазнаўчай літаратуры вядомы архітэктар-дамініканец [[Людвік Грынцэвіч]], які пабудаваў касцёлы дамініканцаў у [[Касцёл святога Антонія і кляштар дамініканцаў (Друя)|Друі]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар дамініканцаў (Нясвіж)|Нясвіжы]], [[Вірбаліс|Вярбілаве]]. Генуэзец Антоній Параца спраектаваў дамініканскія касцёлы ў Друі і [[Забельскі дамініканскі калегіум|Забелах]]<ref>{{кніга|аўтар=Слюнькова И. Н.|загаловак=Монастыри восточной и западной традиции. Наследие архитектуры Беларуси|месца=М.|выдавецтва=Прогресс-Традиция|год=2002|старонкі=169|старонак=600|isbn=5-89826-093-5}}</ref>. У 1716 годзе падваявода полацкі Геранім Жаба разам з жонкай заснавалі [[Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы)|Касцёл Святога Лаўрэна]] ва [[Ушачы|Ушачах]]. Потым яго разбурылі, і зноў пабудавалі ў 1913 годзе. Да нашых часоў захаваліся будынкі дамініканскіх касцёлаў у [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Ружанах]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Васілішкі)|Васілішках]], [[Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы)|Ушачах]], [[Благавешчанскі касцёл і кляштар дамініканцаў (Клецк)|Клецку]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар дамініканцаў (Дунілавічы)|Дунілавічах]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўі]], [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Смальяны)|Смальянах]], [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Валеўка)|Валеўцы]], [[Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)|Княжыцах]], [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Навагрудак)|Навагрудку]], руіны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі (Зембін)|Зембіне]]. Некаторыя перабудаваны пад праваслаўныя храмы. == Пасля падзелу Рэчы Паспалітай == У 1772 годзе, пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]], да Расійскай імперыі адышлі землі з сям’ю кляштарамі Літоўскай і дзевяццю кляштарамі Рускай дамініканскай правінцыі. На мяжы [[1782]] і [[1783]] гэтыя кляштары былі вылучаныя ў асобную беларускую правінцыю, якая праіснавала каля трынаццаці гадоў<ref>{{артыкул|аўтар=Sławomir Brzozecki OP.|загаловак=Prowincja białoruska Zakonu Kaznodziejskiego. Dominikanie na ziemiach zabranych przez Rosję po I rozbiorze (1772–1801)|выданне=Przegląd Tomistyczny|том=XIII/1|год=2007}}</ref>. Пасля другога (1793) і трэцяга (1795) падзелаў Рэчы Паспалітай лічба дамініканцаў у Расійскай імперыі павялічылася. Пасля выгнання [[Езуіты|езуітаў]] (1815) дамініканцам адышлі іх касцёлы. Кожны каталіцкі ордэн меў папскія [[Прывілей|прывілеі]] на арганізацыю і дзейнасць брацтваў. Пры кляштарах дамініканскага ордэна дзейнічалі брацтвы святога Разарыя. Першапачаткова брацтвы ўзнікалі па прафесіях. Кожны гарадскі цэх выступаў своеасаблівым братэрствам і меў у касцёле сваю харугву і свайго святога-абаронцу. Да XIX стагоддзя прадстаўнікі кожнай прафесіі збіраліся ў спецыяльна абазначанае для іх свята і ўдзельнічалі ў працэсіях кожны пад сваёй харугвай. У Мазыры да сярэдзіны XIX стагоддзя «братэрскіх» харугваў налічвалася 15. У красавіку 1868 года выйшла распараджэнне аб закрыцці ўсіх брацтваў пры касцёлах<ref>{{артыкул|аўтар= Зянюк Р.У.|загаловак= Барацьба з рымска-каталіцкімі брацтвамі як форма абмежавання ўплыву касцёла ў другой палове XIX стт.|выданне= Паўстанне 1863 – 1864 гг. у Польшчы, Беларусі, Літве і Украіне: гісторыя і памяць: зб.навук.арт. / уклад.: В. В. Яноўская, А. У. Унучак, А. Э. Фірыновіч|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2014|старонкі=279—291}}</ref>. Пры брэсцкім кляштары быў свой навіцыят — месца, дзе выхоўваліся толькі браты, якія ўступілі ў ордэн. Кляштарны храм аказаўся апошнім з закрытых (1857) пры будаўніцтве [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. Да гэтага ён заставаўся парафіяльным. Менавіта ў дамініканскім касцёле захоўваўся абраз Маці Божай Брэсцкай, — копія абраза з рымскай базілікі Санта-Марыя-Маджорэ. Абраз цяпер знаходзіцца ў [[Касцёл Святога Крыжа (Брэст)|парафіяльным касцёлы]] на плошчы Леніна<ref name="icon">[http://catholic.by/2/belarus/sanctuarium/100257-brest.html Санктуарый Маці Божай у Брэсце ]</ref>. Становішча дамініканаў змянілася пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830―1831 гадоў]] ― былі аб’яднаны Літоўская і Руская правінцыі, з 1842 года пачалася канфіскацыя кляштараў і пераўтварэнне іх у праваслаўныя<ref>{{кніга|аўтар=Слюнькова И. Н.|загаловак=Храмы и монастыри Беларуси XIX века в составе Российской империи|месца=М.|выдавецтва=Прогресс-Традиция|год=2010|старонкі=309―321|старонак=616|isbn=978-5-89826-326-8}}</ref>. Рускі пісьменнік [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|Мікалай Ляскоў]], які праязджаў праз Пінск, пісаў: «''Касцёл дамініканаў, таксама скасаваны цяпер, аздабляецца для праваслаўнай царквы. З яго збіваюць каланаду і праломваюць плафон для пабудовы званіцы. І тут, кажуць, быў добры сценапіс, але цяпер і слядоў яго непрыкметна, праз тое, што пасля ліквідацыі дамініканскага касцёла каля сямі гадоў таму, ён быў здадзены габрэю Арэнборгу пад склад воўны. У келлях дамініканаў жывуць цяпер двое праваслаўных святароў, і змяшчаецца гарадская аптэка''»<ref>{{артыкул|аўтар=Лесков Н. С.|загаловак=Из одного дорожного дневника|выданне=Кругозор|месца=Пинск|год=2000|нумар=1|старонкі=37}}</ref>. У 1840 годзе разглядалася справа «''пра супрацьзаконныя ўчынкі забельскіх ксяндзоў дамінікан''». Складалася яна ў тым, што частка свальнянскіх вернікаў, былых уніятаў, не жадала пераходзіць у праваслаўе, а перайшла ў каталіцтва. На ўсе звароты праваслаўнага духавенства прыхаджане заяўлялі, што «''вера наша ёсць толькі адна… і мы яе ніколі не пакінем…''», «''бо вера ваша руская ўсё роўна як жыдоўская''». У гэтай сітуацыі былі абвінавачаны дамінікане Забельскага кляштара, а таксама мясцовыя ксёндзы і шляхта<ref>{{кніга|аўтар=Грыгор’ева В. В., Завальнюк У. М., Навіцкі У. І., Філатава А. М.|загаловак=Канфесіі на Беларусі (XVIII—XX ст).|спасылка= https://knihi.com/none/Kanfiesii_na_Bielarusi_kaniec_XVIII-XX_st.html# |месца=Мн.|выдавецтва=Экаперспектыва|год=1998|старонкі=27|старонак=340|isbn=985-6102-17-0}}</ref>. З сярэдзіны XIX стагоддзя колькасць дамініканцаў у Расійскай імперыі змяншалася, і ў 1881 годзе засталося 48 манахаў<ref>{{cite web|url=http://www.pravenc.ru/text/178851.html|title=Доминиканцы в странах Восточной Европы, в Древней Руси и Российской империи|author=Юсим М. А.|publisher=Православная энциклопедия}}</ref>. Паколькі польская мова пасля паўстання набыла семантыку «''сувязі са старой эпохаю''», у Беларусі ксяндзоў, што вялі імшу польскай мовай, у асноўным адпраўлялі ў [[Нясвіжскі дамініканскі кляштар]]; з 32, якія засталіся да 1871 года, 2 былі зняволеныя ў 1867 годзе, 8 — у 1870 годзе, астатнія — у 1871. Некаторыя ксяндзы былі сасланыя ў будынак ліквідаванага віленскага кляштара кармелітаў, астатнія — у {{Нп5|Ссылка ў Сібір|Сібір|ru|Ссылка в Сибирь}}<ref>{{кніга|аўтар=Ганчар А. И.|загаловак=Римско-католическая церковь в Беларуси: общественное сознание и религиозная практика|спасылка=https://studylib.ru/doc/2035866/ganchar-a.i.-rimsko-katolicheskaya-cerkov._-v-belarusi|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский аграрный университет|год=2010|старонкі=321―322|старонак=582|isbn=978-985-678}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Skarbek J.|загаловак= Kościół rzymskokatolicki na Białorusi i Litwie w XIX i początkach XX stulecia|спасылка=https://paperity.org/p/97813548/kosciol-rzymskokatolicki-na-bialorusi-i-litwie-w-xix-i-poczatkach-xx-stulecia|выданне= Sympozjum|год=1999|нумар=3|старонкі=7—28}}</ref>. У 1864 годзе дамініканцаў у Беларусі не засталася. == Асвета == [[File:Vałyncy, Drysa. Валынцы, Дрыса (N. Orda, 25.06.1875-76) color corrected.jpg|thumb|[[Напалеон Орда]]. [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|Касцёл і кляштар дамініканцаў у Валынцах]]]] Яшчэ падчас IV Латэранскага сабора ў 1215 годзе была прынята канстытуцыя «De magistris scholasticis» («Пра школьных настаўнікаў»), у якой загадвалася пры кожным кафедральным касцёле мець настаўнікаў і вучыць бясплатна, «адкрываючы дарогу да ведаў». Таксама кафедральны касцёл павінен быў мець тэолага, які б вучыў ксяндзоў<ref>{{кніга|загаловак= Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski. T. II (869–1312) Konstantynopol IV. Lateran I, Lateran II, Lateran III, Lateran IV, Lyon I, Lyon II, Vienne|месца= Kraków|выдавецтва= Wydawnictwo WAM|год=2003|старонкі=247|старонак=680}}</ref>. У тым жа годзе папа Інакенцій III зацвердзіў ордэн св. Дамініка. Гэты ордэн стварыў магутную тэалагічна-філасофскую школу на чале са знакамітым [[Фама Аквінскі|Тамашам Аквінскім]]. Дамініканцы спрабавалі прыстасаваць перыпатэтычную філасофію для выкарыстання яе ў школах. Гэта было пачаткам доўгага працэсу стварэння асноў новай сістэмы адукацыі і адначасова працэс умацавання сувязей усходняй часткі Еўропы з Захадам, працэс уключэння яе ў заходнееўрапейскую цывілізацыю<ref>{{кніга|аўтар= Лаппо-Данилевский А. С.|загаловак= История русской общественной мысли и культуры XVII – XVIII вв.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|старонкі=27|старонак=293}}</ref>. Першая навучальная дамініканская ўстанова ― [[Забельскі дамініканскі калегіум]] ― для шляхецкай і мяшчанскай моладзі адкрылася на сродкі мясцовага памешчыка Георгія Шчыта ў 1716 годзе пры [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштар Св. Георгія]] у фальварку Забелы каля вёскі [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]] (цяпер Верхнядзвінскі раён). У канцы XVIII стагоддзя ў калегіуме выкладалі драматургі [[Міхал Цяцерскі]] і [[Каятан Марашэўскі]]. Гэтая школа пасля 1772 года з’яўлялася адзінай неезуіцкай сярэдняй навучальнай установай на ўсходзе Беларусі. У 1787 годзе калегіум меў 5 фальваркаў з 550 дварамі і прыбыткам у дзве з паловай тысячы рублёў штогод. У 1796 годзе па завяшчанні мінскага ваяводы [[Ян Аўгуст Гільзен|Яна Гільзена]] калегіум стаў атрымліваць штогод 6 тысяч рублёў. У 1803 годзе калегіум пераўтвораны ў павятовае вучылішча [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], а ў 1811 годзе — у гімназію, дзе вучыліся паэт і драматург [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] і этнограф і археолаг [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]]. Аўтар камедый прафесар рыторыкі і паэтыцы [[Міхал Цяцерскі]] разам з Каятанам Марашэўскім і [[Ігнацы Юрэвіч]]ам стварылі у Забельскім калегіуме школьны тэатр. Вядомыя пастаноўкі «Святы Ксаверый» і «Антоній Падзеўскі». Першая камічная опера на Беларусі Рафала Вардоцкага на лібрэта Цяцерскага «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» (1789) увайшла ў курс гісторыі беларускай музыкі<ref>{{артыкул|аўтар=Брыль А. Ф.|загаловак=Звесткі пра Каятана Марашэўскага, Міхала Цяцерскага і Ігнацыя Юрэвіча ў дакументах Дамініканскага ордэна|спасылка=https://rod-slova.by/chasopis/numary/rodnae-slova-42018/|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2018|нумар=4|старонкі=3, 4|archive-date=27 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727170837/https://rod-slova.by/chasopis/numary/rodnae-slova-42018/}}</ref>. Росквіт забельскай капэлы прыпадае на канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў. У аддзеле рукапісаў бібліятэкі Віленскага ўніверсітэта ёсць шэраг вакальных і інструментальных партый літургічных кампазіцый, якія гучалі ў забельскім кляштары<ref>{{артыкул|аўтар=Ліхач Т.|загаловак= Ордэн дамініканцаў і развіццё музычнай культуры Беларусі|спасылка=https://media.catholic.by/nv/n12/summary.htm|выданне=Наша вера|год=2000|нумар=2}}</ref>. Выкладаліся латынь, матэматыка, фізіка, маляванне і архітэктура. Маляванне выкладалі Банавентура Хруцкі, Бернард Лютуковіч і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Самусік А. Ф.|загаловак=Забельскі дамініканскі калегіум|выданне=Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Верхнядзвінскага раёна|месца=Мн.|выдавецтва=Паліграфафармленне|год=1999|том=2|старонкі=49|старонак=582|isbn=985-6351-06-5}}</ref>. Пазней дамініканскі ордэн не атрымаў дазволу адкрываць новыя школы на беларускіх землях. Тым не менш, у 1770-х гадах былі створаны вучылішчы, у іх навучалася да 20 % моладзі. Напрыклад, дамініканская школа ў Чашніках, якая адкрылася ў 1777 годзе, нягледзячы на пратэсты [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]], дзейнічала да пачатку 1790-х гадоў. Наўзамен яе ўлады дазволілі адкрыць 3-класную школу ва [[Ушачы|Ушачах]]. У некаторых школах давалася павышаная адукацыя ― «7 свабодных мастацтваў»: граматыка, дыялектыка, рыторыка, музыка, арыфметыка, геаметрыя, астраномія<ref>{{кніга|загаловак= Nowozytna mysl naukowa w szkolach Komisji Edukacji Narodowej|месца= Wroclaw|выдавецтва= Wydawectwo PAN|год=1973|старонкі=268|старонак=280}}</ref>. Праводзіліся тэатралізаваныя дыспуты, дэкламацыі, ставіліся спектаклі школьнага тэатра<ref>{{кніга|аўтар=Барышев Г. И.|загаловак=Школьный театр Белоруссии XVIII века|месца=Мн.|выдавецтва=Минский ин-т культуры|год=1990|старонак=90}}</ref>. У 1797 годзе дамініканцам перадалі свецкія 6-класныя вучылішчы ў Наваградку і Гародні. На базе пераведзенага ў Нясвіж слуцкага павятовага вучылішча адкрыўся [[калегіум]]. У 1817 годзе ў шасці дамініканскіх школах ўжо вучылася 705 выхаванцаў<ref>{{кніга|аўтар=Погодин А. Л.|загаловак=Виленский учебный округ. 1803―1831|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. П. Сойкина|год=1901|старонак=28}}</ref>. Часам філасофскія прадметы вар’іраваліся, ― у адных кляштарах выкладалі толькі філасофію, у іншых — тэалогію. Былі студыі, дзе {{нп5|маральная тэалогія||ru|Нравственное богословие}} спалучалася з філасофіяй або выкладалася толькі дагматычная тэалогія альбо маральная. Там вывучаліся лацінская мова, фізіка, арыфметыка, геаграфія, гісторыя, логіка, астраномія, літургічныя спевы, рыторыка. У перыяд з 1772 да 1830 года ў Беларусі існавала не менш за 31 студыі дамініканцаў: Гародня — генеральная студыя ў 1752―1830 гадах; [[Дзярэчын]] — студыя філасофіі ў 1816—1829 гадах; [[Дунілавічы]] — студыя маральнай тэалогіі ў першай трэці XIX стагоддзя; [[Забельскі дамініканскі калегіум|Забелы]] — фармальная студыя ў 1758―1827 гадах; [[Шклоў]] — студыя філасофіі і тэалогіі да 1819 года, студыя філасофіі з 1819 г<ref>{{артыкул|аўтар=Ганчарук І.|загаловак=Каталіцкія манаскія ордэны на Беларусі ў 1770―1820-я гады|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n30/art15.htm|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2004|нумар=4(30_}}</ref>. У 1794—1831 гадах пры кляштары дамініканцаў працавала павятовая навагрудская школа, якая мела шэсць класаў і дзве ступені. Ніжнюю ступень утваралі два першыя класы, у якіх вывучалі польскую i лацінскую мовы, арыфметыку i геаграфію. У наступных чатырох класах выкладаліся гісторыя, фізіка, матэматыка, літаратура, права, этыка, французская, нямецкая i руская мовы. У кожным класе з найбольш здольных вучняў выбіралі «аўдытараў», якія дапамагалі выкладчыкам у навучанні і падтрыманні дысцыпліны. Штоквартальна праводзіліся экзамены. Большасць вучняў жыла ў кляштарнай бурсе (інтэрнаце). Выпускнікі школы мелі права паступаць у Віленскі ўніверсітэт. У 1807—1815 гадах у школе вучыліся паэты [[Адам Міцкевіч]] і [[Ян Чачот]]. Закрыта пасля пажару 1831 года<ref>{{артыкул|загаловак=Навагрудская школа дамініканцаў|выданне=Рэлігія і царква на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонкі=221|старонак=372}}</ref>. Пасля выгнання [[Езуіты|езуітаў]] паўстала пытанне пра лёс дамініканскіх навучальных устаноў, якія займаліся паводле езуіцкіх праграм. Кіраўнік Літоўскай правінцыі ордэна [[Фаўстын Цяцерскі]] звярнуўся да міністра народнай асветы кн. А. М. Галіцына з прапановай пераўтварэння забельскай гімназіі ў акадэмію, але не знайшоў падтрымкі. Дамініканцам у 1822 годзе аддалі былы езуіцкі калегіум у Оршы, дзе яны адкрылі 4-класнае вучылішча. У 1825 годзе яго закрылі. Пасля паўстання 1830―1831 гадоў дамініканскія навучальныя установы былі пераведзены ў свецкія<ref>{{артыкул|аўтар=Самусік А. Ф.|загаловак=Асветніцкая дзейнасць дамініканскага ордэну на Беларускіх землях у XVIII―першай трэці XIX ст.|выданне=Хрысціанства ў гістарычным лёсе беларускага народа|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2009|старонкі=195―199}}</ref>. [[Файл:Pinsk, Daminikanskaja. Пінск, Дамініканская (1915).jpg|thumb|злева|[[Пінскі кляштар дамініканцаў|Пінскі кляштар]]. Малюнак 1915 года.]] Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] пісаў: «Нашых дзядоў сцябалі езуіты, нашых бацькоў хвасталі айцы піяры, і мы паспыталі базыльянскай розгі або дамініканскай дысцыпліны. Але няхай за гэтыя розгі ўшануюць іх нябёсы! Так, здорава яны лупцавалі, калі было за што, але і любілі яны дзяцей сардэчна і шчыра, старанна настаўлялі іх ў навуцы і веры і строга сачылі за маральнасцю ― шмат каго дала нашаму краю іх уважлівая апека»<ref>{{артыкул|аўтар= Kosmanowa B.|загаловак= Nieśwież w twórczości Władysława Syrokomli i Józefa Kraszewskiego|выданне= Беларусіка-Albaruthenica. На шляхах да ўзаемаразумення: Навуковы зборнік|месца=Мн.|год=2000|нумар=15|старонкі=236―240}}</ref>. == Пасля 1917 года == Пасля 1917 года ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] заставаўся дамініканец [[Жан-Батыст Амудру]], які да таго часу ўжо 10 гадоў быў пробашчам касцёла [[Храм Лурдскай Божай Маці (Санкт-Пецярбург)|Найсвяцейшай Панны Марыі Лурдскай]] на Ковенскім завулку. З 1934 года Амудру фактычна замяшчаў высланага з СССР апостальскага адміністратара [[Антоній Іосіфавіч Малецкі|Антонія Малецкага]]. У 1935 годзе Амудру быў таемна пасвечаны ў біскупы апостальскім адміністратарам Масквы {{нп5|Пій Эжэн Невё|Піем Невё|ru|Невё, Пий Эжен}}, але яго тады ж выслалі з краіны<ref>{{кніга|аўтар=Парфентьев П. А.|загаловак=Мать Екатерина (Анна Ивановна Абрикосова): Жизнь и служение|месца=СПб.|выдавецтва=Керигма|год=2004|старонак=340|isbn=5-85574-017-X}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Wenger A.|загаловак= Rome et Moscou, 1900-1950|месца= Paris|выдавецтва=DDB|год=1987|старонкі=287―338|старонак=364}}</ref>. == У незалежнай Беларусі == У 1992 годзе на тэрыторыі былога СССР каталіцкай царквой створаны правінцыйны дамініканскі вікарыят, які падпарадкаваўся польскай ордэнскай правінцыі, і ў яго сістэме ў 1993 годзе створаны Генеральны вікарыят Балтыі і Беларусі святых Анёлаў-Ахоўнікаў. 11 лістапада 1992 года ўсталяваны дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і створана [[Нунцыятура Святога Прастола ў Рэспубліцы Беларусь]]<ref>[http://nunciature.catholic.by/ru/svpasad-i-respublika-belarus/nunciature.html Апостальская Нунцыятура ў Рэспубліцы Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180406102737/http://nunciature.catholic.by/ru/svpasad-i-respublika-belarus/nunciature.html |date=6 красавіка 2018 }}</ref>. З мая 2020 года апостальскім нунцыем у Беларусі з’яўляецца [[Антэ Ёзіч]]<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/news/belarus/11570-papa-frants-shak-pryznachy-novaga-apostal-skaga-nuntsyya-belarus|title= Папа Францішак прызначыў новага Апостальскага нунцыя ў Беларусі|date=2020-5-21|publisher=Catholic.by}}</ref>. 11 лютага 1999 года заснавана [[Канферэнцыя каталіцкіх біскупаў Беларусі]]<ref>[http://catholic.by/2/ru/conference/bishops.html Склад Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі ]</ref>. Супольнасць дамініканскіх {{нп5|Тэрцыарыі|тэрцыарыяў|pl|Świeccy dominikanie}} пад тытулам Святой Тройцы ў Беларусі была афіцыйна зацверджана ў снежні 2012 года. Тэрцыарыі — трэцяя (пасля братоў і сясцёр дамініканак) галіна дамініканскага ордэна. Да яе адносяцца свецкія людзі, якія імкнуцца ў жыцці кіравацца дамініканскай духоўнасцю. У 2017 годзе ў Беларусі працавалі шэсць айцоў-дамініканцаў у Віцебску і Магілёве. Да Ордэна належыць таксама дапаможны біскуп Пінскай дыяцэзіі, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Казімір Велікаселец]]. У Мінску дзейнічае абшчына сясцёр-дамініканак (вул. Няжданава, 48). У беларускай літаратуры манах-дамініканец сустракаецца ў рамане [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» (1966), ― там гэта сімвал цемрашальства і хітрыны. == Святыні дамініканскага ордэна ў Беларусі == * [[Абраз Маці Божай Снежнай]] * [[Абраз Маці Божай Кангрэгацкай|Абраз Маці Божай Кангрэгацкай (Студэнцкай)]] ([[Гродна]]) == Гл. таксама == * [[Дамініканцы]] * [[Каталіцтва ў Беларусі]] * [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} {{Зноскі}} == Літаратура == * [http://www.pravenc.ru/text/178851.html Православная энциклопедия]. ― М. т. 15. 2007. с.619―627 * ''Dubas-Urwanowicz E.'' Fundacje kościołów i klasztorów grodzieńskich do XVIII wieku // Fundacje i fundatorzy w średniowieczu i epoce nowożytnej. Pod red. nauk. E. Opalińskiego, T. Wiślicza. ― Warszawa, 2000, s. 130—141. * ''Gwiazda H.'' Fundacje i fundatorzy klasztorów dominikańskich w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1648—1696 // Summarium, Nr 1, 1972, s. 50-85. * ''Markiewicz A.'' Inwentarz kościoła i klasztoru OO. Dominikanów w Rakowie z lat 1708—1709. // Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. T. 51. ― Krakow, 2006, s. 117—130. * ''Pektus V.'' Dominikonai Lietuvos kultūroje. — Vilnius, Petro ofsetas. 2004. ISBN 9955-534-84-2 * ''Сінкевич Н. О.'' Laudare, benedicere, praedicare. Доміниканський орден на Волині в кінці XVI-на початку XIX ст. — Киів, Кайрос, 2009. С. 408. == Спасылкі == * [http://www.catholic.by/port/ru/map.htm Рымска-Каталіцкая царква ў Беларусі — афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160409062905/http://www.catholic.by/port/ru/map.htm |date=9 красавіка 2016 }} * [https://dominikanie.pl/aktualnosci/news/news_id,4028,tercjarze_z_bialorusi_na_rekolekcjach.html Польскі сайт Ордэна дамініканцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130602165316/http://dominikanie.pl/aktualnosci/news/news_id,4028,tercjarze_z_bialorusi_na_rekolekcjach.html |date=2 чэрвеня 2013 }} * [https://dominikanki.pl/?sfw=pass1673339915 Польская Кангрэгацыя сясцёр-дамініканак (Sorores Ordinis Sancti Dominici in Polonia)] * [http://www.op.org/ Афіцыйная старонка Ордэна дамініканцаў]{{ref-en}}{{ref-es}}{{ref-fr}} * [http://praedicatores.ru Старонка дамініканцаў у Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130809065753/http://praedicatores.ru/ |date=9 жніўня 2013 }} {{Каталіцкія ордэны}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дамініканцы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі]] [[Катэгорыя:Манаства]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя рэлігіі ў Беларусі]] nm9m87lzjkeacz91a3msefnbflsh9le Жазэфіна Бейкер 0 489766 5177062 4425371 2026-08-07T12:04:04Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177062 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бейкер}} {{Асоба}} '''Жазэфіна Бейкер''' ({{lang-en|Josephine Baker}}, народж. '''Фрыда Джазэфін Мак-Дональд''', {{lang-en|Freda Josephine McDonald}}, {{ДН|3|6|1906}}, [[Сент-Луіс]], [[Місуры (штат)|Місуры]], [[ЗША]] — {{ДС|12|4|1975}}, {{МС|Парыж||}}) — амерыкана-французская танцорка, спявачка і актрыса. У яе гонар названы кратар Бейкер на Венеры. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бейкер, Жазефіна}} log3d2t89y6ku1kkkqzul1kmngxaqey 5177063 5177062 2026-08-07T12:04:17Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Жазефіна Бейкер]] у [[Жазэфіна Бейкер]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177062 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бейкер}} {{Асоба}} '''Жазэфіна Бейкер''' ({{lang-en|Josephine Baker}}, народж. '''Фрыда Джазэфін Мак-Дональд''', {{lang-en|Freda Josephine McDonald}}, {{ДН|3|6|1906}}, [[Сент-Луіс]], [[Місуры (штат)|Місуры]], [[ЗША]] — {{ДС|12|4|1975}}, {{МС|Парыж||}}) — амерыкана-французская танцорка, спявачка і актрыса. У яе гонар названы кратар Бейкер на Венеры. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бейкер, Жазефіна}} log3d2t89y6ku1kkkqzul1kmngxaqey Дарфурскі канфлікт 0 531686 5177322 5158829 2026-08-08T00:53:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177322 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|Сітуацыя ў Дарфуры|Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда ў Дарфуры|крымінальнае расследаванне па ініцыятыве Міжнароднага крымінальнага суда}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Дарфурскі канфлікт |частка = Суданскія грамадзянскія войны |выява = [[Выява:Sudanese Internal Conflict.svg|300px]] |памер = |загаловак = Ваеннае становішча ў Судане 6 чэрвеня 2016 года (Дарфур злева).<br> {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем суданскага ўрада і саюзнікаў}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем Рэвалюцыйнага Фронта Судана і саюзнікаў}} {{legend|#b4b2ae|Пад кантролем Суданскага Рэвалюцыйнага Савета Абуджэння}} |дата = 26 лютага 2003 — 31 жніўня 2020 |месца = [[Дарфур]], [[Судан]] |прычына = |casus belli = |вынік = Джубінскі мірны дагавор |змены = |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Суданскі рэвалюцыйны фронт]]<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>{{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Вызваленчы рух Судана|Суданскі вызваленчы рух]]<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Рух вызвалення і справядлівасці]] (з [[2010]])<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Суданскі рэвалюцыйны савет абуджэння]] (з [[2014]])<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Суданскі саюз вызваленчых сіл]] (з [[2017]])<ref name="SLFA" >{{cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|title=Three Darfur factions establish new rebel group|work=Sudan Tribune|date=7 July 2017|access-date=20 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709104828/http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|archive-date=9 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref><br>'''Пры падтрымцы:'''<br> {{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}} (з 2011)<ref>{{cite news|title=Al Bashir threatens to ‘disarm Darfur rebels’ in South Sudan|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/al-bashir-threatens-to-disarm-darfur-rebels-in-south-sudan|work=Radio Dabanga|date=29 April 2015|language=en}}</ref><br> {{Сцягафікацыя|Чад}} (2005—2010)<br>{{Сцягафікацыя|Францыя}} (2008—2010)<ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/65DA6C5C-4136-411D-8D60-1F8A1E9B313B.htm «Борьба достигает столицы Чада»], Al Jazeera, 2 февраля 2008 года.</ref><br>{{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} (да 2008)<ref>[http://www.afrol.com/printable_article/13898 Afrol News - Eritrea, Chad accused of aiding Sudan rebels] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110129040420/http://www.afrol.com/printable_article/13898 |date=29 студзеня 2011 }} 7 de septiembre de 2007</ref><br>{{Сцяг|Лівія|1977}} [[вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівія]] (да 2011)<ref> {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4 |title=Archived copy |access-date=2015-11-24 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805142419/http://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4&feature=youtu.be |archive-date=5 August 2012|df=dmy}} Sudan adjusting to post-Gaddafi era</ref><br> {{Сцягафікацыя|Уганда}} (да 2015)<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-02-13/uganda-signals-diplomatic-breakthrough-with-sudan-over-rebels Uganda Signals Diplomatic Breakthrough With Sudan on Rebels - Bloomberg]</ref> |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Судан}}<br>{{Сцяг|Судан}} [[Джанджавід]]<br>[[File:Emblem of the Popular Defence Force.svg|22px]] [[Народныя сілы абароны]]<br>'''Пры падтрымцы:'''<br> {{Сцягафікацыя|Кітай}}<br> {{Сцягафікацыя|Іран}}<br> {{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} ---- {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{Сцяг|ААН}} [[ЮНАМІД]] (з [[2007]]) |праціўнік4 = |камандзір2 = {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} Ахмед Дзіраіж<br> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} Халіл Ібрахім{{KIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} Джыбрыль Ібрахім<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} Абдул Вахід аль Нур<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} Міні Мінаві |камандзір1 = {{сцяг|Судан}} [[Амар аль-Башыр]]<br> {{сцяг|Судан}} [[Муса Хілаль]]<br> {{сцяг|Судан}} Хамід Даваі<br> {{сцяг|Судан}} Алі Кушайб<br> {{сцяг|Судан}} Ахмед Харун<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/library/info/IOR10/002/2007/en |title=Sudan: Application for summonses for two war crimes suspects a small but significant step towards justice in Darfur &#124; Amnesty International |publisher=Amnesty.org |date=27 February 2007 |access-date = 24 March 2010}}</ref><br/>{{сцяг|Судан}} [[Махамед Хамдан Дагала]] ---- {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{Сцяг|ААН}} Марцін Іхаегхіан Ухамаібхі<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1600.doc.htm : Le Secrétaire général et la Présidente de la Commission de l’Union africaine nomment M. Martin Ihoeghian Uhomoibhi, du Nigéria, Représentant spécial conjoint pour le Darfour et Chef de la MINUAD], ''UN'', 27 October 2015</ref><br> {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{Сцяг|ААН}} Франк Муш’ё Каманзі<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1618.doc.htm : Le Secrétaire général et l’Union africaine nomment le général de corps d’armée Frank Mushyo Kamanzi, du Rwanda, Commandant de la force de la MINUAD], ''UN'', 14 December 2015</ref> |камандзір4 = |сілы2 = '''РФС:''' 60 000 * '''РСР:''' 35 000<ref name="WhoAreJem">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/05/20095721141953829.html|title="Who are Sudan's Jem rebels?"|publisher=Al Jazeera}}</ref> |сілы1 = '''УСС:''' 109 300 * '''ХСП:''' 17 500<ref name="IISS2007Sudan">Military Balance 2007, 293.</ref> '''Джанджавід:''' <25 000 ---- '''ЮНАМІД:'''<br>15 845 салдат і 3 403 паліцэйскіх<ref>[https://www.un.org/fr/peacekeeping/missions/unamid/facts.shtml : Faits et chiffres], ''UN'', 26 October 2016</ref> |сілы4 = |страты2 = Невядома |страты1 = Невядома ---- 235 забіта<ref>[https://www.un.org/en/peacekeeping/fatalities/documents/stats_5a.pdf : (5a) Fatalities by Year, Mission and Incident Type up to 31 Aug 2016], ''UN'', 8 September 2016</ref> |страты4 = |агульныя страты = '''Усяго загінула на 2013 год:'''<br> 300 000 (ацэнка [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]])<br>178 258—461 520 (іншыя падлікі)<ref name = "Thomson Reuters Foundation">{{cite web|url=http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|title=Darfur Conflict|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=28 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524045929/http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|archive-date=24 мая 2015|url-status=dead}}</ref><br> '''Усяго перамяшчаных асоб на 2013 год:'''<br> 2 850 000—3 000 000<ref>{{cite web|url=http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|title=Sudan|work=United to End Genocide|access-date=28 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713040615/http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|archive-date=13 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref> (ацэнка [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]])<br>450 000 (ацэнка [[Судан|ўраду Судана]]) |заўвага = |Commons = }} '''Дарфурскі канфлікт''' — ваенны канфлікт у рэгіёне [[Дарфур]] на захадзе [[Судан]]а, які пачаўся ў лютым 2003 года, калі паўстанцкія групы пачалі барацьбу з урадам Судана, які яны абвінавацілі ва ўціску не[[арабы|араб]]<nowiki>скага</nowiki> насельніцтва<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3496731.stm |title=Q&A: Sudan's Darfur conflict |publisher=BBC News |date=8 February 2010 |access-date=24 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/SD_DAR.htm |title=Reuters AlertNet – Darfur conflict |publisher=Alertnet.org |access-date=24 March 2010}}</ref>. Урад адказаў на атакі шляхам правядзення кампаніі этнічнай чысткі супраць дарфурскіх неарабаў. Гэта прывяло да гібелі сотняў тысяч мірных жыхароў і абвінавачванні прэзідэнта Судана [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]] ў [[генацыд]]зе, [[ваеннае злачынства|ваенных злачынствах]] і злачынствах супраць чалавечнасці ў [[міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судзе]].<ref>{{cite web|title=The Prosecutor v. Omar Hassan Ahmad Al Bashir|url=https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|website=International Criminal Court|access-date=24 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508041245/https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|archive-date=8 мая 2016|url-status=dead}}</ref> Адзін з бакоў канфлікту складаецца ў асноўным з узброеных сіл Судана, паліцыі і «Джанджавід», груп суданскага апалчэння, якія набіраюцца ў асноўным сярод арабізаваных карэнных афрыканцаў і невялікай колькасці [[бедуіны|бедуінаў]] паўночнага племя рызейгат; большасць іншых арабскіх груп у Дарфуры застаецца неўцягнутымі<ref name="guardian2004">{{Cite news|author= de Waal, Alex |url=https://www.theguardian.com/society/2004/jul/25/internationalaidanddevelopment.voluntarysector |title=Darfur's Deep Grievances Defy All Hopes for An Easy Solution|work=The Observer|date= 25 July 2004|access-date=13 January 2011 |location=London}}</ref>. Іншы бок складаецца з паўстанцкіх груп, у прыватнасці ВРС і РСР, набраных у асноўным з неарабскіх мусульманскіх этнічных груп фур, загава і масаліт. [[Афрыканскі Саюз]] і [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] таксама далучыліся да сумеснай місіі па падтрыманні міру ў рэгіёне, названай ЮНАМІД. Хоць урад Судана публічна адмаўляў, што падтрымліваў «Джанджавід», шматлікія звесткі пацвярджаюць сцвярджэнні, што ён забяспечыў фінансавую дапамогу і зброю, а таксама скаардынаваў сумесныя атакі<ref>{{cite news|title=Rights Group Says Sudan's Government Aided Militias|url=http://www.genocidewatch.org/SudanRightsGroupSaysSudanAidesMilitas20July2004.htm|date=20 July 2004|work=Washington Post|access-date=14 January 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060104021437/http://www.genocidewatch.org/SudanRightsGroupSaysSudanAidesMilitas20July2004.htm |archive-date = 4 January 2006}}<br>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/foreign/content/2008/s2259102.htm |title=Darfur – Meet the Janjaweed |access-date=16 July 2008 |publisher=American Broadcasting Company |date=3 June 2008 }}</ref><ref name="autogenerated1">Uppsala Conflict Data Program [http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=145&regionSelect=1-Northern_Africa# Conflict Encyclopedia, Sudan, one-sided conflict, Janjaweed – civilians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160322121309/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=145&regionSelect=1-Northern_Africa |date=22 сакавіка 2016 }}</ref>. == Асаблівасці Дарфура == Найбольш буйной народнасцю рэгіёну з’яўляюцца фора (фур). Частка гэтага этнасу з’яўляецца арабамоўнай, але большасць кажуць на ўласнай мове. Пражываюць таксама вялікі лік араба-суданцаў, нубійцаў і некалькі дзесяткаў больш дробных народнасцяў, у асноўным [[Негроідная раса|негрыцяне]]. Некаторыя з дарфурскіх народнасцяў арабізаваныя і страцілі свае мовы, але захавалі элементы традыцыйнай культуры. Па ладзе жыцця насельніцтва Дарфура дзеліцца на жывёлагадоўцаў-качэўнікаў, сярод якіх пераважаюць араба-суданцы, і аселае земляробчае насельніцтва, прадстаўленае чорнасукрымі народнасцямі. У гарадах пражываюць прадстаўнікі ўсіх дарфурскіх народнасцяў. Племяны фактар ​​гуляе вялікую ролю ў жыцці мясцовага насельніцтва. Кожнае племя мае замацаваную за ім «дору» — тэрыторыю рассялення. У межах свайго ўчастка племя з’яўляецца практычна неабмежаваным уладальнікам земляў, пашы і водных крыніц. У культурным плане большая частка насельніцтва рэгіёну значна бліжэй да суседняга [[Чад]]у, чым да астатняга Судану, размешчанага ў даліне [[Ніл]]а. Таксама Дарфур лічыцца самым засушлівым і бедным раёнам краіны. == Прычыны і перадумовы == Канфлікт нарастаў даўно. З-за суровага клімату ішла зацятая канкурэнцыя за зямельныя і водныя рэсурсы паміж жывёлагадоўцамі і чарнаскурымі земляробамі, якая вылілася ў міжэтнічную барацьбу за выжыванне ў няпростым рэгіёне. Ускладненне адбылося ў канцы ХХ стагоддзя, калі пустыня стала паглынаць раней прыдатныя да пражывання зямлі, заселеныя арабамі-качэўнікамі, і тыя сталі міграваць на поўдзень. Нагодай да адкрытага ваеннага канфлікту стала пагадненне паміж Хартумам і паўстанцамі Поўдня аб падзеле прыбыткаў ад здабычы нафты. Чарнаскурае насельніцтва Дарфура лічыла, што ў дамове не былі ўлічаныя іх эканамічныя інтарэсы. == Ход падзей == [[File:Darfur refugee camp in Chad.jpg|thumb|left|Лагер бежанцаў з Дарфура ў Чадзе.]] === Пачатак вайны === У [[2003]] годзе супраць урада Судана выступілі дзве ваенізаваныя групоўкі: «Фронт вызвалення Дарфура», пазней пераназваны ў Суданскі вызваленчы рух (SLM/СВР), і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]» (JEM/РСР)<ref name="WhoAre">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7039360.stm BBC Staff (24 February 2009) «Who are Sudan’s Darfur rebels?» ''BBC News'']</ref>. 25 лютага атрады СВР захапілі горад Гола паблізу мяжы з Чадам, а 4 сакавіка яго атрады паспрабавалі захапіць [[Эль-Фашэр]], але былі адкінуты ўрадавымі войскамі<ref>{{cite news| url=http://www.ng.ru/courier/2007-09-24/22_peace.html| publisher=Независимая газета |author=Артур Блинов | title=Мир в обмен на нефть| date=2007-09-24 }}</ref>. 6 верасня ўрад і СВР пры пасярэдніцтве Чада падпісалі пагадненне аб спыненні агню, дамовіўшыся пачаць поўнамаштабныя перамовы па ўрэгуляванні канфлікту. Аднак неўзабаве кіраўніцтва баевікоў абвінаваціла ўрад у зрыве дамовы. Узрастанне і інтэнсіўнасць канфлікту вымусіла ўлады перакінуць у Дарфур буйныя ваенныя падмацаванні, больш шырока і актыўна стала падлучацца ваенная авіяцыя. Урад Судана задзейнічаў арганізаванае з мясцовых арабамоўных качэўнікаў апалчэнне «[[Джанджавід]]» («д’яблы/джыны на конях»), якія рэгулярна здзяйснялі напады на чарнаскурых фермераў, спальваючы пры гэтым цэлыя вёскі і здзяйсняючы іншыя віды гвалту. Апалчэнцы выганялі чорныя плямёны для вызвалення сельскагаспадарчых зямель. Аналагічныя мерапрыемствы праводзілі іх праціўнікі супраць араба-суданцаў<ref>{{cite news| url=https://lenta.ru/lib/14190229/full.htm|publisher="Лента.Ру"| title=Омар аль-Башир в Лентапедии|date=2005}}</ref>. У лютым 2004 годзе ўрад пасля захопу горада Ціне на мяжы з Чадам абвясціў аб сваёй перамозе над паўстанцамі, аднак баевікі захоўвалі кантроль над сельскімі раёнамі. === Спробы мірнага ўрэгулявання === 23 жніўня 2004 года ў сталіцы Нігерыі [[Абуджа|Абуджы]] пачаліся шматбаковыя перамовы па ўрэгуляванні дарфурскага крызісу з удзелам прадстаўнікоў паўстанцкіх груповак і суданскага ўрада. Сустрэча праходзіла пад эгідай Афрыканскага саюза пры ўдзеле Лігі арабскіх дзяржаў, а таксама Эрытрэі, Лівіі, Уганды, Чада і Малі. Перамовы практычных вынікаў не прынеслі. 18 кастрычніка ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]) адбыўся саміт з удзелам дэлегацый Лівіі, Судана, Чада, Егіпта і Нігерыі, а таксама прадстаўнікоў двух паўстанцкіх груповак Дарфура, дзе была зроблена спроба ўрэгуляваць крызіс сіламі саміх афрыканцаў. Судан выступіў тут з шэрагам ініцыятыў, напрыклад, правесці дэцэнтралізацыю ўлады ў правінцыі, стварыўшы органы мясцовага самакіравання. Урад таксама абвясціў аб згодзе значна павялічыць ваенны кантынгент Афрыканскага саюза ў Дарфуры — з 465 да 4,5 тыс. чалавек. На саміце ў Лівіі ўдзельнікі дамовіліся, што праблему Дарфура трэба вырашаць сваімі сіламі, без умяшання міжнароднай супольнасці. 5 мая 2006 года ў Абуджы (Нігерыя) паміж урадам Судана і СВР было падпісана першае мірнае пагадненне<ref>{{cite news| url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2006/06-07-06.htm| publisher=Институт Ближнего Востока|author=С.Ю. Серёгичев | title=Возможные пути эволюции Республики Судан: факторы и условия| date=2006 }}</ref>. У лютым 2010 года ўрад Судана і РСР падпісалі пагадненне аб спыненні агню, з папярэднім пагадненнем імкнуцца да міру. РСР меў найбольшую выгаду ад перамоваў і мог імкнуцца да паўаўтаноміі гэтак жа, як [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8533097.stm |title=Will peace return to Darfur? |publisher=BBC News |date=23 February 2010 |access-date=11 July 2010}}</ref>. Аднак перамовы былі сарваны абвінавачваннямі, што суданская армія пачала рэйды і паветраныя ўдары па вёсцы, дзе хаваліся баевікі, парушыўшы пагадненне па толу. РСР паабяцала байкот перамоў<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8659037.stm |title=Jem Darfur rebels snub Sudan peace talks over 'attacks' |publisher=BBC News |date=4 May 2010 |access-date=11 July 2010}}</ref>. === Працяг канфлікту === [[File:Darfur report - Page 8 Image 2.jpg|thumb|Верталёт [[Ваенна-паветраныя сілы Судана|ВПС Судана]], які ўдзельнічаў у баявых аперацыях супраць баевікоў.]] {{гл. таксама|Напад на Хасканіту (2007)|Масавыя забойствы ў Дарфуры (2020)}} Увечары 29 верасня 2007 года больш за 1000 узброеных баевікоў суданскай вызваленчай арміі напалі на ваенную базу афрыканскіх міратворцаў у горадзе Хасканіта і пасля шматгадзіннага бою, захапіўшы на базе зброю, яны спалілі яе дашчэнту. У выніку гэтага нападу загінулі дзесяць міратворцаў, сем з якіх былі з Нігерыі. «Рух за роўнасць і справядлівасць», у сваю чаргу, абвінаваціў у інцыдэнце непасрэдна ўрадавыя войскі. Услед за гэтым суданская армія ўзяла Хасканіту, пасля чаго населены пункт быў цалкам спалены. У ліпені 2020 года ў раёне гарадоў Кутум (14-га чысла), Абудос (24-га) і Мійстэры (з 25 па 26-га) адбыліся масавыя забойствы і сутыкненні. Кіраўніцтва Судана і сумесная місія Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і Афрыканскага саюза ў Дарфуры (ЮНАМІД) звязвалі масавыя забойствы з зямельнымі канфліктамі з-за правоў на занятак сельскай гаспадаркай, якія ўзніклі паміж неарабскімі племяннымі фермерамі-масалітамі і арабскімі плямёнамі бедуінаў<ref>{{Cite web|date=2020-07-28|title=Sudan deploys security forces after 120 dead, injured in attack in Darfur |url= https://www.middleeastmonitor.com/20200728-sudan-deploys-security-forces-after-120-dead-injured-in-attack-in-darfur/|access-date=2020-07-28|website=Middle East Monitor |language=en}}</ref>, якіх урад лічыць адказнымі за напады<ref>{{Citation | title = Soudan : le gouvernement envoie l'armée au Darfour en proie à une flambée de violences | language = fr | trans-title = Sudan: the government sends the Army to Darfur after an eruption of violences | url = https://mobile.francetvinfo.fr/monde/afrique/politique-africaine/soudan-le-gouvernement-envoie-l-armee-au-darfour-en-proie-a-une-flambee-de-violences_4060173.html | publisher = France TV info | quote = Khartoum veut stopper les milices arabes proches de l'ancien président Omar el-Béchir qui terrorisent les populations dans l'ouest du pays [Cartum wants to stop the arab militias aligned with the old president Omar el Bechir who are terrorizing the West of the country.}}</ref>. 31 жніўня 2020 года чатыры групоўкі (Рух за справядлівасць і роўнасць, Суданскі альянс, Збор сіл вызвалення Судана і адна фракцыя [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]]) падпісалі з новымі ўладамі ([[Суверэнны савет Судана]]) [[Джубінскае мірнае пагадненне]]. Яны прыпынілі антыўрадавую дзейнасць і далучыліся да [[Пераход Судана да дэмакратыі|працэсаў па дэмакратызацыі Судана]]<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-09-10 |title=Minnawi warns against plans to attack Darfur joint force |url=https://sudantribune.com/article277054/ |access-date=2023-09-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Наступствы == {{Гл. таксама|Крэйнікская разня|Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|Забойствы масалітаў у Дарфуры (2023)}} У канцы красавіка 2023 года, на фоне [[Канфлікт у Судане (2023)|супрацьстаяння паміж генераламі Бурханам і Дагала]], канфлікт абвастрыўся: 28 красавіка ў рэгіёне адбыліся сутычкі арабаў з масалітамі<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/04/28/africa/clashes-west-darfur-sudan-food-water-intl-hnk/index.html|title=Clashes renew in West Darfur as food and water shortages worsen in Sudan violence|access-date=2023-04-29|date=2023-04-28|work=[[CNN]]}}</ref>. == Ваенныя злачынствы == Абодва бакі ў канфлікце абвінавачвалі адзін аднаго ў сур’ёзных парушэннях правоў чалавека, уключаючы масавыя забойствы, згвалтаванні і рабаванні мірных жыхароў. Крызіс прыняў міжнародныя маштабы, калі больш за сто тысяч бежанцаў, якія пераследваліся атрадамі «джанджавідаў», хлынулі ў суседні Чад, што прывяло да сутыкненняў паміж «джанджавідамі» і чадскімі памежнікамі. Былы [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Колін Паўэл]] ахарактарызаваў сітуацыю як генацыд або акты генацыду.<ref name="Jones2006">{{cite book|author=Adam Jones|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|url=https://books.google.com/books?id=RnO_Z3y5elgC|date=27 September 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25980-9 |page=373}}</ref> 1 сакавіка 2012 года [[Міжнародны крымінальны суд]] выдаў ордэр на арышт міністра абароны Судана М. Хусейна па абвінавачванні ў здзяйсненні ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавечнасці ў Дарфуры ў 2003—2004 гадах<ref>{{cite web| url =http://www.iimes.ru/rus/stat/2012/05-03-12c.htm| title =Об изменениях в военно-политической обстановке на Ближнем Востоке и в Северной Африке (27 февраля – 4 марта 2012 года)| publisher =Институт Ближнего Востока| access-date =2012-03-07}}</ref>. == Замежны фактар == [[File:Sudan Envoy - Honor Guard.jpg|thumb|Байцы міратворчага кантынгенту.]] У 2004 годзе ў краіну была накіравана група назіральнікаў ААН, якая паступова вырасла да міратворчага кантынгенту. Адной з галоўных прычын гэтага можна лічыць гіганцкі паток бежанцаў, якія лінулі ў суседнія краіны, асабліва ў Чад. Гуманітарны крызіс таксама турбаваў [[Францыя|Францыю]], былую метраполію Чада, якая не жадала хаосу ў сваёй былой калоніі. Між тым французскія кампаніі асцерагаліся страты сваіх радовішчаў у Дарфуры<ref>[http://workshopcon.blogspot.com/2011/03/normal-0-false-false-false.html?m=1 Проектный блог по курсу "Конфликтология"]</ref>. Згодна з штогоднікам SIRPI, з 2001 па 2007 год асноўным прыхільнікам суданскага ўрада з’яўляліся [[Расія]] і [[Кітай]]. Так, у 2004 годзе на долю Расіі прыйшлося 99% ад агульнага ліку ваенных закупак Судана — 297 мільёнаў долараў. Паводле тых жа даных, РФ было пастаўлена ў Судан ў 2006 годзе 41%, а ў 2007 годзе 96% зброі і боепрыпасаў, на агульную суму ў 54 мільёна долараў. Аднак Кітай і Расія гэтыя абвінавачванні ў парушэнні эмбарга ААН на продаж зброі ўдзельнікам дарфурскага канфлікту адхілілі. Прадстаўнік Судана ў ААН таксама назваў гэтыя абвінавачванні неабгрунтаванымі<ref name="рфкнр">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6632959.stm|title=China, Russia deny weapons breach|publisher=BBC|date=2007-05-08}}</ref>. Пэўную падтрымку ўладам аказалі таксама [[Іран]] і [[Беларусь]]. Паведамлялася, што прададзеныя ў 2000-я апошняй Судану БТРы і верталёты [[Мі-24]] выкарыстоўваліся ў баях супраць дарфурскіх баевікоў<ref>[https://udf.by/news/economic/100206-top-10-obvineniy-belarusi-v-somnitelnyh-oruzheynyh-sdelkah.html Тоp-10 обвинений Беларуси в сомнительных оружейных сделках]</ref><ref>[https://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Белоруссии]</ref><ref>[https://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?]</ref>. == Гл. таксама == {{Commons|Category:Darfur conflict}} * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Сутыкненні ў Паўднёвым Дарфуры]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{cite book|first1=Julie |last1=Flint|first2=Alexander |last2=de Waal|title=Darfur: A Short History of a Long War|url=https://books.google.com/books?id=di9kngEACAAJ|year=2005|publisher=Zed Books|isbn=978-1-84277-696-4 }} == Спасылкі == * [http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ Photographer's Account - "The Cost of Silence: A Traveling Exhibition"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201028205654/http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ |date=28 кастрычніка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарфурскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Судана]] [[Катэгорыя:Палітычныя крызісы]] [[Катэгорыя:Дарфурскі канфлікт| ]] nu5t51lhsnen0l14kofut01vk5jb1ba Таскудык (Іртышскі раён) 0 547249 5177105 4979667 2026-08-07T12:19:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Таскудук (Паўладарская вобласць)]] у [[Таскудык (Іртышскі раён)]] 4979667 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудук}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Таскудук |казахская назва = Тасқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = |раён = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць){{!}}Іртышскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Касагашская сельская акруга |селішча ў табліцы = Касагашская сельская акруга{{!}}Касагашская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 20 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 554647300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Таскудук''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — былое сяло ў [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіла ў склад Касагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 554647300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 10 снежня 2015 года<ref>[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V15P0004895 http://adilet.zan.kz/rus/docs/V15P0004895Об упразднении сел Таскудук, Акбетей, Актайлак, Шубарат, Костомар, Бескепе, Тобелес Иртышского района Павлодарской области]</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 148 чалавек (72 мужчыны і 76 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 20 чалавек (13 мужчын і 7 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Іртышскага раёна}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Іртышскага раёна]] kz48mhb61drbjyncuuiwcec7qw8v47k 5177114 5177105 2026-08-07T12:20:44Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177114 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудык}} {{НП-Казахстан}} '''Таскудык''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — былы [[аул]] у [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіла ў склад Касагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 554647300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 10 снежня 2015 года<ref>[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V15P0004895 http://adilet.zan.kz/rus/docs/V15P0004895Об упразднении сел Таскудук, Акбетей, Актайлак, Шубарат, Костомар, Бескепе, Тобелес Иртышского района Павлодарской области]</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 148 чалавек (72 мужчыны і 76 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 20 чалавек (13 мужчын і 7 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Іртышскага раёна}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Іртышскага раёна]] efko91acenyv0y8wntrcko0oeofqhfy Шаблон:НП Іртышскага раёна 10 547269 5177118 5175406 2026-08-07T12:21:53Z Autumndancer 168015 5177118 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Іртышскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Агашорын]] •}} {{nobr| ''[[Акбетэй]]'' •}} {{nobr| ''[[Актайлак (Паўладарская вобласць)|Актайлак]]'' •}} {{nobr| [[Амангельды (Паўладарская вобласць)|Амангельды]] •}} {{nobr| ''[[Бескепе (Паўладарская вобласць)|Бескепе]]'' •}} {{nobr| [[Буланбай]] •}} {{nobr| [[Галубоўка (Паўладарская вобласць)|Галубоўка]] •}} {{nobr| [[Іртышск]] •}} {{nobr| [[Сяло Ісы Байзакава|Ісы Байзакава]] •}} {{nobr| [[Караагаш (Паўладарская вобласць)|Караагаш]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Паўладарская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каракудук (Паўладарская вобласць)|Каракудук]] •}} {{nobr| [[Касагаш (Паўладарская вобласць)|Касагаш]] •}} {{nobr| [[Касколь (Паўладарская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| ''[[Кастамар (Паўладарская вобласць)|Кастамар]]'' •}} {{nobr| [[Кенес (Паўладарская вобласць)|Кенес]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Паўладарская вобласць)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Паўладарская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкак]] •}} {{nobr| [[Леніна (Паўладарская вобласць)|Леніна]] •}} {{nobr| [[Лугавое (Іртышскі раён)|Лугавое]] •}} {{nobr| [[Майканыр]] •}} {{nobr| [[Панфілава (Паўладарская вобласць)|Панфілава]] •}} {{nobr| [[Севернае (Паўладарская вобласць)|Севернае]] •}} {{nobr| [[Селеты]] •}} {{nobr| [[Сцяпное (Северная сельская акруга)|Сцяпное]] •}} {{nobr| ''[[Табелес]]'' •}} {{nobr| [[Тагузак (Паўладарская вобласць)|Тагузак]] •}} {{nobr| ''[[Таскудык (Ірытшскі раён)|Таскудык]]'' (''скасаваны'') •}} {{nobr| [[Тохта (Паўладарская вобласць)|Тохта]] •}} {{nobr| [[Узынсу]] •}} {{nobr| [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)|Ульгілі]] •}} {{nobr| ''[[Шубарат]]'' •}} {{nobr| [[Ынтымак (Іртышскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> 3c1p6pa8iafonbr8dm9jy22g7zkhy7u 5177119 5177118 2026-08-07T12:22:39Z Autumndancer 168015 5177119 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Іртышскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Агашорын]] •}} {{nobr| ''[[Акбетэй]]'' •}} {{nobr| ''[[Актайлак (Паўладарская вобласць)|Актайлак]]'' •}} {{nobr| [[Амангельды (Паўладарская вобласць)|Амангельды]] •}} {{nobr| ''[[Бескепе (Паўладарская вобласць)|Бескепе]]'' •}} {{nobr| [[Буланбай]] •}} {{nobr| [[Галубоўка (Паўладарская вобласць)|Галубоўка]] •}} {{nobr| [[Іртышск]] •}} {{nobr| [[Сяло Ісы Байзакава|Ісы Байзакава]] •}} {{nobr| [[Караагаш (Паўладарская вобласць)|Караагаш]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Паўладарская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каракудук (Паўладарская вобласць)|Каракудук]] •}} {{nobr| [[Касагаш (Паўладарская вобласць)|Касагаш]] •}} {{nobr| [[Касколь (Паўладарская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| ''[[Кастамар (Паўладарская вобласць)|Кастамар]]'' •}} {{nobr| [[Кенес (Паўладарская вобласць)|Кенес]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Паўладарская вобласць)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Паўладарская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкак]] •}} {{nobr| [[Леніна (Паўладарская вобласць)|Леніна]] •}} {{nobr| [[Лугавое (Іртышскі раён)|Лугавое]] •}} {{nobr| [[Майканыр]] •}} {{nobr| [[Панфілава (Паўладарская вобласць)|Панфілава]] •}} {{nobr| [[Севернае (Паўладарская вобласць)|Севернае]] •}} {{nobr| [[Селеты]] •}} {{nobr| [[Сцяпное (Северная сельская акруга)|Сцяпное]] •}} {{nobr| ''[[Табелес]]'' •}} {{nobr| [[Тагузак (Паўладарская вобласць)|Тагузак]] •}} {{nobr| ''[[Таскудык (Іртышскі раён)|Таскудык]]'' (''скасаваны'') •}} {{nobr| [[Тохта (Паўладарская вобласць)|Тохта]] •}} {{nobr| [[Узынсу]] •}} {{nobr| [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)|Ульгілі]] •}} {{nobr| ''[[Шубарат]]'' •}} {{nobr| [[Ынтымак (Іртышскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> 246k2jkhycswpv2iq9nlfygj6lt1y9o Акыізтагай 0 550910 5177200 4976950 2026-08-07T13:16:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Акізтагай]] у [[Акыізтагай]]: памылка 4976950 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Акізтагай |казахская назва = Ақкиізтоғай |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = Жылыойскі раён |раён у табліцы = Жылыойскі раён{{!}}Жылыойскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Акізтагайская сельская акруга |селішча ў табліцы = Акізтагайская сельская акруга{{!}}Акізтагайская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2232 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 233633100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Акізтагай''' ({{lang-kz|Ақкиізтоғай}}) — сяло ў [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акізтагайскай сельскай акругі. Код КАТА — 233633100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1379 чалавек (735 мужчын і 644 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2232 чалавекі (1138 мужчын і 1094 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] o8z9er23f3mrqutnwz4wknu0ruv3o7v 5177202 5177200 2026-08-07T13:17:20Z Autumndancer 168015 5177202 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Акыізтагай''' ({{lang-kz|Ақкиізтоғай}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акыізтагайскай сельскай акругі. Код КАТА — 233633100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1379 чалавек (735 мужчын і 644 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2232 чалавекі (1138 мужчын і 1094 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] 40sof20mzpmw0yyjmd872c4iwq1osk1 Акудык (Жэмская сельская акруга) 0 550912 5177204 4977019 2026-08-07T13:18:21Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177204 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акудык}} {{НП-Казахстан}} '''Акудык''' ({{lang-kz|Аққұдық}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жэмскай сельскай акругі. Код КАТА — 233635200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 102 чалавекі (52 мужчыны і 50 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 46 чалавек (22 мужчыны і 24 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] piyn45w11f516fcmxpgujjvpagu9mpc Караша (Атыраўская вобласць) 0 550913 5177207 4978191 2026-08-07T13:22:36Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177207 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караша}} {{НП-Казахстан}} '''Караша''' ({{lang-kz|Қараша}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жэмскай сельскай акругі. Код КАТА — 233635300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 179 чалавек (101 мужчына і 78 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 146 чалавек (87 мужчын і 59 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] 6tmt7l1vrpn7daez71sk8sji62vbb6h Касшагыл 0 550917 5177208 4978237 2026-08-07T13:24:08Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Касчагіл]] у [[Касшагыл]]: памылка 4978237 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Касчагіл |казахская назва = Қосшағыл |герб = |сцяг = |lat_deg = 46 |lat_min = 50 |lat_sec = 52.46 |lon_deg = 53 |lon_min = 48 |lon_sec = 17.83 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = Жылыойскі раён |раён у табліцы = Жылыойскі раён{{!}}Жылыойскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Касчагілская сельская акруга |селішча ў табліцы = Касчагілская сельская акруга{{!}}Касчагілская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 3935 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 233643100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Касчагіл''' ({{lang-kz|Қосшағыл}}) — сяло ў [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Касчагілскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 19 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада [[Кульсары]]. Код КАТА — 233643100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 3790 чалавек (1866 мужчын і 1924 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 3935 чалавек (1925 мужчын і 2010 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] s90cie1kpuyqqab8vcmv9jccpmjg4sg 5177212 5177208 2026-08-07T13:25:45Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177212 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Касшагыл''' ({{lang-kz|Қосшағыл}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Касшагылскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 19 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада [[Кульсары]]. Код КАТА — 233643100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3790 чалавек (1866 мужчын і 1924 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3935 чалавек (1925 мужчын і 2010 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] sods3wdnqkswkeki3kgyur2ylyaxf8v Карагай (Атыраўская вобласць) 0 550918 5177206 4978099 2026-08-07T13:19:57Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177206 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карагай}} {{НП-Казахстан}} '''Карагай''' ({{lang-kz|Қарағай}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Касчагілскай сельскай акругі. Код КАТА — 233643300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 112 чалавек (59 мужчын і 53 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 226 чалавек (127 мужчын і 99 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] 58o0xa2t6z80hdyt47woxlqcllf2lsk Акудык (Майкамгенская сельская акруга) 0 550921 5177205 4977020 2026-08-07T13:18:55Z Autumndancer 168015 5177205 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акудык}} {{НП-Казахстан}} '''Акудык''' — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Майкамгенскай сельскай акругі. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 325 чалавек (164 мужчыны і 161 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 190 чалавек (90 мужчын і 100 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] csk10za3lpfl1fazcng5t20eqr8zgrx Шаблон:НП Жылыойскага раёна 10 550954 5177203 3751490 2026-08-07T13:17:39Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177203 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Жылыойскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Жылыойскі раён|Жылыойскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акыізтагай]] •}} {{nobr| [[Акудык (Жэмская сельская акруга)|Акудык]] (Жэмская с.а.) •}} {{nobr| ''[[Акудык (Майкамгенская сельская акруга)|Акудык]]'' (Майкамгенская с.а.) •}} {{nobr| [[Жана Каратон]] •}} {{nobr| [[Кайсары]] •}} {{nobr| [[Карагай (Атыраўская вобласць)|Карагай]] •}} {{nobr| [[Караша (Атыраўская вобласць)|Караша]] •}} {{nobr| [[Касчагіл]] •}} {{nobr| [[Кульсары]] •}} {{nobr| [[Майкамген]] •}} {{nobr| [[Тургызба (Жэмская сельская акруга)|Тургызба]] •}} {{nobr| ''[[Тургызба (Касчагілская сельская акруга)|Тургызба]]'' •}} {{nobr| [[Шакпартагай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Жылыойскі раён]] </noinclude> 87z90fvpjks67ia9h80eyhdw6o3iyfd 5177211 5177203 2026-08-07T13:24:51Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177211 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Жылыойскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Жылыойскі раён|Жылыойскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акыізтагай]] •}} {{nobr| [[Акудык (Жэмская сельская акруга)|Акудык]] (Жэмская с.а.) •}} {{nobr| ''[[Акудык (Майкамгенская сельская акруга)|Акудык]]'' (Майкамгенская с.а.) •}} {{nobr| [[Жана Каратон]] •}} {{nobr| [[Кайсары]] •}} {{nobr| [[Карагай (Атыраўская вобласць)|Карагай]] •}} {{nobr| [[Караша (Атыраўская вобласць)|Караша]] •}} {{nobr| [[Касшагыл]] •}} {{nobr| [[Кульсары]] •}} {{nobr| [[Майкамген]] •}} {{nobr| [[Тургызба (Жэмская сельская акруга)|Тургызба]] •}} {{nobr| ''[[Тургызба (Касчагілская сельская акруга)|Тургызба]]'' •}} {{nobr| [[Шакпартагай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Жылыойскі раён]] </noinclude> ll1qb3375k9m63drbv09bgaueutslxs Кульсары 0 550956 5177214 3499717 2026-08-07T13:28:52Z Autumndancer 168015 5177214 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан |статус = горад |руская назва = Кульсары |арыгінальная назва = Құлсары |выява = Kulsary.JPG |падначаленне = раённы цэнтр |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 59 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 54 |lon_min = 01 |lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:KZ |від рэгіёна = вобласць |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = раён |раён = Жылыойскі раён |раён у табліцы = Жылыойскі раён{{!}}Жылыойскі |дата заснавання = 1939 |статус з = 2001 |клімат = рэзка-кантынентальны |насельніцтва = {{Formatnum:54711}}<ref name=autogenerated1>[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm Cities & towns of Kazakhstan]</ref> |год перапісу = 2013 |тэлефонны код = 71237 |паштовы індэкс = 060100 }} '''Кульсары́''' ({{lang-kk|Құлсары}}) — [[горад]] у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Жылыойскі раён|Жылыойскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Атыраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] qg9l11v2ambojfwk5359mzdekhnho0n Кызылкагінскі раён 0 551030 5177090 4387671 2026-08-07T12:13:13Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кзылкагінскі раён]] у [[Кызылкагінскі раён]]: памылка 4387671 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Белауская назва = Кзылкагінскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қызылқоға ауданы}} |Герб = |Краіна = [[Казахстан]] |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Атыраўская вобласць|Атыраўскую вобласць]] |Уключае = 10 акруг |Сталіца = [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] |Дата = [[1944]] |Насельніцтва = 31 777 |Год перапісу = 2015 |Месца па насельніцтву = 3 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 99,91 %<br />[[рускія]] 0,03 %<br />іншыя 0,06 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015]</ref> |Плошча = 24 900 |Месца па плошчы = 2 |Карта = Kyzylkoga District Kazakhstan.png |Часавы пояс = [[UTC+5]] |Абрэвіятура = |Паштовыя індэксы = 060500-060509<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/06/6.html Почтовые индексы Казахстана]</ref> |Код аўтамабільных нумароў = E, 06 |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = }} '''Кзылкагінскі раён''' ({{lang-kk|Қызылқоға ауданы}}) — раён на паўночным усходзе [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.e-atyrau.kz/rus/index.php?name=Pages&op=page&pid=14 На сайте акимата Атырауской области]{{Недаступная спасылка}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} {{Атыраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Кзылкагінскі раён| ]] kawg4n279f1wpoc0idrbdh74t7xl5iu 5177093 5177090 2026-08-07T12:13:50Z Autumndancer 168015 5177093 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Белауская назва = Кызылкагінскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қызылқоға ауданы}} |Герб = |Краіна = [[Казахстан]] |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Атыраўская вобласць|Атыраўскую вобласць]] |Уключае = 10 акруг |Сталіца = [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] |Дата = [[1944]] |Насельніцтва = 31 777 |Год перапісу = 2015 |Месца па насельніцтву = 3 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 99,91 %<br />[[рускія]] 0,03 %<br />іншыя 0,06 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015]</ref> |Плошча = 24 900 |Месца па плошчы = 2 |Карта = Kyzylkoga District Kazakhstan.png |Часавы пояс = [[UTC+5]] |Абрэвіятура = |Паштовыя індэксы = 060500-060509<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/06/6.html Почтовые индексы Казахстана]</ref> |Код аўтамабільных нумароў = E, 06 |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = }} '''Кызылкагінскі раён''' ({{lang-kk|Қызылқоға ауданы}}) — раён на паўночным усходзе [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.e-atyrau.kz/rus/index.php?name=Pages&op=page&pid=14 На сайте акимата Атырауской области]{{Недаступная спасылка}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} {{Атыраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Кзылкагінскі раён| ]] f7f7rvgj4vp6ovgbp9c63mk2kt4y23c Міялы (Атыраўская вобласць) 0 551040 5177127 4979048 2026-08-07T12:30:50Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177127 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Міялы}} {{НП-Казахстан}} '''Міялы''' ({{lang-kz|Миялы с.}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Міялінскай сельскай акругі. Код КАТА — 234830100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6034 чалавекі (3005 мужчын і 3029 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6473 чалавекі (3234 мужчыны і 3239 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 1bakm94etbks581wawd92kkioe092ho Караколь (Кызылкагінскі раён) 0 551041 5177144 4978137 2026-08-07T12:40:35Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Караколь (Кзылкагінскі раён)]] у [[Караколь (Кызылкагінскі раён)]]: памылка 4978137 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караколь}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Караколь |казахская назва = Қаракөл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Аульная акруга |селішча = Джамбылская аульная акруга |селішча ў табліцы = Джамбылская аульная акруга{{!}}Джамбылская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1547 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234835100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Караколь''' ({{lang-kz|Қаракөл}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1670 чалавек (876 мужчын і 794 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1547 чалавек (796 мужчын і 751 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] aj81ki0tth977gde1de8nu33myjlmms 5177147 5177144 2026-08-07T12:41:36Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177147 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караколь}} {{НП-Казахстан}} '''Караколь''' ({{lang-kz|Қаракөл}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1670 чалавек (876 мужчын і 794 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1547 чалавек (796 мужчын і 751 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] rlnlampumutd0lx2194b0andmvxivbp Айдын (Атыраўская вобласць) 0 551042 5177177 4976877 2026-08-07T12:54:35Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177177 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Айдын}} {{НП-Казахстан}} '''Айдын''' ({{lang-kz|Айдын}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 215 чалавек (107 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 146 чалавек (72 мужчыны і 74 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] qwymhqqee044sv4oyt9wd48fm6jzew5 Мадэніет (Атыраўская вобласць) 0 551043 5177128 4978932 2026-08-07T12:31:49Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177128 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мадэніет}} {{НП-Казахстан}} '''Мадэніет''' ({{lang-kz|Мәдениет}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 354 чалавекі (181 мужчына і 173 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 89 чалавек (46 мужчын і 43 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] omihagyicmsybx0ylkjozi0kbabw6la Жангельдзін 0 551044 5177164 4977754 2026-08-07T12:47:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жангельдзіна]] у [[Жангельдзін]]: памылка 4977754 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Жангельдзіна |казахская назва = Жангелдин |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Аульная акруга |селішча = Джангельдзінская аульная акруга |селішча ў табліцы = Джангельдзінская аульная акруга{{!}}Джангельдзінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1583 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234837100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Жангельдзіна''' ({{lang-kz|Жангелдин}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Джангельдзінскай аульнай акругі. Код КАТА — 234837100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1703 чалавекі (899 мужчын і 804 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1583 чалавекі (828 мужчын і 755 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] i4f7wz4wke71hcegerth2a3f4pn48c7 5177167 5177164 2026-08-07T12:48:30Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177167 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жангельдзін''' ({{lang-kz|Жангелдин}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Джангельдзінскай аульнай акругі. Код КАТА — 234837100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1703 чалавекі (899 мужчын і 804 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1583 чалавекі (828 мужчын і 755 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] kc05vzqlye26vsimax9gww7z2ntfs4c Каныстау 0 551045 5177131 4978057 2026-08-07T12:33:46Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177131 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныстау''' ({{lang-kz|Қоныстау}}) — сяло ў [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1566 чалавек (799 мужчын і 767 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1561 чалавек (780 мужчын і 781 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] n3s8fi539pzjchk6mxg0xgyb1peldy8 Буйрэк 0 551046 5177173 4977429 2026-08-07T12:51:08Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177173 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Буйрэк''' ({{lang-kz|Бүйрек}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 190 чалавек (102 мужчыны і 88 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 175 чалавек (97 мужчын і 78 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] eztnogsxmaph1pmwgzec9jmdqqsy89m Каскулак 0 551047 5177129 4978231 2026-08-07T12:32:56Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177129 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каскулак''' ({{lang-kz|Қосқұлақ}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 274 чалавекі (137 мужчын і 137 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 233 чалавекі (126 мужчын і 107 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 2tiwdol9879rpl0yqyp5akmao9ftqjb Карабау (Атыраўская вобласць) 0 551048 5177149 4978084 2026-08-07T12:42:53Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177149 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карабау}} {{НП-Казахстан}} '''Карабау''' ({{lang-kz|Қарабау}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кызылкагінскай сельскай акругі. Код КАТА — 234843100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1523 чалавекі (762 мужчыны і 761 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1420 чалавек (736 мужчын і 684 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] fnmn5jrjfd0jixdfq1tep74jrmf7f5d Мукур (Атыраўская вобласць) 0 551049 5177126 4979051 2026-08-07T12:29:41Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177126 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мукур}} {{НП-Казахстан}} '''Мукур''' ({{lang-kz|Мұқыр}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Мукурскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 107 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234847100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3203 чалавекі (1679 мужчын і 1524 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3423 чалавекі (1743 мужчыны і 1680 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 403tet9bowk5ikqcm18s7s8ctrbq5j9 Жамансор 0 551050 5177170 4977686 2026-08-07T12:49:41Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177170 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жамансор''' ({{lang-kz|Жамансор}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 449 чалавек (240 мужчын і 209 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 443 чалавекі (218 мужчын і 225 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] h0ne1cgnukrkdsi1zo1ips8r5o4icya Жанцерэк 0 551051 5177162 4977764 2026-08-07T12:46:41Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177162 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанцерэк''' ({{lang-kz|Жантерек}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 353 чалавекі (170 мужчын і 183 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 362 чалавекі (178 мужчын і 184 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 9n5791ihsj9xykjeavqcst2wioysv22 Кенбай (Мукурская сельская акруга) 0 551052 5177141 4978267 2026-08-07T12:38:54Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177141 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 173 чалавекі (90 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 160 чалавек (89 мужчын і 71 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] rabtknuz0shv7q58oswgqna7pbyqik2 5177143 5177141 2026-08-07T12:40:17Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177143 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 173 чалавекі (90 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 160 чалавек (89 мужчын і 71 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] r1kjwq3ybfw2e3qqx1ci3jc1vi62dk2 Сарыкумак (Атыраўская вобласць) 0 551053 5177123 4979426 2026-08-07T12:27:03Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177123 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сарыкумак}} {{НП-Казахстан}} '''Сарыкумак''' ({{lang-kz|Сарықұмақ}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 179 чалавек (83 мужчыны і 96 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 155 чалавек (85 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 831asokbiw38oyf9foz75yhi20wt9zy Саркол 0 551054 5177124 4979405 2026-08-07T12:28:35Z Autumndancer 168015 5177124 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Саркол''' ({{lang-kz|Соркөл}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 257 чалавек (130 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 151 чалавек (75 мужчын і 76 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] e5hr6m1ubvv9x7elhmonaw1dcypqi4e Таскудык (Атыраўская вобласць) 0 551055 5177070 4979666 2026-08-07T12:06:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Таскудук (Атыраўская вобласць)]] у [[Таскудык (Атыраўская вобласць)]]: памылка 4979666 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудук}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Таскудук |казахская назва = Тасқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Мукурская сельская акруга |селішча ў табліцы = Мукурская сельская акруга{{!}}Мукурская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 206 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234847700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Таскудук''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 170 чалавек (76 мужчын і 94 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 206 чалавек (98 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] tcypbiesqdq9uqg8eoy95edsosprzv5 5177073 5177070 2026-08-07T12:07:54Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177073 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудук}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Таскудык |казахская назва = Тасқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Мукурская сельская акруга |селішча ў табліцы = Мукурская сельская акруга{{!}}Мукурская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 206 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234847700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Таскудык''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 170 чалавек (76 мужчын і 94 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 206 чалавек (98 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] gtqa0gp4z06mou4plg9r8xbz3sdc2a6 5177074 5177073 2026-08-07T12:08:11Z Autumndancer 168015 5177074 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудык}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Таскудык |казахская назва = Тасқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Мукурская сельская акруга |селішча ў табліцы = Мукурская сельская акруга{{!}}Мукурская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 206 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234847700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Таскудык''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 170 чалавек (76 мужчын і 94 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 206 чалавек (98 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] tati7wm8yliew58vmxyoeg3nhgtei1t Жаскайрат (Кызылкагінскі раён) 0 551056 5177153 4977791 2026-08-07T12:44:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жаскайрат (Кзылкагінскі раён)]] у [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)]]: памылка 4977791 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жаскайрат}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Жаскайрат |казахская назва = Жасқайрат |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Аульная акруга |селішча = Уільская аульная акруга |селішча ў табліцы = Уільская аульная акруга{{!}}Уільская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 2026 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234849100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Жаскайрат''' ({{lang-kz|Жасқайрат}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1937 чалавек (979 мужчын і 958 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2026 чалавек (1057 мужчын і 969 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 47oojcjx5pbm4yigy47nkj7ita1ozws 5177160 5177153 2026-08-07T12:46:01Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177160 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жаскайрат}} {{НП-Казахстан}} '''Жаскайрат''' ({{lang-kz|Жасқайрат}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1937 чалавек (979 мужчын і 958 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2026 чалавек (1057 мужчын і 969 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 9z8bwxfoyjervypv7spcq7m5ebiw9b4 Акора (Атыраўская вобласць) 0 551057 5177176 4976971 2026-08-07T12:53:45Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177176 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акора}} {{НП-Казахстан}} '''Акора''' ({{lang-kz|Аққора}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 275 чалавек (139 мужчын і 136 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 119 чалавек (64 мужчыны і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] ma7dc7rql9epona16m74tundcye3qip Балабеіт 0 551058 5177174 4977264 2026-08-07T12:51:53Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177174 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Балабеіт''' ({{lang-kz|Балабейіт}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 287 чалавек (155 мужчын і 132 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 153 чалавекі (81 мужчына і 72 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] exf1x13tdmmszk93trctj4dh8b584mh Сагыз (Кызылкагінскі раён) 0 551059 5177082 4979361 2026-08-07T12:10:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сагіз (Кзылкагінскі раён)]] у [[Сагыз (Кзылкагінскі раён)]]: памылка 4979361 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сагіз}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Сагіз |казахская назва = Сағыз |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 13 |lat_sec = 53.24 |lon_deg = 54 |lon_min = 52 |lon_sec = 23.53 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагізская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагізская сельская акруга{{!}}Сагізская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 6530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сагіз''' ({{lang-kz|Сағыз}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сагізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234853100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 6107 чалавек (3079 мужчын і 3028 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 6530 чалавек (3232 мужчыны і 3298 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] p7iryesf7lu5vp2vlmr75qt9v8nxvi0 5177087 5177082 2026-08-07T12:11:48Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177087 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сагыз}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Сагыз |казахская назва = Сағыз |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 13 |lat_sec = 53.24 |lon_deg = 54 |lon_min = 52 |lon_sec = 23.53 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагізская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагізская сельская акруга{{!}}Сагізская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 6530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сагыз''' ({{lang-kz|Сағыз}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сагізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234853100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6107 чалавек (3079 мужчын і 3028 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6530 чалавек (3232 мужчыны і 3298 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] rlf7na8a4l6rg38gt96ldjub7a009q9 5177088 5177087 2026-08-07T12:12:16Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177088 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сагыз}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Сагыз |казахская назва = Сағыз |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 13 |lat_sec = 53.24 |lon_deg = 54 |lon_min = 52 |lon_sec = 23.53 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагызская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагызская сельская акруга{{!}}Сагызская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 6530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сагыз''' ({{lang-kz|Сағыз}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сагізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234853100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6107 чалавек (3079 мужчын і 3028 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6530 чалавек (3232 мужчыны і 3298 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] swt570hqxnccxz33msxamm30mhqhsoc 5177094 5177088 2026-08-07T12:14:16Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сагыз (Кзылкагінскі раён)]] у [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)]]: памылка 5177088 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сагыз}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Сагыз |казахская назва = Сағыз |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 13 |lat_sec = 53.24 |lon_deg = 54 |lon_min = 52 |lon_sec = 23.53 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагызская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагызская сельская акруга{{!}}Сагызская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 6530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сагыз''' ({{lang-kz|Сағыз}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сагізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234853100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6107 чалавек (3079 мужчын і 3028 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6530 чалавек (3232 мужчыны і 3298 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] swt570hqxnccxz33msxamm30mhqhsoc 5177100 5177094 2026-08-07T12:14:54Z Autumndancer 168015 5177100 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сагыз}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Сагыз |казахская назва = Сағыз |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 13 |lat_sec = 53.24 |lon_deg = 54 |lon_min = 52 |lon_sec = 23.53 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кызылкагінскі раён |раён у табліцы = Кызылкагінскі раён{{!}}Кызылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагызская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагызская сельская акруга{{!}}Сагызская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 6530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сагыз''' ({{lang-kz|Сағыз}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сагізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234853100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6107 чалавек (3079 мужчын і 3028 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6530 чалавек (3232 мужчыны і 3298 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 9jip1qfht8msfvqde2q7e1y4s281flf Былкылдакты 0 551060 5177172 4977459 2026-08-07T12:50:26Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177172 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Былкылдакты''' ({{lang-kz|Былқылдақты}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (147 мужчын і 147 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 143 чалавекі (71 мужчына і 72 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] grb7h8cbq1cnmpdcrtiocl6731n0c9s Кенбай (Сагызская сельская акруга) 0 551061 5177136 4978268 2026-08-07T12:36:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кенбай (Сагізская сельская акруга)]] у [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)]]: памылка 4978268 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Кенбай |казахская назва = Кенбай |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагізская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагізская сельская акруга{{!}}Сагізская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 167 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагізскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 294 чалавекі (148 мужчын і 146 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 167 чалавек (80 мужчын і 87 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] i9sdhc8ksgxdibxmtsj4x3i6pfrt21s 5177139 5177136 2026-08-07T12:37:51Z Autumndancer 168015 5177139 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагізскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (148 мужчын і 146 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 167 чалавек (80 мужчын і 87 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 6zyvdi1okq1ruvoznx2rlm0r5naz3lv Каныраўлы 0 551062 5177134 4978049 2026-08-07T12:35:36Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177134 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныраўлы''' ({{lang-kz|Қоңыраулы}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 200 чалавек (118 мужчын і 82 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 142 чалавекі (80 мужчын і 62 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] a2msjimmanfutk1xy8nnda51opbj7wg Шалаксай (Атыраўская вобласць) 0 551063 5177102 4980982 2026-08-07T12:17:41Z Autumndancer 168015 5177102 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Шалаксай}} {{НП-Казахстан}} '''Шалаксай''' ({{lang-kz|Шолақсай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 223 чалавекі (119 мужчын і 104 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 110 чалавек (58 мужчын і 52 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] m27i20h6u5gquacncdpojp0da1bm85g Кагам (Атыраўская вобласць) 0 551065 5177151 4977929 2026-08-07T12:43:44Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177151 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кагам}} {{НП-Казахстан}} '''Кагам''' ({{lang-kz|Қоғам}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 273 чалавекі (144 мужчыны і 129 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 311 чалавек (164 мужчыны і 147 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] foc6j3whu60ahhwvkqcblcojilm9s3j 5177152 5177151 2026-08-07T12:43:59Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177152 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кагам}} {{НП-Казахстан}} '''Кагам''' ({{lang-kz|Қоғам}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 273 чалавекі (144 мужчыны і 129 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 311 чалавек (164 мужчыны і 147 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] rvkmllw45seo0lqt7iuysv9biv2qt3d Каныстану 0 551066 5177133 4978056 2026-08-07T12:34:29Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177133 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныстану''' ({{lang-kz|Қоныстану}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 339 чалавек (178 мужчын і 161 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 112 чалавек (64 мужчыны і 48 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 5cku3v1anmfljr7q9aq8mpi4o5u4rrp Тайсайган (Атыраўская вобласць) 0 551067 5177122 4979588 2026-08-07T12:26:04Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177122 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тайсайган}} {{НП-Казахстан}} '''Тайсайган''' ({{lang-kz|Тайсойған}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тайсайганскай сельскай акругі. Код КАТА — 234859100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 794 чалавекі (429 мужчын і 365 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 866 чалавек (456 мужчын і 410 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 8dz0rse781fb9kemwpxq1qbacrkwa6t Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна 10 551148 5177077 3751505 2026-08-07T12:09:02Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177077 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзіна]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кзылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагізская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагізская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагіз (Кзылкагінскі раён)|Сагіз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> rjhwtb7s04emjmd16ij5g44yk1rm4as 5177101 5177077 2026-08-07T12:15:52Z Autumndancer 168015 5177101 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзіна]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кзылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагізская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагізская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> afqmwsibrdrv69z51kbjnddomo99e4v 5177135 5177101 2026-08-07T12:36:27Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177135 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзіна]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кзылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагізская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагызская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> 023s67q886djnl34ivwbu053idfqez9 5177140 5177135 2026-08-07T12:38:14Z Autumndancer 168015 5177140 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзіна]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кзылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагызская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> d9yybr2223txrjkb3k4y6oflww2xv0m 5177158 5177140 2026-08-07T12:45:13Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177158 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзіна]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагызская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> 7g0s04parkr4zvmkawcmu86zgpaflkd 5177168 5177158 2026-08-07T12:48:54Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177168 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзін]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагызская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> sluulaksj0srz49myh1niwxgh8tc4vx 5177178 5177168 2026-08-07T12:55:35Z Autumndancer 168015 5177178 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|памылка ў назве, назвы НП перанесены пад правільныя}} {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзін]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагызская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> 0xt0p0aj9m9jt9q5dkfkymdpoy6zrtx Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020) 0 555218 5177249 5130843 2026-08-07T16:02:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177249 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі | частка = [[Лівійскі крызіс]], [[Другая халодная вайна]] | выява = Libyan Civil War.svg | загаловак = '''Становішча да красавіка 2019''' <span/> {{(!}} style="text-align:left;" {{!}} {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем сіл [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Узброеныя сілы Лівіі|Узброенных сіл Лівіі]]}} {{legend|#cae7c4|Пад кантролем сіл [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды]] і [[Узброены шчыт Лівіі|Узброенага шчыта Лівііі]]}} {{legend|#86c286|Пад кантролем сіл [[Усеагульны нацыянальны кангрэс|Усеагульнага нацыянальнага кангрэса]]}} {{legend|#e4e4e4|Пад кантролем савета маджахедаў [[Дэрна]], [[Бенгазі]] і [[Адждабія]]}} {{legend|#afc6e9|Пад кантролем мясцовых сіл}} {{!)}} <small>''[[:en:Template:Libyan Civil War detailed map|Мапа бягучай ваеннай сітуацыі ў Лівіі]] (англ.)''</small> | дата = [[16 мая]] [[2014]] — [[23 кастрычніка]] [[2020]] | месца = [[Лівія]] |прычына = Двоеўладдзе | вынік = мірная дамова, пачатак аб’яднання краіны | праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Палата прадстаўнікоў Лівіі]]:''' ** [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Узброеныя сілы Лівіі]] ** [[Брыгады Зінтан]] (да [[2017]] г.) {{Сцяг|Лівія|1977}} '''[[Кадафісты|Прыхільнікі джамахірыі]]:''' ** [[Народны фронт за вызваленне Лівіі]] ** Сілы Варшэфана ** Брыгада Хаміса '''Замежныя сілы''': ** [[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref>[https://www.alwihdainfo.com/La-rebellion-tchadienne-preoccupee-par-la-situation-securitaire-deletere-en-Libye_a70361.html La rébellion tchadienne "préoccupée par la situation sécuritaire délétère" en Libye]</ref> *** [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] (з [[2016]] г.) ** {{Сцяг|Судан}} [[Джанджавід]]<ref>{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26}}</ref> ** {{EGY}} (абмежаваны ўдзел) ** {{ARE}} (абмежаваны ўдзел) ** [[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі Расіі]] {{Collapsible list | title = Пры падтрымцы | 1 = {{DZA}}<ref name="дапамога"/> | 2 = {{RUS}}<ref>{{Cite news|work=Bloomberg L.P.|date=December 21, 2016|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/putin-promotes-libyan-strongman-as-new-ally-after-syria-victory|title=Putin Promotes Libyan Strongman as New Ally After Syria Victory}}</ref><ref name="russiahaftar">{{cite news|work=Middle East Eye|date=30 January 2017|title=Russia's secret plan to back Haftar in Libya|url=http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-russias-secret-plan-libya-2129027228|first=Malek|last=Bachir|access-date=3 April 2017}}</ref> | 3 = {{SAU}}<ref name="дапамога"/> | 4 = {{TCD}}<ref name="russiahaftar" /> | 5 = {{GBR}}<ref name="JazeeraFUKUSLibya" /><ref>{{cite news|title=British Deployment to Libya|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3383459/SAS-spearhead-operation-involving-1-000-British-troops-wrest-control-dozen-oil-fields-seized-ISIS-Libya.html|access-date=5 January 2016}}</ref> (да [[2016]] г.) | 6 = {{USA}}<ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/us-abandons-long-time-cia-asset-khalifa-haftar-brands-him-as-spoiler/|title=US abandons long-time CIA asset Khalifa Haftar, brands him as spoiler|publisher=Libyan Express|date=18 August 2016}}</ref> (да [[2016]] г.) | 7 = {{JOR}}<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref name="JordanGNA">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|publisher=The Jordan Times|date=20 August 2017|access-date=25 August 2017}}</ref> (да [[2016]] г., з [[2019]] г <ref>https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/ Jordan arming Libya’s Haftar with armored vehicles and weapons</ref>) | 8 = [[File:Flag of France (1976–2020).svg|30пкс]] [[Францыя]]<ref name="JazeeraFUKUSLibya">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|title=France confirms three soldiers killed in Libya|access-date=2 August 2016}}</ref> (да [[2016]] г.) | 9 = {{BLR}}<ref name="дапамога"/> | 10 = [[File:Flag of South Yemen.svg|24px]] [[Паўднёвы Пераходны Савет]]<ref name="сепары"/> (з [[2019]] г.) }} ---- {{Сцяг|Чад}} [[Чад|Чадскія паўстанцы]]<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45854 Продолжаются вооруженные столкновения на юге Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181025130941/http://za-kaddafi.org/node/45854 |date=25 кастрычніка 2018 }} — ''За Каддафи и его народ'', 22.10.2018</ref><ref name="Чад"/><br>{{Сцяг|Нігер}} [[Нігер|Нігерскія паўстанцы]] | праціўнік2 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]''' (з [[2016]] г.): ** Прэзідэнцкая гвардыя ** Брыгады Місурата ** Рэвалюцыйныя брыгады Сабрата ** Ахова нафтавых пабудоў ** [[Файл:Naval Ensign of Libya.svg|22px|border]] [[Ваенна-марскія сілы Лівіі]] ** [[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] [[Туарэгскія апалчэнцы Гат|Туарэгі]] ** [[Файл:Flag of the Toubou Front for the Salvation of Libya.svg|22px|border]] [[Фронт тубу для выратавання Лівіі]] ** [[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Апалчэнцы [[Берберы|амазіг]] ** [[Брыгады Зінтан]] (з [[2017]] г.) ** [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]] {{Collapsible list | title = Пры падтрымцы | 1 = {{Сцягафікацыя|ААН}} | 2 = {{GBR}} (з [[2016]] г.) | 3 = {{Сцягафікацыя|ЕС}} | 4 = {{USA}} (з [[2016]] г.) | 5 = {{ITA}} | 6 = {{QAT}} | 7 = {{SDN}} | 8 = {{TUR}} | 9 = {{JOR}} | 10 = {{FRA}} <ref name="eadaily.com">[https://eadaily.com/ru/news/2019/05/09/shestaya-nedelya-boyov-za-tripoli-lna-bombit-pns-saradzh-vstretilsya-s-makronom Шестая неделя боёв за Триполи: ЛНА бомбит ПНС, Сарадж встретился с Макроном]</ref>(з 2019) | 11 = {{UKR}}<ref>{{Cite web |url=http://za-kaddafi.org/node/47151 |title=Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2 |access-date=9 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |archive-date=17 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref> (з [[2019]] г.) }} | праціўнік3 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Усеагульны нацыянальны кангрэс]]''' (да [[2016]]): ** [[Узброены шчыт Лівіі]] ** [[Лівійская арганізацыя рэвалюцыйных аперацый]] ** Лівійская нацыянальная гвардыя {{Collapsible list | title = Пры падтрымцы | 1 = {{IRN}} (нібыта) | 2 = {{QAT}}<ref name="дапамога2"/> (да [[2016]] г.) | 3 = {{SDN}} (да [[2016]] г.) | 4 = {{TUR}}<ref name="дапамога2"/> (да [[2016]] г.) | 5 = {{UKR}}<ref>[https://www.newsweek.com/rival-libyan-factions-travel-kiev-and-moscow-seeking-support-304879 RIVAL LIBYAN FACTIONS TRAVEL TO KIEV AND MOSCOW SEEKING SUPPORT] — ''newsweek'', 6 February 2015</ref> }} ---- [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]<br/>[[Файл:Islamic State flag.svg|22px|border]] [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]] {{Collapsible list | title = Падтрымка | 1 = [[Файл:Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg|22px|border]] [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]] (да [[27 мая]] [[2017]] г.) | 2 = [[Лівійскі Шчыт 1]] (снежань [[2016]] г.) | 3 = [[Брыгада мучанікаў 17 лютага]] | 4 = [[Брыгада Рафала аль-Сахаці]] }} [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Саветы шуры маджахедаў Дэрна]] ** [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя (Дэрна)]] ** [[Брыгада мучанікаў Абу Саліма]] (да [[2015]] г.) [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі#Брыгады абароны Бенгазі|Брыгады абароны Бенгазі]] Савет шуры маджахедаў Адждабія | праціўнік4 = [[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] '''[[Ісламская дзяржава]]''' | камандзір1= [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] [[Агіла Салах Іса]]<br>[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Халіф Хафтар]]<br>{{Сцяг|Егіпет}} [[Абдул Фатах ас-Сісі]]<br>[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|25px|border]] [[Саіф аль-Іслам Кадафі]]<br>[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|25px|border]] Аіша Кадафі<br>[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|25px|border]] Хуэлідзі аль-Хамідзі |камандзір2=[[Выява:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] [[Фаіз Сарадж]] |камандзір3 = [[Выява:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] Ахмед Майтыг<br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|25px|border]] Ізмаіл аль-Салабі |камандзір4 = [[Выява:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] † | сілы1 = [[Выява:Libyan National Army.png|22px]] 90 000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html Military of Libya, CIA — The World Factbook] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224023634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html |date=24 снежня 2016 }}</ref> {{Сцяг|Егіпет}} 5 000 | сілы2 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] ? | сілы3 =[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] 10 000<ref>{{cite news|title=Is Libya the New Battleground for the Islamist-Nationalist Proxy War?|url=http://www.libya-analysis.com/gnc/|work=Libya Analysis|access-date=2 October 2015|date=9 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103143637/http://www.libya-analysis.com/gnc|archive-date=3 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|25px|border]] 4 500<ref name=Benghazimilitia>{{cite news|title=A Benghazi power, Libya militia eyed in attack|url=http://bigstory.ap.org/article/benghazi-power-libya-militia-eyed-attack|author=Maggie Michael & Hamza Hendawi|work=Associated Press|date=18 September 2012|access-date=10 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725075029/http://bigstory.ap.org/article/benghazi-power-libya-militia-eyed-attack |archive-date=25 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref> | сілы4 = [[Выява:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] 6 500<ref name="shifts to Libya">{{cite web|url=http://freebeacon.com/national-security/isis-shifts-libya-strikes-syria/|title=ISIS Shifts to Libya After Strikes in Syria|work=The Washington Free Beacon|access-date=12 January 2016}}</ref> | агульныя страты = 14 500 загінуўшых, з іх 2 400 мірных жыхароў<ref>[https://acleddata.com/curated-data-files/ Armed Conflict Location and Event Data project : CURATED DATA FILES]</ref> }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Другая [[грамадзянская вайна]] ў Лівіі''' — узброены канфлікт, які пачаўся ў 2014 годзе з-за двоеўладдзя ў Лівіі. == Папярэднія падзеі == У лютым [[2011]] года ў шэрагу гарадоў краіны прайшлі антыўрадавыя мітынгі, накіраваныя супраць урада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. З гэтага моманту ў краіне пачалася [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянская вайна]]. У канцы сакавіка 2011 пачалася санкцыянаваная [[ААН]] ваенная аперацыя пад кантролем сіл [[НАТА]]. [[21 жніўня]] лівійскія паўстанцы ўвайшлі ў [[Трыпалі]], сталіцу Лівіі. [[20 кастрычніка]] М. Кадафі быў забіты. Пасля гібелі Кадафі і паражэння войскаў урада перыядычна ўспыхвалі ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі сіламі<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ |title=Лівія 2011—2017 |access-date=29 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513025233/http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ |archive-date=13 мая 2018 |url-status=dead }}</ref>. Сутыкненні насілі розны характар ​​— ад невялікіх сутычак да поўнамаштабных баявых дзеянняў. Узброеныя канфлікты адбываліся як паміж кадафістамі і лаяльнымі ранейшаму ўраду плямёнамі з аднаго боку і новымі ўладамі з другога, так і паміж рознымі групоўкамі, якія ўдзельнічалі ў звяржэнні ўлады Муамара Кадафі. [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Канфлікт ў Лівіі 2011—2014 гг.]], у адрозненне ад сірыйскага і іракскага, не меў характар ​​міжрэлігійнай вайны, а ўяўляў сабой канфлікт мясцовых міліцый, многія з якіх прэтэндавалі на вырашальную ролю, нібыта згуляную імі ў звяржэнні Кадафі. Сур’ёзным фактарам у падзеях з’яўлялася пытанне размеркавання даходаў ад нафтаздабычы. == Бакі == Сітуацыя, якая склалася ў Лівіі падчас грамадзянскай вайны, вельмі складаная. Тут вылучаюцца адразу тры асноўных канфліктуючых бакоў, унутры якіх таксама вялася барацьба. Першы бок прадстаўляла Палатай прадстаўнікоў. За іх выступалі Лівійская Нацыянальная армія, частка плямёнаў, асобныя ўзброеныя атрады, напрыклад, Брыгады Зінтан і Місурата, і прыхільнікі Джамахірыі. На другім баку знаходзіліся Усеагульны Нацыянальных Кангрэс, узброеныя групоўкі «Шчыт Лівіі» і «Арганізацыя рэвалюцыйных аперацый». З [[2016]] года ўсе яны знаходзіліся пад парадкаваннем Урадам нацыянальнай згоды на чале з Ф. Сараджам, так як УНК самаліквідаваўся. Трэці бок прадстаўлялі выключна ісламісцкімі баевікамі. Варта адзначыць, што сярод іх не было адзінства, што прыводзіла да сутыкненняў паміж самімі ісламістамі. Самымі буйнымі тэрарыстычнымі арганізацыямі, якія ўдзельнічалі ў канфлікце, з’яўляліся Ісламская дзяржава, Аль-Каіда, Савет шуры Бенгазі і Савет шуры маджахедаў Дэрны. У канфлікце прымалі ўдзел не толькі мясцовыя лівійскія сілы, але і войскі [[Егіпет|Егіпта]], [[ЗША]], [[ААЭ]] і іншых краін. == Ход вайны == === 2014—2017 === Супрацьстаянне ісламістаў і ўмераных сіл пры падтрымцы часткі вайскоўцаў вылілася ў яшчэ адзін узброены канфлікт, вынікам якога стала ўсталяванне ў жніўні [[2014]] года двоеўладдзя ў краіне. У горадзе [[Табрук]] стала афіцыйна засядаць Палата прадстаўнікоў Лівіі (ППЛ), а ў [[Трыпалі]] — Усеагульны нацыянальны кангрэс (УНК). Афіцыйна новая грамадзянская вайна ў Лівіі пачалася [[16 мая]] [[2014]] года, калі генерал-маёр Лівійскай нацыянальнай арміі Халіфа Хафтар аб’явіў аб пачатаку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму часцей узброеных сіл у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі»<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20140221182322/http://www.libyaherald.com/2014/02/14/general-hafter-announces-coup-politicians-react-with-scorn-order-his-arrest/#axzz2tIQINLHq General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald]</ref>. Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву — аперацыя «Годнасць». [[18 мая]] аперацыя была пашырана да Трыпалі, што азнаменаваў штурм будынка Усеагульнага нацыянальнага кангрэса. У абстаноўцы напружанасці [[25 чэрвеня]] адбыліся выбары ў Палату прадстаўнікоў, на якіх прыхільнікі радыкальнага ісламу пацярпелі паразу. [[13 ліпеня]] ісламісты ў адказ на правал абвясцілі аб пачатку аперацыі «Світанне Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ў іх атрымалася [[23 жніўня]] пасля сарака дзён баёў<ref name=guardian-20140824>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/libya-capital-under-islamist-control-tripoli-airport-seized-operation-dawn|title=Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized|author=Chris Stephen and Anne Penketh|publisher=The Guardian|date=24 августа 2014|access-date=24 января 2015}}</ref>. Пасля ўсталявання кантролю над горадам яны заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні Усеагульнага нацыянальнага кангрэса. [[25 жніўня]] некаторыя прадстаўнікі УНК правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам Амара аль-Хасі, у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе<ref name="Libya’s interim government resigns">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/2014/08/29/Libya-s-interim-government-resigns-under-pressure-.html|title=Libya’s interim government resigns|publisher=Al Arabiya|date=29 августа 2014|access-date=29 августа 2014}}</ref><ref name="PressTV">{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|title=Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation|publisher=PressTV|date=29 августа 2014|access-date=29 августа 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924135758/http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|archive-date=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="in.reuters.com">[http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912045107/http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 |date=12 верасня 2015 }}</ref>. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў горадзе Табрук на паўночным усходзе дзяржавы<ref name=guardian-20140909>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |publisher=The Guardian |date=9 September 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref>. Летам [[2014]] года войскі УНК захопліваюць [[Бенгазі]], а затым пачынаецца наступленне на Табрук. Пакуль на поўначы вяліся гарадскія баі, у Фезане адбыліся міжплемянныя сутыкненні паміж туарэгамі, частка з якіх арыентавалася на Табрук, а іншая — на Трыпалі. Нестабільнасцю скарысталіся тэрарысты. У [[2015]] годзе баевікі «Ісламскай Дзяржавы» [[Бітва за Сірт (2015)|захопліваюць Сірт]] і Бенгазі. Умераные сілы пачалі адступаць пад напорам групоўкі. Тады, у верасні 2015 года, УНК і ППЛ прыйшлі да пагаднення аб стварэнні ўрада нацыянальнага адзінства Лівіі. Тым не менш, грамадзянская вайна з удзелам розных арганізацый працягнулася. Тым часам Лівійская Нацыянальная Армія Х. Хафтара пачала адваяванне акупіраваных ІД рэгіёнаў. Пасля шэрагу паразаў ад ЛНА радыкалы праводзяць некалькі тэрактаў у Трыпалі і іншых гарадах краіны<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/world/20160402/1401565107.html|title=В Ливии при атаке боевиков на месторождение нефти погибли 2 человека {{!}} РИА Новости|publisher=РИА Новости|access-date=2016-04-05}}</ref><ref>[http://www.rbc.ru/society/09/01/2016/569058199a794709e5686d16 Три туриста пострадали при атаке на отель в Хургаде :: Общество :: РБК]</ref><ref>[http://www.rg.ru/2016/01/08/terakti-site-anons.html Ответственность за теракты в Ливии взяла на себя группировка ДАИШ — Андрей Васильев — Российская газета]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2706243 Вести. Ru: Москва осудила нападение на туристов в Египте и теракты в Ливии]</ref>. У [[2016]] годзе ствараецца Прэзідэнцкі савет, які павінен быў канчаткова вырашыць пытанне аб адсутнасці адзінаўладдзя ў Лівіі. Аднак напружанасць застаецца, паколькі ППЛ не прызнала орган. [[4 чэрвеня]] [[2016]] лівійская армія, верная Прэзідэнцкаму савету, вызваліла аэрадром Аль-Гардабія ў 20 кіламетрах на поўдзень ад [[Сірт]]а<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/ливийские-войска-отбили-у-иг-авиабазу/ Ливийские войска отбили у ИГ авиабазу Аль-Гардабия в 20 километрах к югу Сирта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423001830/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%83-%D0%B8%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D1%83/ |date=23 красавіка 2021 }}</ref>. Удар быў нанесены ў рамках аперацыі «Аль-Буньян Аль-Марсус», мэтай якой з’яўлялася вызваленне падкантрольных ІД тэрыторый. Касцяк надыходзячых на Сірт сіл склалі атрады з Місураты. Таксама ўзяты пасёлак Абу-Хадзі, размешчаны ў 2 кіламетрах на ўсход ад авіябазы. Пасля гэтага авіяцыя нанесла ўдары па пазіцыях тэрарыстаў на ўзлётна-пасадачнай паласе № 17 і горада Ас-Сахаір. У пачатку ліпеня [[2017]] генерал Хафтар абвясціў аб поўным вызваленні ад тэрарыстычных груповак другога па значнасці горада Лівіі — Бенгазі<ref>[https://ria.ru/world/20170717/1498644830.html Хафтар рассказал о возвращении Бенгази к мирной жизни]</ref> === 2018 === [[5 лютага]] [[2018]] года вайскоўцы ЛНА пачалі [[Бітва за Дэрну (2018)|аперацыю супраць баевікоў]] у партовым городзе Дэрна на ўсходзе Лівіі. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, Лівійская нацыянальная армія пацярпела паражэнне ў сутыкненні з джыхадзістамі. Яна адступіла з пазіцый, пакінуўшы праціўніку некаторую колькасць тэхнікі<ref>http://www.dahab.pro/_liviya_</ref>. У пачатку сакавіка Лівійская нацыянальная армія ў ходзе спецаперацыі вярнула прыморскія гарады Рас-Лануф і Эс-Сідр.<ref>[https://topwar.ru/111017-voyska-haftara-zahvatili-neftenalivnye-porty-livii.html]</ref> [[4 красавіка]] ўспыхнуў бой у паўднёвай Дэрне пасля нападу з боку групоўкі «Савет Шуры» на пазіцыі сіл ЛНА. Войскі Хафтара ўтрымалі свае пазіцыі. [[8 мая]] сілы ЛНА пачалі штурм Дэрны, з мэтай поўнага вызвалення горада<ref>{{Cite web |url=http://e-guinea.ru/news/africa?id=2846 |title=Генерал Хафтар пачаў штурм Дэрны |access-date=13 мая 2018 |archive-date=15 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915064713/https://e-guinea.ru/news/africa?id=2846 |url-status=dead }}</ref>. [[15 мая]] хафтараўцам атрымалася заблакаваць усходнія падыходы да Дэрны. Войскі таксама здолелі захапіць трафеі, уключаючы некалькі лёгкіх ракет і адзін танк<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45022 Армія кантралюе новыя пазіцыі ў Дэрне («За Каддафи и его народ»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210429193824/http://za-kaddafi.org/node/45022 |date=29 красавіка 2021 }}</ref>. [[16 мая]] Лівійская нацыянальная армія зноў пацярпела паражэнне ў баях з джыхадзістамі і адступіла. Праз два дні пачаўся новы штурм. ЛНА здолела зламаць знешнюю лінію абароны ісламістаў<ref>{{cite web|url=https://aawsat.com/english/home/article/1273171/haftar-fortifies-his-naval-fleet-consolidates-presence-derna|title=Haftar Fortifies His Naval Fleet, Consolidates Presence in Derna|first=Asharq|last=Al-awsat|website=aawsat.com|access-date=22 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522045414/https://aawsat.com/english/home/article/1273171/haftar-fortifies-his-naval-fleet-consolidates-presence-derna|archive-date=22 мая 2018|url-status=dead}} {{ref-ru}}</ref>. [[2 чэрвеня]] ВПС Хафтара нанеслі авіаўдары па складах зброі «Савета шуры маджахедаў Дэрны»<ref>[http://russian.news.cn/2018-06/03/c_137227031.htm http://russian.news.cn/2018-06/03/c_137227031.htm Авіяцыйныя удары 2.06.18] {{ref-ru}}</ref>. У чэрвені, падчас баёў у Дэрне, узяты ў палон Абу Саф’ян бен Каму — адзін з кіраўнікоў тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]»<ref>[https://russian.rt.com/world/news/524323-smi-liviya-zahvat-al-kaida?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=RSS СМИ: В Ливии захватили одного из авторитетных лидеров «Аль-Каиды»] {{ref-ru}}</ref>. [[17 чэрвеня]] баевікі ўчынілі спробу захапіць горад Рас-Лануф. Падчас сутыкненняў паміж ЛНА і тэрарыстамі два буйных рэзервуара нафты былі сур’ёзна пашкоджаны<ref>[http://www.interfax.ru/world/617415 Ливия потеряла два крупных резервуара нефти после обстрела в порту Рас-Лануф]</ref>. Да пачатку ліпеня 2018 пад кантроль ЛНА і яе саюзнікаў па барацьбе з радыкаламі перайшло звыш 90 % тэрыторыі Лівіі<ref>[https://ria.ru/world/20180725/1525339523.html РИА Новости: https://ria.ru/world/20180725/1525339523.html]</ref>. [[27 жніўня|27]] — [[28 жніўня]] адбыліся сутыкненні ў Трыпалі паміж брыгадамі Зінтан, Місурата і брыгадай Тархуны («Сёмая пяхотная брыгада»)<ref>[https://www.afrigatenews.net/a/191431 Перастрэлкі ўспыхнулі ў сталіцы Трыпалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250810065008/https://www.afrigatenews.net/a/191431 |date=10 жніўня 2025 }} — Afrigatenews</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45446 Главарь разбоев Мисураты: «ситуация была бы лучше, если бы атакующие заняли Триполи»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034018/http://za-kaddafi.org/node/45446 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. Баі таксама вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45435 Разбои Зинтана во главе с Имадом Трабелси выдвинулись к международному аэропорту Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033846/http://za-kaddafi.org/node/45435 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. Пазней сутычкі аднавіліся. [[1 верасня]] ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвясціў рэжым надзвычайнага становішча ў сталіцы і яе наваколлі з-за бесперапынных баёў<ref>[https://ria.ru/world/20180902/1527692884.html Власти Триполи объявили режим ЧП из-за боев в окрестностях города] РІА Навіны, 02.09.2018</ref>. Сутыкненні працягваліся аж да [[26 верасня]], калі УНЗ абвясціў аб спыненні баявых дзеянняў у ваколіцах Трыпалі і заключэнні перамір’я паміж канкуруючымі групоўкамі<ref>[https://ria.ru/world/20180926/1529396238.html В Ливии объявили о новом перемирии между вооруженными группировками] — ''РИА Новости'', 26 сентября 2018</ref>. Усяго ў баях у сталіцы загінулі 115 чалавек<ref>[https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html/ Число погибших в столкновениях в Триполи выросло до 115 человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180924010100/https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html |date=24 верасня 2018 }} — ''РИА Новости'', 23 сентября 2018</ref>. [[1 кастрычніка]] аднавіліся баі ў Дэрне паміж Лівійскай Нацыянальнай арміяй і радыкальнымі ісламістамі, пад чыім кантролем яшчэ знаходзіліся старыя кварталы горада. У сутыкненнях была задзейнічана артылерыя<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45775 В Дерне идут вооруженные столкновения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181005013212/http://za-kaddafi.org/node/45775 |date=5 кастрычніка 2018 }} — ''«За Каддафи и его народ»'', 01.10.18</ref>. У пачатку кастрычніка, нягледзячы на абвешчанае 26 верасня перамір’е, таксама аднавіліся баі ў раёне Трыпалі Андалус. Баі вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта паміж брыгадамі гарадоў Тархун («Сёмая пехотная брыгада») і Трыпалі («Суар Трыпалі»)<ref>[https://ria.ru/world/20180918/1528847814.html В Ливии силовые органы привели в готовность из-за боев у Триполи] — ''РИА Новости'', 18.09.2018</ref>. Падчас новых сутыкненняў кіраўніком МУС Лівіі Ашур брыгада Зінтан была абвінавачана ў шэрагу злачынстваў, у тым ліку рабаваннях, шантажу, пераследах і забойствах мірных жыхароў<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45782 Главарь «МВД» ПНС-2 Ашур возложил на зинтанцев Трабелси ответственность за столкновения в районе Андалус в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033925/http://za-kaddafi.org/node/45782 |date=27 красавіка 2019 }}— ''За Каддафи и его народ'', 2 октября 2018</ref>. На працягу ўсяго месяца ў сталіцы і яе наваколлі адбываліся ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі непадкантрольнымі УНЗ узброенымі брыгадамі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45858 Больница университета Триполи получила пять тел, погибших в столкновениях в столице] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033845/http://za-kaddafi.org/node/45858 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45855 Стрельба в здании «центральной безопасности» в Завия Дахмани] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034016/http://za-kaddafi.org/node/45855 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45815 Нападение на офис компании по водоснабжению и канализации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033847/http://za-kaddafi.org/node/45815 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 13.10.2018</ref>. [[15 кастрычніка]] зафіксаваны сутыкненні ў горадзе Ум эль-Араніб на паўднёвым захадзе Лівіі паміж брыгадай «Халед Бін Валід» і чадыйскімі паўстанцамі<ref name="Чад">[http://za-kaddafi.org/node/45823 Столкновения c разбоями из Чада на юго-западе Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127164233/http://za-kaddafi.org/node/45823 |date=27 студзеня 2021 }} — ''За Каддафи и его народ'', 15.10.2018</ref>. [[29 кастрычніка]] баевікі ІД здзейснілі напад на паліцэйскі ўчастак у раёне Эль-Фукаха муніцыпалітэта Эль-Джуфра, у выніку чаго 4 чалавекі загінулі<ref>[https://ria.ru/world/20181029/1531650386.html В Ливии четыре человека погибли при нападении боевиков ИГ] — ''РИА Новости'', 29.10.2018</ref>. [[14 лістапада]] ў Трыпалі былі ўведзены сілы 7-й і 22-й брыгад. Падраздяленні ўступілі ў бой са сваімі праціўнікамі ў раёне міжнароднага аэрапорта. [[17 снежня|17]] — [[18 снежня]] ў лівійскім порце Хомс былі затрыманы дзве буйныя партыі зброі і патронаў, дастаўленых з Турцыі. Камандаванне Лівійскай нацыянальнай арміі абвінаваціла дзяржаву ў незаконных пастаўках зброі і выбухоўкі, якія маглі быць прызначаны для здзяйснення тэрарыстычных нападаў на тэрыторыі краіны. [[25 снежня]] баевікі напалі на будынак МЗС Лівіі ў сталіцы краіны. Загінула трое, яшчэ пяцёра пацярпелых. === 2019 === [[15 студзеня]] Лівійская нацыянальная армія (ЛНА) пад кіраўніцтвам маршала Халіфа Хафтара абвясціла аб пачатку [[Бітва за Себху (2019)|шырокамаштабнай аперацыі]] на паўднёвым захадзе краіны. Як распавёў спікер ЛНА на прэс-канферэнцыі ў Бенгазі, якую транслявалі спадарожнікавыя тэлеканалы, задачай вайскоўцаў стала вызваленне рэгіёну ад тэрарыстаў з ІД, «Аль-Каіды» і шматлікіх крымінальных банд. Па меншай меры 13 чалавек загінулі, 52 атрымалі раненні ў выніку ўзброеных сутыкненняў у сталіцы Лівіі Трыпалі [[19 студзеня]]<ref>[https://ria.ru/20190119/1549597285.html В столице Ливии тринадцать человек погибли при вооруженных столкновениях]</ref>. [[28 студзеня]] Лівійская нацыянальная армія ўзяла пад кантроль горад Себха на поўдні Лівіі<ref>[http://anna-news.info/lna-vzyala-pod-kontrol-gorod-sebha-na-yuge-livii/ ЛНА взяла под контроль город Себха на юге Ливии]</ref>. [[1 лютага]] ісламарадыкалы і чадыйскія апалчэнцы здзейснілі налёт на населены пункт Гхадва на поўдні Лівіі. Падраздзяленням Лівійскай Нацыянальнай Арміі ўдалося адбіць напад бандфармаванняў<ref>[https://ria.ru/20190201/1550238334.html Ливийская армия отразила атаки террористов на юге страны]</ref>. [[6 лютага]] сілы ЛНА без бою захапілі населены пункт Шарара, дзе знаходзілася найбуйнейшае нафтарадовішча краіны. [[21 лютага]] ЛНА вызваліла ад баевікоў горада Мурзук. Страты войск Х. Хафтара склалі ад 3 да 11 забітых. [[4 красавіка]] камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй маршал Халіфа Хафтар загадаў войскам пачаць [[Другая бітва за Трыпалі (2019)|наступленне на сталіцу краіны Трыпалі]]<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019</ref>. На наступны дзень надыходзячая на Трыпалі армія ўступіла ў баі з атрадамі, якія баранілі сталіцу; у Бенгазі паведамілі пра першыя санітарныя страты<ref>[https://www.rbc.ru/politics/04/04/2019/5ca65e679a7947b319e401ec?from=from_main Армия фельдмаршала Хафтара вступила в первые бои при атаке на Триполи] // РБК</ref>. Ваенны савет рэвалюцыянераў Місураты ў сваім камюніке абвясціў пра гатоўнасць супрацьстаяць «злавеснаму наступленню» — палявыя камандзіры, якія фармальна падпарадкоўваліся Сараджу, заклікалі прэм’ера «неадкладна» аддаць загады камандзірам усіх падраздзяленняў захаду краіны, каб сарваць прасоўванне «мяцежнага тырана», як яны назвалі Хафтара, і яго спробы стаць «кіраўніком» Лівіі<ref>[https://vz.ru/news/2019/4/4/971738.html Эксперт рассказал о новой войне в Ливии] // Взгляд, 4 апреля 2019</ref>. [[7 красавіка]] [[Афрыканскае камандаванне Узброеных сіл ЗША]] (AFRICOM) паведаміла, што часова выводзіць свой кантынгент з Лівіі з меркаванняў бяспекі<ref>{{cite web|url = https://twitter.com/USAfricaCommand/status/1114803246152003585?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1114818468271013890&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.interfax.ru%2Fworld%2F657343|title = Declining security in Libya results in personnel relocation, agility emphasis|date = 2018-04-07|work = US Africom in Twitter|language = en}}</ref>. [[18 красавіка]] ваенная авіябаза Таманхінт на поўдні Лівіі, занятая ЛНА Хафтара, падвергнулася нападу з боку тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава»<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/18/973877.html Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ]</ref>. [[4 мая]] прэс-служба 73-й пяхотнай брыгады паведаміла на сваёй афіцыйнай старонцы ў сацыяльнай сетцы [[Twitter]] аб тым, што падраздзяленні ЛНА адбілі ўзброены напад, якому падвергся ваенны лагер ля Себхі. Загінулі дзевяць чалавек<ref>[https://politros.com/143597-smi-soobshili-o-napadenii-na-voennyi-lager-khaftara-v-livii] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190504204340/https://politros.com/143597-smi-soobshili-o-napadenii-na-voennyi-lager-khaftara-v-livii |date=4 мая 2019 }}</ref>. [[11 мая]] з’явіліся звесткі, што часці ЛНА рыхтуюць наступленне на Сірт, аб чым сведчыць нарошчванне групоўкі войскаў Хафтара ў рэгіёне<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6420110 СМИ: армия Хафтара готовится к наступлению на Сирт]</ref>. [[26 чэрвеня]] фарміраванні прэм’ера Фаіза Сараджа адбілі ў ЛНА стратэгічна важны горад Гар’ян за 75 км на поўдзень ад сталіцы<ref name="Ахмед аль-Місмары"/> [[29 чэрвеня]] афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары абвінаваціў Турэцкую Рэспубліку ў прамым ваенным ўмяшанні ў баявыя дзеянні ў раёне Трыпалі. Ён заявіў<ref name="Ахмед аль-Місмары">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6609422 Ливийская армия обвинила Турцию во вторжении и пригрозила атаками на своей территории]</ref>: {{пачатак цытаты}}«Турцыя ажыццявіла прамое ўмяшальніцтва ў бітву за Трыпалі з боку мора, паветра і сушы. Яна забяспечыла паветраную падтрымку падчас уварвання паўстанцаў [сіл Сараджа] у горад Гар’ян. Турцыя ўдзельнічае ў баях, падаючы сілу і тэхніку. Турэцкія мэты ў Лівіі — варожыя мэты. Армія рашуча адкажа на гэтую агрэсію.»{{канец цытаты}} [[6 ліпеня]] [[Народны фронт вызвалення Лівіі]] далучыўся да ЛНА ў наступленні на Трыпалі<ref>{{Cite web|url=https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|title=Tobruk MP claims terrorists from Turkey support Tripoli government against Haftar|date=2019-07-06|website=Uprising Today|language=en-US|quote=There are also reports that the Popular Front for the Liberation of Libya, a pro-Jamahiriya resistance organisation led by Saif al-Islam al-Gaddafi, the son of Brotherly Leader Muammar al-Gaddafi who was overthrown and murdered in 2011, is supporting the Tobruk-based forces.|access-date=9 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706203248/https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|archive-date=6 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[3 ліпеня]] быў нанесены [[Авіяўдар па Цэнтру міграцыі ў Таджуры (2019)|авіяўдар па Цэнтру міграцыі]] ў [[Таджура (Лівія)|Таджуры]] паветранымі сіламі Лівійскай нацыянальнай арміі пад камандаваннем Х. Хафтара. Цэнтр выкарыстоўваўся ў якасці прытулку для мігрантаў і бежанцаў, якія спрабавалі дабрацца да [[Еўропа|Еўропы]]. Па інфармацыі [[Савет па правах чалавека ААН|Савета па правах чалавека]] [[ААН]], у памяшканні, якое было разбурана ракетным ударам, «пражывала каля 600 чал.»<ref>{{cite web|url = https://apnews.com/575c5818749d4bc2b3a45428ff6fe905|title = Airstrike kills 44 migrants in Libyan detention center|author = Rami Musa, |date = 2019-07-04|work = [[Associated Press]]|language = en|access-date = 2019-07-06}}</ref>. Па меншай меры 53 чалавекі загінулі і 130 атрымалі раненні<ref>{{cite web|url = https://www.bbc.com/news/world-africa-48871430|title = Libyan migrants 'fired upon after fleeing air strikes'|date = 2019-07-04|work = [[BBC]]|language = en|access-date = 2019-07-06}}</ref>. [[4 жніўня]] ў горадзе Мурзук на поўдні Лівіі па меншай меры 43 чалавекі былі забіты, яшчэ 51 — паранены, пасля таго, як дрон ЛНА з паветра атакаваў вясельную цырымонію. Па заяве хафтараўцаў, атака на мірных жыхароў была выпадковасцю<ref>{{Cite web |title=Более 40 человек погибли на свадьбе в результате атаки дрона Ливийской национальной армии |url=http://m.mignews.com.ua/proisshestviya/23283494.html |access-date=6 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806181518/http://m.mignews.com.ua/proisshestviya/23283494.html |archive-date=6 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[10 жніўня]] ў выніку падрыву машыны ў Бенгазі загінулі трое супрацоўнікаў ААН, яшчэ дзесяць параненыя<ref>[https://www.unian.net/m/world/10647384-v-livii-podorvalsya-avtomobil-oon-troe-pogibshih.html В Ливии подорвался автомобиль ООН — трое погибших]</ref>. Тым часам ЛНА абвясціла аб спыненні агню з суботы па панядзелак у сувязі са святам [[Курбан-байрам|Ід аль-Адха (Курбан-байрам)]]<ref>[https://ria.ru/20190810/1557377279.html Ливийская армия Хафтара согласилась на перемирие на время Курбан-байрама]</ref>. [[29 жніўня]] прадстаўнік Лівійскай нацыянальнай арміі генерал-маёр Ахмед аль-Месмары паведаміў аб нападзе апалчэнцаў Сараджа на лівійскі горад Мурзук (Марзук). Як стала вядома, апалчэнцы атакавалі сумесна з баевікамі тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава»<ref>[https://nation-news.ru/470262-liviiskaya-armiya-rasskazala-o-napadenii-opolchencev-na-murzuk Ливийская армия рассказала о нападении ополченцев на Мурзук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190901053424/https://nation-news.ru/470262-liviiskaya-armiya-rasskazala-o-napadenii-opolchencev-na-murzuk |date=1 верасня 2019 }}</ref>. [[4 верасня]] УНЗ заклікаў [[Савет бяспекі ААН]] забараніць бамбардзіроўку грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі пасля таго, як Лівійская нацыянальная армія пад кіраўніцтвам генерала Халіфа Хафтара атакавала адзіны грамадзянскі аэрапорт Мітыга ў сталіцы краіны. [[10 верасня]] прэм’ер-міністр [[Фаіз Сарадж]] заявіў, што наступленне войск Хафтара на Трыпалі перапыніла работу па стварэнні канстытуцыйнай асновы для завяршэння пераходнага этапу ў Лівіі. У час сустрэчы з Асамблеяй па распрацоўцы канстытуцыі было заяўлена, што роля яго ўрада заключалася ў забеспячэнні пераходнага этапу на шляху да канстытуцыі, кантролі над рэферэндумам і правядзенні ўсеагульных выбараў<ref>[https://polit.info/468080-sarradzh-zayavil-chto-napadenie-na-tripoli-prervalo-sozdanie-konstitucii Саррадж заявил, что нападение на Триполи прервало создание конституции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122164831/https://polit.info/468080-sarradzh-zayavil-chto-napadenie-na-tripoli-prervalo-sozdanie-konstitucii |date=22 студзеня 2021 }}</ref>. [[16 верасня]] ВПС ЛНА нанеслі авіяўдар па г. Сірт, што прывяло да гібелі 32 чалавек, яшчэ 50 атрымалі раненні<ref>[https://ria.ru/20190916/1558739268.html При авиаударе по Сирту в Ливии погибли 32 человека, сообщил источник]</ref>. [[19 верасня]] ВПС ЗША нанеслі паветраны ўдар па горадзе Марзук. ЗША заявілі, што мэтай налёту былі баевікі тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава», аднак мясцовыя жыхары ў сацсетках паведамлялі пра ахвяры сярод мірнага насельніцтва. Згодна з інфармацыяй відавочцаў, у выніку авіяўдару загінулі трое грамадзян, якія не мелі ніякага дачынення да радыкалаў. У паведамленні прыводзілася карта з указаннем прыблізнага месца, куды трапілі амерыканскія бомбы<ref>[https://nation-news.ru/475111-aviaciya-ssha-po-navodke-pns-nanesla-udar-po-mirnym-zhitelyam-livii Авиация США по наводке ПНС нанесла удар по мирным жителям Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922164141/https://nation-news.ru/475111-aviaciya-ssha-po-navodke-pns-nanesla-udar-po-mirnym-zhitelyam-livii |date=22 верасня 2019 }}</ref>. [[27 верасня]] ВПС ЗША нанеслі ўдар па пазіцыях баевікоў на паўднёвым захадзе краіны, знішчыўшы 17 тэрарыстаў<ref>[https://ria.ru/20190927/1559215106.html США сообщили об уничтожении 17 террористов в результате авиаудара в Ливии]</ref>. [[5 кастрычніка]] ВПС сіл Хафтара нанеслі авіяўдар па чатырох складах УНЗ у Сірце<ref>[https://ria.ru/20191006/1559479618.html Армия Хафтара нанесла авиаудары по складам с боеприпасами в ливийском Сирте]</ref>. [[27 лістапада]] з’явіліся паведамленні, што сілы УНЗ атакавалі нафтавае радовішча Аль-Філь, што ў паўднёвай частцы Лівіі. У Лівійскай нацыянальнай арміі адзначылі, што напад здзейснілі баевікі тэрарыстычнай групоўкі, якую ўзначальваў Хасан Муса. Для адлюстравання нападу ў раён, дзе знаходзіцца радовішча, былі накіраваны знішчальнікі ВПС ЛНА. Сілы Хафтара ў выніку адбілі атаку. Вайскоўцы ЛНА знішчылі пяць аўтамабіляў і машыну з боепрыпасамі<ref>[https://nation-news.ru/487534-svyazannye-s-pns-terroristy-popytalis-zakhvatit-neftyanoe-mestorozhdenie-na-yuge-livii Связанные с ПНС террористы попытались захватить нефтяное месторождение на юге Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127191423/https://nation-news.ru/487534-svyazannye-s-pns-terroristy-popytalis-zakhvatit-neftyanoe-mestorozhdenie-na-yuge-livii |date=27 лістапада 2019 }}</ref>. [[4 снежня]] газета лівійскай абсерваторыі і арабскі тэлеканал aljamahiria tv паведамлялі пра ўзброеныя сутыкненні паміж ахоўнікамі Фаіза Сараджа і баевікамі з апалчэння Місураты. У паведамленнях ад арабскіх СМІ гаворыцца аб гуках стральбы перад будынкам штаб-кватэры УНЗ на вуліцы ас-Сіка. Карыстальнік Twitter апублікаваў фатаграфіі, на якіх відаць, як байцы УНЗ перакрылі ўсе дарогі, якія вядуць да адміністрацыйнага будынка ў Трыпалі<ref>[https://riafan.ru/1232277-v-tripoli-popytka-perevorota-smi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191205152728/https://riafan.ru/1232277-v-tripoli-popytka-perevorota-smi |date=5 снежня 2019 }}</ref>. [[20 снежня]] Лівійская нацыянальная армія запатрабавала ад узброеных фарміраванняў, якія падтрымлівалі Урад нацыянальнай згоды Фаіза Сараджа, на працягу 72 гадзін пакінуць Трыпалі і Сірт<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/12/20/1014675.html Хафтар дал войскам Сараджа три дня на уход из Триполи и Сирта]</ref>. У ноч на [[26 снежня]] ЛНА аднавіла ўдары па пазіцыях ваенных фарміраванняў УНЗ у горадзе Місурата. Нападам падвергліся штаб-кватэры і склады са зброяй, размешчаныя ў цэнтры горада, а таксама пазіцыі груповак, лаяльных УНЗ, у ваколіцах Сірта. [[27 снежня]] ўрад Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. === 2020 === [[4 студзеня]] [[2020]] Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»<ref>[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. [[6 студзеня]] Лівійская Нацыянальная армія без бою ўзяла Сірт<ref>[https://www.newsru.com/world/06jan2020/syrt.html Армия Хафтара вошла в родной город Каддафи Сирт]</ref>. [[12 студзеня]], шмат у чым дзякуючы намаганням Расіі і Турцыі, на паўночным захадзе Лівіі быў абвешчаны рэжым спынення агню<ref>[https://ria.ru/20200112/1563331520.html ПНС Ливии объявило о прекращении огня на западе страны]</ref>. Аднак ужо праз некалькі гадзін і хафтараўцы, і сараджысты абвінавацілі адзін аднаго ў парушэнні перамір’я. Паведамлялася пра сутыкненні з выкарыстаннем розных відаў узбраення, у тым ліку і артылерыі<ref>[https://www.rbc.ua/rus/news/haftara-utverzhdayut-pravitelstvennye-sily-1578808185.html У Хафтара утверждают, что правительственные силы нарушили перемирие в Ливии]</ref><ref>[https://ria.ru/20200112/1563329081.html ПНС в ответ обвинило армию Хафтара в нарушении перемирия в Ливии]</ref>. [[27 красавіка]] фельдмаршал Хафтар заявіў, што ўлада ў Лівіі пераходзіць да ЛНА. Ён таксама заявіў, што армія скасоўвае Схірацкае пагадненне 2015 года<ref>[https://reform.by/haftar-objavil-o-perehode-vlasti-v-livii-k-armii Хафтар объявил о переходе власти в Ливии к армии]</ref>. Умяшанне Турцыі паступова пагоршыла становішча для ЛНА, асабліва ў красавіку—маі. Туркі паўплывалі на паспяховае наступленне войск Сараджа, якое прывяло да аднаўлення кантролю над мяжой з [[Туніс]]ам і захопам паветраннай базы Аль-Ватыя, гарадоў Сабрата, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў урада Трыпалі стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html «Благородный жест». Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020</ref>. На пачатак чэрвеня ЛНА страцілі Тархуну і поўдзень Трыпалі і адыйшлі аж да Сірта. [[7 чэрвеня]] Егіпет, як рэакцыя на серыю паражэнняў арміі Хафтара, пачаў перакідваць войскі на мяжу з Лівіяй<ref>{{Cite web |url=https://anna--news-info.turbopages.org/turbo/s/anna-news.info/egipet-perebrasyvaet-vojska-k-granitse-s-liviej/ |title=Египет перебрасывает войска к границе с Ливией |access-date=8 чэрвеня 2020 |archive-date=8 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608100340/https://anna--news-info.turbopages.org/turbo/s/anna-news.info/egipet-perebrasyvaet-vojska-k-granitse-s-liviej/ |url-status=dead }}</ref>. У верасні па ўсёй краіне прайшлі масавыя акцыі пратэсту, у выніку чаго шэраг палітыкаў як з ППЛ, так і УНЗ сышлі ў адстаўку. Пра намер пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка выказаўся нават Сарадж<ref name="сентябрь"/>. == Мірныя перамовы == {{Main|Мірны працэс па Лівіі}} [[18 верасня]] [[2015]] года варагуючыя бакі дасягнулі пагаднення. Пра гэта заявіў кіраўнік Місіі [[ААН]] па падтрымцы ў Лівіі (МААНПЛ) Бернард Леона. Паводле яго даных, падпісанне дакумента, які пакладзе канец шматгадоваму канфлікту ў гэтай паўночнаафрыканскай краіне, адбудзецца ў [[Марока]]. Яшчэ [[11 ліпеня]] па выніках папярэдняга раўнда міжлівійскага дыялогу было дасягнута Схірацкае пагадненне Аднак цырымонію ў Марока праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса (УНК, былы часовы парламент) Лівіі, які засядаў у Трыпалі. Подпісы пад дакументам паставілі эмісары ​​прызнанага міжнароднай супольнасцю часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый грамадзянскай супольнасці краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве МААНПЛ выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінна быць сфарміраваны ўрад нацыянальнай згоды тэрмінам на год, які ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа будзе выконваць Палата прадстаўнікоў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2273925 СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня]</ref>. [[9 кастрычніка]] 2015 года сфарміраваны ўрад нацыянальнай згоды Лівіі. Прэм’ер-міністрам краіны стаў Фаіз Сарадж. Акрамя таго, былі названы імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані. [[Генеральны сакратар ААН]] [[Пан Гі Мун]] вітаў узгадненне ўдзельнікамі перамоваў канчатковага праекта палітычнага пагаднення, а таксама спісу кандыдатаў на ўключэнне ва ўрад, кіраўніцтва якім будзе даверана Сараджу<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2331479 Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров]</ref>. [[13 снежня]] 2015 года ў [[Рым]]е адбылася міжнародная канферэнцыя па Лівіі. На ёй два ўрады дамовіліся аб намеры [[16 снежня]] падпісаць мірнае пагадненне і на працягу 40 дзён з моманту падпісання сфармаваць урад нацыянальнай згоды<ref>[http://politpuzzle.ru/15406-nato-gotovit-vtoroe-vtorzhenie-v-liviyu-dlya-borby-s-ig/ НАТО готовит второе вторжение в Ливию — для борьбы с ИГ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180722070131/https://politpuzzle.ru/15406-nato-gotovit-vtoroe-vtorzhenie-v-liviyu-dlya-borby-s-ig/ |date=22 ліпеня 2018 }}</ref><ref>[http://ria.ru/world/20151213/1341486895.html Участники конференции по Ливии встретятся с правительством нацединства]</ref>. [[17 снежня]] 2015 года ў горадзе Схіраце (Марока) адбылася цырымонія падпісання пагаднення па мірным урэгуляванні і фарміраванні ўрада нацыянальнай згоды паміж бакамі канфлікту ў Лівіі<ref>[http://kommersant.ru/doc/2879456 Стороны конфликта в Ливии подписали соглашение о мирном урегулировании]</ref>. [[13 студзеня]] [[2020]] года ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфам Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]</ref>, але Фаіз адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, адбылася мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента Лівіі на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковыя пагадненні, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка была звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у падкантрольны УНЗ Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Праект прадугледжваў адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назірання за перамір’ем. Згодна з распрацаваным дакументам таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]</ref>. [[19 студзеня]] ў [[Берлін]]е ([[Германія]]) прайшла [[Саміт па Лівіі ў Берліне|канферэнцыя па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс планавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне зброевага эмбарга, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і правоў чалавека. Усім удзельнікам канферэнцыі дакумент прапанаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт<ref>[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр «МедиаНьюс», 19 января 2020]</ref>. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура. Яна будзе знаходзіцца пад эгідай ААН<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии — СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200316042611/https://regnum.ru/news/polit/2833500.html |date=16 сакавіка 2020 }} // ИА REGNUM, 19 января 2020</ref>. 6 чэрвеня ў сталіцы Егіпта [[Каір]]ы адбылася сустрэча прэзідэнта краіны Абдэля Фатаха ас-Сісі з фельдмаршалам Халіфам Хафтарам і кіраўніком палаты прадстаўнікоў Агілам Салехам. Ас-Сісі па выніках сустрэчы абвясціў аб новай міжлівійскай ініцыятыве, якая ўключае ў сябе ўмовы ўрэгулявання ўзброенага канфлікту. Па словах егіпецкага прэзідэнта, прыярытэтнымі мэтамі, акрэсленымі ў ініцыятыве, сталі раззбраенне груповак і «вывад замежных баевікоў». Ас-Сісі таксама адзначыў, што ў ініцыятыве змяшчаюцца прапановы па аб’яднанні дзяржаўных інстытутаў Лівіі, раўнапраўнага прадстаўніцтва ва ўладзе трох рэгіёнаў краіны і прыняцця канстытуцыйнай дэкларацыі<ref>[https://news.ru/africa/prezident-egipta-obyavil-o-novoj-iniciative-po-dostizheniyu-mira-v-livii/ Президент Египта объявил о новой инициативе по достижению мира в Ливии]</ref>. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і Швейцарыі пачаліся мірныя кансультацыі<ref name="сентябрь">{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=20 верасня 2020 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}</ref>. 23 кастрычніка бакі канфлікту ў Лівіі падпісалі пагадненне аб пастаянным спыненні агню<ref>[https://aif.ru/politics/world/glava_pns_livii_zayavil_chto_otkazyvaetsya_ot_namereniya_uyti_v_otstavku Глава ПНС Ливии заявил, что отказывается от намерения уйти в отставку]</ref>. Тады сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і УНЗ, дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі. Мірныя перамовы пад эгідай ААН не прывялі да стварэння часовага ўрада да 16 лістапада 2020 года, хоць абодва бакі паабяцалі паўтарыць спробу праз тыдзень<ref name="LibHerald_Oct2020_ceasefire">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}</ref>. Неўзабаве была ўзгоднена дата нацыянальных выбараў, якія павінны былі прайсці 24 снежня 2021<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10000923 Национальные выборы в Ливии намечены на 24 декабря 2021 года]</ref>. 5 лютага 2021 дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны для кіравання Лівіяй да выбараў, прызначаных на снежань. Прэзідэнцкі савет узначаліў лівійскі дыпламат [[Мухамед Юніс Манфі]], які карыстаўся падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе]], які падтрымліваўся на захадзе Лівіі<ref>[https://interfax.com.ua/news/general/721641.html Лидеров переходного правительства Ливии избрали в Женеве]</ref>. == Замежны ўдзел == ;Егіпет [[16 лютага]] [[2015]] года ВПС Егіпта наносяць авіяўдар па базе баевікоў «Ісламскай дзяржавы» ва ўсходняй Лівіі. Праз тры дні егіпецкія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Лівіі. Імі быў атакаваны трэніравальны лагер баевікоў на поўдзень ад горада Дэрна. Егіпецкія вайскоўцы ў ходзе бою страцілі 2 чалавек забітымі, пры гэтым знішчыўшы каля 150 радыкалаў. 20 чэрвеня 2020 года ў адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]</ref>. 14 ліпеня Палата прадстаўнікоў Лівіі дазволіла Егіпту ўмяшацца ў канфлікт у краіне<ref>[https://m.gazeta.ru/army/2020/07/14/13151803.shtml Братские народы: ЛНА просит Египет о военном вмешательстве]</ref>. 20 ліпеня парламент Егіпта ўхваліў адпраўку войскаў за межы краіны для абароны нацыянальнай бяспекі на стратэгічным заходнім кірунку<ref>[https://reform.by/149099-parlament-egipta-razreshil-prezidentu-otpravit-vojska-v-liviju Парламент Египта разрешил президенту отправить войска в Ливию] // Reformation, 21 июля 2020</ref>. ;Турцыя {{Main|Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію}} Першапачаткова Турцыя падтрымала нацыянальны кангрэс, а пасля яго рэарганізацыі — УНЗ, пастаўляючы яму зброю, ваенную тэхніку і беспілотныя лятальныя апараты. [[28 лістапада]] [[2019]] года Турцыя і УНЗ заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Эрдаган зацвердзіў яго [[26 снежня]] і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі. [[27 снежня]] ўрад Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. Да гэтага [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] не раз заяўляў пра гатоўнасць накіраваць вайскоўцаў у Лівію, калі УНЗ у Трыпалі папросіць яго аб дапамозе. Пры гэтым у Анкары разумелі, што турэцкія вайскоўцы могуць сутыкнуцца ў Лівіі з Расіяй, як гэта ўжо адбывалася на [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім тэатры ваенных дзеянняў]]<ref>[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html]</ref>. 5 студзеня 2020 года Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Яны, паводле слоў прэзідэнта, зоймуцца каардынацыяй Урада нацыянальнай згоды. Гаворка ідзе, па даных СМІ, аб паветранай, наземнай і марской ваеннай падтрымцы для адлюстравання наступлення ЛНА. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]</ref>. [[8 студзеня]] ў Трыпалі ўжо прыбылі першыя атрады Узброеных сіл Турцыі для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа<ref>[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020</ref>. ;НАТА {{main|Другая інтэрвенцыя ў Лівіі (з 2015)}} [[Файл:Marines secure departure of Tripoli Embassy personnel.jpg|thumb|left|150px|Амерыканскія марпехі рыхтуюцца да правядзення аперацыі на тэрыторыі Лівіі.]] Ваенная актыўнасць краін НАТА ў Лівіі пачалася ў 2015 годзе. Яна была накіравана на супрацьдзянне ісламістам * [[30 красавіка]] [[2016]] года ў СМІ з’явілася інфармацыя аб тым, што італа-брытанская калона спецназу НАТА трапіла ў засаду тэрарыстаў па шляху з Місураты ў бок Сірта. * [[1 жніўня]] [[2016]] пачаліся ўдары з паветра ВПС [[ЗША]] па пазіцыях тэрарыстаў, а затым і падлучэнне да баёў за Сірт амерыканскіх і брытанскіх спецназаўцаў<ref>[http://www.interfax.ru/world/521541 Обама санкционировал авиаудары по объектам ИГ в ливийском Сирте] {{ref-ru}}</ref>. * [[3 лістапада]] верталёты Bell AH-1 Super Cobra нанеслі ўдар па баевіках тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава»<ref>[https://ria.ru/world/20161103/1480639613.html Американские военные нанесли удары по боевикам ИГ в Ливии | РИА Новости] {{ref-ru}}</ref>. * [[24 верасня]] [[2017]] ВПС ЗША разбамбілі лагер радыкалаў у Лівіі, знішчыўшы 17 тэрарыстаў. * [[24 сакавіка]] [[2018]] амерыканская авіяцыя нанесла чарговы ўдар па тэрарыстам на поўдні Лівіі, знішчаны два баевіка. * [[13 чэрвеня]] [[2018]] амерыканскія самалёты нанеслі авіяўдар у Лівіі па тэрарыстам з групоўкі «Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба», знішчыўшы аднаго баевіка<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5293463 ТААС:США нанесли авиаудар по террористам в Ливии]</ref>. * [[28 жніўня]] ВПС ЗША нанеслі авіяўдар у Лівіі, ліквідаваўшы аднаго баевіка ІД. * [[30 лістапада]] ВПС ЗША нанеслі авіяўдар ў Лівіі, знішчыўшы групу з 11 тэрарыстаў групоўкі «Аль-Каіда ў ісламскім Магрыбе». ;Іншыя краіны Вядома, што, врагуючыя бакі атрымліваюць грашовыя сродкі, узбраенне і боепрыпасы ад розных краін. Сярод іх [[Францыя]]<ref name="JazeeraFUKUSLibya"/>, [[Расія]]<ref>[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/02/egypt-efforts-libya-army-russia-weapons.html Egypt acts as middleman for Russia-Libya arms deal — Al-Monitor: the Pulse of the Middle East]</ref>, [[Іарданія]]<ref name="дапамога"/>, [[Італія]], [[Украіна]], [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]]<ref name="JazeeraFUKUSLibya" />, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="дапамога"/>, [[Чад]]<ref name="russiahaftar" /><ref>[http://www.crisisgroup.org/en/regions/middle-east-north-africa/north-africa/libya/157-libya-getting-geneva-right.aspx Libya: Getting Geneva Right | International Crisis Group]</ref>, [[Алжыр]]<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libyas-haftar-pledges-take-imminent-control-benghazi-and-tripoli-1615448321|title=Libya's Haftar pledges to take imminent control of Benghazi and Tripoli|work=Middle East Eye}}</ref>, [[Турцыя]], [[Судан]] і [[Катар]]<ref name="дапамога2">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html |title= Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes| work =The New York Times| date= August 25, 2014 | access-date = August 25, 2014| author1-link = David D. Kirkpatrick | last1 = Kirkpatrick | first1 = David D | last2 = Schmitt | first2 = Eric}}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/| title =Egypt prepared to take lead in ensuring stability in Libya| work =Libya Herald| date =August 28, 2014| access-date =September 10, 2014| archive-date =11 верасня 2014| archive-url =https://web.archive.org/web/20140911002953/http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/| url-status =dead}}</ref>. З Беларусі ў аэрапорт Трыпалі ў перыяд з 2013 па 2014 гады было здзейснена 15 палётаў<ref name="дапамога">[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/Libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil-weapons-UN-experts.558161 ''Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons — UN experts'']</ref>. Дадзеныя рэйсы змаглі перавесці больш за 3 000 тон боепрыпасаў для патрэб Лівійскай Нацыянальнай арміі. У 2015 годзе Лівіяй закуплена 14 адзінак беларускага ўзбраення. Пачынаючы з гэтага моманту і па 2017 беларускае агенцтва абароннага экспарту «Белтэхэкспарт» пастаўляла зброю ў аэрапорт Гадамес, падкантрольны брыгадзе Зінтана, што на працягу дадзенага часу была саюзніцай арміі Хафтара<ref>[https://vpk-news.ru/articles/45203 Африканский экспресс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210504205152/https://vpk-news.ru/articles/45203 |date=4 мая 2021 }}</ref>. [[12 жніўня]] 2019 года паўднёваеменскія сепаратысты заявілі пра гатоўнасць дапамагчы сілам камандуючага ЛНА Халіфа Хафтара ўзяць пад кантроль Трыпалі. Як напісаў у сваім [[Twitter]] намеснік кіраўніка [[Паўднёвы Пераходны Савет|Пераходнага савета Паўднёвага Емена]] Хані бен Брэк, «у гэтыя дні фельдмаршал Хафтар прадпрымае рашучыя дзеянні ў дачыненні да тэрарыстычных атрадаў, падтрымоўваных Катарам і Турцыяй»<ref name="сепары">[https://ria.ru/20190812/1557430039.html Сепаратисты хотят помочь Хафтару взять под контроль Триполи]</ref>. == Гл. таксама == * [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] * [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011-2014)]] * [[Напады на пасольства Лівіі ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://m.pravdoryb.info/gosudarstva-liviya Лівія пасля Кадафі]{{Недаступная спасылка}} * [http://ru.wn.com/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Вайна ў Лівіі пасля 2014 года] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Лівійскія грамадзянскія войны] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] jkbrkn217m0ohudekyfp361wa8jsb77 Грамадзянская вайна ў Емене 0 561778 5177248 5082550 2026-08-07T15:59:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177248 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =  Грамадзянская вайна ў Емене |выява = Yemeni Civil War.svg |частка = [[Другая халодная вайна]], [[Еменскі крызіс]] |загаловак = <span/> {{(!}} style="text-align:left;" {{!}} {{legend|#cae7c4|Пад кантролем [[Вышэйшы палітычны савет (Емен)|Вышэйшага палітычнага савета]] ([[Хусіты]])}} {{legend|#f98787|Пад кантролем урада аль-Хадзі і саюзнікаў}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Паўднёвы пераходны савет|Паўднёвага пераходнага савета]]}} {{legend|#ffffff|Пад кантролем груповак [[Ансар аль-Шарыя (Емен)|Ансар аль-Шарыя]], [[Аль-Каіда на Аравійскім паўвостраве]] і [[Ісламская дзяржава]]}} {{Legend|#757de3ff|Пад кантролем Нацыянальнага супраціву Тарэка Салеха.}} {{Legend|#ffb77c|Пад кантролем [[Элітныя сілы Хадрамі|Элітных сіл Хадрамі]].}} {{!)}} <small>''[[:en:Template:Yemeni Civil War detailed map|Карта бягучай ваеннай сітуацыі ў Емене]] (англ.)''</small> |дата = з [[19 верасня]] [[2014]] года |месца = [[Емен]], часткова поўдзень [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] |вынік = канфлікт працягваецца |праціўнік1 = {{Сцяг|Емен}} [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі|Урад аль-Хадзі]]<br>'''Замежныя войскі:''' * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Кувейт}} * {{Сцягафікацыя|Егіпет}} * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Марока}} * {{Сцягафікацыя|Сенегал}} * {{Сцягафікацыя|Малайзія}} * {{Сцягафікацыя|Судан}} * {{Сцяг|Чад}} Чадыйскія найміты<ref name="найміты">[https://www.middleeastmonitor.com/20181003-abu-dhabi-recruits-mercenaries-from-arab-tribes-of-chad-and-niger-to-fight-in-yemeni-war/ Abu Dhabi recruits mercenaries from Arab tribes of Chad and Niger to fight in Yemeni war]</ref> * {{Сцяг|Нігер}} Нігерскія найміты<ref name="найміты"/> * [[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі]]<ref>[https://regnum.ru/news/2685568.html American Conservative: Миру в Йемене препятсвует иностранное вмешательство]</ref><ref>[https://readovka.ru/news/36828 Российские ЧВК пошли в Йемен]</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref> [http://www.thestar.com.my/News/World/2015/03/26/US-supporting-Saudi-Arabias-military-operation-in-Yemen--source/ U.S. supporting Saudi Arabia's military operation in Yemen]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>[http://www.heraldscotland.com/news/15684870.British_support_of_Saudi_Arabian_military_should_shame_us_all__says_SNP_MP/ British support of Saudi Arabian military should shame us all, says SNP MP]</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/11859822/Britain-fuelling-war-in-Yemen-through-arms-sales-says-charity.html Britain 'fuelling war in Yemen' through arms sales, says charity]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref>[http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.openli.ru%2Farhiv%2F31861&lr=10942 К войне в Йемене присоединился Пакистан]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[https://www.inopressa.ru/pwa/article/06dec2018/nzz/swiss.html Швейцария увеличила поставки оружия в страны, ведущие войны]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Самалі}}<ref name="Ssfpstsciy">{{cite news|title=SOMALIA: Somalia finally pledges support to Saudi-led coalition in Yemen – Raxanreeb Online|url=http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/|access-date=7 April 2015|publisher=RBC Radio|date=7 April 2015|archive-url=https://archive.today/20150407194428/http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/|archive-date=2015-04-07|url-status=dead }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<ref>[https://m.lenta.ru/news/2017/05/23/italia/ Италия за год удвоила оружейный экспорт]</ref> |праціўнік2 ={{Сцяг|Емен}} [[Вышэйшы палітычны савет (Емен)|ВПС]] * [[Хусіты]] * [[Хезбала]] '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эрытрэя}}<ref>[http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa Houthi rise in Yemen raises alarm in Horn of Africa]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="crucial">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|publisher=Reuters|title=Iranian support seen crucial for Yemen's Houthis|date=15 December 2014|access-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202145704/http://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|archive-date=2 лютага 2015|url-status=dead}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref name="North Korea">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|date=17 August 2015|access-date=17 August 2015|title=North Korea's Balancing Act in the Persian Gulf|agency=The Huffington Post|quote="North Korea's military support for Houthi rebels in Yemen is the latest manifestation of its support for anti-American forces."|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817222418/http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|archive-date=17 August 2015|df=dmy-all}}</ref> |праціўнік3 = [[Выява:Flag of South Yemen.svg|22px]] [[Сепаратызм|Сепаратысты Паўднёвага Емена]] ** [[Паўднёвы рух (Емен)|Паўднёвы рух]] (да [[2015]]) ** [[Паўднёвы Пераходны Савет]] (з [[2017]]) '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref>[http://kolokolrussia.ru/geopolitika/boynya-v-yemene-vedet-k-mirovoy-voyne Бойня в Йемене ведет к мировой войне | Колокол России]</ref><ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/09apr2018/yemen_204.html Сателлиты ОАЭ захватили контролируемую властями провинцию в Йемене | NEWSru.co.il]</ref> |праціўнік4 = [[Выява:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]]<br> [[Выява:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ансар аль-Шарыя (Емен)|Ансар аль-Шарыя]]<br>[[Выява:Flag_of_al-Qaeda_in_Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда на Аравійскім паўвостраве|АКАП]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = невядомая колькасць урадавых салдат, 2500<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/1-000-saudi-troops-killed-yemen-war-began-180528174808387.html|title=More than 1,000 Saudi troops killed in Yemen since war began|publisher=Al Jazeera|date=28 May 2018}}</ref> (май 2018) — 5700<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-rapidly-becoming-as-messy-and-complicated-as-the-conflict-in-syria-a6937026.html|title='Yemen's war is becoming as messy as the conflict in Syria'|date=17 March 2016|website=The Independent}}</ref><ref name="разгром"/> (сакавік 2016) замежных ваеннаслужачых загінулі |страты2 = як мінімум 11000 паўстанцаў загінулі<ref name="Saudi Gazette">{{cite news |url=http://saudigazette.com.sa/article/524562/SAUDI-ARABIA/Arab-Coalition-83-ballistic-missiles-fired-by-Houthis-toward-Saudi-Arabia-so-far|title=Arab Coalition: 83 ballistic missiles fired by Houthis toward Saudi Arabia so far|publisher=Saudi Gazette|access-date=5 June 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-death-toll-saudi-arabia-allies-how-many-killed-responsibility-a8603326.html|title='The Yemen war death toll is five times higher than we think – we can't shrug off our responsibilities any longer'|date=26 October 2018|website=The Independent}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://southfront.org/sudanese-forces-in-yemeni-war/|title=Sudanese Forces In Yemeni War|date=2 June 2018|access-date=18 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711162141/https://southfront.org/sudanese-forces-in-yemeni-war/|archive-date=11 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref> (ліпень 2018) |страты3 = ''невядома'' |страты4 = больш за 1000 баевікоў загінулі<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1426857|title=UAE aims to wipe out Yemen Al Qaeda branch|work=Dawn|access-date=14 August 2018}}</ref> (жнівень 2018) |агульныя страты = 91600 чалавек загінулі, з якіх 11700 мірныя жыхары<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/b28a2bdb1b01413689e05a7204e6ea90|title=Database says 91,600 killed in Yemen fighting since 2015|first=Samy|last=Magdy|date=19 June 2019|website=AP NEWS}}</ref> (чэрвень 2019) }} '''Грамадзянская вайна ў Емене'''<ref>https://tvrain.ru/articles/chto_proishodit_v_jemene_kratkaja_predystorija_-384574/</ref> — узброены канфлікт у [[Емен]]е паміж урадавымі войскамі і [[Хусіты|хусітамі]]. == Перадгісторыя і прычыны == У пачатку 2004 г. адбылося паўстанне шыітаў на поўначы краіны з мэтай аднаўлення тэакратычнай манархіі, якая была ў [[Паўночны Емен|Паўночным Емене]] да [[Грамадзянская вайна щ Паўночным Емене|вайсковага перавароту 1962 г.]], а таксама супраць палітычнага саюза Емена са [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучанымі Штатамі]]. У [[2009]] г. распачаліся баявыя дзеянні паміж шыітамі і ўрадавымі войскамі Емена і [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Кіраўніцтва Емена абгрунтавала ўварванне Саудаўскай Аравіі смерцю двух памежнікаў, забітых паўстанцамі. У [[2010]] г. было заключана замірэнне. Але ж у [[2011]] г. сітуацыя пачала пагаршацца: сутыкненні паміж шыітамі і сунітамі аднавіліся. На тэрыторыі Емена разгарнулас дзейнасць «[[Аль-Каіда]]». == Храналогія падзей == === 2014 === * З [[2 лютага]] па [[9 ліпеня]] [[2014]] г. разгарнулася [[бітва за Амран]]. * [[8 ліпеня]] 2014 года хусіты ўзялі штурмам горад Амран, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай мухафазы, падчас якога хусіты разграмілі і ўзялі штурмам штаб 310-й бранятанкавай брыгады, забіўшы яе камандзіра Хаміда аль-Кашыбі<ref>{{cite web |url=http://www.yementimes.com/en/1798/news/4094/Military-shake-up-in-Amran.htm |title=Military shake up in Amran |author=Ali Saeed |date=2014-07-15 |work=Yemen Times |access-date=2016-05-11 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221005802/http://www.yementimes.com/en/1798/news/4094/Military-shake-up-in-Amran.htm |archive-date=21 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Абодва бакі абвінавачвалі адзін аднаго ў правакаванні баявых дзеянняў і парушэнні папярэдне дасягнутага [[23 чэрвеня]] перамір’я<ref>{{cite web |url=http://www.yementimes.com/en/1800/news/4118/Houthis-hand-over-Al-Qushaibi’s-corpse-to-the-state.htm |title=Houthis hand over Al Qushaibi’s corpse to the state |author=Ali Ibrahim Al-Moshki |date=2014-07-22 |work=Yemen Times |access-date=2016-05-11 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123152222/http://www.yementimes.com/en/1800/news/4118/Houthis-hand-over-Al-Qushaibi%E2%80%99s-corpse-to-the-state.htm |archive-date=23 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. На наступны дзень пасля штурму ВПС Емена ажыццявілі авіяўдары па ўрадавых будынках і захопленаму штабу брыгады<ref>{{cite web |url=http://wwww.france24.com/ar/20140709-اليمن-الحوثيون-عمران-صنعاء-سيطرة/ |title=الحوثيون يسيطرون على مدينة عمران القريبة من صنعاء |subtitle=(видео) |work=France 24 |access-date=2016-05-11 |lang=ar }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 9 ліпеня паўстанцы цалкам усталявалі кантроль над Амранам. * У сярэдзіне жніўня 2014 года хусіты пачалі праводзіць у шэрагу рэгіёнаў краіны масавыя дэманстрацыі пасля таго, як улады абвясцілі аб скарачэнні субсідый на нафтапрадукты, што прывяло да росту цэнаў на бензін у два разы. Асноўным патрабаваннем была адстаўка «карумпаванага кабінета»<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1705467 СМИ: в столице Йемена произошли столкновения между шиитскими повстанцами и армией]</ref>. * У верасні пачалася бітва за [[Сана|Сану]] (сталіцу Емена). Бітва скончалася перамогай паўстанцаў. * [[14 кастрычніка]] хусіты ўсталявалі кантроль над горадам Дамар і ваеннай базай 1-й бранятанкавай дывізіі ў правінцыі Хадэйда. * [[15 кастрычніка]] хусіты ўвайшлі ў горад Іб з насельніцтвам у 350 тыс. чалавек, не сустрэўшы супраціву з боку сілаў бяспекі і мясцовых жыхароў<ref>[http://ria.ru/world/20141015/1028483763.html#ixzz3PMqOu1lm Хуситы в Йемене заявили, что они защищают города от террористов]</ref>. * [[25 кастрычніка]] ў гарыстай мясцовасці ў цэнтры Емена на фоне барацьбы джыхадзістаў «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]» і прадстаўнікоў мясцовых суніцкіх племянных кланаў з паўстанцамі-шыітамі з руху «Аль-Хусі», амерыканскім беспілотнікам быў нанесены авіяўдар, ахвярамі якога сталі не менш траіх ісламістаў<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/10/141025_rn_yemen_us_drone_attack Три боевика «Аль-Каиды» убиты беспилотником в Йемене.]</ref>. * У снежні 2014 года, нягледзячы на ​​падпісанае ў верасні мірнае пагадненне, хусіты працягнулі ўзброеную барацьбу, узяўшы пад кантроль большую частку гарадоў Архаб, Хадэйда, будынкі дзяржаўных нафтавых кампаній і дзяржаўнай газеты «ас-Саўра» ў Сане<ref>{{cite web|url=http://itar-tass.com/info/1709704|title=Шиитское движение хоуситов в Йемене. Досье|last=Гулиева|first=Эльнара|date=2015-01-20|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-02-08}}</ref>. === 2015 === * [[15 лютага]] [[2015]] г. хусіты распачалі аблогу Адэна. * З прычыны паспяховых дзеянняў паўстанцаў [[26 лютага]] 2015 г. кааліцыя арабскіх дзяржаў на чале з Саудаўскай Аравіяй распачала інтэрвенцыю ў Емен. * З [[25 сакавіка]] па [[22 ліпеня]] ішла бітва за [[Адэн]] паміж хусітамі і сіламі арабскай кааліцыі. 22 ліпеня хусіты канчаткова адступілі з Адэна. * [[8 верасня]] да вайны на баку еменскага ўрада супраць хусітаў далучыўся [[Кувейт]]. === 2016 === * [[7 мая|7]]—[[10 мая]] 2016 года ЗША разгарнулі 15 верталётаў Apache і 5 Black Hawk, а таксама 100 салдат спецпрызначэння на авіябазе Аль-Анад у правінцыі Лахдж<ref>[http://rbase.new-factoria.ru/news/o-razvyortyvanii-voennyh-vertolyotov-ssha-v-yemene О развёртывании военных вертолётов США в Йемене]</ref>. ЗША адправілі атрад сухапутных войскаў на нявызначаны час у адказ на запыт ААЭ ад [[15 красавіка]], з мэтай падтрымкі суніцкай апазіцыі і саудаўскай кааліцыі, а таксама барацьбы з «Аль-Каідай»<ref>[http://politexpert.net/5141-amerikancy-vvodyat-voyska-v-yemen.html Американцы вводят войска в Йемен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190121064219/https://politexpert.net/5141-amerikancy-vvodyat-voyska-v-yemen.html |date=21 студзеня 2019 }}</ref>. ВПС ЗША наносілі ўдары па тэрарыстах АКАП<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3599697 ТАСС: Международная панорама — США уничтожили 13 боевиков «Аль-Каиды» в Йемене]</ref><ref>[http://www.newsru.com/world/29jan2017/yemeni.html В Йемене авиаударом США уничтожены 30 террористов, погибли 10 мирных жителей]</ref>. * [[16 ліпеня]] [[2016]] г. [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] распачалі вывад сваіх вайскоўцаў з Емена. === 2017 === * [[5 чэрвеня]] [[2017]] г. Катар спыніў усялякія баявыя дзеянні на тэрыторыі Емена з прычыны абвінавачвання ў падтрымцы тэрарызму. * [[14 снежня]] Пастаянны прадстаўнік [[ЗША]] ў [[ААН]] [[Нікі Хейлі]] заявіла, што яны маюць «бясспрэчныя» доказы прамога ўмяшання [[Іран]]а ў грамадзянскую вайну ў Емене<ref>{{cite web|url = https://www.svoboda.org/a/28919939.html|title = США представили доказательства поставок Ираном оружия в Йемен|author = Аронов, Евгений|date = 2017-12-15|work = [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|language = ru|access-date = 2018-09-21}}</ref>. === 2018 === * [[28 студзеня]] 2018 г. сепаратысты Паўднёвага Емена захапілі ў горадзе [[Адэн]] шэраг дзяржаўных устаноў, уключаючы будынак урада. * [[30 красавіка]] 2018 г. ААЭ высадзілі з паветра больш за 100 вайскоўцаў, артылерыю і бронетэхніку на еменскім востраве [[Сакотра]] і захапілі яго, ніякага ваеннага супраціву на архіпелагу аказана не было. * [[13 чэрвеня]] 2018 г. войскі саудаўскай кааліцыі пачалі аперацыю «Залатая перамога» на заняты хусітамі стратэгічны партовы горад Хадэйда, нягледзячы на папярэджанні [[ААН]] аб магчымасці вялікай гуманітарнай катастрофы. * [[16 чэрвеня|16]]-[[17 чэрвеня]] паміж саудаўскай кааліцыяй і хусітамі завязаліся баі за аэрапорт Хадэйда. У выніку аэрапорт перайшоў пад кантроль кааліцыі<ref>{{cite web|url = https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-airport/arab-alliance-close-to-capturing-hodeidah-airport-yemen-military-says-idUSKBN1JC04L?il=0|title = Arab alliance close to capturing Hodeidah airport, Yemen military says|date = 2012-06-16|work = [[Reuters]]|language = en|access-date = 2018-09-21}}</ref>. Пазней, аднак, яны адступілі пад націскам хусітаў. [[19 чэрвеня]] кааліцыя зноў заняла тэрыторыю аэрапорта. * [[2 ліпеня]] ваенна-паветраныя сілы іншаземнай кааліцыі нанеслі ўдары па штаб-кватэры хусітаў у мухафазе Хадэйда. * [[27 жніўня]] ВПС саудаўскай кааліцыі нанеслі серыю ўдараў па міжнародным аэрапорце г. Сана, падчас якіх былі разбураны будынкі тэхнічных служб аэрапорта і знішчаны грамадзянскі самалёт. * [[9 верасня]] па меншай меры 84 чалавекі загінулі ў сутыкненнях праўрадавых сіл Емена з мяцежнікамі-хусітамі (прыхільнікі руху «Ансар Алах») блізу еменскага партовага горада Хадэйда пасля зрыву кансультацый, запланаваных у [[Жэнева|Жэневе]]. * [[11 верасня]] вайскоўцы Емена працягвалі наступалі на порт Хадэйда. Вайскоўцы забілі высокапастаўленага камандзіра-хусіта Абу Хашэмі, які кантраліраваў ваенныя пастаўкі ў Хадэйду, а таксама які адказваў за колькаснае папаўненне паўстанцаў. * [[12 верасня]] вайскоўцы Емена ўзялі пад кантроль дарогу, якая злучае Хадэйду са сталіцай [[Сана]]й. * [[13 верасня]] саудаўская кааліцыя пайшла на новы штурм еменскай Хадэйды. * [[15 верасня]] ў Емене 15 чалавек загінулі і 20 параненыя ў ходзе паветраных налётаў, якія ажыццяўляюцца кааліцыяй на чале з Аб’яднанымі Арабскімі Эміратамі і Каралеўствам Саудаўская Аравія. * [[18 верасня]] арабская кааліцыя абвясціла пра шырокамаштабнае наступленне на порт Хадэйда. * [[21 верасня]] вайскоўцы Емена захапілі базу паўстанцаў на ўсход ад порта Хадэйда. * [[24 кастрычніка]] ў Хадэйдзе ахвярамі авіяўдару сталі 15 чалавек. * [[7 лістапада]] войскі саудаўскай кааліцыі аблажылі Хадэйду. * [[9 лістапада]] войскі Емена пачалі новую аперацыю ў Хадэйдзе. * [[10 лістапада]] войскі Емена адбілі ў мяцежнікаў найбуйнейшы шпіталь у Хадэйда. * [[12 лістапада]] ў баях за горад Хадэйда ў Емене за суткі загінулі 149 чалавек. * [[19 лістапада]] хусіты заявілі аб спыненні нападаў на арабскую кааліцыю ў Емене. * [[29 лістапада]] хусіты заявілі пра знішчэнне баявога верталёта Саудаўскай Аравіі. Таксама былі ліквідаваныя два пілоты. * [[2 снежня]] ў Емене хусіты захапілі супрацоўніка [[ААН]]. * [[5 снежня]] хусіты і «ўрадавая кааліцыя» Емена гатовыя да перамоваў, якія павінны адбыцца [[6 снежня]]. * [[11 снежня]] еменскія паўстанцы-хусіты збілі самалёт-разведчык кааліцыі на чале з Саудаўскай Аравіяй на захадзе краіны. * [[13 снежня]] бакі канфлікту ў Емене на кансультацыях у [[Швецыя|Швецыі]] дасягнулі пагаднення па порце Хадэйда і вывадзе войскаў. * [[14 снежня]] ваюючыя бакі абавязаліся пакінуць еменскі горад Хадэйда на працягу 45 дзён. === 2019 === * [[5 студзеня]] [[2019]] г. у стратэгічна значным горадзе Хадэйда аднавіліся баявыя дзеянні. Баявыя дзеянні супалі ў часе з візітам спецпасланніка генеральнага сакратара ААН па Емену Марціна Грыфітса ў краіну. Урадавыя сілы і атрады паўстанцаў з руху «Ансаруллах» (хусіты) абвінавацілі адзін аднаго ў парушэнні рэжыму спынення агню. У камандаванні ўрадавых сілаў заявілі, што сутыкненні разгарэліся ў раёне аднаго з будынкаў ВНУ на поўдні Хадэйды. * [[10 студзеня]] беспілотны лятальны апарат, які належаў паўстанцам-хусітам, атакаваў ваенны парад еменскага ўрада на адной з найбуйнейшых ваенных баз «Аль-Анд» у правінцыі Лахдж на поўдні Емена. У выніку нападу былі параненыя па меншай меры шэсць высокапастаўленых асоб (пасля двое з іх памерлі). Усяго было паведамлена пра шэсць загінулых і амаль двух дзясятках параненых<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2550444.html Дрон-убийца атаковал военную базу в Йемене: шестеро погибших]</ref>. * [[14 студзеня]] прадстаўнікі ўзброеных сілаў Емена заявілі пра тое, што ў правінцыі Эд-Далі ў цяжкіх баях хусіты страцілі звыш 20 апалчэнцаў, у іх ліку быў камандзір батальёна Абу аль-Карар<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2551742.html В Йемене убит один из лидеров хуситов]</ref>. * Чэрвень: Аб’яднаныя Арабскія Эміраты (ААЭ) пачалі вывад войскаў з Емена (прадстаўнік уладаў ААЭ заявіў, што «перамяшчэнні войскаў былі (…), але мы не выводзім іх з Емена»). ААЭ скарачалі ваенную прысутнасць у Емене з прычын, звязаных з [[Іранскі крызіс (2019)|канфліктам ЗША і Ірана]]<ref>[https://lenta.ru/news/2019/06/28/ok_were_done_here_abdullah/ Арабские Эмираты начали вывод войск из Йемена] // 28 июня 2019</ref>. * [[7 жніўня]] ў [[Адэн]]е пачаліся сутыкненні паміж сіламі ўрада і сепаратыстаў — прыхільнікаў Пераходнага савета Паўднёвага Емена. Сілы «Пояса бяспекі», якія падпарадкоўваюцца Савету, захапілі ваенныя базы ў сталіцы, дзяржустановы і прэзідэнцкі палац Машык. У баях загінулі 40 чалавек, 260 былі параненыя<ref>[https://ria.ru/20190812/1557430039.html]</ref>. * У ноч на [[14 верасня]] прадпрыемствы Saudi Aramco, нацыянальнай нафтавай кампаніі Саудаўскай Аравіі, [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|падвергнуліся нападу беспілотных лятальных апаратаў]]. Былі атакаваныя найбуйнейшы ў свеце нафтаперапрацоўчы комплекс у пасёлку [[Абкайк]] на ўсходзе краіны і раён, у якім размяшчаецца нафтавае радовішча [[Хурайс]], другое па велічыні ў каралеўстве. Пасля нападаў на прадпрыемствах успыхнулі моцныя пажары. Гэтыя напады прывялі да скарачэння здабычы нафты ў Саудаўскай Аравіі прыкладна ў два разы. Адказнасць за напад узялі на сябе хусіты, якія заявілі, што напады былі праведзены з дапамогай дзесяці беспілотных апаратаў. Яны паабяцалі ў далейшым ажыццяўляць яшчэ больш нападаў на саудаўскія аб’екты<ref>[https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/09/15/811260-posledstviya Последствия атаки дронов на нефтяные объекты Саудовской Аравии. Главное]</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-49696962 Крупные нефтяные объекты загорелись из-за атаки дронов в Саудовской Аравии]</ref>. * [[20 верасня]] арабская кааліцыя на чале з Саудаўскай Аравіяй пачала ваенную аперацыю супраць ваенных аб’ектаў паўстанцаў на поўначы [[Хадэйда|Хадэйды]] ў Емене. Прадстаўнік кааліцыі палкоўнік Туркі аль-Малікі ў сваім звароце па тэлеканале «Аль-Арабія» заклікаў мірных грамадзян пазбягаць тых раёнаў, на якія нацэлена аперацыя. У сваю чаргу хусіты праз падкантрольны ім тэлеканал «Аль-Масіра» заявілі, што кааліцыя ў парушэнне мірных пагадненняў, заключаных раней у Швецыі, нанесла чатыры авіяўдары па адным з гарадскіх кварталаў Хадэйды<ref>[https://ria.ru/20190920/1558872853.html Арабская коалиция начала военную оперцию на севере Йемена] РИА Новости, 20 сентября 2019 года</ref>. У прамым эфіры тэлеканала «Аль-Масіра» кіраўнік палітсавета хусітаў Махдзі аль-Машат абвясціў аб спыненні ракетных і паветраных удараў па Саудаўскай Аравіі. Лідар паўстанцаў падкрэсліў, што рух «Ансар Алах» чакае ад Эр-Рыяда аналагічных крокаў<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2725820.html Хуситы заявили об отказе от ракетных и авиаударов по Саудовской Аравии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922032222/https://regnum.ru/news/polit/2725820.html |date=22 верасня 2019 }} REGNUM, 20 сентября 2019 года</ref>. * [[29 верасня]] непадалёк ад [[Наджран]]а хусіты акружылі і разграмілі тры брыгады [[Узброеныя сілы Саудаўскай Аравіі|УС КСА]]. Захоплена да 2000 палонных, забіта да 500 чалавек<ref name="разгром">{{cite web|title=Хуситы похвастались тысячами пленных солдат арабской коалиции|url=https://www.mk.ru/politics/2019/09/29/khusity-pokhvastalis-tysyachami-plennykh-soldat-arabskoy-koalicii.html|publisher=Московский Комсомолец|date=2019-09-29|access-date=2019-09-29}}</ref>. * У канцы лістапада ў сетцы апублікавана відэа, якое было знята з пазіцый хусітаў. Як паказана на ім, апалчэнцам удалося збіць верталёт AH-64 «Апач» ВПС Саудаўскай Аравіі, які прымаў удзел у адной з баявых аперацый. Верталёт быў уражаны ў паветранай прасторы Саудаўскай Аравіі ў правінцыі Асір. Транспарт збіты ракетай «зямля-паветра». Усе члены экіпажа загінулі<ref>[https://topwar.ru/165287-husity-zajavili-chto-sbili-vertolet-ah-64-apach-saudovskih-vvs.html Хуситы публикуют видео уничтожения саудовского вертолета AH-64 "Апач" // Военное обозрение, 29 ноября 2019]</ref>. === 2020 === * [[19 студзеня]] [[2020]] года ахвярамі ракетнага абстрэлу трэніровачнага лагера арміі Емена з боку мяцежнага руху «Ансар Алах» сталі 100 вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7552897?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news|title=Al Jazeera: число погибших военных в результате атаки хуситов в Йемене возросло до 100|publisher=ТАСС|access-date=2020-01-20}}</ref>. * 26 студзеня: падчас контрудару ў цэнтральнай правінцыі Марыб хусіты вызвалілі 2500 кв. кіламетраў тэрыторыі. Захоплена да 400 адзінак тэхнікі. Страты войскаў кааліцыі забітымі, параненымі і палоннымі дасягаюць 3500 чалавек. Некалькі ўрадавых брыгад пачалі адступленне. * [[1 сакавіка]]: хусіты ўзялі горад Эль-Хазм, сталіцу мухафазы Эль-Джауф. Частка мясцовых плямёнаў заключыла дамовы з імі і дапамагла ім захапіць горад без вулічных баёў. Пасля ўзяцця Эль-Хазма паўстанцы-хусіты выйшлі да галоўных нафтавых і газавых радовішчаў краіны ў Марыбе. Таксама хусіты наступаюць і на тэрыторыі Саудаўскай Аравіі, заняўшы прыгранічныя раёны ў правінцыі Джызан. * [[28 сакавіка]]: паўстанцы абстралялі балістычнымі ракетамі сталіцу Саудаўскай Аравіі горад [[Эр-Рыяд]]. * [[9 красавіка]]: арабская кааліцыя, якую ўзначальвае Саудаўская Аравія, абвясціла двухтыднёвае перамір’е ў Емене ў сувязі з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй каранавіруса SARS-CoV-2]]. У бягучай абстаноўцы, якая склалася ў сусветнай эканоміцы, і з падаючымі цэнамі на нафту, працяг канфлікту пагражаў эканамічнымі праблемамі Саудаўскай Аравіі. * 26 красавіка: [[Паўднёвы Пераходны Савет]] (ППС) абвясціў, у аднабаковым парадку, рэжым самакіравання ў паўднёвых раёнах Емена (прадстаўнікі руху скардзіліся, што цэнтральны ўрад не выконваў абавязацельстваў, узятых пры падпісанні мірнага пагаднення ў лістападзе 2019 года). ППС паведаміў пра пачатак працы аўтаномных органаў улады на ўсіх падкантрольных яму тэрыторыях, уключаючы Адэн; акрамя таго, гаворка ідзе аб увядзенні надзвычайнага становішча. Ва ўрадзе Емена на чале з прэзідэнтам Абд Рабу Мансурам назвалі ініцыятыву сепаратысцкага руху фактычным зрывам мірных дамоўленасцей, заявілі, што рэжым самакіравання з’яўляецца аднаўленнем узброенага мяцяжу, і папярэдзілі пра катастрафічныя наступствы<ref>[http://www.ng.ru/world/2020-04-26/2_7853_yemen.html Йеменский конфликт ссорит Эр-Рияд и Абу-Даби. Сепаратисты объявили о самоуправлении на юге республики] // НГ, 26.04.2020</ref>. * 30 снежня: у Адэне тэрарысты ажыццявілі [[Тэракт у Адэне (2020)|няўдалую атаку]] на членаў кабінета міністраў Емена. ===2021 === * 4 лютага новы [[прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] абвясціў аб спыненні падтрымкі ЗША наступальных аперацый сіл арабскай кааліцыі ў Емене і аб пачатку пошуку мірных шляхоў урэгулявання канфлікту<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4674130 |title=Хуситы приветствовали решение США прекратить поддержку военных действий в Йемене |access-date=2021-02-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205000840/https://www.kommersant.ru/doc/4674130 |deadlink=no }}</ref>. * У лютым хусіты пачалі наступленне на Марыб, адміністрацыйны цэнтр багатай нафтай аднайменнай правінцыі на поўначы краіны. Іх з цяжкасцю ўдавалася стрымліваць з дапамогай саудаўскай авіяцыі. Хусіты таксама з дапамогай беспілотнікаў і ракет атакавалі цэлі на тэрыторыі Саудаўскай Аравіі. Яны ўразілі нафтаперапрацоўчыя заводы ў Джубайле і Джыдзе, а таксама прывялі да часовага прыпынку ў працы аэрапортаў у Таіфе, Джызане і Джыдзе<ref>{{Cite web |url=https://www.ng.ru/world/2021-04-14/6_8128_yemen.html |title=На Саудовскую Аравию давят хуситы и США |access-date=2021-04-17 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417232155/https://www.ng.ru/world/2021-04-14/6_8128_yemen.html |deadlink=no }}</ref>. ===2022 === * 17 студзеня хусіты з дапамогай беспілотнікаў атакавалі [[Абу-Дабі]] (ААЭ)<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/v-rezultate-ataki-bespilotnikov-v-abu-dabi-pogibli-tri-cheloveka/a-60451732 |title=В результате атаки беспилотников в Абу-Даби погибли три человека |access-date=2022-02-09 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209164004/https://www.dw.com/ru/v-rezultate-ataki-bespilotnikov-v-abu-dabi-pogibli-tri-cheloveka/a-60451732 |deadlink=no }}</ref>. У адказ арабская кааліцыя на чале з Саудаўскай Аравіяй увечары нанесла авіяўдары па аб’ектах у Сане<ref>{{Cite web |url=https://www.vesti.ru/article/2665065 |title=Саудовская Аравия ударила по Йемену в ответ на обстрел Абу-Даби |access-date=2022-02-09 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209164007/https://www.vesti.ru/article/2665065 |deadlink=no }}</ref>. * 21 студзеня знішчальнікі арабскай кааліцыі разбамбілі турму ў Саадзе, у выніку чаго загінулі прынамсі 140 зняволеных. * 24 студзеня знішчальнікі ВПС ААЭ знішчылі ўстаноўку пуску беспілотнікаў у правінцыі Эль-Джауф на поўначы Емена адразу пасля іх запуску ў бок Абу-Дабі, дзе яны былі знішчаныя сіламі СПА<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20220124/yemen-1769207880.html |title=ВВС ОАЭ уничтожили установку для запуска беспилотников в Йемене |access-date=2022-02-09 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209165509/https://ria.ru/20220124/yemen-1769207880.html |deadlink=no }}</ref>. * 25 сакавіка хусіты з дапамогай беспілотнікаў нанеслі 16 удараў па тэрыторыі Саудаўскай Аравіі. Нападу падвергліся нафтасховішчы і іншыя аб’екты Saudi Aramco. Яны заявілі, што такія напады працягнуцца, пакуль не будзе знятая блакада з Емена<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2022/03/26/udary/ |title=Хуситы назвали условие для прекращения ракетных ударов по объектам Saudi Aramco |access-date=2022-04-12 |archive-date=2022-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412094653/https://lenta.ru/news/2022/03/26/udary/ |deadlink=no }}</ref>. * 1 сакавіка ўдзельнікі канфлікту ў Емене пагадзіліся на прапанову ААН абвясціць двухмесячнае перамір’е, першае з 2016 года<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2022/04/01/husita_ceasefire/|title=В Йемене объявлено перемирие между хуситами и правительством|access-date=2022-08-03|archive-date=2022-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803183402/https://lenta.ru/news/2022/04/01/husita_ceasefire/|deadlink=no}}</ref>. * 7 красавіка па выніках перамоваў Хадзі абвясціў аб стварэнні прэзідэнцкага кіруючага савета і перадачы яму паўнамоцтваў па кіраванні дзяржавай на пераходны перыяд. Хусіты не прызналі гэтае рашэнне<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/5295251 |title=Президент Йемена передал полномочия президентскому совету |access-date=2022-04-08 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173252/https://www.kommersant.ru/doc/5295251 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.ru/near-east/bez-prezidenta-er-riyad-dal-impuls-smene-vlasti-v-jemene/ |title=Без президента: Эр-Рияд дал импульс смене власти в Йемене |access-date=2022-04-08 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173252/https://news.ru/near-east/bez-prezidenta-er-riyad-dal-impuls-smene-vlasti-v-jemene/ |deadlink=no }}</ref>. * 2 чэрвеня перамір’е ў Емене было падоўжанае яшчэ на два месяцы<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2022/06/1424972|title=Перемирие в Йемене продлено еще на два месяца|access-date=2022-08-03|archive-date=2022-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220913054614/https://news.un.org/ru/story/2022/06/1424972|deadlink=no}}</ref>. * 4 чэрвеня стала вядома пра больш за 150 удараў па грамадзянскіх аб’ектах у Емене, уключаючы дамы, бальніцы і вежы сувязі, нанесеных самалётамі кааліцыі на чале з Саудаўскай Аравіяй. Нягледзячы на заявы адміністрацыі Байдэна, што ЗША спынілі ваенную падтрымку наступальных аперацый, стала вядома, што Злучаныя Штаты далі зброю, навучанне і падтрымку тэхнічнага абслугоўвання большасці эскадрылляў знішчальнікаў кааліцыі ў кампаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/saudi-war-crimes-yemen/|title=Saudi-led airstrikes in Yemen have been called war crimes. Many relied on U.S. support.|author=Joyce Sohyun Lee, Meg Kelly, Atthar Mirza|website=Washington Post|access-date=2022-06-05|archive-date=2022-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605001035/https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/saudi-war-crimes-yemen/|deadlink=no}}</ref>. === 2023 === * 9 мая ў Адэне адбылася кансультатыўная сустрэча з удзелам 330 прадстаўнікоў партый, рухаў, прафсаюзаў, арганізацый грамадзянскай супольнасці, нацыянальных і духоўных лідараў Паўднёвага Емена. Паўднёваеменскія палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі падпісалі Нацыянальны Статут аб стварэнні незалежнай федэратыўнай дзяржавы на поўдні краіны<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20230509/yemen-1870537642.html |title=В Южном Йемене провозгласили независимое государство. |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518080820/https://ria.ru/20230509/yemen-1870537642.html |deadlink=no }}</ref>. === 2026 === Да 8 студзеня 2026 года падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі занялі Паўднёвы Емен, уключаючы часовую сталіцу [[Адэн]]. Сепаратысцкі [[Паўднёвы Пераходны Савет]] абвясціў аб самароспуску, яго галава збег [[Айдарус аль-Зубаідзі]] ў [[ААЭ]]. == Гуманітарная катастрофа == Намеснік Генеральнага сакратара ААН па гуманітарных пытаннях Стывен О’Браян у студзені 2017 года заявіў, што каля 2 мільёнаў еменцаў патрабуюць неадкладнай дапамогі, каб захаваць ці падтрымаць сваё жыццё, паўмільёна дзяцей у Емене востра пакутуюць ад недаядання. Гэтаму спрыяе марская блакада, устаноўленая кааліцыяй на чале з Саудаўскай Аравіяй. Яна павінна была прадухіліць трапленне зброі ў рукі паўстанцаў, але разам з гэтым у Емен перасталі паступаць харчаванне і паліва. Акрамя таго, удовы, сіроты, інваліды і пажылыя людзі перасталі атрымліваць дапамогу ад еменскага ўрада, а каля 1,25 мільёна работнікаў дзяржаўнага сектара не атрымліваюць зарплату<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/news-russian-38776963 В Йемене от голода страдают полмиллиона детей — ООН]</ref>. Эксперты міжнароднай арганізацыі [[Save the Children]] прааналізавалі даныя [[ААН]] аб смяротнасці дзяцей з моцным недаяданнем і прыйшлі да высновы, што ў перыяд з красавіка 2015 па кастрычнік 2018 года ў ахопленым грамадзянскай вайной Емене ад голаду загінулі амаль 85 тысяч дзяцей<ref>{{cite web|url=https://ideologs.com/prjamo-sejchas/v-jemene-za-3-5-goda-ot-goloda-umerli-85-tysjach-detej/|title=В Йемене за 3,5 года от голода умерли 85 тысяч детей|date=2018-11-23|lang=ru|access-date=2018-12-05}}</ref>. У лістападзе 2017 года лідар хусітаў Абдэль Малек аль-Хусі выступіў з пагрозай нанесці балючы ўдар па Саудаўскай Аравіі, калі тая працягне блакаду Емена. Пасля гэтага кааліцыя аслабіла блакаду, дапусціўшы гуманітарныя грузы ў захопленую хусітамі сталіцу Сану, а таксама парты Хадэйда і Саліф<ref>[https://ria.ru/world/20171130/1509970180.html https://ria.ru/world/20171130/1509970180.html] // РИА, 30 ноя 2018</ref>. У маі 2018 года Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека паведаміла, што з вясны 2015 года ў Емене загінулі амаль 6,4 тыс. мірных жыхароў, больш за 10 тыс. пацярпелі, прычым большасць загінуўшых сталі ахвярамі ўдараў арабскай кааліцыі<ref>[https://vz.ru/news/2018/5/23/924042.html Арабской коалиции оказалось трудно не бомбить мирных жителей Йемена]</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне ў Емен]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Еменскі крызіс]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны|Емен]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] pqbwraznfog7n7bayipyfi5bx87ln8j Тадзіяна Тодараўна Кляшторная 0 567365 5177300 5175973 2026-08-07T21:53:31Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі 5177300 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Азарэнка}} {{Пісьменнік}} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''', у шлюбе '''Азарэ́нка''' ({{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям’я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе — Тодар, над ім — жонка Яніна з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Файл:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася 5 студзеня 1929 года ў Парэччы. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Малодшыя сёстры — Весналіна і [[Мая Тодараўна Кляшторная|Мая]]. Хросным бацькам быў сябра сям’і [[Максім Лужанін]]{{sfn|Каўпак|2013|}}. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Вярнулася ў Беларусь, скончыла Каменскую сярэднюю школу, затым Лепельскае педагагічнае вучылішча (1954). Некалькі гадоў настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name=":0">''Анатоль Вярцінскі'' Спачыла Тадзіяна Клякшторная // [https://novychas.online/pdf/nch_2011_12.pdf «Новы Час» № 12 (235) — «Літаратурная Беларусь» № 3 (55)]. — С. 22 (14).</ref>. У 1953 годзе выйшла замуж. У 1954 годзе з мужам з’ехала з Беларусі, працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў Ленінградзе, балтыйскіх рэспубліках СССР і іншых гарадах. У 1967 годзе вярнулася ў Беларусь. Працавала ў Лепелі настаўніцай, потым выхавальніцай у дзіцячым садку<ref name=":0" />. Каля 1971 года пераехала ў Віцебск. Была сяброўкай літаратурнага аб’яднання пры газеце «Віцебскі рабочы». У 2000 годзе стварыла ў Віцебску дзіцячы літаратурна-творчы гурток «Паэтычная сцяжынка» пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2003 годзе Тадзіяна і Мая адкрылі музей на радзіме бацькі — у [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]] Лепельскага раёна<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24848653.html|title=ПРАЙШЛІ ЛІТАРАТУРНЫЯ ЧЫТАНЬНІ, ПРЫСЬВЕЧАНЫЯ 100-ГОДЗЬДЗЮ ПАЭТА ТОДАРА КЛЯШТОРНАГА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2013-01-16|access-date=2026-08-05}}</ref>. У 2008 годзе Тадзіяна была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў Камені. Мела двух сыноў і дачку. Памёрла 2 сакавіка 2011 года. == Творчасць == Вершы пачала пісаць ў педвучылішчы, тэматыка разнастайная, але піша пераважна для дзяцей. Дэбютавала ў 1970 годзе ў Лепельскай раённай газеце «Ленінскі сцяг». Друкавалася ў абласной газеце «Віцебскі рабочы», з 1972 — у рэспубліканскіх газетах «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена», «Настаўніцкая газета» і часопісах «Сялянка», «Родная прырода», «Вясёлка» і іншых. Творы падпісвала прозвішчам па нараджэнні. Аўтарка зборнікаў вершаў: «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982), «Ветлівыя словы» (1991), «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991). Укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Каўпак|2013|''Каўпак Н.'' Творчество Тодианы Кляшторной для детей / Н. Каўпак // «Кляшторнаўскія чытанні» : навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 110-годдзю Т. Кляшторнага, 18 красавіка 2013 года / склад. аддзел бібліятэчнага маркетынгу. — Лепель, 2013. — С. 15-18.}} * Кляшторная Тадзіана Тадораўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 582. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Писаренко Н.'' Дочь за отца / Н. Писаренко // Віцьбічы=Витьбичи. — 2010. — 20 февр. — С. 7. == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на Vershy.ru * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] 6jodwofbpdu3dvif6ktqgcd7iyi6ejc Дзмітрый Валяр’янавіч Знабішын 0 575584 5177353 3916155 2026-08-08T05:00:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177353 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Знабішын}} '''Дзмітрый Валяр’янавіч Знабішын''' ({{ДН|10|8|1844}} — [[1914]]) — грамадзянскі інжынер, архітэктар<ref name="БЮСС">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=135 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 126]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 10 жніўня 1844 года<ref name="БЮСС"/>. Па заканчэнні курса ў {{нп3|Другая Санкт-Пецярбургская гімназія|2-й Санкт-Пецярбургскай гімназіі|ru|Вторая Санкт-Петербургская гимназия}}, паступіў у 1863 годзе ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]], Выпушчаны ў 1868 годзе архітэктарскім памочнікам з чынам XII класа, і адразу прылічаны да [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] з адкамандзіраваннем для заняткаў у {{нп3|Галоўнае таварыства расійскіх чыгунак||ru|Главное общество российских железных дорог}}<ref name="БЮСС"/>. Разам з тым прызначаны памочнікам начальніка 4-га ўчастка [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункі]]<ref name="БЮСС"/>. У 1871 годзе Д. Знабішын быў пераведзены ў цэнтральнае ўпраўленне таго ж таварыства кантралёрам па службе рамонта шляху і будынкаў [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай]], [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|Варшаўскай]] і {{нп3|Маскоўска-Ніжагародская чыгунка|Ніжагародскай|ru|Московско-Нижегородская железная дорога}} ліній, дзе складаўся па 1880 год<ref name="БЮСС"/>. Званнем інжынер-архітэктара Д. Знабішын ганараваны ў 1871 годзе за прадстаўленыя ў Савеце вучылішча працы<ref name="БЮСС"/>. У кастрычніку 1880 года Д. Знабішын паступіў на дзяржаўную службу і заняў пасаду малодшага архітэктара варонежскага губернскага праўлення<ref name="ЗДВ">[http://www.v-hrame.narod.ru/znobishin.html Знобишин Дмитрий Валерианович] {{ref-ru}}</ref>. З 1882 года ганаровы член губернскага апякунства аб дзіцячых прытулках<ref name="ЗДВ"/>. У кастрычніку 1884 года пераведзены на такую ж пасаду ў мінскае губернскае праўленне, куды выехаў у чэрвені таго ж года<ref name="ЗДВ"/>, у Мінску служыў прынамсі да 1892 года. Акрамя гэтага Д. Знабішын выконваў абавязкі дырэктара мінскага губернскага апякунскага аб турмах камітэту і ганаровага члена мінскага губернскага апякунства аб дзіцячых прытулках<ref name="БЮСС"/>. Пазней займаў пасаду Омскага губернскага інжынера<ref name="ЗДВ"/>. == Сям’я == 10 лютага 1884 года ў дамовай царкве дысцыплінарнага батальёна ў Варонежы Д. Знабішын абвянчаўся з дачкой купца Настассяй Іванаўнай Саўчанкавай<ref name="ЗДВ"/>. == Творчасць == [[Файл:Macziz-1 (cropped).jpg|thumb|злева|250px|Гасцініца «Мачыз» (злева) у канцы XIX ст.]] [[Файл:Miensk, Franciškanskaja. Менск, Францішканская (1906) (3).jpg|250px|міні|Будынак паштова-тэлеграфнай канторы ў Мінску]] * у 1868-79 гадах у [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="БЮСС"/>: ** Мураваныя дамы: спадароў І. Нагорскага, В. Фёдарава, А. Шагіна<ref>[http://wikimapia.org/11186167/ru/%D0%94%D0%BE%D0%BC-%D0%90-%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Дом А. Шагина (Санкт-Петербург)] {{ref-ru}}</ref>, А. Багданава ** Мураваны дом спадара [[Вуліца Марата (Санкт-Пецярбург)|П. Жаўтабрухава]], таксама вядомы як дом {{нп3|Ігнат Лук'янавіч Тузаў|І. Л. Тузава|ru|Тузов, Игнатий Лукьянович}}, сучасны адрас вул. Марата, 17<ref>[http://www.citywalls.ru/house1350.html Доходный дом И. Л. Тузова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190228225941/http://www.citywalls.ru/house1350.html |date=28 лютага 2019 }} {{ref-ru}}</ref><ref>ЦДГА Санкт-Пецярбурга. ф. 513. воп. 102. спр. 5043. 18 л.</ref> ** Таварная станцыя {{нп3|Балтыйская чыгунка|Балтыйскай чыгункі|ru|Балтийская железная дорога}} ** Восем драўляных дамоў В. Фёдарава ** Вытворчыя будынкі тытунёвай фабрыкі [[Аляксандр Мікалаевіч Багданаў|А. М. Багданава]]<ref>[http://www.citywalls.ru/house8717.html?highlight=%E7%ED%EE%E1%E8%F8%E8%ED Производственные сооружения табачной фабрики А. Н. Богданова]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref><ref>Архитекторы-строители Санкт-Петербурга середины XIX — начала XX века. Под общ. ред. Б. М. Кирикова. — СПб. Пилигрим, 1996. С. 138</ref> * у 1880-84 у [[Варонеж]]ы і [[Варонежская губерня|Варонежскай губерні]]<ref name="БЮСС"/>: ** Будынак [[Паравы млын таварыства Мацюшэнка і К°|паравога млына спадара Мацюшэнкі і іншых]] (1881, размяшчалася на рагу вуліц [[Вуліца Кукалкіна (Варонеж)|Мала-Маскоўскай]] і {{нп3|Кальцоўская (Варонеж)|Лясных двароў|ru|Кольцовская улица (Воронеж)}})<ref name="ЗДВ"/> ** Тарговыя лаўкі сп. Агафонава ** Будынак тытунёвай фабрыкі Пятрова<ref name="ЗДВ"/> ** Бані сп. Граўцова<ref>у Юбілейным зборніку падаецца як «Бани Грицкова», але ў краязнаўчай «мясцовай» літаратуры згадваюцца ўладальнікі бань на р. Варонеж Аляксандр і Васіль Граўцовы (рус. Гревцовы)</ref><ref name="ЗДВ"/> ** Мураваны будынак інтэрнату вучняў {{нп3|Варонежская мужчынская гімназія|гімназіі|ru|Воронежская мужская гимназия}} ** Мураваныя цэркві: *** [[Казанская царква (Крылоўка)|Казанская царква]] ў сяле {{нп3|Крылоўка (Варонежская вобласць)|Крылоўцы|ru|Крыловка (Воронежская область)}} {{нп3|Варонежскі павет|Варонежскага павета|ru|Воронежский уезд}} (1887)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=09403 Крыловка. Церковь Казанской иконы Божией Матери] {{ref-ru}}</ref> *** {{нп3|Царква Уладзімірскай іконы Божай Маці (Карачун)|Царква Уладзімірскай іконы Божай Маці|ru|Церковь Владимирской иконы Божией Матери (Карачун)}} ў сяле {{нп3|Карачун (Варонежская вобласць)|Карачуне|ru|Карачун (Воронежская область)}} (1881)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=09143 Карачун. Церковь Владимирской иконы Божией Матери] {{ref-ru}}</ref> *** у сяле {{нп3|Новая Чыгла|Новай Чыгле|ru|Новая Чигла}} {{нп3|Баброўскі павет|Баброўскага павета|ru|Бобровский уезд}} *** у сяле {{нп3|Шышоўка (Варонежская вобласць)|Шышоўцы|ru|Шишовка (Воронежская область)}} {{нп3|Баброўскі павет|Баброўскага павета|ru|Бобровский уезд}} (1895)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=09118 Шишовка. Церковь Николая Чудотворца] {{ref-ru}}</ref> *** [[Свята-Феадосіеўская царква (Бутурлінаўка)|Свята-Феадосіеўская царква]] ў [[Бутурлінаўка|Бутурлінаўцы]] {{нп3|Баброўскі павет|Баброўскага павета|ru|Бобровский уезд}} (1892, не захавалася<ref name="ЗДВ"/>)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=09152 Бутурлиновка. Церковь Феодосия Печерского] {{ref-ru}}</ref> *** у сяле {{нп3|Краснае (Новахапёрскі раён)|Красненькім|ru|Красное (Новохопёрский район)}} {{нп3|Новахапёрскі павет|Новахапёрскага павета|ru|Новохопёрский уезд}} *** [[Свята-Праабражэнская царква (Падасінаўка)|Свята-Праабражэнская царква]] ў [[Падасінаўка (Варонежская вобласць)|Падасінаўцы]] {{нп3|Новахапёрскі павет|Новахапёрскага павета|ru|Новохопёрский уезд}}<ref>[http://sobory.ru/article/?object=11279 Подосиновка. Церковь Спаса Преображения] {{ref-ru}}</ref> *** [[Свята-Троіцкая царква (Пыхаўка)|Свята-Троіцкая царква]] ў {{нп3|Пыхаўка (сяло)|Пыхаве|ru|Пыховка (село)}} {{нп3|Новахапёрскі павет|Новахапёрскага павета|ru|Новохопёрский уезд}} (1885)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=09131 Пыховка. Церковь Троицы Живоначальной] {{ref-ru}}</ref> *** у сёлах {{нп3|Баннае (Варонежская вобласць)|Банным|ru|Банное (Воронежская область)}}, {{нп3|Краснаполле (Варонежская вобласць)|Краснаполі|ru|Краснополье (Воронежская область)}}, Нікольскім, {{нп3|Старая Мелавая|Старой Мелавой|ru|Старая Меловая}}, {{нп3|Мелаватка (Варонежская вобласць)|Мелаватцы|ru|Меловатка (Воронежская область)}}, {{нп3|Краснасёлаўка (Варонежская вобласць)|Краснасёлаўцы|ru|Красносёловка (Воронежская область)}}, Старой Крыўшы, Новай Крыўшы, Багамолаве, Беразняках, у хутары Дубовікаве, у сёлах Пасіцы, Асінаўцы і ў слабадзе Белай Горцы {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}} *** [[Царква Іаана Прадцечы (Серакова)|Царква Іаана Прадцечы]] ў хутары {{нп3|Серакова|Серакове|ru|Серяково}} {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}} (1853)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=15675 Серяково. Церковь Иоанна Предтечи] {{ref-ru}}</ref> *** [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Петрапаўлаўка)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Петрапаўлаўка (Петрапаўлаўскі раён, Варонежская вобласць)|Петрапаўлаўцы]] {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}}<ref>[http://sobory.ru/article/?object=18025 Петропавловка. Церковь Петра и Павла] {{ref-ru}}</ref> *** [[Аляксандра-Неўская царква (Калач)|Аляксандра-Неўская могілкавая царква]] ў с. [[Калач]]ы {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}} (1887, будаўніцтва завершана {{нп3|Станіслаў Людвігавіч Мыслоўскі|С. Л. Мыслоўскім|ru|Мысловский, Станислав Людвигович}}) *** [[Свята-Васільеўская царква (Бычок)|Свята-Васільеўская царква]] ў {{нп3|Бычок (Варонежская вобласць)|Бычку|ru|Бычок (Воронежская область)}} {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}} (1896)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=12820 Бычок. Церковь Василия Великого] {{ref-ru}}</ref> *** [[Свята-Троіцкая царква (Дзедаўка)|Свята-Троіцкая царква]] ў {{нп3|Дзедаўка (Варонежская вобласць)|Дзедаўцы|ru|Дедовка (Воронежская область)}} {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}} (1884-89)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=15687 Дедовка. Церковь Троицы Живоначальной] {{ref-ru}}</ref> *** [[Царква Стрэчання Гасподняга (Жураўка)|Царква Стрэчання Гасподняга]] ў {{нп3|Жураўка (Багучараўскі раён)|Жураўцы|ru|Журавка (Богучарский район)}} {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}} (1880-я)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=12821 Журавка. Церковь Сретения Господня] {{ref-ru}}</ref> *** [[Царква Стрэчання Уладзімірскай іконы Божай Маці (Папоўка)|Царква Стрэчання Уладзімірскай іконы Божай Маці]] ў Папоўцы {{нп3|Багучарскі павет|Багучарскага павета|ru|Богучарский уезд}} (1880)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=12922 Поповка. Церковь Сретения Владимирской иконы Божией Матери] {{ref-ru}}</ref> *** у сёлах Буйлове, Пузецы {{нп3|Паўлаўскі павет (Варонежская губерня)|Паўлаўскага павета|ru|Павловский уезд (Воронежская губерния)}} *** [[Царква Святога Лукі (Прырэчнае)|Царква Святога Лукі]] ў хутары {{нп3|Прырэчнае (Варонежская вобласць)|Ніжняй Гнілушчы|ru|Приречное (Воронежская область)}} {{нп3|Паўлаўскі павет (Варонежская губерня)|Паўлаўскага павета|ru|Павловский уезд (Воронежская губерния)}} (1890)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=12822 Приречное. Церковь Луки Евангелиста] {{ref-ru}}</ref> *** [[Архангельская царква (Гвазда)|Архангельская царква]] ў сяле {{нп3|Гвазда|Гваздзе|ru|Гвазда}} {{нп3|Паўлаўскі павет (Варонежская губерня)|Паўлаўскага павета|ru|Павловский уезд (Воронежская губерния)}} (1889, не захавалася) *** [[Казанская царква (Верхні Мамон)|Казанская царква]] ў с. [[Верхні Мамон|Верхнім Мамоне]] {{нп3|Паўлаўскі павет (Варонежская губерня)|Паўлаўскага павета|ru|Павловский уезд (Воронежская губерния)}} (1887, не захавалася) *** [[Аляксандра-Неўская царква (Пятроўка)|Аляксандра-Неўская царква]] ў с. {{нп3|Пятроўка (Паўлаўскі раён)|Пятроўцы|ru|Петровка (Павловский район)}} ў памяць імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]]<ref name="БЮСС"/><ref name="ЗДВ"/> (1886)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=09671 Петровка. Церковь Александра Невского] {{ref-ru}}</ref> ** Драўляныя цэркві<ref name="БЮСС"/>: *** у с. {{нп3|Пчалінаўка (Варонежская вобласць)|Пчаліным|ru|Пчелиновка (Воронежская область)}}, у пагосце {{нп3|Чулок (Варонежская вобласць)|Чулок|ru|Чулок (Воронежская область)}} і ў с. Мартыне {{нп3|Варонежскі павет|Варонежскага павета|ru|Воронежский уезд}} *** у хутарах {{нп3|Старагольскае (Варонежская вобласць)|Старагольскім|ru|Старогольское (Воронежская область)}} і {{нп3|Кардаілаўка|Курдаілаўцы|ru|Кардаиловка}} {{нп3|Новахапёрскі павет|Новахапёрскага павета|ru|Новохопёрский уезд}} ** у хутарах {{нп3|Агараў (хутар)|Агарове|ru|Огарев (хутор)}} і Цітарове і сёлах Рудаеве і {{нп3|Калеснікаў (Варонежская вобласць)|Калеснікаве|ru|Колесников (Воронежская область)}} Багучарскага павета *** у х. {{нп3|Гаўрыльск|Гаўрыльскім|ru|Гаврильск}} і Салавецкіх выселках ** Драўляныя царкоўныя пабудовы для жаночай абшчыны «{{нп3|Троіцкае (Новахапёрскі раён)|Троіцкая Юрта|ru|Троицкое (Новохопёрский район)}}» * у г. [[Мінск]]у і [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref name="БЮСС"/>: ** Мураваныя дамы Лур’е, Фота, Ругера, Румера, [[Будынак гасцініцы «Мачыз»|Мачыза]] і Мінскага ** Будынак паштова-тэлеграфнай канторы ** Дом гарадскога ламбарду ** Мураваны дом графа К. Э. Чапскага {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.citywalls.ru/search-architect780.html Некаторыя пабудовы і перабудовы Д. В. Знабішына ў Санкт-Пецярбургу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725220401/http://www.citywalls.ru/search-architect780.html |date=25 ліпеня 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Знабішын Дзмітрый Валяр'янавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Варонежа]] 9azkhec7uz3be5uy5g24bhuwu896ko2 Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю 0 583214 5177179 4653542 2026-08-07T12:56:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177179 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Глушкавіцкае радовішча}} '''Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю''' — радовішча ў [[Беларусь|Беларусі]], размешчанае за 0,7 км на поўдзень — паўднёвы захад ад в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]]. == Характарыстыка == [[Паклад]] належыць да [[верхні архей|верхняга архею]] — [[ніжні пратэразой|ніжняга пратэразою]] i прымеркаваны да паўночнай часткі [[Украінскі шчыт|Украінскага шчыта]]. [[Карысныя выкапні]] — дробна-, сярэдне- i буйназярністыя [[граніт]]ы i [[гранадыярыт]]ы, [[біятыт]]авыя i біятытава-[[плагіяклаз]]авыя [[гнейс]]ы. Разведаныя запасы 10,1 млн [[м³]], перспектыўныя 33,3 млн м³. Вылучаюцца зоны: [[Выветрыванне|выветраных]] парод, магутнасцю 0,5—2,5 м; закранутых выветрываннем, магутнасцю 0,2—3,5 м; свежых парод, ускрытая магутнасць 36—44,5 м. [[Ускрышныя пароды]] — [[пясок|пяскі]], [[супескі]], [[кара выветрывання]] i выветралыя крышталічныя пароды магутнасцю 1,4—9 м. Карысная тоўшча i ускрышныя пароды абводненыя. Граніты, гранадыярыты i гнейсы прыдатныя на выраб [[друз]]у з выкарыстаннем у [[дарожнае будаўніцтва|дарожным будаўніцтве]], як [[баластавы слой]] [[чыгунка|чыгункі]], [[запаўняльнікі бетону|запаўняльнік бетону]]. Радовішча распрацоўваецца [[Глушкавіцкі друзавы завод|друзавым заводам]] (в. Глушкавічы). Кар’ер «Сялянская ніва» па здабычы будаўнічага каменю дзейнічае з [[1969]] года, у [[1976]] годзе пабудаваны друзавы завод<ref>[https://www.sb.by/articles/granitnye-lyudi.html Гранитные люди. Как была сожжена одна из деревень Лельчицкого района и чем она живет сегодня. 18 СЕНТЯБРЯ 2018] // [[Сельская газета]]</ref>. З [[1985]] года пачалася здабыча высакаякаснага аддзелачнага каменю ў кар’еры «Надзея»<ref name="onliner">[https://realt.onliner.by/2015/07/08/skaly Чудеса ландшафтного дизайна. В полесской глубинке с помощью тротила создали «маленькую Скандинавию»]</ref>. Здабыты тут цёмны граніт паспяхова выкарыстоўваўся на аддзелачных работах пры будаўніцтве станцый [[Мінскае метро|мінскага метро]]. Але затым распрацоўка кар’ера была спынена, кар’ер напоўніўся вадой<ref name="belta1"/>. У ліпені [[2018]] года спецыялісты друзавага заводу «Глушкавічы» па даручэнні ўрада прыступілі да распрацоўкі радовішча граніту ў кар’еры «Надзея». Была адпампаваная вада з кар’ера, распачаты горна-падрыхтоўчыя працы па арганізацыі здабычы і транспартаванні цёмнага граніту<ref name="belta1"/>. Паралельна пачалося будаўніцтва цэха па распілоўцы і абліцоўванню каменя з граніту<ref name="belta2">[https://www.belta.by/photonews/view/do-4-tys-kubm-granitnyh-blokov-ezhegodno-budut-dobyvat-v-karjere-nadezhdy-14319/ До 4 тыс. куб.м гранитных блоков ежегодно будут добывать в «Карьере Надежды» 14.11.2018]</ref>. Плануецца штогод здабываць у кар’еры «Надзея» да 4 тыс. куб.м гранітных блокаў, якія будуць выкарыстоўваць для аздаблення фасадаў будынкаў і інтэр’ераў у будаўнічай галіне, а таксама пастаўляцца на [[экспарт]]<ref name="belta2"/>. Матэрыял з’яўляецца [[імпартазамяшчэнне|імпартазамяшчальным]], паколькі аналагічныя віды граніту закупляюцца ў [[Італія|Італіі]] і [[Украіна|Украіне]]<ref name="belta1">[https://www.belta.by/photonews/view/k-razrabotke-novogo-mestorozhdenija-granita-v-karjere-nadezhda-pristupili-v-lelchitskom-rajone-12888/ К разработке нового месторождения гранита в карьере «Надежда» приступили в Лельчицком районе 09.07.2018]</ref>. Для вывазу прадукцыі друзавага завода «Глушкавічы» плануецца пабудаваць новую галіну чыгункі [[Глушкавічы (станцыя)|Глушкавічы]] — [[Лельчыцы (станцыя)|Лельчыцы]] — [[Міхалкі (станцыя)|Міхалкі]]<ref>[http://gp.by/upload/iblock/f53/f5313fb5df4dcc2266b7b6cf7d3f364d.pdf Дорога железная — Полесская. Определен маршрут нового участка железной дороги на Гомельщине. 23 красавіка 2015 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201201170848/http://gp.by/upload/iblock/f53/f5313fb5df4dcc2266b7b6cf7d3f364d.pdf |date=1 снежня 2020 }} [[Гомельская праўда]]</ref>. Працуе [[Глушкавіцкі друзавы завод]]. <center> '''Глушкавіцкі гранітны кар'ер''' <gallery> Выява:Глушкавічы. Гранітны кар'ер (01).jpg| Выява:Глушкавічы. Гранітны кар'ер (02).jpg| Выява:Глушкавічы. Гранітны кар'ер (03).jpg| Выява:Глушкавічы. Гранітны кар'ер (07).jpg| Выява:Глушкавічы. Гранітны кар'ер (08).jpg| </gallery></center> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭПБ|2|Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю}} == Спасылкі == * [https://realt.onliner.by/2015/07/08/skaly Чудеса ландшафтного дизайна. В полесской глубинке с помощью тротила создали «маленькую Скандинавию»] {{Карысныя выкапні Беларусі}} [[Катэгорыя:Геалогія Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Глушкавічы|Радовішча]] [[Катэгорыя:Радовішчы Беларусі]] [[Катэгорыя:Прыродны камень]] i4tjilomvpzoonv0kmbfx55cj5zs97n Дзянніца (газета) 0 586947 5177371 5139922 2026-08-08T06:40:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177371 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = |ISSN = |вэб-сайт = }} «'''Дзянні́ца'''» — беларуская газета, заснаваная [[Зміцер Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]] у [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] ў 1916 годзе. Адноўленая ў 1918 годзе, стала першай [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай]] газетай на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. == Гісторыя == Створана ў Петраградзе ў 1916 годзе, дзе існавала вялікая беларуская суполка ўцекачоў з акупаванай [[Германская імперыя|кайзераўскай Германіяй]] тэрыторыі Беларусі. Выдавалася на ўласныя сродкі Змітра Жылуновіча. Выходзіла з кастрычніка па снежань 1916 года<ref>{{cite web|url = https://library.by/portalus/modules/belarus/show_archives.php?subaction=showfull&id=1290345142&archive=1290362895&start_from=&ucat=8&|title = Беларускі нацыянальны рух у нады Першай Сусветнай вайны|author = |authorlink = |date = 21 лістапада 2010|publisher = library.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190201164129/https://library.by/portalus/modules/belarus/show_archives.php?subaction=showfull&id=1290345142&archive=1290362895&start_from=&ucat=8&|archivedate = 1-2-2019|accessdate = 1-2-2019}} </ref>. Выхад аднавіўся з 1 сакавіка 1918 года як друкаваны орган [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Белнацкама]]<ref>{{cite web|url = http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=655&c_id=7785|title = Пасля «Нашай Нівы»|author = Віталь Скалабан|publisher = Медиа Эксперт №3, 2004 (web.archive.org)|archiveurl = https://web.archive.org/web/20111118050110/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=655&c_id=7785|archivedate = 18 лістапада 2011|accessdate = 1-2-2019|url-status = }}</ref>. Друкавалася ў Петраградзе на беларускай мове. З 6 красавіка 1918 (№ 6) да 24 лютага 1919 года ў [[Масква|Маскве]]. Асобныя матэрыялы друкаваліся на [[Руская мова|рускай мове]]. Рэдактарамі былі Зміцер Жылуновіч (Цішка Гартны, № 1—5), Зміцер Жылуновіч і [[Янка Нёманскі|Іван Пятровіч]] (Янка Нёманскі, № 6—23), астатнія нумары падпісвалі выдавецкі аддзел Белнацкама (да № 39) і рэдакцыйная калегія (у 1919 годзе фактычны рэдактар [[Павел Гіляравіч Каравайчык|Павел Каравайчык]]). Выйшла 49 нумароў<ref name="энцык">{{Крыніцы/ЭГБ|3к}}</ref>. У 1992 годзе назву «Дзянніца» прыняла [[Дзянніца (газета, Шчучын)|газета Шчучынскага раёна]]. == Змест == Змяшчала артыкулы на агульнапалітычную, эканамічную, нацыянальную тэматыку, беларускія літаратурныя творы. Асвятляла дзейнасць Белнацкама, беларускіх арганізацый Савецкай Расіі, жыццё беларускіх уцекачоў, заклікала да змагання за вызваленне акупаванай Германіяй тэрыторыі Беларусі<ref name="энцык"/>. Змяшчала дакументы пра палітычную і культурна-асветніцкую дзейнасць урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (адозвы, устаўныя граматы, мемарандумы, загады і пастановы, тэлеграмы), паведамленні пра культурна-асветніцкую дзейнасць, адкрыццё курсаў беларусазнаўства ў Менску, [[Будслаўская беларуская гімназія|Будслаўскай]] і [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускіх гімназій]] і інш. Адначасова крытычна ставілася да дзейнасці ўрада БНР, бачыла Беларусь у складзе Расійскай Федэрацыі<ref name="энцык"/>. Друкавала матэрыялы пра пабудову беларускай дзяржаўнасці. Адлюстравала палеміку Белнацкама з дзеячамі Паўночна-Заходняга абкама РКП(б) і [[Аблвыканкамзах]]а ([[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Аляксандр Мяснікян]], [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельм Кнорыньш]]), якія выступалі супраць ідэі беларускай дзяржаўнасці. Змясціла артыкул «Беларусь як частка Савецкай Федэратыўнай Рэспублікі», тэкст [[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніхвэста аб абвяшчэнні Беларускай ССР]], пастанову Прэзідыума ВЦВК аб прызнанні незалежнасці БССР, пастановы беларускага савецкага ўрада і [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|1-га Усебеларускага з’езда Саветаў]]. Вынікі існавання «Дзянніцы» падведзеныя ў артыкуле М. Баравога «Год нашай працы» (№ 49 ад 24 лютага 1919). Друкавала творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Зміцер Жылуновіч|Цішкі Гартнага]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Алесь Гурло|Алеся Гурло]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Ігната Дварачаніна]] (псеўданім Гудок), А. Дземідовіча, [[Павел Гіляравіч Каравайчык|Паўла Каравайчыка]] (П. Каравай), [[Я. Макарэвіч]]а, [[Я. Лагун]]а, [[Міхаіл Вінцэнтавіч Мялешка|Міхаіла Мялешкі]], [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіяна Шантыра]], [[А. Юшкевіч]]а і інш.; навуковыя і публіцыстычныя артыкулы [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]], [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]], Паўла Каравайчыка (П. Любецкі), [[Янка Нёманскі|Янкі Нёманскага]], [[Дзмітрый Сілыч Чарнушэвіч|Дзмітрыя Чарнушэвіча]]<ref name="энцык"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Наталля Калеснік'' «Дзянніца» // {{Крыніцы/ЭГБ|3}} — С. 237 * Бугаев Е. Возникновение большевистских организаций и образование Компартии Белоруссии. ― М., 1959; * {{артыкул|аўтар=|загаловак=Дзьве даты|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=«[[Звязда]]»|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1 сакавіка 2011|выпуск=|том=|нумар=39 (26903)|старонкі=8|isbn=}} * Зерницкий М. С. Белорусская советская печать в годы иностранной военной интервенции и гражданской войны (1918—1920). ― Мн., 1963; * Круталевич В. А. Рождение Белорусской Советской Республики. ― Мн., 1975. == Спасылкі == * {{cite web|url = http://kamunikat.org/dziannica|title = Газета «Дзянніца» сайце kamunikat.org|access-date = 1 лютага 2019|archive-date = 7 снежня 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20231207172348/https://kamunikat.org/dziannica|url-status = dead}} [[Катэгорыя:Газеты Санкт-Пецярбурга на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Масквы на беларускай мове]] mfr4knfte1h3hl1b9ciuhwthhk809cz Салціўская лінія 0 589364 5177454 4679409 2026-08-08T09:24:57Z M.L.Bot 261 5177454 wikitext text/x-wiki {{Лінія метрапалітэна |назва = Салціўская лінія |метро = Харкаўскі метрапалітэн |колер = white |фон = blue |выява = Салтовская линия.png |шырыня = |подпіс = |адкрыццё = 11 жніўня 1984 |даўжыня = 10,39 |станцыі = 8 |час паездкі = 18 |макс. колькасць вагонаў= 5 |сяр. колькасць вагонаў = 5 |інтэрвал = |прапускная здольнасць = |пасажыраў у суткі = |напружаная станцыя = |наземныя ўчасткі = |дэпо = }}{{Салціўская лінія}} '''Салціўская лінія'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Салтівська лінія}}) — другая лінія [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]]. Станам на жнівень 2026 года, на лініі дзейнічаюць 8 станцый. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://gortransport.kharkov.ua/subway/stations/line.php?subway_line_page=2 Харкаў транспартны. Метро. Салціўская лінія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105145337/http://www.gortransport.kharkov.ua/subway/stations/line.php?subway_line_page=2 |date=5 студзеня 2009 }} {{Харкаўскі метрапалітэн}} [[Катэгорыя:Лініі Харкаўскага метрапалітэна]] jyos33hjte9l3tezrz6lnajcleif22r Шаблон:Салціўская лінія 10 589386 5177318 5116402 2026-08-08T00:40:10Z Бананчик 163157 нова назва 5177318 wikitext text/x-wiki {| {{Railway line header}} {{BS-header|[[Салціўская лінія|<span style="color:white;">''Салціўская лінія''</span>]]|Салціўская лінія|blue}} {{BS-table}} {{BS4|||uxPSLa|||<small>абаротныя тупікі</small>}} {{BS4|||uBHF|||[[Салтаўская (станцыя метро)|Салтаўская ]]|link2=Героіў Праці (станцыя метро)}} {{BS4|||uBHF|||[[Студэнцкая (станцыя метро, Харкаў)|Студэнцкая]]|link2=Студэнцкая (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uBHF|||[[Акадэміка Паўлава (станцыя метро)|Акадэміка Паўлава]]|link2=Акадэміка Паўлава (станцыя метро)}} {{BS4|||uBHF|||{{nowrap|[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]}}|link2=Акадэміка Барабашова (станцыя метро)}} {{BS4|uKDSTaq|utSTRaq|uABZgr|||[[Салціўскае (электрадэпо)|ЦЧ-2 «Салціўскае»]]|link1=Салціўскае (электрадэпо)}} {{BS4||RD1|uhSKRZ-GDa|RD1q||<small>вул. Шацкая</small>|O2=RD1e|link3=Харкаўскі метрамост}} {{BS4||RD1l|uhSKRZ-GD|RD1q||<small>вул. З'еднаная</small>|link3=Харкаўскі метрамост}} {{BS4||WASSERq|uhKRZW|WASSERq||<small>[[Харкаўскі метрамост|Метрамост]]</small>}} {{BS4|||uhSTRe@f}} {{BS4|||uBHF|||[[Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)|Кіеўская]]|link2=Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uBHF|||[[Яраслава Мудрага (станцыя метро, Харкаў)|Яраслава Мудрага]]|link2=Яраслава Мудрага (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4||fBHF|uBHF|||{{nowrap|[[Універсітэт (станцыя метро, Харкаў)|Універсітэт]]}}|O2=HUBaq|O3=HUBeq|link2=Дзяржпрам (станцыя метро)|link3=Універсітэт (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uSTR|}} {{BS4||BHF|uBHF|||{{nowrap|[[Гістарычны музей (станцыя метро)|Гістарычны музей]]}}|O2=HUBaq|O3=HUBeq|link2=Майдан Канстытуцыі (станцыя метро, Харкаў)|link3=Майдан Канстытуцыі (станцыя метро)}} {{BS4|||uPSLe|||<small>абаротныя тупікі</small>}} {{BS4||uCONTgq|uxABZgr|||<small>СЗГ да [[Халаднагірска-Заводская лінія|першай лініі]]</small>}} |} |}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Харкаўскі метрапалітэн|{{PAGENAME}}]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Лініі метрапалітэна паводле алфавіта]] </noinclude> 50yw5ukp0tb6y18srgdb2aqaglq8ocq 5177441 5177318 2026-08-08T09:19:08Z M.L.Bot 261 5177441 wikitext text/x-wiki {| {{Railway line header}} {{BS-header|[[Салціўская лінія|<span style="color:white;">''Салціўская лінія''</span>]]|Салціўская лінія|blue}} {{BS-table}} {{BS4|||uxPSLa|||<small>абаротныя тупікі</small>}} {{BS4|||uBHF|||[[Салтаўская (станцыя метро)|Салтаўская]]|link2=Героіў Праці (станцыя метро)}} {{BS4|||uBHF|||[[Студэнцкая (станцыя метро, Харкаў)|Студэнцкая]]|link2=Студэнцкая (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uBHF|||[[Акадэміка Паўлава (станцыя метро)|Акадэміка Паўлава]]|link2=Акадэміка Паўлава (станцыя метро)}} {{BS4|||uBHF|||{{nowrap|[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]}}|link2=Акадэміка Барабашова (станцыя метро)}} {{BS4|uKDSTaq|utSTRaq|uABZgr|||[[Салціўскае (электрадэпо)|ЦЧ-2 «Салціўскае»]]|link1=Салціўскае (электрадэпо)}} {{BS4||RD1|uhSKRZ-GDa|RD1q||<small>вул. Шацкая</small>|O2=RD1e|link3=Харкаўскі метрамост}} {{BS4||RD1l|uhSKRZ-GD|RD1q||<small>вул. З'еднаная</small>|link3=Харкаўскі метрамост}} {{BS4||WASSERq|uhKRZW|WASSERq||<small>[[Харкаўскі метрамост|Метрамост]]</small>}} {{BS4|||uhSTRe@f}} {{BS4|||uBHF|||[[Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)|Кіеўская]]|link2=Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uBHF|||[[Яраслава Мудрага (станцыя метро, Харкаў)|Яраслава Мудрага]]|link2=Яраслава Мудрага (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4||fBHF|uBHF|||{{nowrap|[[Універсітэт (станцыя метро, Харкаў)|Універсітэт]]}}|O2=HUBaq|O3=HUBeq|link2=Дзяржпрам (станцыя метро)|link3=Універсітэт (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uSTR|}} {{BS4||BHF|uBHF|||{{nowrap|[[Гістарычны музей (станцыя метро)|Гістарычны музей]]}}|O2=HUBaq|O3=HUBeq|link2=Майдан Канстытуцыі (станцыя метро, Харкаў)|link3=Майдан Канстытуцыі (станцыя метро)}} {{BS4|||uPSLe|||<small>абаротныя тупікі</small>}} {{BS4||uCONTgq|uxABZgr|||<small>СЗГ да [[Халаднагірска-Заводская лінія|першай лініі]]</small>}} |} |}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Харкаўскі метрапалітэн|{{PAGENAME}}]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Лініі метрапалітэна паводле алфавіта]] </noinclude> aohycjj8h5hkufhdqz1fuzzjjiwh1md 5177449 5177441 2026-08-08T09:24:00Z M.L.Bot 261 арфаграфія 5177449 wikitext text/x-wiki {| {{Railway line header}} {{BS-header|[[Салціўская лінія|<span style="color:white;">''Салціўская лінія''</span>]]|Салціўская лінія|blue}} {{BS-table}} {{BS4|||uxPSLa|||<small>абаротныя тупікі</small>}} {{BS4|||uBHF|||[[Салціўская (станцыя метро)|Салціўская]]|link2=Героіў Праці (станцыя метро)}} {{BS4|||uBHF|||[[Студэнцкая (станцыя метро, Харкаў)|Студэнцкая]]|link2=Студэнцкая (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uBHF|||[[Акадэміка Паўлава (станцыя метро)|Акадэміка Паўлава]]|link2=Акадэміка Паўлава (станцыя метро)}} {{BS4|||uBHF|||{{nowrap|[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]}}|link2=Акадэміка Барабашова (станцыя метро)}} {{BS4|uKDSTaq|utSTRaq|uABZgr|||[[Салціўскае (электрадэпо)|ЦЧ-2 «Салціўскае»]]|link1=Салціўскае (электрадэпо)}} {{BS4||RD1|uhSKRZ-GDa|RD1q||<small>вул. Шацкая</small>|O2=RD1e|link3=Харкаўскі метрамост}} {{BS4||RD1l|uhSKRZ-GD|RD1q||<small>вул. З'еднаная</small>|link3=Харкаўскі метрамост}} {{BS4||WASSERq|uhKRZW|WASSERq||<small>[[Харкаўскі метрамост|Метрамост]]</small>}} {{BS4|||uhSTRe@f}} {{BS4|||uBHF|||[[Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)|Кіеўская]]|link2=Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uBHF|||[[Яраслава Мудрага (станцыя метро, Харкаў)|Яраслава Мудрага]]|link2=Яраслава Мудрага (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4||fBHF|uBHF|||{{nowrap|[[Універсітэт (станцыя метро, Харкаў)|Універсітэт]]}}|O2=HUBaq|O3=HUBeq|link2=Дзяржпрам (станцыя метро)|link3=Універсітэт (станцыя метро, Харкаў)}} {{BS4|||uSTR|}} {{BS4||BHF|uBHF|||{{nowrap|[[Гістарычны музей (станцыя метро)|Гістарычны музей]]}}|O2=HUBaq|O3=HUBeq|link2=Майдан Канстытуцыі (станцыя метро, Харкаў)|link3=Майдан Канстытуцыі (станцыя метро)}} {{BS4|||uPSLe|||<small>абаротныя тупікі</small>}} {{BS4||uCONTgq|uxABZgr|||<small>СЗГ да [[Халаднагірска-Заводская лінія|першай лініі]]</small>}} |} |}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Харкаўскі метрапалітэн|{{PAGENAME}}]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Лініі метрапалітэна паводле алфавіта]] </noinclude> dn7324dzv4tzaa9i2a5nx6jjvdoh4d2 Салціўская (станцыя метро) 0 589407 5177442 4829486 2026-08-08T09:22:22Z M.L.Bot 261 афармленне 5177442 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = blue |Колер2 = white |Іншамоўная назва = {{lang-uk|Героїв праці}} |Лінія = Салціўская лінія |Метрапалітэн = Харкаўскі метрапалітэн }} {{Салціўская лінія}} '''Салціўская'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Салтівська}}) — канцавая станцыя [[Салціўская лінія|Салціўскай лініі]] [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Станцыі Харкаўскага метрапалітэна]] a9p6pzv2uu72640ife7hoffv4pu2n1e 5177444 5177442 2026-08-08T09:22:46Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Салтаўская (станцыя метро)]] у [[Салціўская (станцыя метро)]] 5177442 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = blue |Колер2 = white |Іншамоўная назва = {{lang-uk|Героїв праці}} |Лінія = Салціўская лінія |Метрапалітэн = Харкаўскі метрапалітэн }} {{Салціўская лінія}} '''Салціўская'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Салтівська}}) — канцавая станцыя [[Салціўская лінія|Салціўскай лініі]] [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Станцыі Харкаўскага метрапалітэна]] a9p6pzv2uu72640ife7hoffv4pu2n1e 5177446 5177444 2026-08-08T09:23:26Z M.L.Bot 261 афармленне 5177446 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = blue |Колер2 = white |Іншамоўная назва = {{lang-uk|Салтівська}} |Лінія = Салціўская лінія |Метрапалітэн = Харкаўскі метрапалітэн }} {{Салціўская лінія}} '''Салціўская'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Салтівська}}) — канцавая станцыя [[Салціўская лінія|Салціўскай лініі]] [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Станцыі Харкаўскага метрапалітэна]] nkh1gxjkqioe37si1dzhn61028let8a Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski 3 599699 5177418 5176034 2026-08-08T08:44:56Z M.L.Bot 261 /* Структура артыкулаў */ Адказ 5177418 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:11, 9 мая 2019 (MSK) == [[Роберт Рафаілавіч Фальк]] == Вітаю. Артыкул перанеслі пад назву паводле правілаў, а Вы стварылі зноў. Зараз перанясу яшчэ раз і праўце ўжо артыкул пад слушнай назвай, не стварайце трэці раз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 13:04, 3 сакавіка 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:12, 8 студзеня 2022 (+03) == Прызначэнне схавальнікаў гісторыі == Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:24, 3 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд (х2) == Вітаю! 3 гады таму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] прапанаваў вам атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. На той момант вы яго праігнаравалі. Каб надаць сцяг адміністратару трэба атрымаць згоду ўдзельніка. Вы і далей ствараеце якасныя артыкулы, якія падыходзяць пад [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|нашыя правілы]]. Я вырашыў вам надаць сцяг без дазволу згодна з правілам [[ВП:ІУП]]. На мой погляд гэта спросціць працу даглядчыкам. Калі ласка, паведамьце мне, калі вы строга "супраць" – я забяру сцяг назад. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 8 верасня 2025 (+03) :Гэта не спросціць працу даглядчыкам, а будзе рабіць аўтаматычны догляд артыкулам, якія не адпавядаюць фарматаванню Вікіпедыі. Навошта проста так даваць аўтадаглядчыка? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:03, 9 верасня 2025 (+03) :: Вы думаеце не адпавядае? Можаце паказаць прыклады? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:22, 9 верасня 2025 (+03) :: Я шмат разоў чытаў і відавочных праблемаў не было. Маленькія хібнасці, вядома, сустракаліся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:23, 9 верасня 2025 (+03) :::Калі цяпер будзеце праходзіць па ўсіх артыкулах удзельніка і прыводзіць іх да вікіпедыйнага выгляду — без пытанняў, бо больш ніхто рабіць цяпер не будзе, праз тое што праўкі аўтаматычна зацверджаныя. Кшталту ставіць шаблон для крыніц, вонкавыя спасылкі, афармленне прэамбул. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:02, 22 верасня 2025 (+03) :::: Падумаю над аўтаматызацыяй датычна шаблона крыніц і вс. А афармленне прэамбулы ўсёж трэба рабіць рукамі будзе. Мне ўсё яшчэ здаецца, што хібнасці не крытычныя і могуць быць дагледжаны аўтаматычна. Але я не буду трымацца за гэтае рашэнне. Калі вы зробіце тэму на форуме і дасведчаныя ўдзельнікі скажуць сваё "супраць" - давайце прыбярэм сцяг. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:09, 22 верасня 2025 (+03) :::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для такіх тэм ёсць адпаведная старонка [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. Але цалкам падтрымліваю наданне сцягу аўтадаглядчыка. Некаторая недаафармленасць, адносна 100% трымання жаданых усімі вікістандартаў, не можа быць прычынай не даць сцяг аўтадаглядчыка. Відавочна добрасумленны ўдзельнік, піша пісьменна па цяперашніх часах, вікіфікуе, катэгорыі, шаблоны-карткі ставіць, да Вікіданых далучае, крыніцы пазначае і ў асноўным тэхнічна карэктна. Практычна ўсе [[Вікіпедыя:Догляд#Парадак догляду|патрабаванні да дагледжаных артыкулаў]] вытрымліваюцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:19, 22 верасня 2025 (+03) :::::: Дзякуй за заўвагу і падтрымку. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:27, 22 верасня 2025 (+03) == Міхал Тышкевіч == Вітаю. Калі стваралі артыкул [[Міхал Тышкевіч (егіптолаг)]], не звярнулі ўвагі, што ёсць ужо артыкула пра яго дзеда, таксама [[Міхал Тышкевіч|Міхала Тышкевіча]] і запісалі змест проста наверх. Цяпер гэта выпраўлена і ёсць асобныя артыкулы пра абодвух, але хірургічна раздзяліць два тэксты на два артыкулы з захаваннем гісторыі не атрымалася, то будзеце ў гісторыі не стваральнікам, а адным з аўтараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:23, 30 верасня 2025 (+03) :Тут нейкі глюк быў, бо я рабіў артыкул перакладам з польскай “Міхал Тышкевіч (ардынат), але калі дадаў шаблон “асоба”, ён чамусьці перапісаўся на іншага Міхала Тышкевіча. Было ўжо пад поўнач, пакінуў на свежую галаву разбірацца, а ранкам гляжу, што гэтая блытаніна выправілася. Дзякуй вялікі! [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-27220-06|&#126;2025-27220-06]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-27220-06|размова]]) 17:20, 30 верасня 2025 (+03) ::Бо назву новага артыкула задалі як "Міхал Тышкевіч", потым было папярэджанне, што такі артыкул ужо ёсць, але яго не заўважылі і націснулі "усё адно апублікаваць". Калі б назву даслоўна ўзялі "Міхал Тышкевіч (ардынат)", напластавання артыкулаў не было б. А так тэкст запісалі новы, а элемент Вікіданых застаўся дзедаў і з яго цягнуліся даныя ў шаблон:Асоба. Вашы дзеянні не маглі прывесці да зліцця двух элементаў Вікіданых, што і добра. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:05, 30 верасня 2025 (+03) == Змены ў Словаспісе == Вітаю. Вашы змены ў Словаспісе адмяніў. Тэхнічна задача стаіць не падвесці ўсе згадкі пад адзін узор, а зрабіць, каб усе магчымыя варыянты вялі куды трэба. То-бок, з таго, што было чырвонае ў Словаспісе трэба было зрабіць перасылкі на створаныя артыкулы, што цяпер і зрабіў. У ідэале, што правіламі прадугледжана, пасля стварэння артыкула робяцца перасылкі са ўсіх варыянтаў назвы/імя, якія стваральнік ведае або можа сабе ўявіць, што яны могуць быць -- з ініцыялаў, папулярных псеўданімаў, няпоўных форм імя. Нават і з памылковых варыянтаў можна і часам варта рабіць перасылкі, не з арфаграфічных памылак, вядома, а з няслушным націскам напрыклад, што можа сустракацца і ў літаратуры. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:21, 19 студзеня 2026 (+03) == Прызначэнне схавальніка (oversighter) == Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак. Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны. Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:12, 8 мая 2026 (+03) :на жаль, не маю магчымасці запісаць свой голас - ці нешта няправільна разумею [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 13:17, 9 мая 2026 (+03) == Структура артыкулаў == Вітаю. Для прыкладу як мусіць завяршацца артыкул, каб ўсё працавала штатна, зноскі, поўны набор навігацыйных шаблонаў, сартыроўка. <pre> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: }} [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] </pre> Унутры <nowiki>{{DEFAULTSORT: }}</nowiki> -- Прозвішча Імя Імя-па-бацьку (без косак паміж), калі артыкул пра асобу. Калі артыкул не пра асобу, звычайна, гэты шаблон не трэба ставіць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:15, 30 ліпеня 2026 (+03) :Дзякую, здаецца, разабраўся! [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 12:45, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Вітаю, можна папрасіць выдаліць гэту старонку [[Стафан Бісіс]] - дадзеныя з яе перанёс у "Стэфан Бізіа", не разабраўся адразу, што такія розначытанні ў напісанні прозвішча ў розных энцыклапедычных даведніках [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 19:38, 5 жніўня 2026 (+03) :::Вітаю. Зрабіў яе перасылкай на "Стэфан Бізіа". З усіх магчымых, часам нават арфаграфічна памылковых імён і назваў, якія сустракаюцца ў літаратуры, варта рабіць перасылкі. Не спрабаваць замяніць усё на адзіны слушны варыянт, у Словаспісе напрыклад. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:02, 5 жніўня 2026 (+03) :::Вітаю. Калі ласка, паглядзіце на структуру, якая пададзена вышэй у гэтай тэме. Цяпер Вы ў масавым парадку ставіць так, што штатна працаваць не будзе і камусьці трэба будзе пераробліваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:44, 8 жніўня 2026 (+03) ruppnwp08hyp40dydeb49v3mn344l54 5177424 5177418 2026-08-08T08:51:59Z Aliaksei Lastouski 75892 /* Структура артыкулаў */ Адказ 5177424 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:11, 9 мая 2019 (MSK) == [[Роберт Рафаілавіч Фальк]] == Вітаю. Артыкул перанеслі пад назву паводле правілаў, а Вы стварылі зноў. Зараз перанясу яшчэ раз і праўце ўжо артыкул пад слушнай назвай, не стварайце трэці раз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 13:04, 3 сакавіка 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:12, 8 студзеня 2022 (+03) == Прызначэнне схавальнікаў гісторыі == Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:24, 3 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд (х2) == Вітаю! 3 гады таму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] прапанаваў вам атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. На той момант вы яго праігнаравалі. Каб надаць сцяг адміністратару трэба атрымаць згоду ўдзельніка. Вы і далей ствараеце якасныя артыкулы, якія падыходзяць пад [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|нашыя правілы]]. Я вырашыў вам надаць сцяг без дазволу згодна з правілам [[ВП:ІУП]]. На мой погляд гэта спросціць працу даглядчыкам. Калі ласка, паведамьце мне, калі вы строга "супраць" – я забяру сцяг назад. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 8 верасня 2025 (+03) :Гэта не спросціць працу даглядчыкам, а будзе рабіць аўтаматычны догляд артыкулам, якія не адпавядаюць фарматаванню Вікіпедыі. Навошта проста так даваць аўтадаглядчыка? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:03, 9 верасня 2025 (+03) :: Вы думаеце не адпавядае? Можаце паказаць прыклады? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:22, 9 верасня 2025 (+03) :: Я шмат разоў чытаў і відавочных праблемаў не было. Маленькія хібнасці, вядома, сустракаліся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:23, 9 верасня 2025 (+03) :::Калі цяпер будзеце праходзіць па ўсіх артыкулах удзельніка і прыводзіць іх да вікіпедыйнага выгляду — без пытанняў, бо больш ніхто рабіць цяпер не будзе, праз тое што праўкі аўтаматычна зацверджаныя. Кшталту ставіць шаблон для крыніц, вонкавыя спасылкі, афармленне прэамбул. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:02, 22 верасня 2025 (+03) :::: Падумаю над аўтаматызацыяй датычна шаблона крыніц і вс. А афармленне прэамбулы ўсёж трэба рабіць рукамі будзе. Мне ўсё яшчэ здаецца, што хібнасці не крытычныя і могуць быць дагледжаны аўтаматычна. Але я не буду трымацца за гэтае рашэнне. Калі вы зробіце тэму на форуме і дасведчаныя ўдзельнікі скажуць сваё "супраць" - давайце прыбярэм сцяг. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:09, 22 верасня 2025 (+03) :::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для такіх тэм ёсць адпаведная старонка [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. Але цалкам падтрымліваю наданне сцягу аўтадаглядчыка. Некаторая недаафармленасць, адносна 100% трымання жаданых усімі вікістандартаў, не можа быць прычынай не даць сцяг аўтадаглядчыка. Відавочна добрасумленны ўдзельнік, піша пісьменна па цяперашніх часах, вікіфікуе, катэгорыі, шаблоны-карткі ставіць, да Вікіданых далучае, крыніцы пазначае і ў асноўным тэхнічна карэктна. Практычна ўсе [[Вікіпедыя:Догляд#Парадак догляду|патрабаванні да дагледжаных артыкулаў]] вытрымліваюцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:19, 22 верасня 2025 (+03) :::::: Дзякуй за заўвагу і падтрымку. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:27, 22 верасня 2025 (+03) == Міхал Тышкевіч == Вітаю. Калі стваралі артыкул [[Міхал Тышкевіч (егіптолаг)]], не звярнулі ўвагі, што ёсць ужо артыкула пра яго дзеда, таксама [[Міхал Тышкевіч|Міхала Тышкевіча]] і запісалі змест проста наверх. Цяпер гэта выпраўлена і ёсць асобныя артыкулы пра абодвух, але хірургічна раздзяліць два тэксты на два артыкулы з захаваннем гісторыі не атрымалася, то будзеце ў гісторыі не стваральнікам, а адным з аўтараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:23, 30 верасня 2025 (+03) :Тут нейкі глюк быў, бо я рабіў артыкул перакладам з польскай “Міхал Тышкевіч (ардынат), але калі дадаў шаблон “асоба”, ён чамусьці перапісаўся на іншага Міхала Тышкевіча. Было ўжо пад поўнач, пакінуў на свежую галаву разбірацца, а ранкам гляжу, што гэтая блытаніна выправілася. Дзякуй вялікі! [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-27220-06|&#126;2025-27220-06]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-27220-06|размова]]) 17:20, 30 верасня 2025 (+03) ::Бо назву новага артыкула задалі як "Міхал Тышкевіч", потым было папярэджанне, што такі артыкул ужо ёсць, але яго не заўважылі і націснулі "усё адно апублікаваць". Калі б назву даслоўна ўзялі "Міхал Тышкевіч (ардынат)", напластавання артыкулаў не было б. А так тэкст запісалі новы, а элемент Вікіданых застаўся дзедаў і з яго цягнуліся даныя ў шаблон:Асоба. Вашы дзеянні не маглі прывесці да зліцця двух элементаў Вікіданых, што і добра. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:05, 30 верасня 2025 (+03) == Змены ў Словаспісе == Вітаю. Вашы змены ў Словаспісе адмяніў. Тэхнічна задача стаіць не падвесці ўсе згадкі пад адзін узор, а зрабіць, каб усе магчымыя варыянты вялі куды трэба. То-бок, з таго, што было чырвонае ў Словаспісе трэба было зрабіць перасылкі на створаныя артыкулы, што цяпер і зрабіў. У ідэале, што правіламі прадугледжана, пасля стварэння артыкула робяцца перасылкі са ўсіх варыянтаў назвы/імя, якія стваральнік ведае або можа сабе ўявіць, што яны могуць быць -- з ініцыялаў, папулярных псеўданімаў, няпоўных форм імя. Нават і з памылковых варыянтаў можна і часам варта рабіць перасылкі, не з арфаграфічных памылак, вядома, а з няслушным націскам напрыклад, што можа сустракацца і ў літаратуры. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:21, 19 студзеня 2026 (+03) == Прызначэнне схавальніка (oversighter) == Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак. Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны. Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:12, 8 мая 2026 (+03) :на жаль, не маю магчымасці запісаць свой голас - ці нешта няправільна разумею [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 13:17, 9 мая 2026 (+03) == Структура артыкулаў == Вітаю. Для прыкладу як мусіць завяршацца артыкул, каб ўсё працавала штатна, зноскі, поўны набор навігацыйных шаблонаў, сартыроўка. <pre> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: }} [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] </pre> Унутры <nowiki>{{DEFAULTSORT: }}</nowiki> -- Прозвішча Імя Імя-па-бацьку (без косак паміж), калі артыкул пра асобу. Калі артыкул не пра асобу, звычайна, гэты шаблон не трэба ставіць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:15, 30 ліпеня 2026 (+03) :Дзякую, здаецца, разабраўся! [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 12:45, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Вітаю, можна папрасіць выдаліць гэту старонку [[Стафан Бісіс]] - дадзеныя з яе перанёс у "Стэфан Бізіа", не разабраўся адразу, што такія розначытанні ў напісанні прозвішча ў розных энцыклапедычных даведніках [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 19:38, 5 жніўня 2026 (+03) :::Вітаю. Зрабіў яе перасылкай на "Стэфан Бізіа". З усіх магчымых, часам нават арфаграфічна памылковых імён і назваў, якія сустракаюцца ў літаратуры, варта рабіць перасылкі. Не спрабаваць замяніць усё на адзіны слушны варыянт, у Словаспісе напрыклад. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:02, 5 жніўня 2026 (+03) :::Вітаю. Калі ласка, паглядзіце на структуру, якая пададзена вышэй у гэтай тэме. Цяпер Вы ў масавым парадку ставіць так, што штатна працаваць не будзе і камусьці трэба будзе пераробліваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:44, 8 жніўня 2026 (+03) ::::Хм, а калі вось як тут паставіў: [[Дэзыдэры Хлапоўскі]] - добра? [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 11:51, 8 жніўня 2026 (+03) m0bbdmea4nn07ygjgzh01hmp9yeo1lg 5177463 5177424 2026-08-08T09:52:35Z M.L.Bot 261 /* Структура артыкулаў */ Адказ 5177463 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:11, 9 мая 2019 (MSK) == [[Роберт Рафаілавіч Фальк]] == Вітаю. Артыкул перанеслі пад назву паводле правілаў, а Вы стварылі зноў. Зараз перанясу яшчэ раз і праўце ўжо артыкул пад слушнай назвай, не стварайце трэці раз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 13:04, 3 сакавіка 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:12, 8 студзеня 2022 (+03) == Прызначэнне схавальнікаў гісторыі == Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:24, 3 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд (х2) == Вітаю! 3 гады таму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] прапанаваў вам атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. На той момант вы яго праігнаравалі. Каб надаць сцяг адміністратару трэба атрымаць згоду ўдзельніка. Вы і далей ствараеце якасныя артыкулы, якія падыходзяць пад [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|нашыя правілы]]. Я вырашыў вам надаць сцяг без дазволу згодна з правілам [[ВП:ІУП]]. На мой погляд гэта спросціць працу даглядчыкам. Калі ласка, паведамьце мне, калі вы строга "супраць" – я забяру сцяг назад. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 8 верасня 2025 (+03) :Гэта не спросціць працу даглядчыкам, а будзе рабіць аўтаматычны догляд артыкулам, якія не адпавядаюць фарматаванню Вікіпедыі. Навошта проста так даваць аўтадаглядчыка? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:03, 9 верасня 2025 (+03) :: Вы думаеце не адпавядае? Можаце паказаць прыклады? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:22, 9 верасня 2025 (+03) :: Я шмат разоў чытаў і відавочных праблемаў не было. Маленькія хібнасці, вядома, сустракаліся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:23, 9 верасня 2025 (+03) :::Калі цяпер будзеце праходзіць па ўсіх артыкулах удзельніка і прыводзіць іх да вікіпедыйнага выгляду — без пытанняў, бо больш ніхто рабіць цяпер не будзе, праз тое што праўкі аўтаматычна зацверджаныя. Кшталту ставіць шаблон для крыніц, вонкавыя спасылкі, афармленне прэамбул. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:02, 22 верасня 2025 (+03) :::: Падумаю над аўтаматызацыяй датычна шаблона крыніц і вс. А афармленне прэамбулы ўсёж трэба рабіць рукамі будзе. Мне ўсё яшчэ здаецца, што хібнасці не крытычныя і могуць быць дагледжаны аўтаматычна. Але я не буду трымацца за гэтае рашэнне. Калі вы зробіце тэму на форуме і дасведчаныя ўдзельнікі скажуць сваё "супраць" - давайце прыбярэм сцяг. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:09, 22 верасня 2025 (+03) :::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для такіх тэм ёсць адпаведная старонка [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. Але цалкам падтрымліваю наданне сцягу аўтадаглядчыка. Некаторая недаафармленасць, адносна 100% трымання жаданых усімі вікістандартаў, не можа быць прычынай не даць сцяг аўтадаглядчыка. Відавочна добрасумленны ўдзельнік, піша пісьменна па цяперашніх часах, вікіфікуе, катэгорыі, шаблоны-карткі ставіць, да Вікіданых далучае, крыніцы пазначае і ў асноўным тэхнічна карэктна. Практычна ўсе [[Вікіпедыя:Догляд#Парадак догляду|патрабаванні да дагледжаных артыкулаў]] вытрымліваюцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:19, 22 верасня 2025 (+03) :::::: Дзякуй за заўвагу і падтрымку. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:27, 22 верасня 2025 (+03) == Міхал Тышкевіч == Вітаю. Калі стваралі артыкул [[Міхал Тышкевіч (егіптолаг)]], не звярнулі ўвагі, што ёсць ужо артыкула пра яго дзеда, таксама [[Міхал Тышкевіч|Міхала Тышкевіча]] і запісалі змест проста наверх. Цяпер гэта выпраўлена і ёсць асобныя артыкулы пра абодвух, але хірургічна раздзяліць два тэксты на два артыкулы з захаваннем гісторыі не атрымалася, то будзеце ў гісторыі не стваральнікам, а адным з аўтараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:23, 30 верасня 2025 (+03) :Тут нейкі глюк быў, бо я рабіў артыкул перакладам з польскай “Міхал Тышкевіч (ардынат), але калі дадаў шаблон “асоба”, ён чамусьці перапісаўся на іншага Міхала Тышкевіча. Было ўжо пад поўнач, пакінуў на свежую галаву разбірацца, а ранкам гляжу, што гэтая блытаніна выправілася. Дзякуй вялікі! [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-27220-06|&#126;2025-27220-06]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-27220-06|размова]]) 17:20, 30 верасня 2025 (+03) ::Бо назву новага артыкула задалі як "Міхал Тышкевіч", потым было папярэджанне, што такі артыкул ужо ёсць, але яго не заўважылі і націснулі "усё адно апублікаваць". Калі б назву даслоўна ўзялі "Міхал Тышкевіч (ардынат)", напластавання артыкулаў не было б. А так тэкст запісалі новы, а элемент Вікіданых застаўся дзедаў і з яго цягнуліся даныя ў шаблон:Асоба. Вашы дзеянні не маглі прывесці да зліцця двух элементаў Вікіданых, што і добра. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:05, 30 верасня 2025 (+03) == Змены ў Словаспісе == Вітаю. Вашы змены ў Словаспісе адмяніў. Тэхнічна задача стаіць не падвесці ўсе згадкі пад адзін узор, а зрабіць, каб усе магчымыя варыянты вялі куды трэба. То-бок, з таго, што было чырвонае ў Словаспісе трэба было зрабіць перасылкі на створаныя артыкулы, што цяпер і зрабіў. У ідэале, што правіламі прадугледжана, пасля стварэння артыкула робяцца перасылкі са ўсіх варыянтаў назвы/імя, якія стваральнік ведае або можа сабе ўявіць, што яны могуць быць -- з ініцыялаў, папулярных псеўданімаў, няпоўных форм імя. Нават і з памылковых варыянтаў можна і часам варта рабіць перасылкі, не з арфаграфічных памылак, вядома, а з няслушным націскам напрыклад, што можа сустракацца і ў літаратуры. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:21, 19 студзеня 2026 (+03) == Прызначэнне схавальніка (oversighter) == Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак. Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны. Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:12, 8 мая 2026 (+03) :на жаль, не маю магчымасці запісаць свой голас - ці нешта няправільна разумею [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 13:17, 9 мая 2026 (+03) == Структура артыкулаў == Вітаю. Для прыкладу як мусіць завяршацца артыкул, каб ўсё працавала штатна, зноскі, поўны набор навігацыйных шаблонаў, сартыроўка. <pre> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: }} [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] </pre> Унутры <nowiki>{{DEFAULTSORT: }}</nowiki> -- Прозвішча Імя Імя-па-бацьку (без косак паміж), калі артыкул пра асобу. Калі артыкул не пра асобу, звычайна, гэты шаблон не трэба ставіць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:15, 30 ліпеня 2026 (+03) :Дзякую, здаецца, разабраўся! [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 12:45, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Вітаю, можна папрасіць выдаліць гэту старонку [[Стафан Бісіс]] - дадзеныя з яе перанёс у "Стэфан Бізіа", не разабраўся адразу, што такія розначытанні ў напісанні прозвішча ў розных энцыклапедычных даведніках [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 19:38, 5 жніўня 2026 (+03) :::Вітаю. Зрабіў яе перасылкай на "Стэфан Бізіа". З усіх магчымых, часам нават арфаграфічна памылковых імён і назваў, якія сустракаюцца ў літаратуры, варта рабіць перасылкі. Не спрабаваць замяніць усё на адзіны слушны варыянт, у Словаспісе напрыклад. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:02, 5 жніўня 2026 (+03) :::Вітаю. Калі ласка, паглядзіце на структуру, якая пададзена вышэй у гэтай тэме. Цяпер Вы ў масавым парадку ставіць так, што штатна працаваць не будзе і камусьці трэба будзе пераробліваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:44, 8 жніўня 2026 (+03) ::::Хм, а калі вось як тут паставіў: [[Дэзыдэры Хлапоўскі]] - добра? [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 11:51, 8 жніўня 2026 (+03) :::::У [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%8D%D0%B7%D1%8B%D0%B4%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D0%A5%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96&diff=5177428&oldid=5103903 суме правак] у гэтым артыкуле ўсё добра. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:52, 8 жніўня 2026 (+03) 97solj85f6msrlma5hscnh8h0vrdfmw Вацлаў Вацлававіч Вароўскі 0 600986 5177075 3887196 2026-08-07T12:08:23Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177075 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Вацлаў Вацлававіч Вароўскі''' ({{lang-pl|Wacław Worowski}}, псеўданімы: ''П. Арлоўскі'', ''Шварц'', ''Жазэфіна'', ''Фаўн'' і інш.; 15 (27) кастрычніка 1871, {{МН|Масква||}} — {{ДС|10|5|1923}}, {{МС|Лазана||}}) — расійскі рэвалюцыянер, публіцыст і {{літаратурны крытык|Расійскай імперыі|Расіі|XX стагоддзя}}. Адзін з першых савецкіх дыпламатаў. Забіты былым белагвардзейскім афіцэрам. У Брэсце яго імем названа [[вуліца Вароўскага (Брэст)|вуліца]]. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Вароўскі Вацлаў Вацлававіч}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Расіі]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Дэлегаты III з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Дэлегаты IV з’езда РСДРП]] jbr0b4wfh5m9va68mvnl9uei6859noi Дах (альбом) 0 605147 5177328 4727446 2026-08-08T01:29:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177328 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Дах}} {{Картка:Альбом | Назва = Дах | Тып = Студыйны альбом | Аўтар = [[Алесь Камоцкі|Алеся Камоцкага]] | Вокладка = Дах (вокладка).jpg | Выдадзены = [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] | Запісаны = 2006 | Стыль = бардаўская песня | Працягласць = | Мова = [[беларуская]] | Лэйбл = Beltonmedia | Прадзюсар = | Храналогія = | Рэцэнзіі = | Папярэдні альбом = ''«[[Дом (альбом)|Дом]]»''<br>(2003) | Гэты альбом = '''''«Дах»'''''<br>(2006) | Наступны альбом = ''«[[З бацькоўскай кружэлкі]]»''<br>(2008) | Іншае = }} '''«Дах»''' — сёмы [[студыйны альбом]] беларускага барда [[Алесь Камоцкі|Алеся Камоцкага]], выдадзены ў [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] годзе.<ref>{{cite news |title=Алесь Камоцкі прэзэнтуе новы альбом «Дах» |url=https://www.svaboda.org/a/774095.html |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=27 верасень 2006, 12:25 |access-date=2019-06-27 }}</ref> == Спіс кампазіцый == {{tracklist | writing_credits = yes | collapsed = no | title1 = Проста | writer1 = Алесь Камоцкі | length1 = 3:00 | title2 = Марыльцы | writer2 = Алесь Камоцкі | length2 = 3:24 | title3 = Далеч | writer3 = Алесь Камоцкі | length3 = 3:02 | title4 = Лета | writer4 = Алесь Камоцкі | length4 = 2:55 | title5 = Гораду | writer5 = Алесь Камоцкі | length5 = 2:55 | title6 = Позірк | writer6 = Алесь Камоцкі | length6 = 3:00 | title7 = Далёкае | writer7 = Алесь Камоцкі | length7 = 3:08 | title8 = Птушкі | writer8 = Алесь Камоцкі | length8 = 2:07 | title9 = Рука | writer9 = Алесь Камоцкі | length9 = 2:56 | total_length = 26:47 }} == Удзельнікі == * Валерый Башкоў — [[бас]] * [[Зміцер Вайцюшкевіч]] — духавыя * Юлія Глушыцкая — [[віаланчэль]] * Алег Змушка — [[гітара]] * Алег Івановіч — гітара * Анатоль Каляда — [[барабан|ударныя]] * Ксенія Мінчанка — вакал * Іна Перасецкая — віаланчэль * Аляксандр Сазонаў — перкусія * Дзяніс Сухі — [[мандаліна]] * Аляксандр Шувалаў — [[баян]] * [[Алесь Камоцкі]] — [[чалавечы голас|вакал]] * Алег Чыжык — гукарэжысёр {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=15065 Камоцкі Алесь, Дах]{{Недаступная спасылка}} на сайце беларускай Інтэрнэт-Бібліятэкі [[Kamunikat.org]] * [http://prastora.by/muzyka/kamocki-alies-dach Камоцкі Алесь. Дах] на сайце iнтэрнэт-крамы кнiгаў [[Prastora.by]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы Алеся Камоцкага]] [[Катэгорыя:Альбомы 2006 года]] acw6dnf50kevyb6o92asreswlx0g4kq Караколь 0 610383 5177148 5165806 2026-08-07T12:41:56Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5177148 wikitext text/x-wiki '''Караколь''': * [[Караколь (Астраханскі раён)]] * [[Караколь (Атбасарскі раён)]] * [[Караколь (гарадская адміністрацыя Аксу)]] * [[Караколь (Карагандзінская вобласць)]] * [[Караколь (Курмангазінскі раён)]] * [[Караколь (Кызылкагінскі раён)]] * [[Караколь (Паўладарскі раён)]] * [[Караколь (Урджарскі раён)]] * [[Караколь (Усходне-Казахстанская вобласць)]] * [[Караколь (Ясільскі раён)]] {{неадназначнасць}} rllnkjrksgf5h0h3mxx61o1b327mqg1 Гінц Шустэр-Шэўц 0 619717 5177282 5055675 2026-08-07T20:31:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177282 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Гінц Шустэр-Шэўц''', нямецкі варыянт — '''Хайнц Шустэр-Шэўц''' (сапраўднае прозвішча — '''Шэўц'''; {{lang-hsb|Hinc Šewc}}; {{Lang-de|Heinz Schuster-Šewc}}, [[8 лютага]] [[1927]], вёска [[Пуршвіц|Поршыцы]], [[Лужыца]], [[Германія]]) — [[Лужычане|лужыцкі]] філолаг-славіст, [[Сарабістыка|сарабіст]]. Дырэктар [[Інстытут сарабістыкі|Інстытута сарабістыкі]] (1964—1992). Спецыяліст па [[Верхнялужыцкая мова|верхнялужыцкай]] і [[Ніжнялужыцкая мова|ніжнялужыцкай]] мовах. Публікаваў свае навуковыя сачыненні пад двайным нямецка-сербалужыцкім прозвішчам Шустэр-Шэўц. Лаўрэат нацыянальнай сербалужыцкай [[Прэмія імя Якуба Чышынскага|прэміі імя Якуба Чышынскага]] (1980). == Біяграфія == Зімой 1946 года навучаўся на двухмесячных сербалужыцкіх педагагічных курсах у [[Радзібор|Радвары]]. З сакавіка гэтага ж года працаваў настаўнікам і дырэктарам пачатковай школы ў вёсцы Псовы. У 1947 годзе ўступіў у моладзевае аддзяленне сербалужыцкай культурнай арганізацыі «[[Домавіна]]». З 1948 года вывучаў славістыку ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім]] і [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Вроцлаўскім]] універсітэтах. У 1953 годзе атрымаўшы навуковую ступень магістра, вярнуўся ў Лужыцу, дзе выкладаў рускую мову. З 1953 па 1955 г. — асістэнт ў Інстытуце сербалужыцкага народанасельніцтва (пазней — [[Сербалужыцкі інстытут]]) у [[Баўтцэн|Будзішыне]]. У 1955 годзе пад кіраўніцтвам нямецкага славіста Ганса Хольма Бельфельдта абараніў у берлінскім [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|універсітэце імя Гумбальдта]] дысертацыю на суісканне навуковай ступені дацэнта навук па тэме ''«Historische und vergleichende Lautlehre der Sprache des Albin Moller»''. З 1955 па 1964 года выкладаў славістыку ў [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім універсітэце]]. З 1964 па 1992 года — прафесар славістыкі і дырэктар [[Інстытут сарабістыкі|Інстытута сарабістыкі]]. Арганізаваў пры інстытуце Вышэйшыя міжнародныя курсы моў і культуры лужыцкага народа, якія дзейнічалі з 1967 па 1982 гады. Займаўся даследаваннямі сярэднявечных літаратурных крыніц, якія адносяцца да групы «[[Лужыцкія моўныя помнікі]]». Апублікаваў навукова-даследчыя работы ''«Katechizm a spěwarske Albina Mollera»'' (1959), ''«Přełožk Noweho zakonja Mikławša Jakubicy»'' (1967), ''«Enchiridion Vandalicum Handrija Tary»'' (1990). Знайшоў раней невядомыя творы ''«Das Neue Testament der niedersorbischen Krakauer (Berliner) Handschrift»'' (выдадзена ў 1996), ''«Rukopis Jana Cichoriusa z lěta 1663»'' (выдадзена ў 2000 годзе). Працаваў над шматтомным ''«Гістарычна-этымалагічным слоўнікам верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай моў»'' (Historisch-etymologisches Wörterbuch der ober — und niedersorbischen Sprache), які выдаваў у розны час паміж 1978 і 1996 гадамі. У розны час быў членам [[Верхнялужыцкая моўная камісія|Верхнялужыцкай моўнай камісіі]] пры Акадэміі навук ГДР. Атрымаў ганаровую доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце. З 1977 года — член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] і з 1988 года — ганаровы член [[Саксонская акадэмія навук|Саксонскай акадэміі навук]]. Апублікаваў каля 400 навуковых прац па сарабістыке. ; Асноўныя навуковыя працы * ''Das Sorbische im slawischen Kontext'', Domowina-Verlag, 2000. * ''Das Sorbische und der Stand seiner Erforschung'', Berlin, Akademie-Verlag, 1991. * ''Historisch-etymologisches Wörterbuch der ober — und niedersorbischen Sprache'', Bautzen, Domowina-Verlag, 1978—1996. * ''Bibliographie der sorbischen Sprachwissenschaft'', Bautzen, Domowina-Verlag, 1966. * ''Vergleichende historische Lautlehre der Sprache des Albin Moller'', Berlin, Akademie-Verlag, 1958. {{зноскі}} == Літаратура == * Dietrich Šołta, Sonja Wölkowa, [http://www.serbski-institut.de/mat/dnlarchiv/lp2007-1solta-woelkowa_222.pdf Prof. dr.. dr.. h.c.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190509164842/http://www.serbski-institut.de/mat/dnlarchiv/lp2007-1solta-woelkowa_222.pdf |date=9 мая 2019 }} [http://www.serbski-institut.de/mat/dnlarchiv/lp2007-1solta-woelkowa_222.pdf Hinc Schuster-Šewc 80 lět] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190509164842/http://www.serbski-institut.de/mat/dnlarchiv/lp2007-1solta-woelkowa_222.pdf |date=9 мая 2019 }}, [[Lětopis]] 54 (2007) 1, 131—133 * [http://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/PDF/SchusterSewc_Heinz.pdf Schuster-Šewc, Heinz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430132148/http://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/PDF/SchusterSewc_Heinz.pdf |date=30 красавіка 2019 }}, Лейпцыгскі універсітэт * Jan Brankačk, Profesor Hinc Šewc-Schuster šěsćdźesatnik, Lětopis A, 34 (1987), S. 1-3 == Спасылкі == * [https://www.saw-leipzig.de/de/mitglieder/schusterh Біяграфічныя звесткі], Саксонская акадэмія навук * [http://www.domowina-verlag.de/autor/schuster-sewc-heinz?___store=default_wen_hsb&___from_store=default Бібліяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200708005048/https://www.domowina-verlag.de/autor/schuster-sewc-heinz?___store=default_wen_hsb&___from_store=default |date=8 ліпеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шустэр-Шэўц Гінц}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Якуба Чышынскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] nv478tqrlmdpczahbiopqe578q18osj Юдзіцкі 0 643634 5177323 3626814 2026-08-08T00:59:07Z IshaBarnes 124956 афармленне, удакладненне 5177323 wikitext text/x-wiki '''Юдзіцкі''' (Юдыцкі, {{lang-pl|Judycki}}, {{lang-ru|Юдицкий}}) — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Юдзіцкія]] — шляхецкі род у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719 — 1797) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? – пасля 1702) * [[Міхал Юдзіцкі]] (? — 1758) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (?—1908) * [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х) {{Disambig}} [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] sfdi3lf6pyugcw60bio96cyt86vim56 Голас камбатанта 0 654493 5177217 3692924 2026-08-07T13:41:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177217 wikitext text/x-wiki {{газета}} '''«Голас камбатанта»''' — [[газета]] ветэранаў беларускага вызваленчага руху. Выдавалася ў 2000 годзе ў [[Слонім]]е. Апошні нумар (шосты) выйшаў у 2001 годзе ў [[Мінск]]у. Змяшчала ўспаміны, вершы былых вязняў сталінскага ГУЛАГу, некралогі, рэцэнзіі, хроніку, рэдкія фотаздымкі. Рэдактар і выдавец — гісторык і журналіст [[Сяргей Іванавіч Ёрш|Сяргей Ёрш]]. == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/holas_kambatanta.html?pubid=49081 Голас камбатанта, архіў]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Культура Слоніма]] [[Катэгорыя:2000 год у Беларусі]] 3vnvoyyt3ga2pjs18x0tq3kukerb46w Дзмітрый Іванавіч Козел 0 654656 5177350 4624923 2026-08-08T04:23:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177350 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Козел}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Дзмітрый Іванавіч Козел | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня Гомельскага раённага выканаўчага камітэта | парадак = | пад імем = | сцяг = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg | перыядпачатак = сакавіка [[2023]] | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | губернатар = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Добрушскага раённага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Flag of Dobruš, Belarus.svg | перыядпачатак_2 = верасень [[2020]] | перыядканец_2 = снежань [[2021]] | папярэднік_2 = [[Вольга Фёдараўна Мохарава]] | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | губернатар_2 = | каментар_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Дзмітрый Іванавіч Козел''' (нар. {{ДН|10|7|1982}}, [[Крушнікі (Мазырскі раён)|Крушнікі]], {{МН|Мазырскі раён|ў Мазырскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларуская ССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Старшыня [[Гомельскі раённы выканаўчы камітэт|Гомельскага раённага выканаўчага камітэта]] (з 2023). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 ліпеня 1982 года ў в. [[Крушнікі (Мазырскі раён)|Крушнікі]] [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Скончыў [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскую дзяржаўную акадэмію ветэрынарнай медыцыны]]. Працоўную дзейнасць пачынаў ветэрынарным урачом аддзялення № 1 РУП «Саўгас-камбінат Зара» [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. У 2010—2018 гадах працаваў начальнікам Жлобінскай раённай ветэрынарнай станцыі. У 2018 годзе прызначаны першым намеснікам старшыні — начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Светлагорскага райвыканкама<ref>{{cite web|url = https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|title = Лукашенко обновил руководство в нескольких районах Гомельской области|author = |date = 2020-09-03|work = Правда Гомель|language = ru|accessdate = |archive-date = 13 верасня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200913093352/https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|url-status = dead}}</ref>. У верасні 2020 года прызначаны на пасаду старшыні [[Добрушскі раённы выканаўчы камітэт|Добрушскага райвыканкама]]. 6 снежня 2021 года прызначаны першым намеснікам старшыні Гомельскага аблвыканкама<ref>[https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news241945.html Кадровый день у Президента. На Гомельщине новые первый заместитель председателя Гомельского облисполкома и председатели Добрушского и Кормянского райисполкомов]</ref>. 27 сакавіка 2023 года прызначаны старшынёй Гомельскага райвыканкама<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-praveu-ratatsyi-u-kiraunitstve-minska-bresta-i-gomelskaj-voblastsi-126326-2023/ Лукашэнка правёў ратацыі ў кіраўніцтве Мінска, Брэста і Гомельскай вобласці]</ref>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Козел Дзмітрый Іванавіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Старшыні Добрушскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] n7cgvbged8nf2qkpjeo7mkxtd41yxbq Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5177232 5175491 2026-08-07T15:51:30Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5177232 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|2026-08-07T10:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|2026-08-07T07:45:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Саманта Мортан|2026-08-04T08:47:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудзі Бонд|2026-08-04T05:22:08Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Глен Хансард|2026-08-03T13:00:14Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Амаль што ўдалы план|2026-08-03T06:50:47Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маргарэта Хааген|2026-08-02T05:20:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Адысея (фільм, 2026)|2026-07-30T21:27:07Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вангеліс|2026-07-25T12:14:06Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3afzn1g837ymj98tcf1zx1xh88lhhhz Джэмдзет-Наср 0 661106 5177343 4049373 2026-08-08T03:21:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177343 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = [[Бронзавы век]] | Назва = Джэмдзет-Наср | Культура-папярэдніца = [[Урукскі перыяд]] | Культура-наступніца = [[Раннедынастычны перыяд у Месапатаміі|Раннедынастычны перыяд]] | Геаграфічны рэгіён = [[Месапатамія]] | Ілюстраванне = [[Выява:Reclining bull-AO 7021-IMG 9063-gradient.jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі = Мармуровая статуэтка быка, мяжа [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] і [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзяў да н. э. | У складзе = | Датаванне культуры = [[3100 да н.э.|3100]] г. да н. э. — [[2900 да н.э.|2900]] г. да н. э. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Месапатамія]] | Этнічная прыналежнасць = [[шумеры]] | Тып гаспадаркі = [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]], [[рамяство]] | Асноўныя даследчыкі = | Карта рэгіёна = Uruk-jemdetnasr.png | Катэгорыя на Вікіскладзе = Jemdet Nasr period }} '''Джэмдзет-Наср''' ({{lang-ar|عصر جمدة نصر}}) — [[археалагічная культура|археалагічны перыяд]] эпохі [[бронзавы век|бронзы]] ў паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]] (канец [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] — пачатак [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзяў да н. э.). Назва паходзіць ад аднайменнага [https://goo.gl/maps/55sWWRTdcG5gs4Dm8 археалагічнага помніка] на тэрыторыі [[Ірак]]а. Перыяд Джэмдзет-Наср быў вылучаны [[археалогія|археолагамі]] ў [[1930]] г. у сувязі з находкамі найстаражытнейшых [[клінапіс]]ных таблетак, якія сведчылі аб вылучэнні [[пісьмо|пісьма]] з [[Піктаграма|піктаграм]]. Для матэрыяльнай культуры гэтага часу таксама характэрна [[Паліхромія|паліхромная]] і манахромная размаляваная [[кераміка]]. [[Грамадства]] перыяду Джэмдзет-Наср ведала сацыяльную няроўнасць. Асноўнымі заняткамі з'яўляліся [[сельская гаспадарка]] і [[рамяство]]. [[Гандаль|Гандлёвыя]] сувязі па-за межамі Месапатаміі былі пакуль абмежаваны. == Спасылкі == * [http://ancientneareast.tripod.com/Jemdet_Nasr.html Jemdet Nasr Period] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117000940/https://ancientneareast.tripod.com/Jemdet_Nasr.html |date=17 студзеня 2021 }} * [https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/iraq05-040.html Jemdet Nasr, ancient: Niru (?)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031073330/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/iraq05-040.html |date=31 кастрычніка 2020 }} * [http://www.unm.edu/~gbawden/328-sumhist/328-sumhist.htm Uruk-Jemdet Nasr (3500-2900 BC)] {{Commonscat|Jemdet Nasr period}} [[Катэгорыя:Шумер]] [[Катэгорыя:Бронзавы век]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Іраку]] e0psfs8hndirf7ud9d6hssq5cv9zn4w Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі 0 666665 5177416 4886546 2026-08-08T08:32:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177416 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дзінь-дзілінь (вокладка).jpg|міні|Вокладка CD выдання.]] '''«Дзінь-дзілі{{Націск}}нь: пара{{Націск}} гуля{{Націск}}ць у ка{{Націск}}зкі»''' — [[MP3|аўдыёпраект]], які складаецца з 12 казак аўтарства [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] ў выкананні музыкаў, паэтаў, пісьменнікаў, акцёраў, артыстаў і дыпламатаў, выдадзены парталам «[[Тузін Гітоў]]» разам з «[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]» ў [[2012 год у гісторыі літаратуры|2012]] годзе<ref>{{cite news |first=Аляксандр |last=Ждановіч |authorlink= |title=Дзінь-дзілінь! Зноў пара гуляць у казкі! (Аўдыёпрэм'ера) |url=https://tuzinfm.by/article/2845/dzin-dzilin-znou-para-hulac-u-kazki.html |work= |publisher=[[Тузін Гітоў]] |date=18 лютага 2016 |accessdate=2020-12-30 |archive-date=17 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517094318/https://tuzinfm.by/article/2845/dzin-dzilin-znou-para-hulac-u-kazki.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |title=«Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі» — аўдыёкніга паводле |url=https://www.svaboda.org/a/24469906.html |work= |publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]] |date=1 лютага 2012 |accessdate=2020-12-30 }}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |title= Дзінь-дзілінь! Зноў пара гуляць у казкі! — аўдыёпрэм’ера казак Сяргея Вітушкі |url=https://nn.by/?c=ar&i=165421 |work= |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=18 лютага 2016 |accessdate=2020-12-30 }}</ref>. == Змест == * [[Алег Хаменка]] — Залатое яечка * [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Ганна Хітрык]] — Вадзіца жывая-мёртвая * [[Лявон Вольскі]] — Як Дзед Мароз новае свята прыдумаў * [[Адам Глобус]] — Казка на Дзень горада * [[Зміцер Вайцюшкевіч]] — Казачка на вербную нядзельку * Тамара Лісіцкая — Казачка на Дзень Святога Валянціна * [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] — Вільнюсь * [[Алесь Камоцкі]] — Казачка пра Цмока Базылішка * [[Стэфан Эрыксан]] — На Купалле * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] — Казка пра Герб * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] — Казка пра Гімн * [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] — Казка пра Сцяг {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.nastaunik.info/node/13341 «Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021011424/http://www.nastaunik.info/node/13341 |date=21 кастрычніка 2021 }} * [https://afisha.tut.by/concert/prezentacyya_audyedysku_dzin_dzilin_para_gulyac_u_kazki/ Прэзэнтацыя аўдыёдыску «Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі»]{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аўдыёкнігі]] 3zgagfh04xhluyhrd99zm38pa3pe4th Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Кастуся Каліноўскага 0 669917 5177401 4830027 2026-08-08T07:28:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177401 wikitext text/x-wiki {{Прэмія |назва = Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Кастуся Каліноўскага |выява = |памер = |апісанне выявы = |альтэрнатыўны тэкст = |апісанне = за найлепшы твор мастацкай публіцыстыкі |арганізатар = |вядучы = |дата = 1989 |месца = |краіна = [[Беларусь]] |узнагарода = |год = 1990 |год2 = |уладальнік = |сайт = |сеткі = |працягласць = |рэйтынг = |папярэдняя = |асноўны артыкул = |наступная = }} '''Дзяржа́ўная прэ́мія Белару́сі імя Кастуся́ Каліно́ўскага''' — беларуская прэмія, заснаваная ў 1989 годзе ў гонар [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Уручалася за творы ў галіне мастацкай [[публіцыстыка|публіцыстыкі]] (літаратура, мастацтва) штодвагады<ref>{{артыкул|аўтар = Олег Зайцев.|загаловак = Беларусь литературная. Взгляд изнутри|арыгінал = |спасылка = https://www.promegalit.ru/public/12978_oleg_zajtsev_belarus_literaturnaja_vzgljad_iznutri.html|аўтар выдання = |выданне = Приокские зори|тып = журнал|месца = |выдавецтва = |год = 2015|выпуск = |том = |нумар = 1|старонкі = |isbn = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160505193957/http://promegalit.ru/public/12978_oleg_zajtsev_belarus_literaturnaja_vzgljad_iznutri.html|archivedate = 5 мая 2016}}</ref>. == Лаўрэаты == * [[Леанід Дайнека]] (1990) за гістарычныя раманы «[[Меч князя Вячкі]]» і «[[След ваўкалака]]»<ref>{{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://kamunikat.org/Dajnieka_Leanid.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20210207025857/https://kamunikat.org/Dajnieka_Leanid.html| archivedate = 7 лютага 2021| title = Леанід Дайнека| format = | work = [[Камунікат]]| publisher = [[Беларускае гістарычнае таварыства]]| accessdate = 6 лютага 2021| language = | postscript = | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/129359| archiveurl = | archivedate = | title = Дайнека Леанід Марцінавіч| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> * [[Віктар Карамазаў]]<ref>{{cite web| url = https://booklover.by/catalog/bez_kategorii/644873/| archiveurl = https://web.archive.org/web/20210213155750/https://booklover.by/catalog/bez_kategorii/644873/| archivedate = 13 лютага 2021| title = Кнігазбор\Карамазаў. Выбраныя творы| work = Каталог| publisher = Booklover| accessdate = 6 лютага 2021| url-status = dead}}</ref> (1990) за кнігу «Проста ўспомніў я цябе…»<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/129073| archiveurl = | archivedate = | title = Карамазаў Віктар Філімонавіч| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> * [[Яраслаў Пархута]] (1992) за кнігу «Зямля бацькоў нашых»<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/129410| archiveurl = | archivedate = | title = Пархута Яраслаў Сільвестравіч| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> * [[Мікола Ермаловіч]] за кнігу «Старажытная Беларусь»<ref>{{cite web|title = У Мінску прэзентуюць кнігу пра Міколу Ермаловіча — таго, „хто вярнуў нам гісторыю“|url = https://krynica.info/be/2014/12/03/u-minsku-prehzentuyuc-knigu-pra-mikolu-ermalovicha-tago-khto-vyarnuu-nam-gistoryyu/|publisher = хрысціянскі інфармацыйны партал „Крыніца“|date = 3 снежня 2014|accessdate = 6 лютага 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210213095712/https://krynica.info/be/2014/12/03/u-minsku-prehzentuyuc-knigu-pra-mikolu-ermalovicha-tago-khto-vyarnuu-nam-gistoryyu/|archivedate = 13 лютага 2021|url-status = dead}}</ref> * [[Уладзімір Глушакоў]] (1998)<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/135398| archiveurl = | archivedate = | title = Глушакоў Уладзімір Сцяпанавіч| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> * [[Алесь Марціновіч]] (1998) за кнігу «Зерне да зерня»<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/130276| archiveurl = | archivedate = | title = Марціновіч Алесь (Аляксандр Андрэевіч)| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> * [[Васіль Шырко]] (1998)<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/131067| archiveurl = | archivedate = | title = Шырко Васіль Аляксандравіч| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> * [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]] (2000) за выданні для дзяцей «Пралескі ў небе» і «Каралева белых прынцэс», а таксама за кнігі «Мама. Малітва сына» і «Я: праўдзівы аповяд пра твой і мой радавод»<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/129390| archiveurl = | archivedate = | title = Ліпскі Уладзімір Сцяпанавіч| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> * [[Уладзімір Саламаха]] (2002)<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = https://bis.nlb.by/by/documents/131052| archiveurl = | archivedate = | title = Саламаха Уладзімір Пятровіч| format = | work = Беларусь у асобах і падзеях| publisher = | accessdate = 6 лютага 2021 | language = | postscript = }}</ref> == Ганаровы знак == У 1993 годзе Пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] быў уведзены ганаровы знак лаўрэатам [[Дзяржаўная прэмія Беларусі|Дзяржаўнай прэміі]]. Ганаровы знак лаўрэата прэміі Кастуся Каліноўскага вырабляецца з [[Каляровы метал|каляровага металу]] і мае форму [[чатырохвугольнік]]а са зрэзанымі вугламі, бакамі ўвагнутага ўнутар. Чатырохвугольнік з дыяганалямі 30 мм кожная накладаецца на круглы элемент дыяметрам 25 мм, на паверхні якога створаная прамяністая рыфленая структура. У цэнтральнай частцы чатырохвугольніка ў крузе дыяметрам 18 мм, абведзеным венцам, размешчаная рэльефная выява [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. На адваротным баку знаку ў крузе надпіс: ''«Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь»'', у ніжняй частцы — нумар знака<ref name="знак">{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic62/text357.htm| archiveurl = | archivedate = | title = Постановление Совета Министров Республики Беларусь, Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 17.03.1993 N 166/2229-XII „Об утверждении Положения о Почетном знаке лауреата Государственной премии Республики Беларусь, описаний Диплома и Почетного знака лауреата Государственной премии Республики Беларусь“| format = | work = | publisher = [[Валерый Леванеўскі]]| accessdate = 6 лютага 2021 | language = ru| postscript = }}</ref>. Знак з дапамогай вушка і прамежкавага звяна злучаецца з [[Ордэнская калодка|калодк]]ай, ніжняя частка якой закругленая. Калодка мае шырыню 12 і вышыню 20 мм. Яе вонкавы бок акаймаваны венцам і пакрыты эмаллю белага колеру. З верхняга правага вугла калодкі ў ніжні левы праходзіць палоска [[чырвоны колер|чырвонага колер]]у шырынёй 4 мм, таксама абведзеная венцам і пакрытая чырвонай эмаллю. З адваротнага боку калодка мае шпільку для мацавання на вопратцы<ref name="знак" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Літаратурныя прэміі Беларусі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Кастуся Каліноўскага]] egh5oztsats34xva52vfm12g9l56jri Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band 0 670346 5177366 5175067 2026-08-08T06:33:49Z Цімур 27525 /* Водгукі сучаснікаў */ 5177366 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Выпуск == === Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску === Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}</ref>. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслухоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»<ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}</ref>. Вечарынка стала першым кантактам гурта са СМІ амаль за год<ref name="Womack/LaunchParty" /><ref name="Drummond/NME" />. Норы Драманд з «[[NME]]» пісаў, што ўвесь гэты час бітлы знаходзіліся «практычна без сувязі са знешнім светам», гэта прывяло да скаргаў нацыянальнай прэсы на тое, што гурт «паглыбіўся ў сябе, стаўшы скрытным і высакамерным»<ref name="Drummond/NME">{{cite magazine|first=Norrie|last=Drummond|title=Dinner with the Beatles|magazine=[[NME]]|date=1967-05-27|pages=2–3}}</ref>. Некаторыя з прысутных рэпарцёраў былі шакаваны знешнім выглядам бітлоў, асабліва Ленана і Харысана{{sfn|Spitz|2005|pp=691–92}}, паколькі багемнае адзенне музыкантаў рэзка кантраставала з іх ранейшым медыйным іміджам<ref name="Womack/LaunchParty">{{cite web|first=Kenneth|last=Womack|title=Everything Fab Four: Celebrating the First Half-Century of 'Sgt. Pepper' Launch Parties|url=https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|publisher=kennethwomack.com|date=2017-05-09|access-date=2020-06-10|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922144638/https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|url-status=live}}</ref>. Біёграф {{нп1|Говард Соўнс|Говард Соўнс|en|Howard Sounes}} параўноўваў мерапреымства са сходам [[Брытанская каралеўская сям'я|брытанскай каралеўскай сям'і]], асабліва вылучаючы адну з фатаграфій, на якой Ленан паціскае руку Мак-Картні «ў гратэскна-віншавальнай манеры, закідаючы галаву ў саркастычным смеху»{{sfn|Sounes|2010|p=176}}. Альбом быў выпушчаны ў Брытаніі 26 мая, раней за запланаваную дату — 1 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. Гэта была першая пласцінка «The Beatles» з ідэнтычнымі спісамі кампазіцый як для мясцовага рынку, так і для ЗША{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Рэліз у Штатах адбыўся 2 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У рэкламе амерыканскага дыстрыб'ютара, [[Capitol Records]], падкрэслівалася, што «The Beatles» і ансамбль сяржанта Пепера — адны і тыя ж людзі{{sfn|Rodriguez|2012|p=197}}. === Рэакцыя публікі === «Sgt. Pepper» быў успрыняты шырокай публікай як своеасаблівы саўндтрэк да «Лета кахання»{{sfn|Scapelliti|2007|p=104}}{{sfn|Ingham|2006|p=42}}, якое стала адным з галоўных падзей года. Пісьменнік Пітэр Лавецолі называў лонгплэй «пераломным момантам для Захаду, калі пошук [[Вышэйшыя станы свядомасці|вышэйшай свядомасці]] і альтэрнатыўнага погляду на свет дасягнуў крытычнай масы»{{sfn|Lavezzoli|2006|pp=6–7}}. Публіцыст часопіса «[[Rolling Stone]]» {{нп1|Лэнгдан Вінер|Лэнгдан Вінер|en|Langdon Winner}} успамінаў:{{цытата|У першы тыдзень пасля выпуску «Сяржанта Пепера» заходняя цывілізацыя бліжэй за ўсё падышла да свайго калектыўнага адзінства з часоў [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] 1815 года. У кожным горадзе Еўропы і Амерыкі радыёстанцыі круцілі [яго]… і ўсе слухалі… На кароткі час непапраўна раздробленая свядомасць Захаду стала адзінай, прынамсі, у розумах моладзі{{sfn|Riley|2002|p=205}}.}} [[Файл:Otis Redding 1967.JPG|215px|thumb|left|«Сяржант Пепер» аказаў вялізны ўплыў на многіх чарнаскурых музыкантаў, асабліва [[Отыс Рэдынг|Отыса Рэдынга]], які напісаў «[[(Sittin’ on) The Dock of the Bay]]», пастаянна слухаючы гэтую пласцінку, і [[Сціві Уандэр|Сціві Уандэра]], які часта цытаваў альбом як водападзел у сваёй уласнай творчасці<ref>{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|title=Sgt. Pepper’s Timing Was As Good As Its Music|publisher=''[[Slate]]''|lang=en|author=Hamilton, Jack|date=2017-05-24|access-date=2024-04-18|archive-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|url-status=live}}</ref>]] Паводле Райлі, поп-альбом «аб'яднаў большую колькасць людзей дзякуючы агульным перажыванням, чым калі-небудзь раней»{{sfn|Riley|2002|pp=205–06}}. Макдональд адзначаў, што «пласцінку атачала амаль рэлігійнае трапятанне», падкрэсліваючы, што яе ўплыў быў міжпакаленчым, паколькі «маладыя і пажылыя былі зачараваны ёй у роўнай ступені»; таксама ён вызначаў эпоху ў тым сэнсе, што «душэўнае трапятанне», якое яна выклікала па ўсім свеце, была «не чым іншым, як кінематаграфічным пераходам ад адной інтэлектуальнай моды да іншай». Музычны журналіст {{нп1|Марк Элен|Марк Элен|en|Mark Ellen}}, падлетак у 1967 годзе, успамінаў, як паслухаў частку альбома ў доме ў аднаго са сваіх сяброў, а затым пачуў астатнія песні ў гасцях у яшчэ аднаго прыяцеля, быццам пласцінка гучала паўсюль з «аднаго гіганцкага {{нп1|Dansette|прайгравальніка|en|Dansette}}». Ён заяўляў, што найадметнейшым было тое, што яе прынялі дарослыя, якія адвярнуліся ад «The Beatles», калі яны сталі «панурымі і загадкавымі», і тое, што гурт, які трансфармаваўся ў элегантных «[[MC|майстроў цырымоніі]]», цяпер стаў тымі самымі «сямейнымі ўлюбёнцамі, якіх яны імкнуліся высмеяць»{{заўвага|Паводле ўспамінаў {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлза|en|Barry Miles}}, альбом гучаў «з кожнай крамы» на {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}}, а таксама напоўніў дамы самых фешэнебельных раёнаў Нью-Ёрка. Ён успамінае гэтую пласцінку як «саўндтрэк да таго лета і той зімы… Ад яе проста было немагчыма нікуды падзецца»{{sfn|Harris|2007|p=87}}.|кам.}}{{sfn|Ellen|2002|pp=104–05}}. Пісьменнік {{нп1|Пітэр Догет|Пітэр Догет|en|Peter Doggett}} называе «Sgt. Pepper» «найбуйнейшай поп-падзеяй», якая адбылася паміж дэбютам «The Beatles» на амерыканскім тэлебачанні ў лютым 1964 года і [[Забойства Джона Ленана|забойствам Ленана]] ў снежні 1980 года{{sfn|Doggett|2015|p=373}}, у той час як Норман настальгіруе: «Цэлае пакаленне, якое пакуль яшчэ не стала раўнадушным да шчаслівых вех у жыцці, заўсёды будзе памятаць да драбніц, калі і дзе яны ўпершыню пачулі яго…»{{sfn|Norman|2008|p=497}}. Імпульс, выкліканы пласцінкай, адчуваўся на [[Фестываль у Мантэрэі|Міжнародным поп-фестывалі ў Мантэрэі]], другім мерапрыемстве ў рамках «Лета кахання», якое праходзіла 16-18 чэрвеня на {{нп1|Кірмашовая плошча акругі Мантэрэй|кірмашовай плошчы|en|Monterey County Fairgrounds}} ля [[Сан-Францыска]]{{sfn|Gould|2007|pp=418–19}}{{sfn|Philo|2015|pp=116–17, 119}}. Альбом гучаў адусюль, у гандлёвых намётах і на выставачных стэндах, а супрацоўнікі фестываля насілі бэйджы з тэкстам з песні Ленана «Being for the Benefit of Mr. Kite!»: {{Comment|«Выдатнае баўленне часу вам гарантавана»|«A splendid time is guaranteed for all»}}{{sfn|Philo|2015|p=119}}. [[Файл:Jeff Beck in Amsterdam 1979 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«Не слухаў і не збіраюся. Гэта не мая музыка» — [[Джэф Бэк]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Амерыканскія радыёстанцыі перараблівалі сетку вяшчання, прайграваючы альбом практычна без перапынку, часцяком ад пачатку і да канца<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=249}}: радыёстанцыі перараблівалі сваю звыклую сетку вяшчання; {{harvnb|Riley|2002|p=205}}: некаторыя ставілі ў эфір альбом цалкам.</ref>. Падкрэсліваючы яе маналітнасць як самастойнай работы, ніводную з песень пласцінкі не сталі выпускаць у якасці сінгла{{sfn|Simonelli|2013|p=107}}{{sfn|Smith|2009|p=48}} або ўключаць у які-небудзь [[EP]]{{sfn|Ellen|2002|p=103}}. У якасці новага рэлізу была выбрана песня «[[All You Need Is Love]]», якая была выдадзена ў ліпені пасля таго, як прагучала падчас спадарожнікавай тэлеперадачы «[[Наш свет (тэлепраграма)|Наш свет]]» (25 чэрвеня){{sfn|Miles|2001|pp=270–71}} перад аўдыторыяй больш за 400 мільёнаў чалавек{{sfn|Greene|2016|p=36}}. Паводле [[Сацыялогія музыкі|сацыямузыкалагіста]] {{нп1|Сайман Фрыт|Саймана Фрыта|en|Simon Frith}}, міжнародная трансляцыя песні паслужыла пацвярджэннем «[[Евангельскія хрысціяне|евангелісцкай]] ролі "The Beatles"» на фоне цёплага грамадскага прыёму «Sgt. Pepper»<ref name="Frith/HoR">{{cite magazine|first=Simon|last=Frith|title=1967: The Year It All Came Together|magazine={{нп1|The History of Rock (часопіс)|The History of Rock|en|The History of Rock (magazine)}}|year=1981|pages=4–8}} Available at [https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together Rock's Backpages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118144213/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together |date=2018-11-18 }} (subscription required).</ref>. === Камерцыйныя паказчыкі === Альбом узначальваў чарт «{{нп1|Record Retailer|Record Retailer|en|Record Retailer}}» (цяпер «[[UK Albums Chart]]») 23 тыдні запар, пачынаючы з 10 чэрвеня, пасля чаго яшчэ чатыры тыдні лідыраваў у {{нп1|Навагодні святочны перыяд|навагодні сезон|en|Christmas and holiday season}} — да лютага<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper's-lonely-hearts-club-band/|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles" > "Chart Facts|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820102815/http://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper%27s-lonely-hearts-club-band/|archive-date=2018-08-20|url-status=live}}</ref>. За першы тыдзень продажаў у Брытаніі тыраж пласцінкі перавысіў 250 000 копій{{заўвага|4 чэрвеня гурт «[[The Jimi Hendrix Experience]]» адкрыў шоў у лонданскім «{{нп1|Saville Theatre|Saville Theatre|en|Saville Theatre}}» выкананнем песні «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2014|p=813}}. У той час арандатарам канцэртнай залы быў Эпстайн{{sfn|Sounes|2010|p=180}}, і Харысан з Мак-Картні прысутнічалі на выступе{{sfn|Womack|2014|p=813}}. Праз некалькі гадоў апошні ўспамінаў: «Заслона расчынілася, і на сцэну выйшаў [[Джымі Хендрыкс]], граючы "Sgt. Pepper" … Я лічу гэты кавер адным з найвялікшых ушанаванняў у маёй кар'еры»{{sfn|Miles|1997|p=347}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У ЗША альбом прабыў на вяршыні «[[Billboard 200|Billboard Top LP]]» на працягу 15 тыдняў, з 1 ліпеня па 13 кастрычніка 1967 года, і заставаўся ў ''Top-200'' 113 тыдняў запар{{sfn|Hoffmann & Bailey|1990|pp=281, 282}}. Ён таксама ўзначаліў хіт-парады многіх іншых краін{{sfn|Smith|2009|p=49}}. Пераваліўшы за 2,5 мільёна прададзеных копій на працягу трох месяцаў пасля рэлізу{{sfn|Frontani|2007|p=147}}, «Sgt. Pepper» пераўзышоў усе папярэднія альбомы «The Beatles» па стартавых тыражах{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. У Вялікабрытаніі гэта была самая прадаваемая пласцінка 1967 года<ref>{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> і дзесяцігоддзя<ref name="Mawer/1969">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020421/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|first=Sharon|last=Mawer|title=Album Chart History: 1969|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref>. Згодна з данымі, апублікаванымі ў 2009 годзе былым кіраўніком «Capitol» Дэвідам Кронемаерам, у дадатак да ацэнак, якія ён прывёў у часопісе «MuseWire»<ref>{{cite magazine|url=https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|title=Deconstructing Pop Culture: How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|magazine=MuseWire|date=2009-04-29|access-date=2020-04-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312201437/https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2018-03-12}}</ref>, к 31 снежня 1967 года ў ЗША было прададзена 2 360 423 копій альбома, а к канцу дзесяцігоддзя — 3 372 581 копій<ref name="Kronemyer">{{cite web|url=http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell|title=How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|website=Deconstructing Pop Culture|date=2009-04-25|access-date=2017-06-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306054326/http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2016-03-06}}</ref>. == Водгукі сучаснікаў == {{пачатак цытаты}}Ці не становіцца поп-музыка занадта разумнай, занадта складанай, занадта моднай?{{канец цытаты|крыніца=Журналіст «Melody Maker» Алан Уолш за тыдзень да выхаду альбома<ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=[[Союз (концерн)]]|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>.}} {{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Прышэсце "Сяржанта Пепера" позняй вясной 1967 года прыпала на самы зручны момант у гісторыі заходняй культуры: мэйнстрымная журналістыка нарэшце праніклася ідэяй пра тое, што свет "року"… можа стварыць шэдэўр на ўсе часы, які выходзіць за межы сціплых вытокаў жанру, у той жа час набірала моц новая ніша пад назвай "рок-журналістыка", якая мае поўнае права на існаванне... Усе хацелі, каб "The Beatles" дабіліся поспеху – і выбіліся ў лідары. Спадарожны вецер дзьмуў ім у спіну, і яны гэта ведалі»''{{sfn|Rodriguez|2012|p=223}}.|Подпіс = Біёграф Роберт Радрыгес, 2012 год}} Выпуск «Sgt. Pepper» супаў з перыядам з'яўлення рок-крытыкі, чые прадстаўнікі пачалі ўказваць на наяўнасць у поп-музыцы мастацкай каштоўнасці, асабліва ў «The Beatles», і ідэнтыфікаваць альбомы як складаныя творчыя выказванні<ref name="Hamilton/Slate">{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|first=Jack|last=Hamilton|title=''Sgt. Pepper''{{'s}} Timing Was As Good As Its Music|work=[[Slate]]|date=2017-05-24|access-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|archive-date=2018-11-03|url-status=live}}</ref>{{sfn|Rodriguez|2012|pp=211, 223–24}}. У Амерыцы гэтая тэндэнцыя была ўзмоцнена рэлізам сінгла «Strawberry Fields Forever»/«Penny Lane»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}, а таксама прысвечанай гэтаму пытанню тэлепраграме [[Леанард Бернстайн|Леанарда Бернстайна]] «{{нп1|Inside Pop: The Rock Revolution|Inside Pop: The Rock Revolution|en|Inside Pop: The Rock Revolution}}», паказанай на [[CBS]] у красавіку 1967 года<ref name="Hamilton/Slate" />. Паводле пісьменніка Бернарда Гендрана, пасля выхаду сінгла пачалося «дыскурсіўнае вар'яцтва», паколькі «[[Time]]», «[[Newsweek]]» і іншыя выданні культурнага мэйнстрыму сталі ўсё часцей выказваць сваё «захопленае ўхваленне "The Beatles"»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}. Пераважная большасць крытыкаў адгукнулася аб пласцінцы станоўча<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|pp=8–9}}; {{harvnb|Moore|1997|pp=58–59}}.</ref>. Паводле Шэфнера, агульнае меркаванне было дакладна сфармулявана Томам Філіпсам у «[[The Village Voice]]», які назваў пласцінку «самым амбіцыёзным і паспяховым альбомам з калі-небудзь выпушчаных»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. {{нп1|Пітэр Джонс (журналіст)|Пітэр Джонс|en|Peter Jones (journalist)}} з «[[Record Mirror]]» заявіў, што альбом быў «віртуознай і бліскучай [работай], [мяняючы настроі як пальчаткі] ад бурлівага да шчымлівага і назад», у той час як рэцэнзент «[[Disc (часопіс)|Disc and Music Echo]]» назваў яго «прыгожым і магутным запісам, унікальным, разумным і ашаламляльным»{{sfn|Rodriguez|2012|p=208}}. Прадстаўнік «[[The Times]]» {{нп1|Уільям Ман (крытык)|Уільям Ман|en|William Mann (critic)}} апісаў «Sgt. Pepper» як «майстар-клас у поп-музыцы»{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, падкрэсліўшы, што яго музычныя дасягненні былі настолькі значнымі, што «адзінай з яго песень, якую можна было б уявіць у поп-музыцы пяць гадоў таму», была «With a Little Help from My Friends»{{sfn|Mann|2006|p=96}}. Адзін з першых брытанскіх крытыкаў, які расхваліў «Revolver»{{sfn|Turner|2016|p=262}}, {{нп1|Пітэр Клейтан|Пітэр Клейтан|en|Peter Clayton}} з «[[Gramophone]]» пісаў, што новы альбом «падобны амаль да ўсяго, што робяць "The Beatles": мудрагелісты, выдатны, амаральны, прыгожы, захапляльны, правакацыйны, абуральны, гуманістычны і здзеклівы». Ён знайшоў «на пласцінцы мноства электронных хітрыкаў», пасля чаго заключыў: «Але сутнасць не ў гэтым. Спалучэнне ўяўлення, дзёрзкасці і майстэрства робяць гэты альбом такім каштоўным»<ref>{{cite web|url=https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|first=Peter|last=Clayton|title=Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band (original Gramophone review from 1967)|work=[[Gramophone]]|date=2017-06-01|access-date=2018-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105161113/https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|archive-date=2018-11-05|url-status=live}}</ref>. {{нп1|Уілфрыд Мелерс|Уілфрыд Мелерс|en|Wilfrid Mellers}} у сваёй рэцэнзіі для «{{нп1|New Statesman|New Statesman|en|New Statesman}}» высока ацаніў тое, што альбом падымае поп-музыку да ўзроўню вытанчанага мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, у той час як [[Кенет Тайнан]], тэатральны крытык «The Times», сказаў, што ён уяўляе сабой «вырашальны момант у гісторыі заходняй цывілізацыі»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. {{нп1|Джэк Крол|Джэк Крол|en|Jack Kroll}} з «Newsweek» назваў пласцінку «шэдэўрам» і параўнаў яе тэксты з літаратурнымі творамі [[Эдзіт Луіза Сітуэл|Эдзіт Сітуэл]], [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] і [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліята]], у прыватнасці прыраўняўшы змест кампазіцыі «A Day in the Life» да паэмы «[[Бясплодная зямля]]»<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=9}}</ref>. Рэдакцыя «[[The New Yorker]]» параўнала «The Beatles» з [[Дзюк Элінгтан|Дзюкам Элінгтанам]] як артыстаў, якія дзейнічалі «на той адмысловай тэрыторыі, дзе забава пераходзіць у мастацтва»{{sfn|Frontani|2007|p=148}}{{sfn|Romanowski|2006|p=219}}. Пісьменнік Пітэр Эшэр упадабляў эмоцыі ад «Sgt. Pepper» да ўпершыню ўбачанай «[[Мона Ліза|Моны Лізы]]» або першага праслухоўвання [[Сімфонія № 5 (Бетховен)|Сімфоніі № 5]] [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]: «Вы як бы кажаце: "Ваў, вось гэта паваротны момант!"»{{sfn|Эшэр|2020|с=245}}. {{Урэзка|Выраўноўванне = left|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Важнасць гэтага альбома настолькі бясспрэчная і настолькі шырока абмяркоўвалася, што тут мала чаго можна дадаць. Але вы не можаце сабе ўявіць, які эфект ён зрабіў на нас, калі мы ўпершыню пачулі яго. […] Усе мы ведалі, што гэта было нешта зусім асаблівае. Як [[Антоніа Сальеры|Сальеры]], які плача, калі грае музыку [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] (і чуе яе ў сваёй галаве) у тых вялікіх сцэнах фільма "[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]", вось так ніхто не мог ігнараваць радыкальны геній і наватарскую вынаходлівасць таго, што зрабілі "The Beatles"»''{{sfn|Эшер|2020|с=244—245}}.|Подпіс = Пісьменнік і музыкант Пітэр Эшэр, 2019 год}} Адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў таго часу і яшчэ адзін з першых апалагетаў «Revolver» {{нп1|Рычард Голдстайн (крытык)|Рычард Голдстайн|en|Richard Goldstein (writer, born 1944)}} напісаў з'едлівую рэцэнзію ў «[[The New York Times]]»<ref>{{harvnb|Gendron|2002|p=193}}: адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў; {{harvnb|Turner|2016|pp=262–63}}: адзін з першых апалагетаў «Revolver»; {{harvnb|Schaffner|1978|p=83}}: з'едлівая рэцэнзія.</ref>. Ён назваў «Sgt. Pepper» «распешчаным дзіцём» і «альбомам спецэфектаў, асляпляльным, але па сутнасці фальшывым»{{sfn|Rodriguez|2012|p=214}}{{sfn|Goldstein|2006|pp=98, 99}}, раскрытыкаваўшы «The Beatles» за тое, што яны ахвяравалі сваёй аўтэнтычнасцю, каб стаць «кампазітарамі-пустэльнікамі»{{sfn|Courrier|2009|pp=176–77}}. Хаця ён захапляўся «A Day in the Life», параўноўваючы яе з работамі [[Рыхард Вагнер|Вагнера]]{{sfn|Philo|2015|pp=122–23}}, Голдстайн заключаў, што песням бракавала глыбіні праз тое, што «форма пераважала над зместам», ён вініў у гэтым тамтэйшую эстэтыку — маючы на ўвазе гукавыя эфекты, такія як [[рэха]] і {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыя|en|Reverb effect}} — «пазёрскую і штучную»{{sfn|Kimsey|2008|p=130}}. Стаўшы амаль адзіным крытыкам пласцінкі, ён падвергся масаваму цкаванню за сваю пазіцыю{{заўвага|Паводле Мура, пазіцыя Голдстайна была сярод пераважна пазітыўных рэцэнзій яго калег, колькасць якіх ён характарызуе як найбольшую для любога асобнага альбома таго часу. Мур адзначае, што ў «Melody Maker» было адпраўлена некалькі гнеўных лістоў, якія, як ён лічыць, былі напісаны паклоннікамі джазавай музыкі{{sfn|Moore|1997|pp=57–58}}.|кам.}}{{sfn|Schaffner|1978|pp=83–84}}. Праз чатыры дні «The Village Voice», дзе Голдстайн стаў прыкметнай фігурай з 1966 года, адрэагавала на «велізарнейшую процьму» скаргаў, апублікаваўшы вельмі станоўчую рэцэнзію Філіпса{{sfn|Rodriguez|2012|p=215}}. Паводле Шэфнера, Голдстайн «на працягу некалькіх месяцаў займаўся» апраўданнямі, паспрабаваўшы патлумачыць сваё меркаванне ў асобным матэрыяле на старонках «The Voice»{{заўвага|У гэтым артыкуле ён патлумачыў, што, хаця альбом і нельга было параўнаць з лепшымі работамі «The Beatles», ён лічыць яго «лепшым за 80 працэнтаў сучаснай музыкі». Ён таксама падкрэсліў, што праз перапрадзюсаванне «кампазіцыі былі пазбаўлены музычнай і лірычнай асновы», назваўшы альбом «старанна прапрацаваным без якіх-небудзь паляпшэнняў» музыкі гурта<ref>{{cite web | url = https://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | first = Richard | last = Goldstein | title = I Blew My Cool Through ''The New York Times'' | work = [[The Village Voice]] |date=1967-07-20 |access-date=2014-04-28|page=14| url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221183737/http://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | archive-date = 2014-02-21 | df = dmy-all }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Rodriguez|2012|pp=212, 215}}. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071007233517/http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono |date=7 кастрычніка 2007 }} на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] ilt2929hhtc3vobgxyhw5ry65eb5i2v 5177402 5177366 2026-08-08T07:29:45Z Цімур 27525 /* Водгукі сучаснікаў */ 5177402 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Выпуск == === Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску === Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}</ref>. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслухоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»<ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}</ref>. Вечарынка стала першым кантактам гурта са СМІ амаль за год<ref name="Womack/LaunchParty" /><ref name="Drummond/NME" />. Норы Драманд з «[[NME]]» пісаў, што ўвесь гэты час бітлы знаходзіліся «практычна без сувязі са знешнім светам», гэта прывяло да скаргаў нацыянальнай прэсы на тое, што гурт «паглыбіўся ў сябе, стаўшы скрытным і высакамерным»<ref name="Drummond/NME">{{cite magazine|first=Norrie|last=Drummond|title=Dinner with the Beatles|magazine=[[NME]]|date=1967-05-27|pages=2–3}}</ref>. Некаторыя з прысутных рэпарцёраў былі шакаваны знешнім выглядам бітлоў, асабліва Ленана і Харысана{{sfn|Spitz|2005|pp=691–92}}, паколькі багемнае адзенне музыкантаў рэзка кантраставала з іх ранейшым медыйным іміджам<ref name="Womack/LaunchParty">{{cite web|first=Kenneth|last=Womack|title=Everything Fab Four: Celebrating the First Half-Century of 'Sgt. Pepper' Launch Parties|url=https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|publisher=kennethwomack.com|date=2017-05-09|access-date=2020-06-10|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922144638/https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|url-status=live}}</ref>. Біёграф {{нп1|Говард Соўнс|Говард Соўнс|en|Howard Sounes}} параўноўваў мерапреымства са сходам [[Брытанская каралеўская сям'я|брытанскай каралеўскай сям'і]], асабліва вылучаючы адну з фатаграфій, на якой Ленан паціскае руку Мак-Картні «ў гратэскна-віншавальнай манеры, закідаючы галаву ў саркастычным смеху»{{sfn|Sounes|2010|p=176}}. Альбом быў выпушчаны ў Брытаніі 26 мая, раней за запланаваную дату — 1 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. Гэта была першая пласцінка «The Beatles» з ідэнтычнымі спісамі кампазіцый як для мясцовага рынку, так і для ЗША{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Рэліз у Штатах адбыўся 2 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У рэкламе амерыканскага дыстрыб'ютара, [[Capitol Records]], падкрэслівалася, што «The Beatles» і ансамбль сяржанта Пепера — адны і тыя ж людзі{{sfn|Rodriguez|2012|p=197}}. === Рэакцыя публікі === «Sgt. Pepper» быў успрыняты шырокай публікай як своеасаблівы саўндтрэк да «Лета кахання»{{sfn|Scapelliti|2007|p=104}}{{sfn|Ingham|2006|p=42}}, якое стала адным з галоўных падзей года. Пісьменнік Пітэр Лавецолі называў лонгплэй «пераломным момантам для Захаду, калі пошук [[Вышэйшыя станы свядомасці|вышэйшай свядомасці]] і альтэрнатыўнага погляду на свет дасягнуў крытычнай масы»{{sfn|Lavezzoli|2006|pp=6–7}}. Публіцыст часопіса «[[Rolling Stone]]» {{нп1|Лэнгдан Вінер|Лэнгдан Вінер|en|Langdon Winner}} успамінаў:{{цытата|У першы тыдзень пасля выпуску «Сяржанта Пепера» заходняя цывілізацыя бліжэй за ўсё падышла да свайго калектыўнага адзінства з часоў [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] 1815 года. У кожным горадзе Еўропы і Амерыкі радыёстанцыі круцілі [яго]… і ўсе слухалі… На кароткі час непапраўна раздробленая свядомасць Захаду стала адзінай, прынамсі, у розумах моладзі{{sfn|Riley|2002|p=205}}.}} [[Файл:Otis Redding 1967.JPG|215px|thumb|left|«Сяржант Пепер» аказаў вялізны ўплыў на многіх чарнаскурых музыкантаў, асабліва [[Отыс Рэдынг|Отыса Рэдынга]], які напісаў «[[(Sittin’ on) The Dock of the Bay]]», пастаянна слухаючы гэтую пласцінку, і [[Сціві Уандэр|Сціві Уандэра]], які часта цытаваў альбом як водападзел у сваёй уласнай творчасці<ref>{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|title=Sgt. Pepper’s Timing Was As Good As Its Music|publisher=''[[Slate]]''|lang=en|author=Hamilton, Jack|date=2017-05-24|access-date=2024-04-18|archive-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|url-status=live}}</ref>]] Паводле Райлі, поп-альбом «аб'яднаў большую колькасць людзей дзякуючы агульным перажыванням, чым калі-небудзь раней»{{sfn|Riley|2002|pp=205–06}}. Макдональд адзначаў, што «пласцінку атачала амаль рэлігійнае трапятанне», падкрэсліваючы, што яе ўплыў быў міжпакаленчым, паколькі «маладыя і пажылыя былі зачараваны ёй у роўнай ступені»; таксама ён вызначаў эпоху ў тым сэнсе, што «душэўнае трапятанне», якое яна выклікала па ўсім свеце, была «не чым іншым, як кінематаграфічным пераходам ад адной інтэлектуальнай моды да іншай». Музычны журналіст {{нп1|Марк Элен|Марк Элен|en|Mark Ellen}}, падлетак у 1967 годзе, успамінаў, як паслухаў частку альбома ў доме ў аднаго са сваіх сяброў, а затым пачуў астатнія песні ў гасцях у яшчэ аднаго прыяцеля, быццам пласцінка гучала паўсюль з «аднаго гіганцкага {{нп1|Dansette|прайгравальніка|en|Dansette}}». Ён заяўляў, што найадметнейшым было тое, што яе прынялі дарослыя, якія адвярнуліся ад «The Beatles», калі яны сталі «панурымі і загадкавымі», і тое, што гурт, які трансфармаваўся ў элегантных «[[MC|майстроў цырымоніі]]», цяпер стаў тымі самымі «сямейнымі ўлюбёнцамі, якіх яны імкнуліся высмеяць»{{заўвага|Паводле ўспамінаў {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлза|en|Barry Miles}}, альбом гучаў «з кожнай крамы» на {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}}, а таксама напоўніў дамы самых фешэнебельных раёнаў Нью-Ёрка. Ён успамінае гэтую пласцінку як «саўндтрэк да таго лета і той зімы… Ад яе проста было немагчыма нікуды падзецца»{{sfn|Harris|2007|p=87}}.|кам.}}{{sfn|Ellen|2002|pp=104–05}}. Пісьменнік {{нп1|Пітэр Догет|Пітэр Догет|en|Peter Doggett}} называе «Sgt. Pepper» «найбуйнейшай поп-падзеяй», якая адбылася паміж дэбютам «The Beatles» на амерыканскім тэлебачанні ў лютым 1964 года і [[Забойства Джона Ленана|забойствам Ленана]] ў снежні 1980 года{{sfn|Doggett|2015|p=373}}, у той час як Норман настальгіруе: «Цэлае пакаленне, якое пакуль яшчэ не стала раўнадушным да шчаслівых вех у жыцці, заўсёды будзе памятаць да драбніц, калі і дзе яны ўпершыню пачулі яго…»{{sfn|Norman|2008|p=497}}. Імпульс, выкліканы пласцінкай, адчуваўся на [[Фестываль у Мантэрэі|Міжнародным поп-фестывалі ў Мантэрэі]], другім мерапрыемстве ў рамках «Лета кахання», якое праходзіла 16-18 чэрвеня на {{нп1|Кірмашовая плошча акругі Мантэрэй|кірмашовай плошчы|en|Monterey County Fairgrounds}} ля [[Сан-Францыска]]{{sfn|Gould|2007|pp=418–19}}{{sfn|Philo|2015|pp=116–17, 119}}. Альбом гучаў адусюль, у гандлёвых намётах і на выставачных стэндах, а супрацоўнікі фестываля насілі бэйджы з тэкстам з песні Ленана «Being for the Benefit of Mr. Kite!»: {{Comment|«Выдатнае баўленне часу вам гарантавана»|«A splendid time is guaranteed for all»}}{{sfn|Philo|2015|p=119}}. [[Файл:Jeff Beck in Amsterdam 1979 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«Не слухаў і не збіраюся. Гэта не мая музыка» — [[Джэф Бэк]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Амерыканскія радыёстанцыі перараблівалі сетку вяшчання, прайграваючы альбом практычна без перапынку, часцяком ад пачатку і да канца<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=249}}: радыёстанцыі перараблівалі сваю звыклую сетку вяшчання; {{harvnb|Riley|2002|p=205}}: некаторыя ставілі ў эфір альбом цалкам.</ref>. Падкрэсліваючы яе маналітнасць як самастойнай работы, ніводную з песень пласцінкі не сталі выпускаць у якасці сінгла{{sfn|Simonelli|2013|p=107}}{{sfn|Smith|2009|p=48}} або ўключаць у які-небудзь [[EP]]{{sfn|Ellen|2002|p=103}}. У якасці новага рэлізу была выбрана песня «[[All You Need Is Love]]», якая была выдадзена ў ліпені пасля таго, як прагучала падчас спадарожнікавай тэлеперадачы «[[Наш свет (тэлепраграма)|Наш свет]]» (25 чэрвеня){{sfn|Miles|2001|pp=270–71}} перад аўдыторыяй больш за 400 мільёнаў чалавек{{sfn|Greene|2016|p=36}}. Паводле [[Сацыялогія музыкі|сацыямузыкалагіста]] {{нп1|Сайман Фрыт|Саймана Фрыта|en|Simon Frith}}, міжнародная трансляцыя песні паслужыла пацвярджэннем «[[Евангельскія хрысціяне|евангелісцкай]] ролі "The Beatles"» на фоне цёплага грамадскага прыёму «Sgt. Pepper»<ref name="Frith/HoR">{{cite magazine|first=Simon|last=Frith|title=1967: The Year It All Came Together|magazine={{нп1|The History of Rock (часопіс)|The History of Rock|en|The History of Rock (magazine)}}|year=1981|pages=4–8}} Available at [https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together Rock's Backpages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118144213/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together |date=2018-11-18 }} (subscription required).</ref>. === Камерцыйныя паказчыкі === Альбом узначальваў чарт «{{нп1|Record Retailer|Record Retailer|en|Record Retailer}}» (цяпер «[[UK Albums Chart]]») 23 тыдні запар, пачынаючы з 10 чэрвеня, пасля чаго яшчэ чатыры тыдні лідыраваў у {{нп1|Навагодні святочны перыяд|навагодні сезон|en|Christmas and holiday season}} — да лютага<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper's-lonely-hearts-club-band/|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles" > "Chart Facts|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820102815/http://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper%27s-lonely-hearts-club-band/|archive-date=2018-08-20|url-status=live}}</ref>. За першы тыдзень продажаў у Брытаніі тыраж пласцінкі перавысіў 250 000 копій{{заўвага|4 чэрвеня гурт «[[The Jimi Hendrix Experience]]» адкрыў шоў у лонданскім «{{нп1|Saville Theatre|Saville Theatre|en|Saville Theatre}}» выкананнем песні «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2014|p=813}}. У той час арандатарам канцэртнай залы быў Эпстайн{{sfn|Sounes|2010|p=180}}, і Харысан з Мак-Картні прысутнічалі на выступе{{sfn|Womack|2014|p=813}}. Праз некалькі гадоў апошні ўспамінаў: «Заслона расчынілася, і на сцэну выйшаў [[Джымі Хендрыкс]], граючы "Sgt. Pepper" … Я лічу гэты кавер адным з найвялікшых ушанаванняў у маёй кар'еры»{{sfn|Miles|1997|p=347}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У ЗША альбом прабыў на вяршыні «[[Billboard 200|Billboard Top LP]]» на працягу 15 тыдняў, з 1 ліпеня па 13 кастрычніка 1967 года, і заставаўся ў ''Top-200'' 113 тыдняў запар{{sfn|Hoffmann & Bailey|1990|pp=281, 282}}. Ён таксама ўзначаліў хіт-парады многіх іншых краін{{sfn|Smith|2009|p=49}}. Пераваліўшы за 2,5 мільёна прададзеных копій на працягу трох месяцаў пасля рэлізу{{sfn|Frontani|2007|p=147}}, «Sgt. Pepper» пераўзышоў усе папярэднія альбомы «The Beatles» па стартавых тыражах{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. У Вялікабрытаніі гэта была самая прадаваемая пласцінка 1967 года<ref>{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> і дзесяцігоддзя<ref name="Mawer/1969">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020421/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|first=Sharon|last=Mawer|title=Album Chart History: 1969|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref>. Згодна з данымі, апублікаванымі ў 2009 годзе былым кіраўніком «Capitol» Дэвідам Кронемаерам, у дадатак да ацэнак, якія ён прывёў у часопісе «MuseWire»<ref>{{cite magazine|url=https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|title=Deconstructing Pop Culture: How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|magazine=MuseWire|date=2009-04-29|access-date=2020-04-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312201437/https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2018-03-12}}</ref>, к 31 снежня 1967 года ў ЗША было прададзена 2 360 423 копій альбома, а к канцу дзесяцігоддзя — 3 372 581 копій<ref name="Kronemyer">{{cite web|url=http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell|title=How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|website=Deconstructing Pop Culture|date=2009-04-25|access-date=2017-06-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306054326/http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2016-03-06}}</ref>. == Водгукі сучаснікаў == {{пачатак цытаты}}Ці не становіцца поп-музыка занадта разумнай, занадта складанай, занадта моднай?{{канец цытаты|крыніца=Журналіст «Melody Maker» Алан Уолш за тыдзень да выхаду альбома<ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=[[Союз (концерн)]]|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>.}} {{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Прышэсце "Сяржанта Пепера" позняй вясной 1967 года прыпала на самы зручны момант у гісторыі заходняй культуры: мэйнстрымная журналістыка нарэшце праніклася ідэяй пра тое, што свет "року"… можа стварыць шэдэўр на ўсе часы, які выходзіць за межы сціплых вытокаў жанру, у той жа час набірала моц новая ніша пад назвай "рок-журналістыка", якая мае поўнае права на існаванне... Усе хацелі, каб "The Beatles" дабіліся поспеху – і выбіліся ў лідары. Спадарожны вецер дзьмуў ім у спіну, і яны гэта ведалі»''{{sfn|Rodriguez|2012|p=223}}.|Подпіс = Біёграф Роберт Радрыгес, 2012 год}} Выпуск «Sgt. Pepper» супаў з перыядам з'яўлення рок-крытыкі, чые прадстаўнікі пачалі ўказваць на наяўнасць у поп-музыцы мастацкай каштоўнасці, асабліва ў «The Beatles», і ідэнтыфікаваць альбомы як складаныя творчыя выказванні<ref name="Hamilton/Slate">{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|first=Jack|last=Hamilton|title=''Sgt. Pepper''{{'s}} Timing Was As Good As Its Music|work=[[Slate]]|date=2017-05-24|access-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|archive-date=2018-11-03|url-status=live}}</ref>{{sfn|Rodriguez|2012|pp=211, 223–24}}. У Амерыцы гэтая тэндэнцыя была ўзмоцнена рэлізам сінгла «Strawberry Fields Forever»/«Penny Lane»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}, а таксама прысвечанай гэтаму пытанню тэлепраграме [[Леанард Бернстайн|Леанарда Бернстайна]] «{{нп1|Inside Pop: The Rock Revolution|Inside Pop: The Rock Revolution|en|Inside Pop: The Rock Revolution}}», паказанай на [[CBS]] у красавіку 1967 года<ref name="Hamilton/Slate" />. Паводле пісьменніка Бернарда Гендрана, пасля выхаду сінгла пачалося «дыскурсіўнае вар'яцтва», паколькі «[[Time]]», «[[Newsweek]]» і іншыя выданні культурнага мэйнстрыму сталі ўсё часцей выказваць сваё «захопленае ўхваленне "The Beatles"»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}. Пераважная большасць крытыкаў адгукнулася аб пласцінцы станоўча<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|pp=8–9}}; {{harvnb|Moore|1997|pp=58–59}}.</ref>. Паводле Шэфнера, агульнае меркаванне было дакладна сфармулявана Томам Філіпсам у «[[The Village Voice]]», які назваў пласцінку «самым амбіцыёзным і паспяховым альбомам з калі-небудзь выпушчаных»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. {{нп1|Пітэр Джонс (журналіст)|Пітэр Джонс|en|Peter Jones (journalist)}} з «[[Record Mirror]]» заявіў, што альбом быў «віртуознай і бліскучай [работай], [мяняючы настроі як пальчаткі] ад бурлівага да шчымлівага і назад», у той час як рэцэнзент «[[Disc (часопіс)|Disc and Music Echo]]» назваў яго «прыгожым і магутным запісам, унікальным, разумным і ашаламляльным»{{sfn|Rodriguez|2012|p=208}}. Прадстаўнік «[[The Times]]» {{нп1|Уільям Ман (крытык)|Уільям Ман|en|William Mann (critic)}} апісаў «Sgt. Pepper» як «майстар-клас у поп-музыцы»{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, падкрэсліўшы, што яго музычныя дасягненні былі настолькі значнымі, што «адзінай з яго песень, якую можна было б уявіць у поп-музыцы пяць гадоў таму», была «With a Little Help from My Friends»{{sfn|Mann|2006|p=96}}. Адзін з першых брытанскіх крытыкаў, які расхваліў «Revolver»{{sfn|Turner|2016|p=262}}, {{нп1|Пітэр Клейтан|Пітэр Клейтан|en|Peter Clayton}} з «[[Gramophone]]» пісаў, што новы альбом «падобны амаль да ўсяго, што робяць "The Beatles": мудрагелісты, выдатны, амаральны, прыгожы, захапляльны, правакацыйны, абуральны, гуманістычны і здзеклівы». Ён знайшоў «на пласцінцы мноства электронных хітрыкаў», пасля чаго заключыў: «Але сутнасць не ў гэтым. Спалучэнне ўяўлення, дзёрзкасці і майстэрства робяць гэты альбом такім каштоўным»<ref>{{cite web|url=https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|first=Peter|last=Clayton|title=Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band (original Gramophone review from 1967)|work=[[Gramophone]]|date=2017-06-01|access-date=2018-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105161113/https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|archive-date=2018-11-05|url-status=live}}</ref>. {{нп1|Уілфрыд Мелерс|Уілфрыд Мелерс|en|Wilfrid Mellers}} у сваёй рэцэнзіі для «{{нп1|New Statesman|New Statesman|en|New Statesman}}» высока ацаніў тое, што альбом падымае поп-музыку да ўзроўню вытанчанага мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, у той час як [[Кенет Тайнан]], тэатральны крытык «The Times», сказаў, што ён уяўляе сабой «вырашальны момант у гісторыі заходняй цывілізацыі»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. {{нп1|Джэк Крол|Джэк Крол|en|Jack Kroll}} з «Newsweek» назваў пласцінку «шэдэўрам» і параўнаў яе тэксты з літаратурнымі творамі [[Эдзіт Луіза Сітуэл|Эдзіт Сітуэл]], [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] і [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліята]], у прыватнасці прыраўняўшы змест кампазіцыі «A Day in the Life» да паэмы «[[Бясплодная зямля]]»<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=9}}</ref>. Рэдакцыя «[[The New Yorker]]» параўнала «The Beatles» з [[Дзюк Элінгтан|Дзюкам Элінгтанам]] як артыстаў, якія дзейнічалі «на той адмысловай тэрыторыі, дзе забава пераходзіць у мастацтва»{{sfn|Frontani|2007|p=148}}{{sfn|Romanowski|2006|p=219}}. Пісьменнік Пітэр Эшэр упадабляў эмоцыі ад «Sgt. Pepper» да ўпершыню ўбачанай «[[Мона Ліза|Моны Лізы]]» або першага праслухоўвання [[Сімфонія № 5 (Бетховен)|Сімфоніі № 5]] [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]: «Вы як бы кажаце: "Ваў, вось гэта паваротны момант!"»{{sfn|Эшэр|2020|с=245}}. {{Урэзка|Выраўноўванне = left|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Важнасць гэтага альбома настолькі бясспрэчная і настолькі шырока абмяркоўвалася, што тут мала чаго можна дадаць. Але вы не можаце сабе ўявіць, які эфект ён зрабіў на нас, калі мы ўпершыню пачулі яго. […] Усе мы ведалі, што гэта было нешта зусім асаблівае. Як [[Антоніа Сальеры|Сальеры]], які плача, калі грае музыку [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] (і чуе яе ў сваёй галаве) у тых вялікіх сцэнах фільма "[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]", вось так ніхто не мог ігнараваць радыкальны геній і наватарскую вынаходлівасць таго, што зрабілі "The Beatles"»''{{sfn|Эшер|2020|с=244—245}}.|Подпіс = Пісьменнік і музыкант Пітэр Эшэр, 2019 год}} Адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў таго часу і яшчэ адзін з першых апалагетаў «Revolver» {{нп1|Рычард Голдстайн (крытык)|Рычард Голдстайн|en|Richard Goldstein (writer, born 1944)}} напісаў з'едлівую рэцэнзію ў «[[The New York Times]]»<ref>{{harvnb|Gendron|2002|p=193}}: адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў; {{harvnb|Turner|2016|pp=262–63}}: адзін з першых апалагетаў «Revolver»; {{harvnb|Schaffner|1978|p=83}}: з'едлівая рэцэнзія.</ref>. Ён назваў «Sgt. Pepper» «распешчаным дзіцём» і «альбомам спецэфектаў, асляпляльным, але па сутнасці фальшывым»{{sfn|Rodriguez|2012|p=214}}{{sfn|Goldstein|2006|pp=98, 99}}, раскрытыкаваўшы «The Beatles» за тое, што яны ахвяравалі сваёй аўтэнтычнасцю, каб стаць «кампазітарамі-пустэльнікамі»{{sfn|Courrier|2009|pp=176–77}}. Хаця ён захапляўся «A Day in the Life», параўноўваючы яе з работамі [[Рыхард Вагнер|Вагнера]]{{sfn|Philo|2015|pp=122–23}}, Голдстайн заключаў, што песням бракавала глыбіні праз тое, што «форма пераважала над зместам», ён вініў у гэтым тамтэйшую эстэтыку — маючы на ўвазе гукавыя эфекты, такія як [[рэха]] і {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыя|en|Reverb effect}} — «пазёрскую і штучную»{{sfn|Kimsey|2008|p=130}}. Стаўшы амаль адзіным крытыкам пласцінкі, ён падвергся масаваму цкаванню за сваю пазіцыю{{заўвага|Паводле Мура, пазіцыя Голдстайна была сярод пераважна пазітыўных рэцэнзій яго калег, колькасць якіх ён характарызуе як найбольшую для любога асобнага альбома таго часу. Мур адзначае, што ў «Melody Maker» было адпраўлена некалькі гнеўных лістоў, якія, як ён лічыць, былі напісаны паклоннікамі джазавай музыкі{{sfn|Moore|1997|pp=57–58}}.|кам.}}{{sfn|Schaffner|1978|pp=83–84}}. Праз чатыры дні «The Village Voice», дзе Голдстайн стаў прыкметнай фігурай з 1966 года, адрэагавала на «велізарнейшую процьму» скаргаў, апублікаваўшы вельмі станоўчую рэцэнзію Філіпса{{sfn|Rodriguez|2012|p=215}}. Паводле Шэфнера, Голдстайн «на працягу некалькіх месяцаў займаўся» апраўданнямі, паспрабаваўшы патлумачыць сваё меркаванне ў асобным матэрыяле на старонках «The Voice»{{заўвага|У гэтым артыкуле ён патлумачыў, што, хаця альбом і нельга было параўнаць з лепшымі работамі «The Beatles», ён лічыць яго «лепшым за 80 працэнтаў сучаснай музыкі». Ён таксама падкрэсліў, што праз перапрадзюсаванне «кампазіцыі былі пазбаўлены музычнай і лірычнай асновы», назваўшы альбом «старанна прапрацаваным без якіх-небудзь паляпшэнняў» музыкі гурта<ref>{{cite web | url = https://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | first = Richard | last = Goldstein | title = I Blew My Cool Through ''The New York Times'' | work = [[The Village Voice]] |date=1967-07-20 |access-date=2014-04-28|page=14| url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221183737/http://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | archive-date = 2014-02-21 | df = dmy-all }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Rodriguez|2012|pp=212, 215}}. Сярод нязгодных з пазіцыяй Голдстайна быў кампазітар [[Нед Рорэм]], калумніст «[[The New York Review of Books]]»{{sfn|Gendron|2002|pp=198–99}}. Ён заявіў, што «The Beatles» маюць «магію, уласцівую геніям», падобна да [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]], і ахарактарызаваў «Sgt. Pepper» як прадвеснік «залатога рэнесансу песеннага жанру»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. Часопіс «Time» цытаваў музыказнаўцаў і кампазітараў-авангардыстаў, якія прыраўноўвалі стандарты напісання песень «The Beatles» да [[Франц Шуберт|Шуберта]] і [[Роберт Шуман|Шумана]] і суадносілі творчасць гурта з электроннай музыкай{{sfn|Gendron|2002|pp=195, 345}}. Рэдакцыя выдання прыйшла да высновы, што альбом стаў «гістарычным крокам у развіцці музыкі — любой музыкі»{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. Літаратурны крытык {{нп1|Рычард Пуар'е|Рычард Пуар'е|en|Richard Poirier}} адзначыўся хвалебнай одай новай пласцінцы «The Beatles» у часопісе «[[Partisan Review]]»{{sfn|Gendron|2002|p=1}}, падкрэсліўшы, што, «слухаючы "Sgt. Pepper", міжволі пачынаеш разважаць не проста пра гісторыю папулярнай музыкі, а пра гісторыю ўсяго XX стагоддзя»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. У снежаньскай калонцы для часопіса «[[Esquire]]» [[Роберт Крыстгаў]] апісаў «Sgt. Pepper» як «[музычную] кансалідацыю, складанейшую за альбом "Revolver", але не такую суцэльную». Ён дапусціў, што Голдстайн паў «ахвярай завышаных чаканняў», назваўшы яго асноўнай памылкай тое, што «праз усе гэтыя [гукавыя] прымочкі, рэверберацыі, аркестравыя эфекты ён прапусціў міма вушэй тое, што было пад імі, цалкам прыстойную [музыку]»{{sfn|Christgau|2006|p=116}}. {{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Па мне дык гэта проста сметнік. Нешта накшталт пласцінкі [[The Rolling Stones]] "[[Their Satanic Majesties Request]]". Калі ўжо яны маглі дазволіць сабе запісаць такое дзярмо, то мы чым горшыя»''<ref name="SergeyKnyazev"/>.|Подпіс = Музыкант [[Кіт Рычардс]]}} Меркаванні фанатаў гурта раздзяліліся. [[Фэнзін]] «{{нп1|The Beatles Book|The Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}» апублікаваў ліст паклонніцы, якая заявіла, што некаторыя творы альбома падаліся ёй занадта незвычайнымі, і выказала спадзяванне, што наступны сінгл «The Beatles» будзе бліжэйшым да «[[Here, There and Everywhere]]», чым да «Strawberry Fields Forever»: «На "Revolver" вы прадэманстравалі, наколькі прыгожымі могуць быць вашы песні, на "Сяржанте" — якімі незвычайнымі яны могуць атрымлівацца»<ref name="SergeyKnyazev"/>. Іншыя ж наогул называлі «Within You Without You» «немеладычным шумам», і смуткавалі, што «нельга ўключаць у альбом песні "Being For The Benefit Of Mr. Kite" і "Good Morning Good Morning" і рабіць выгляд, што гэта добрая музыка»<ref name="SergeyKnyazev"/>. Адна з [[Бітламанія|бітламанак]] наўпрост заявіла: «Пара б "The Beatles" перастаць разумнічаць і даць нам песні, ад якіх можна было б атрымліваць асалоду». Актыўна выказваліся калегі гурта па музычнай сферы. Так, лідар «[[The Kinks]]» [[Рэй Дэвіс]] выразіў упэўненасць, што бітлам зусім усё роўна, якімі будуць продажы пласцінкі, а ў [[Піт Таўнсенд|Піта Таўнсенда]] з «[[The Who]]» склалася меркаванне, што «"The Beatles", здаецца, спрабуюць зразумець, наколькі далёка могуць зайсці і не пагубляць паклоннікаў»<ref name="SergeyKnyazev"/>. [[Грэм Нэш]] прызнаваў, што пасля першага праслухоўвання новае тварэнне «The Beatles» крыху расчароўвае, але пасля другога, трэцяга і чацвёртага разу «пачынаеш разумець, што яны дакладна ведаюць, куды рухаюцца, і досыць разумныя і ўдумлівыя, каб прыцягнуць паклоннікаў на свой бок»<ref name="SergeyKnyazev"/>. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071007233517/http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono |date=7 кастрычніка 2007 }} на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 6jjsgc8hjfd7f107q1f2rkvaw1w0110 Гранд-Мэнан 0 671295 5177254 4515441 2026-08-07T16:16:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177254 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Гранд-Мэнан |Нацыянальная назва = en/Grand Manan |Краіна = Канада |Рэгіён = Нью-Брансуік |Акваторыя = Фандзі |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 41 |lat_sec = 49.6 |lon_dir = W |lon_deg = 66 |lon_min = 46 |lon_sec = 38 |Карта = Grand Manan Island and adjacent coast RMG K0807.jpg |CoordScale = |Плошча = 137 |Найвышэйшы пункт = 78 |Насельніцтва = 2360 |Год перапісу = 2016 |Выява = Swallowtail Lighthouse and Sawpit Cove.jpg |Подпіс выявы = Бераг |Катэгорыя на Вікісховішчы = Grand Manan Island }} '''Гранд-Мэнан''' ({{lang-en|Grand Manan}}) — [[востраў]] у заліве [[Фандзі]], частка [[Канада|канадскай]] правінцыі [[Нью-Брансуік]]. Плошча — 137 км². Насельніцтва (2016 г.) — 2360 чал. == Геаграфія == Востраў Гранд-Мэнан месціцца ў заходняй частцы заліва [[Фандзі]] за 75,9 км ад буйнога [[Канада|канадскага]] горада [[Сент-Джон]] і за 10,8 км ад ўзбярэжжа [[ЗША|амерыканскага]] штата [[Мэн (штат)|Мэн]]. Абрысы вострава нагадваюць трохкутнік. Даўжыня з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад — 24,62 км. Найбольшая шырыня — 10,5 км. Гранд-Мэнан мае доўгую і складаную [[геалогія|геалагічную]] гісторыю. Асноўны масіў сушы сфарміраваўся ў выніку некалькіх серый вулканічнай актыўнасці, што пачалася ў [[дакембрый|дакембрыі]], але асноўная серыя прыпала на [[юрскі перыяд]]. Заходні бераг з высокімі [[скала]]мі ўяўляе сабою [[тэктоніка пліт|тэктанічны]] разлом, які аддзяляе Гранд-Мэнан ад некалькіх драбнейшых астравоў з агульнай плошчай 5 км². На востраве сустракаюцца [[граніт]]ы, чырвоны [[пясчанік]], [[асадкавыя горныя пароды|асадкавыя пароды]] з узростам да 550 млн гадоў. Паўночная частка ў значнай ступені фарміравалася пад уздзеяннем апошняга [[ледніковы перыяд|ледавіковага перыяду]]. На яе паверхні шмат [[валун]]оў. [[Клімат]] вільготны [[Кантынентальны клімат|кантынентальны]]. Зіма прахалодная. У студзені сярэднія тэмпературы вагаюцца ад −4,6&nbsp;°C да −0,3&nbsp;°C. У [[жнівень|жніўні]] сярэдняя тэмпература каля +18,7&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1252,2 мм. == Прырода == Для вострава Гранд-Мэнан характэрна дамінаванне [[луг]]авой [[флора|расліннасці]] з частымі зараснікамі [[хмызняк]]оў і [[лаза|лоз]]. У выніку ізаляцыі ад [[Паўночная Амерыка|мацерыка]] [[фаўна]] сушы адносна бедная. Сустракаецца некалькі відаў [[грызуны|грызуноў]] і [[кажаны|кажаноў]]. У мінулым востраў таксама насялялі [[Castor|бабры]], відавочна вынішчаныя ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Перасяленцы канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. іх ужо не сустрэлі. Зноў бабры з’явіліся на Гранд-Мэнане толькі ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. дзякуючы дзейнасці чалавека. Сюды таксама былі завезены [[алені]]. Гранд-Мэнан знаходзіцца на шляху [[птушкі|птушыных]] сезонных міграцый. [[Арніталогія|Арнітолагі]] зарэгістравалі на ім болей за 360 відаў птушак. Марскія воды каля вострава населены [[кіты|кітамі]], [[сапраўдныя цюлені|цюленямі]], шматлікімі [[рыбы|рыбамі]] і [[беспазваночныя|беспазванковымі]]. == Гісторыя == Да прыходу еўрапейцаў Гранд-Мэнан наведваўся [[індзейцы|індзейцамі]]. Сучасная назва паходзіць ад слова ''munanook'' («востраў» на мове [[пасамакуоды]]). У [[1604]] г. на ім спыняўся [[Самюэль дэ Шамплейн]]. Востраў быў фармальна ўключаны ў склад [[Новая Францыя|Новай Францыі]]. У выніку [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] ўвайшоў у склад [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоній. У [[1784]] г. на ім стала пасяліліся амерыканскія [[лаялісты]]. Захаваўся дом Мозэса Герыша, аднаго з першых пасяленцаў. У нашы дні ён пераўтвораны у [[музей]]. Асноўным заняткам астравіцян з’яўлялася [[рыбалоўства]]. Гранд-Мэнан быў знакаміты ловам [[селядцы|селядцоў]], пазней — [[амары|амараў]]. Да канца [[20 стагоддзе|XX]] ст. прыродныя багацці марскіх вод былі ў значнай ступені вычарпаны, а таму лоў абмежавалі. Адносна новай эканамічнай галіной з’яўляецца [[турызм]], але прыбыткі ад яго пакуль нязначныя. Астравіцяне насяляюць 3 прыбярэжныя [[вёска|вёскі]]. Дзейнічае сталая [[паром]]ная пераправа. == Спасылкі == * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/grand-manan-island Канадская энцыклапедыя] * [http://www.grandmanannb.com Турыстычны партал] * [http://earth2geologists.net/grandmanangeology Геалогія] * [http://ww.grandmanannb.ca/Flora_Fauna.html Прырода]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Астравы Канады]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Нью-Брансуік]] myyza5d95z0p023std0r4cv8gcbeny2 Файл:Басовішча 1992 (афіша).jpg 6 672953 5177245 3814532 2026-08-07T15:58:12Z Sakura emad 110464 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted Files". (TwinkleGlobal) 5177245 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Unused Copyrighted Files}} == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне=афіша фестываля «Басовішча 1992» |крыніца=http://generation.by/news2397.html |час стварэння=1992 год |аўтар=БАС |частка=увесь |разрозненне=так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Басовішча 1992 | мэта = гэта выява паляпшае артыкул, у якім яна адлюстроўваецца, бо яна слушней для чытача, чым выключна тэкставае апісанне | заменнасць = няма свабоднай замены | іншае = дапамагае ідэнтыфікаваць асноўны аб’ект артыкула }} == Ліцэнзіяванне == {{Fairuse in|Басовішча 1992}} bzidv9b955da5r8xftu8z2u9jolbdkl Файл:Басовішча 1993 (афіша).jpg 6 673588 5177244 3817376 2026-08-07T15:58:05Z Sakura emad 110464 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted Files". (TwinkleGlobal) 5177244 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Unused Copyrighted Files}} == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне=афіша фестываля «Басовішча 1993» |крыніца=http://generation.by/news2397.html |час стварэння=1993 год |аўтар=БАС |частка=увесь |разрозненне=так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Басовішча 1993 | мэта = гэта выява паляпшае артыкул, у якім яна адлюстроўваецца, бо яна слушней для чытача, чым выключна тэкставае апісанне | заменнасць = няма свабоднай замены | іншае = дапамагае ідэнтыфікаваць асноўны аб’ект артыкула }} == Ліцэнзіяванне == {{Fairuse in|Басовішча 1993}} gabu6f466g5bs1ilnh79vb1q51arnma Прапаганда ў Беларусі 0 674244 5177187 5148268 2026-08-07T13:05:47Z 5177187 wikitext text/x-wiki '''Прапаганда ў Беларусі''' — адзін са сродкаў рэпрэсіўнага ажыццяўлення ўлады [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]. У прыватнасці, для прапаганды выкарыстоўваюцца дзяржаўныя СМІ, такія як «[[Беларусь 1]]», якія належаць [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], але таксама выкарыстоўваюцца і навучальныя ўстановы. Пасля 2020 года дзяржаўная прапаганда зведала істотную радыкалізацыю: адбыўся пераход ад абароны рэжыму да адкрытага выкарыстання [[Мова варожасці|мовы варожасці]], распальвання нянавісці да палітычных апанентаў, уразлівых сацыяльных груп (у тым ліку [[ЛГБТ]]-супольнасці) і краін Захаду. Важным інструментам прапаганды і псіхалагічнага гвалту сталі сеткі лаяльных сілавым структурам [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналаў]], праз якія масава распаўсюджваюцца так званыя «[[Пакаяннае відэа|пакаянныя відэа]]» з затрыманымі грамадзянамі, а таксама ажыццяўляецца іх [[Доксінг|доксінг]] і публічнае прыніжэнне{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27}}. == Сітуацыя са сродкамі масавай інфармацыі ў Беларусі, мэты дзяржаўнай прапаганды == Нягледзячы на ​​ўстанаўленне [[Свабода слова|свабоды слова]] ў артыкуле 33 [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1996 года, [[рэжым Лукашэнкі]] абмяжоўвае яе іншымі законамі і {{нп5|Рэпрэсіі|рэпрэсіямі|uk|Репресії}}.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Урад падтрымлівае дзяржаўныя СМІ, такія як тэлеканал «[[Беларусь 1]]» (раней пад назвай «БТ»), якія здаўна выкарыстоўваюцца для прапаганды<ref>{{cite web|first=Shaun|last=Walker|title=Belarus media strike: 'if we can't do honest journalism, we won't work'|publisher=[[The Guardian]]|date=2020-08-17|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|access-date=2020-09-23|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114055219/https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|archive-date=2021-01-14}}</ref>, і, дзякуючы іх шырокай прысутнасці ў інфармацыйнай прасторы, ажыццяўляе непасрэдны кантроль над медыя-ландшафтам і распаўсюджваннем інфармацыі адпаведна<ref name="UW" />. Гэта робіць людзей у Беларусі ўразлівымі для дзяржаўнай прапаганды, бо ў іх мала доступу да альтэрнатыўных і незалежных СМІ{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=44|s=|S=|с=|g=|name=}}<ref name="UW">{{cite web|author=Rainer Ulrich|url=https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf|title=Die Politik der EU gegenüber Belarus|publisher=[[Венскі ўніверсітэт|Universität Wien]]|date=2010|pages=167–170|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190316232936/https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf |archive-date=2019-03-16 |access-date=2021-10-02}}</ref>. Асноўная мэта прапаганды — захаванне ўлады, распаўсюджванне ідэалогіі і папулярызацыя [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]].{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} У прыватнасці, прапаганда намагаецца стварыць адчуванне, што дзяржава, урад і Лукашэнка — гэта адно цэлае.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} Фокус на персоне Лукашэнкі мацнейшы, чым быў на кіраўніках дзяржавы пры [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} З 2020 года значна пагоршыўся доступ да незалежных СМІ ў Беларусі: масава блакуецца доступ да сайтаў ([[Reform.by]], [[TUT.BY]], [[Zerkalo.io]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], [[Хартыя'97]], [[Media-Polesye]] ды шмат інш.), нешматлікія незалежныя газеты былі вымушаны спыніць друк («[[Народная Воля]]», «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Брестская газета]]», «[[Intex-press|Intex-Press]]», «[[Рэгіянальная газета]]» ды інш.), у 2021 годзе тэлеканалы «[[Euronews]]» і «{{нп5|RTVI|RTVI|uk|RTVI}}» былі выключаны з тэлевізійнай сеткі. Характар ​​прапагандысцкай сістэмы бярэ пачатак з савецкіх часоў. Лукашэнка паказваецца як незаменны бацька нацыі і гарант стабільнасці. [[Спорт у Беларусі|Спорт]] гуляе важную ролю ў асвятленні падзеяў як крыніца патрыятызму.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} У школах, каледжах і ўніверсітэтах працягвае адбывацца значная {{нп5|Індактрынацыя|індактрынацыя|uk|Індоктринація}}: навучэнцы атрымліваюць аднабаковыя паведамленні пра гісторыю і бягучую палітычную сітуацыю{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5, 6, 94, 117, 118|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=43–44|s=|S=|с=|g=|name=}}. З-за боязі Лукашэнкі, што прафесары распаўсюджваюць крамольныя ідэі пра [[плюралізм]], [[Дэмакратыя|дэмакратыю]] і [[лібералізм]], у 2003 годзе ў [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] быў уведзены прарасійскі і прасавецкі абавязковы курс «Асновы [[Ідэалогія беларускай дзяржавы|ідэалогіі беларускай дзяржавы]]»<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-10-02|first=David|last=Matthews|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005033902/https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|archive-date=2020-10-05|url-status=live|url-access=registration|title=As students protest, Belarusian universities aid regime crackdown|url=https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|access-date=2020-12-17|publisher={{нп5|Times Higher Education|Times Higher Education|uk|Times Higher Education}}|language=en|quote=Universities also help prop up the regime by teaching a mandatory course called “The Fundamentals of Belarusian State Ideology”, introduced in 2003 because of Mr Lukashenko’s fears that professors were spreading seditious ideas about pluralism, democracy and liberalism. This course tends to lean in a pro-Russian direction, cultivating positive memories of the Soviet period, said Mr Milta.}}</ref>. У прапагандзе, у прыватнасці, заходнія дзяржавы і іх аб’яднанні, такія як [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[НАТА]], але таксама [[Польшча]] і ўвесь [[Еўрапейскі Саюз]], разглядаюцца як варожы бок.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Каб мець магчымасць працаваць у дзяржаўным апараце, трэба прайсці ідэалагічныя выпрабаванні.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=6-7|s=|S=|с=|g=|name=}} == Прыклады прапаганды і мэтанакіраванага скажэння інфармацыі == Падчас [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|пандэміі COVID-19 на Беларусі]] Лукашэнка прынізіў небяспечнасць сітуацыі<ref>{{cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|title=Coronavirus bedroht nun doch Lukaschenkos Macht in Weißrussland|url-status=live|first=André|last= Ballin|date=2020-05-01|publisher={{нп5|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|access-date=2020-09-23|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325085026/https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|archive-date=2021-03-25}}</ref>, а паведамляць пра эпідэмію першапачаткова не дазвалялася.<ref name="Warum">{{cite web|publisher=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|title=Propaganda in Belarus: Warum Mitarbeiter staatlicher Medien kündigen|date=2020-09-02|access-date=2020-09-23|language=de|last=Nevedomskaya|first=Tatyana|first2=Markian|last2=Ostaptschuk|coauthors=Ostaptschuk, Markian|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122051345/https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=live}}</ref> Дзяржаўныя СМІ на фоне пратэстаў з 2020 года не толькі ў аўтарскіх перадачах, але ўжо і ў навінах сталі актыўна звяртацца да {{нп5|Містыфікацыя|містыфікацый|uk|Містифікація}}, выкарыстоўваць {{нп5|Стылістычна зніжаная лексіка|стылістычна зніжаную лексіку|ru|Стилистически сниженная лексика}} і наважваць цэтлікі — вынік {{нп5|Інтаксікацыя|інтаксікацыі|uk|Інтоксикація}} іх супрацоўнікаў уласнай прапагандай, на думку журналіста [[Паўлюк Быкоўскі|Паўлюка Быкоўскага]]<ref name="protiv">{{Cite web|author-link=Паўлюк Быкоўскі|last=Быковский|first=Павлюк|date=2021-06-13|title=Против потенциальных рупоров протеста власти используют тактику выжженной земли|url=https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072942/https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|archive-date=2021-06-20|access-date=2021-06-20|publisher=[[naviny.by]]|language=ru}}</ref>. [[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]] зазначыла як прыклад перадачы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгора Азаронка]] на канале «[[СТБ]]», у якіх [[дэзынфармацыя]] суправаджаецца {{нп5|Мова нянавісці|моваю нянавісці|uk|Мова ворожнечі}}.<ref name="Fuels">{{Cite web|date=2021-06-28|title=Disinformation Fuels Hate on Belarusian TV|url=https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708123626/https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|archive-date=2021-07-08|access-date=2021-07-08|publisher=[[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]]|language=en}}</ref> У прадстаўленні беларускай прапаганды [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту ў 2020 годзе]] — гэта акцыі, кантраляваныя Захадам. Сам Лукашэнка заявіў у жніўні 2020 года, што Захад ставіў мэтай [[Анексія|анексію]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Паводле яго слоў, у рэгіёне ўжо развявалі польскія сцягі.<ref>{{cite web|url=https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|title=Belarus: Oppositionspolitikerin Kolesnikowa verschleppt|date=2020-09-07|access-date=2020-09-23|language=de|coauthors=Möllers, Tobias|url-status=live|publisher=[[Frankfurter Rundschau]]|first=Tim Vincent|last=Dicke|first2=Tobias|last2=Möllers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030230726/https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|archive-date=2020-10-30}}</ref> Прапаганда ў Беларусі фальсіфікуе гвалт [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] ў дачыненні да дэманстрантаў<ref name=":0">{{cite web|first=Kerstin|last=Holm|title=Propaganda-Bruderhilfe: Kreml schickt Journalismus-Söldner nach Belarus|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|url-status=live|language=de|issn=0174-4909|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|access-date=2020-09-23|date=2020-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929023834/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|archive-date=2020-09-29}}</ref> і, між іншым, спрабуе аслабіць пратэсны рух пры дапамозе [[дэзынфармацыя|дэзынфармацыі]]; акрамя таго, мэтанакіравана выкарыстоўваюцца і іншыя метады, такія як арышты прадстаўнікоў апазіцыі, напрыклад, членаў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. Неўзабаве пасля затрымання 15 верасня 2020 года [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпана Латыпава]] па «[[Беларусь 1]]» паказалі сюжэт, у якім са спасылкай на [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] сцвярджалася, што жыхар «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]» збіраўся выкарыстаць супраць сілавікоў атруту, аднак у канчатковым паведамленні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] аб завяршэнні расследавання гэтая версія адсутнічала.<ref>{{Cite journal|date=2021-06-11|title=Сцяпан Латыпаў|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> У канцы верасня 2020 года ў эфіры канала «[[Беларусь 1]]» былі паказаны прызнальныя паказанні ад групы людзей, якім нібыта заплацілі каардынатары за ўдзел у пратэстах<ref name="11-ти">{{Cite web|date=2021-06-29|title=Фигурант "дела 11-ти участников чата": Карпенков лично снимал "покаяльное видео" на камеру|url=http://spring96.org/ru/news/104045|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630010238/http://spring96.org/ru/news/104045|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Паводле сведчанняў аднаго з пацярпелых, 29 верасня 2020 года ў {{нп5|РУУС Першамайскага раёна (Мінск)|РУУС Першамайскага раёна Мінска|be-x-old|Першамайская РУУС (Менск)}} [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] здымаў відэаролікі, пасля і паказаныя па «Беларусь 1», асабіста і камандаваў групай сілавікоў, якая выбівала ілжывыя паказанні ад групы людзей, схопленых [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіКам]], якіх збіццём і пагрозамі прымушалі сказаць на камеру, што ім заплацілі каардынатары<ref name="11-ти" />. 3 чэрвеня 2021 года на «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» выйшла перадача з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] і [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марата Маркава]], кіраўніка тэлеканала, абазначаная як інтэрв’ю Пратасевіча.<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273998 Пратасевіч даў інтэрв’ю АНТ] [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref> Перадача выклікала шматлікую крытыку і была расцэненая многімі як элемент катавання [[Палітычныя зняволеныя|палітвязня]].<ref>[[Наста Захарэвіч]]. [https://www.svaboda.org/a/31289211.html Чаму ня варта аналізаваць «прызнаньні» Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31289876.html «Прызнаньне пад руляй аўтамата». Бацька Рамана Пратасевіча і Франак Вячорка пра «інтэрвію» Рамана Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://belaruspartisan.by/politic/536550/ «Интервью с пленными не бывает»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210604191934/https://belaruspartisan.by/politic/536550/ |date=4 чэрвеня 2021 }} — [[Белорусский партизан]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>{{cite web|title=Blogger Protassewitsch "lobt" Lukaschenko|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=de|date=2021-06-04|url=https://www.dw.com/de/blogger-protassewitsch-lobt-lukaschenko/a-57776670|access-date=2021-06-20}}</ref> === Telegram-каналы і «пакаянныя відэа» === {{Асноўны артыкул|Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі}} Адным з найбольш яскравых інструментаў новай прапаганды пасля 2020 года стала сістэматычнае стварэнне і распаўсюджванне так званых «пакаянных відэа». Гэтая практыка была ўкаранёна [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўным упраўленнем па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК){{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Затрыманых грамадзян пад пагрозамі, псіхалагічным ціскам, а часта і пасля фізічнага [[Збіццё|збіцця]], прымушаюць на камеру прызнавацца ў нібыта здзейсненых правапарушэннях, называць памер свайго заробку, паведамляць дэталі прыватнага жыцця, раскайвацца ў падпісцы на незалежныя СМІ і прасіць прабачэння перад сілавікамі{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=28}}. Гэтыя відэаматэрыялы публікуюцца ў сетцы праўладных і сілавых Telegram-каналаў (напрыклад, «[[Жоўтыя злівы]]», каналы ГУБАЗіК). Публікацыі суправаджаюцца абразлівымі і зневажальнымі тытрамі, якія ўтрымліваюць [[Мова варожасці|мову варожасці]]. Такія метады прапаганды праваабарончыя арганізацыі расцэньваюць як форму псіхалагічнага [[Катаванні|катавання]], накіраваную на публічнае знішчэнне годнасці чалавека і татальнае запалохванне грамадства{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Часта такія відэа выкарыстоўваюцца для прымусовага [[аўтынг]]у — раскрыцця сексуальнай арыентацыі затрыманых з мэтай іх дадатковай дыскрэдытацыі{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. === Мова варожасці і гамафобная прапаганда === {{Асноўны артыкул|Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей у Беларусі}} З 2022 года беларуская дзяржаўная прапаганда пачала актыўна капіраваць расійскія наратывы, выкарыстоўваючы тэматыку [[ЛГБТК+]] для стварэння вобраза «ўнутранага ворага» і ачарнення дэмакратычных краін. У дзяржаўных СМІ (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]», тэлеканалы «[[СТБ]]», «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]») ЛГБТК-супольнасць сістэматычна асацыюецца з неанацызмам, злачыннасцю, сатанізмам і пагрозай для дзяцей. Прапаганда ставіць «нетрадыцыйныя адносіны» ў адзін шэраг з [[Педафілія|педафіліяй]], тым самым апраўдваючы рэпрэсіі{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2024|с=2-4}}. Дзяржаўныя прапагандысты і службовыя асобы неаднаразова выкарыстоўвалі прамую мову варожасці. Напрыклад, у эфіры праграмы на «СТБ» у красавіку 2026 года тэлевядучы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] заявіў пра прадстаўнікоў ЛГБТК+, што «саджаў бы іх», на што журналістка Людміла Гладкая дадала: «Я б іх расстрэльвала»{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=3}}. У артыкулах выдання «СБ. Беларусь сегодня» аўтары (напрыклад, Андрэй Мукавозчык) выкарыстоўвалі дэгуманізуючую лексіку, вітаючы рэпрэсіўныя законы супраць феміністак і прадстаўнікоў руху [[Чайлдфры|чайлдфры]]{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=4}}. Гэтая маштабная інфармацыйная кампанія стала ідэалагічнай базай для прыняцця ў красавіку 2026 года закона аб увядзенні адміністрацыйнай адказнасці за «прапаганду гомасексуалізму, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі», што прывяло да масавай цэнзуры ў кнігавыдавецтве і культуры{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=1-2}}. == Прапаганда падчас расійска-ўкраінскай вайны == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022 года, для якога была прадастаўлена тэрыторыя Беларусі, дзяржаўныя СМІ цалкам падтрымалі пракрамлёўскую рыторыку. Прапаганда апраўдвала акт агрэсіі і транслявала наратывы расійскіх СМІ. Адначасова з гэтым беларуская прапаганда была скіравана на жорсткую дыскрэдытацыю антываеннага руху ўнутры краіны. Грамадзяне, якія пратэставалі супраць вайны або ажыццяўлялі дыверсіі на чыгунцы для запаволення расійскай ваеннай тэхнікі (так званыя «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавыя партызаны]]»), называліся дзяржаўнымі СМІ выключна «тэрарыстамі» і «здраднікамі». Гэта інфармацыйнае суправаджэнне выкарыстоўвалася для апраўдання надзвычай жорсткіх дзеянняў сілавікоў, якія пры затрыманні наўмысна стралялі актывістам у калені баявымі патронамі, а таксама для наступнага ўвядзення [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнага пакарання]] за замах на акт тэрарызму{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=26-27}}. == Падтрымка беларускай прапаганды з боку Расіі == Падчас мірных масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэстаў у 2020 годзе]] супраць, як мяркуецца, сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] журналістаў беларускіх дзяржаўных СМІ, якія адмовіліся падтрымаць афіцыйныя паведамленні пра перамогу Лукашэнкі і аперацыі супраць дэманстрантаў, замянілі супрацоўнікі з Расіі, у тым ліку з «[[RT]]».<ref name="Fuels" /><ref>{{cite web|publisher={{нп5|tagesschau.de|tagesschau.de|de|tagesschau.de}}|first=Silvia|last=Stöber|url=https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|title=Proteste gegen Lukaschenko - Wie geht es weiter in Belarus?|date=2020-09-06|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121123417/https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|archive-date=2021-01-21|url-status=live|language=de}}</ref><ref name="З АНТ" /> Дзяржаўныя СМІ паведамлялі, што апазіцыя пагражала, што школьныя ўрокі ў хуткім часе будуць праводзіцца толькі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], хаця жыхары Беларусі, паколькі большасць з іх двухмоўныя, не бачылі ў гэтым пагрозы, сведчыла [[Ксенія Алегаўна Луцкіна|Ксенія Луцкіна]], былая карэспандэнтка [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]]. Паводле нямецкай журналісткі {{нп5|Керстын Хольм|Керстын Хольм|de|Kerstin Holm}}, маніпуляцыі, прадэманстраваныя ў СМІ, маюць почырк расійскіх экспертаў. Дзяржаўны вяшчальнік «[[Беларусь 1]]» прадэманстраваў здымкі выступу лідара апазіцыі [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыі Калеснікавай]], які быў акампанаваны хорам галасоў, які крычаў {{lang-ru|Уходи!}} ({{lang-be|Сыходзь!}}). Аднак гэтыя заклікі пратэснага руху былі накіраваны супраць [[Лукашэнка. Крымінальныя матэрыялы|Лукашэнкі]]. Таксама на «[[Беларусь 1]]» з’явіўся рэпартаж пра сям’ю, якая знаходзілася ў машыне падчас акцый пратэсту супраць Лукашэнкі ў [[Гродна|Гродне]] і падверглася нападу [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], падчас якога дзіця было сур’ёзна паранена. Аднак у паведамленні гаварылася, што сям’я выпадкова трапіла ў аварыю. Беларускую дзяржаўную прапаганду падтрымаў расійскі прапагандысткі канал «[[RT]]». «[[RT]]» паказаў відэазаяву супрацоўніка [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], які сцвярджаў, што малады чалавек, збіты сіламі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] да непрытомнасці, нібыта быў п’яны і ў стане наркатычнага ап’янення; гэтаму супярэчыў незалежны партал «[[TUT.BY]]», які апублікаваў заключэнне лекара з супрацьлеглай інфармацыяй.<ref name=":0" /> Лукашэнка падзякаваў «[[RT]]» за дапамогу ў асвятленні пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў.<ref>{{cite web|url=https://www.t-online.de/-/88503472|title=Lukaschenko dankt russischem Sender RT für Hilfe|access-date=2020-09-23|language=de|publisher={{нп5|t-online.de|t-online.de|de|t-online.de}}|date=2020-09-02|archive-url=https://archive.today/20200928165653/https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/krisen/id_88503472/proteste-in-belarus-lukaschenko-dankt-russischem-sender-rt-fuer-hilfe.html|archive-date=28 верасня 2020|url-status=live}}</ref> З моманту першай хвалі пратэстаў у 2020 годзе беларускія дзяржаўныя тэлеканалы пры дапамозе спецыялістаў у сферы СМІ з Расіі не толькі ўзгаднілі свае дэзынфармацыйныя наратывы з пракрамлёўскімі СМІ, але таксама прынялі тую ж тактыку, напрыклад, пераследуючы замежных дыпламатаў.<ref name="Fuels" /> == Наступствы == Пачынаючы з 2006 года кіраўнікі і вядучыя прапагандысты дзяржаўных СМІ ([[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампанія]], [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне]] («АНТ»), «[[СТБ]]», «[[СБ. Беларусь сегодня]]», [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]) неаднаразова ўносіліся ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|language=be|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|date=2011-10-11|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|access-date=2021-05-05}}</ref><ref name="br">{{cite web|language=ru|url=http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|title=Суровые и спорные|author=Мария Садовская|publisher=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|archive-url=https://archive.today/20121208152435/http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|archive-date=2012-12-08|access-date=2009-07-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|url-status=live|access-date=2021-08-05|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>, траплялі ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="br" />, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|last2=Liffey|first2=Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп5|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. З-за дзяржаўнай прапаганды шматлікія журналісты вырашылі летам і восенню 2020 года пакінуць працу ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі Беларусі.<ref name="Warum" /> Да прыкладу, у гэты перыяд з «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» звольнілася каля чвэрці супрацоўнікаў: не менш за 80 з 300, нават нягледзячы на пагрозы кіраўніцтва тэлеканала ў выглядзе распачатку крымінальных спраў і {{нп5|Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўных знікненняў|ru|Исчезновения людей в Белоруссии}}.<ref name="З АНТ">{{Cite web|date=2020-11-20|title=З АНТ звольніліся каля чвэрці усіх супрацоўнікаў. Кім іх замянілі і што там адбываецца цяпер|url=https://www.svaboda.org/a/30960306.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607150401/https://www.svaboda.org/a/30960306.html|archive-date=2021-06-07|access-date=2021-06-20|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be}}</ref> У жніўні большая частка калектыву пакінула радыё «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]»<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Зыход прадоўжыўся і ў 2021 годзе: у студзені налічвалася больш за 100 адкрытых [[Вакансія|вакансій]] у [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], а па стане на чэрвень ад [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] былі размешчаны ўжо 160 вакансій, ад выдавецкага дому «Беларусь сёння» (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]» ды інш.) — 20.<ref>{{Cite journal|first=Сяргей|last=Салаўёў|date=2021-06-11|title=Трывога па ўсіх франтах|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> 22 снежня 2020 года [[Instagram]] выдаліў акаўнт [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|Агульнанацыянальнага тэлебачання]] з-за шматлікіх скаргаў карыстальнікаў на агрэсіўную прапаганду, недакладную інфармацыю і {{нп5|Змесціва|змесціва|bg|Съдържание (медии)}}, якое распальвае варожасць.<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://reform.by/189273-instagram-udalil-stranicu-gostelekanala-ont|title=Instagram удалил страницу гостелеканала ОНТ|publisher=[[Reform.by]]|date=2020-12-22|access-date=2021-08-17}}</ref> 10 чэрвеня 2021 года [[Украіна]] забараніла рэтрансляцыю тэлеканала «[[Беларусь 24]]», які {{нп5|Распальванне міжнацыянальнай варожасці|распальваў нацыянальную варожасць|uk|Розпалювання міжнаціональної ворожнечі}} і распаўсюджваў дэзынфармацыю.<ref name="В Україні">{{Cite web|date=2021-06-10|title=В Україні заборонили державний білоруський телеканал|url=https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611061017/https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|archive-date=2021-06-11|access-date=2021-06-11|publisher=Четверта студія|language=uk}}</ref> 30 чэрвеня 2021 года Белтэлерадыёкампанію выключылі з [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюзу]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-30|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701100520/https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-07-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ідэалогія беларускай дзяржавы]] * [[Свабода слова ў Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book|url=https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|title=The Lukashenka Phenomenon: Elections, Propaganda, and the Foundations of Political Authority in Belarus|last=R. Marples|first=David|author-link=Дэвід Роджэр Марплз|publisher=Trondheim Studies on East European Cultures and Societies|others={{нп5|Сабрына Рамет|Sabrina P. Ramet|ru|Рамет, Сабрина}}|year=2007|isbn=978-82-995792-1-6|editor-last=Péteri|editor-first=György|publication-place=Trondheim|page=120|language=en|issn=1501-6684|access-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005124206/https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|archive-date=2021-10-05}} * {{кніга |аўтар = [[Павел Усаў|Pavał Usau]] |частка = “Ideology of Belarusian State” Propaganda Mechanisms |загаловак = Belarusian Society '2007: Hopes, Illusions, Perspectives |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20211005202429/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |адказны = Marta Pejda |месца = [[Мадысан (Вісконсін)|Madison]] |выдавецтва = [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|University of Wisconsin–Madison]] |год = 2007 |старонкі = 40–45 |старонак = 101 |isbn= 9788391665855 |мова=en |ref = Usau }} * {{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London |publisher={{нп5|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= 384 |isbn=978-0-300-25921-6 }} * {{кніга |аўтар = Paulina Pospieszna |загаловак = Democracy Assistance from the Third Wave: Polish Engagement in Belarus and Ukraine |месца = [[Пітсбург|Pittsburgh]] |выдавецтва = {{нп5|University of Pittsburgh Press|University of Pittsburgh Press|en|University of Pittsburgh Press}} |год = 2014 |старонак = 368 |doi=10.2307/j.ctt7zw8d3 |серыя = Pitt Series in Russian and East European Studies |ISBN=978-0-8229-6271-7 |мова=en |ref = Pospieszna}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг риторики беларусской пропаганды в отношении ЛГБТК+ сообщества в 2024 году |месца=Мінск |выдавецтва=TG House |год=2024 |спасылка=https://tbelarus.com/post/monitoring-propaganda-2024 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |месца=Мінск |выдавецтва=Prismatica |год=2026 |спасылка=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} == Спасылкі == * [https://ifex.org/examining-state-propaganda-and-the-need-for-media-literacy-in-belarus/ Yanina Melnikava: Examining state propaganda and the need for media literacy in Belarus] — {{нп5|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|uk|Міжнародна асоціація із захисту свободи слова}}{{ref-en}} * [https://www.n-tv.de/politik/Lukaschenkos-Medien-feuern-aus-allen-Rohren-article21988438.html Denis Trubetskoy: Hetze gegen Belarus-Opposition. Lukaschenkos Medien feuern aus allen Rohren.] — {{нп5|N-tv|N-tv|uk|N-tv}}{{ref-de}} * [https://www.youtube.com/watch?v=3PCCGKBvb9c Как врет Лукашенко: разбираем пропаганду в Беларуси на примере Ryanair и Протасевича #Пересмотр] — [[Deutsche Welle]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі| ]] eu03ecbsiht5onz9nab5g01g0vukycv 5177196 5177187 2026-08-07T13:11:52Z 5177196 wikitext text/x-wiki '''Прапаганда ў Беларусі''' — адзін са сродкаў рэпрэсіўнага ажыццяўлення ўлады [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]. У прыватнасці, для прапаганды выкарыстоўваюцца дзяржаўныя СМІ, такія як «[[Беларусь 1]]», якія належаць [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], але таксама выкарыстоўваюцца і навучальныя ўстановы. Пасля 2020 года дзяржаўная прапаганда зведала істотную радыкалізацыю: адбыўся пераход ад абароны рэжыму да адкрытага выкарыстання [[Мова варожасці|мовы варожасці]], распальвання нянавісці да палітычных апанентаў, уразлівых сацыяльных груп (у тым ліку [[ЛГБТ]]-супольнасці) і краін Захаду. Важным інструментам прапаганды і псіхалагічнага гвалту сталі сеткі лаяльных сілавым структурам [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналаў]], праз якія масава распаўсюджваюцца так званыя «[[Пакаяннае відэа|пакаянныя відэа]]» з затрыманымі грамадзянамі, а таксама ажыццяўляецца іх [[Доксінг|доксінг]] і публічнае прыніжэнне{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27}}. == Сітуацыя са сродкамі масавай інфармацыі ў Беларусі, мэты дзяржаўнай прапаганды == Нягледзячы на ​​ўстанаўленне [[Свабода слова|свабоды слова]] ў артыкуле 33 [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1996 года, [[рэжым Лукашэнкі]] абмяжоўвае яе іншымі законамі і {{нп5|Рэпрэсіі|рэпрэсіямі|uk|Репресії}}.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Урад падтрымлівае дзяржаўныя СМІ, такія як тэлеканал «[[Беларусь 1]]» (раней пад назвай «БТ»), якія здаўна выкарыстоўваюцца для прапаганды<ref>{{cite web|first=Shaun|last=Walker|title=Belarus media strike: 'if we can't do honest journalism, we won't work'|publisher=[[The Guardian]]|date=2020-08-17|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|access-date=2020-09-23|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114055219/https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|archive-date=2021-01-14}}</ref>, і, дзякуючы іх шырокай прысутнасці ў інфармацыйнай прасторы, ажыццяўляе непасрэдны кантроль над медыя-ландшафтам і распаўсюджваннем інфармацыі адпаведна<ref name="UW" />. Гэта робіць людзей у Беларусі ўразлівымі для дзяржаўнай прапаганды, бо ў іх мала доступу да альтэрнатыўных і незалежных СМІ{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=44|s=|S=|с=|g=|name=}}<ref name="UW">{{cite web|author=Rainer Ulrich|url=https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf|title=Die Politik der EU gegenüber Belarus|publisher=[[Венскі ўніверсітэт|Universität Wien]]|date=2010|pages=167–170|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190316232936/https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf |archive-date=2019-03-16 |access-date=2021-10-02}}</ref>. Асноўная мэта прапаганды — захаванне ўлады, распаўсюджванне ідэалогіі і папулярызацыя [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]].{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} У прыватнасці, прапаганда намагаецца стварыць адчуванне, што дзяржава, урад і Лукашэнка — гэта адно цэлае.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} Фокус на персоне Лукашэнкі мацнейшы, чым быў на кіраўніках дзяржавы пры [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} З 2020 года значна пагоршыўся доступ да незалежных СМІ ў Беларусі: масава блакуецца доступ да сайтаў ([[Reform.by]], [[TUT.BY]], [[Zerkalo.io]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], [[Хартыя'97]], [[Media-Polesye]] ды шмат інш.), нешматлікія незалежныя газеты былі вымушаны спыніць друк («[[Народная Воля]]», «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Брестская газета]]», «[[Intex-press|Intex-Press]]», «[[Рэгіянальная газета]]» ды інш.), у 2021 годзе тэлеканалы «[[Euronews]]» і «{{нп5|RTVI|RTVI|uk|RTVI}}» былі выключаны з тэлевізійнай сеткі. Характар ​​прапагандысцкай сістэмы бярэ пачатак з савецкіх часоў. Лукашэнка паказваецца як незаменны бацька нацыі і гарант стабільнасці. [[Спорт у Беларусі|Спорт]] гуляе важную ролю ў асвятленні падзеяў як крыніца патрыятызму.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} У школах, каледжах і ўніверсітэтах працягвае адбывацца значная {{нп5|Індактрынацыя|індактрынацыя|uk|Індоктринація}}: навучэнцы атрымліваюць аднабаковыя паведамленні пра гісторыю і бягучую палітычную сітуацыю{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5, 6, 94, 117, 118|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=43–44|s=|S=|с=|g=|name=}}. З-за боязі Лукашэнкі, што прафесары распаўсюджваюць крамольныя ідэі пра [[плюралізм]], [[Дэмакратыя|дэмакратыю]] і [[лібералізм]], у 2003 годзе ў [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] быў уведзены прарасійскі і прасавецкі абавязковы курс «Асновы [[Ідэалогія беларускай дзяржавы|ідэалогіі беларускай дзяржавы]]»<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-10-02|first=David|last=Matthews|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005033902/https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|archive-date=2020-10-05|url-status=live|url-access=registration|title=As students protest, Belarusian universities aid regime crackdown|url=https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|access-date=2020-12-17|publisher={{нп5|Times Higher Education|Times Higher Education|uk|Times Higher Education}}|language=en|quote=Universities also help prop up the regime by teaching a mandatory course called “The Fundamentals of Belarusian State Ideology”, introduced in 2003 because of Mr Lukashenko’s fears that professors were spreading seditious ideas about pluralism, democracy and liberalism. This course tends to lean in a pro-Russian direction, cultivating positive memories of the Soviet period, said Mr Milta.}}</ref>. У прапагандзе, у прыватнасці, заходнія дзяржавы і іх аб’яднанні, такія як [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[НАТА]], але таксама [[Польшча]] і ўвесь [[Еўрапейскі Саюз]], разглядаюцца як варожы бок.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Каб мець магчымасць працаваць у дзяржаўным апараце, трэба прайсці ідэалагічныя выпрабаванні.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=6-7|s=|S=|с=|g=|name=}} == Прыклады прапаганды і мэтанакіраванага скажэння інфармацыі == Падчас [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|пандэміі COVID-19 на Беларусі]] Лукашэнка прынізіў небяспечнасць сітуацыі<ref>{{cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|title=Coronavirus bedroht nun doch Lukaschenkos Macht in Weißrussland|url-status=live|first=André|last= Ballin|date=2020-05-01|publisher={{нп5|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|access-date=2020-09-23|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325085026/https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|archive-date=2021-03-25}}</ref>, а паведамляць пра эпідэмію першапачаткова не дазвалялася.<ref name="Warum">{{cite web|publisher=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|title=Propaganda in Belarus: Warum Mitarbeiter staatlicher Medien kündigen|date=2020-09-02|access-date=2020-09-23|language=de|last=Nevedomskaya|first=Tatyana|first2=Markian|last2=Ostaptschuk|coauthors=Ostaptschuk, Markian|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122051345/https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=live}}</ref> Дзяржаўныя СМІ на фоне пратэстаў з 2020 года не толькі ў аўтарскіх перадачах, але ўжо і ў навінах сталі актыўна звяртацца да {{нп5|Містыфікацыя|містыфікацый|uk|Містифікація}}, выкарыстоўваць {{нп5|Стылістычна зніжаная лексіка|стылістычна зніжаную лексіку|ru|Стилистически сниженная лексика}} і наважваць цэтлікі — вынік {{нп5|Інтаксікацыя|інтаксікацыі|uk|Інтоксикація}} іх супрацоўнікаў уласнай прапагандай, на думку журналіста [[Паўлюк Быкоўскі|Паўлюка Быкоўскага]]<ref name="protiv">{{Cite web|author-link=Паўлюк Быкоўскі|last=Быковский|first=Павлюк|date=2021-06-13|title=Против потенциальных рупоров протеста власти используют тактику выжженной земли|url=https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072942/https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|archive-date=2021-06-20|access-date=2021-06-20|publisher=[[naviny.by]]|language=ru}}</ref>. [[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]] зазначыла як прыклад перадачы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгора Азаронка]] на канале «[[СТБ]]», у якіх [[дэзынфармацыя]] суправаджаецца {{нп5|Мова нянавісці|моваю нянавісці|uk|Мова ворожнечі}}.<ref name="Fuels">{{Cite web|date=2021-06-28|title=Disinformation Fuels Hate on Belarusian TV|url=https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708123626/https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|archive-date=2021-07-08|access-date=2021-07-08|publisher=[[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]]|language=en}}</ref> У прадстаўленні беларускай прапаганды [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту ў 2020 годзе]] — гэта акцыі, кантраляваныя Захадам. Сам Лукашэнка заявіў у жніўні 2020 года, што Захад ставіў мэтай [[Анексія|анексію]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Паводле яго слоў, у рэгіёне ўжо развявалі польскія сцягі.<ref>{{cite web|url=https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|title=Belarus: Oppositionspolitikerin Kolesnikowa verschleppt|date=2020-09-07|access-date=2020-09-23|language=de|coauthors=Möllers, Tobias|url-status=live|publisher=[[Frankfurter Rundschau]]|first=Tim Vincent|last=Dicke|first2=Tobias|last2=Möllers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030230726/https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|archive-date=2020-10-30}}</ref> Прапаганда ў Беларусі фальсіфікуе гвалт [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] ў дачыненні да дэманстрантаў<ref name=":0">{{cite web|first=Kerstin|last=Holm|title=Propaganda-Bruderhilfe: Kreml schickt Journalismus-Söldner nach Belarus|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|url-status=live|language=de|issn=0174-4909|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|access-date=2020-09-23|date=2020-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929023834/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|archive-date=2020-09-29}}</ref> і, між іншым, спрабуе аслабіць пратэсны рух пры дапамозе [[дэзынфармацыя|дэзынфармацыі]]; акрамя таго, мэтанакіравана выкарыстоўваюцца і іншыя метады, такія як арышты прадстаўнікоў апазіцыі, напрыклад, членаў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. Неўзабаве пасля затрымання 15 верасня 2020 года [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпана Латыпава]] па «[[Беларусь 1]]» паказалі сюжэт, у якім са спасылкай на [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] сцвярджалася, што жыхар «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]» збіраўся выкарыстаць супраць сілавікоў атруту, аднак у канчатковым паведамленні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] аб завяршэнні расследавання гэтая версія адсутнічала.<ref>{{Cite journal|date=2021-06-11|title=Сцяпан Латыпаў|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> У канцы верасня 2020 года ў эфіры канала «[[Беларусь 1]]» былі паказаны прызнальныя паказанні ад групы людзей, якім нібыта заплацілі каардынатары за ўдзел у пратэстах<ref name="11-ти">{{Cite web|date=2021-06-29|title=Фигурант "дела 11-ти участников чата": Карпенков лично снимал "покаяльное видео" на камеру|url=http://spring96.org/ru/news/104045|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630010238/http://spring96.org/ru/news/104045|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Паводле сведчанняў аднаго з пацярпелых, 29 верасня 2020 года ў {{нп5|РУУС Першамайскага раёна (Мінск)|РУУС Першамайскага раёна Мінска|be-x-old|Першамайская РУУС (Менск)}} [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] здымаў відэаролікі, пасля і паказаныя па «Беларусь 1», асабіста і камандаваў групай сілавікоў, якая выбівала ілжывыя паказанні ад групы людзей, схопленых [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіКам]], якіх збіццём і пагрозамі прымушалі сказаць на камеру, што ім заплацілі каардынатары<ref name="11-ти" />. 3 чэрвеня 2021 года на «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» выйшла перадача з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] і [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марата Маркава]], кіраўніка тэлеканала, абазначаная як інтэрв’ю Пратасевіча.<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273998 Пратасевіч даў інтэрв’ю АНТ] [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref> Перадача выклікала шматлікую крытыку і была расцэненая многімі як элемент катавання [[Палітычныя зняволеныя|палітвязня]].<ref>[[Наста Захарэвіч]]. [https://www.svaboda.org/a/31289211.html Чаму ня варта аналізаваць «прызнаньні» Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31289876.html «Прызнаньне пад руляй аўтамата». Бацька Рамана Пратасевіча і Франак Вячорка пра «інтэрвію» Рамана Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://belaruspartisan.by/politic/536550/ «Интервью с пленными не бывает»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210604191934/https://belaruspartisan.by/politic/536550/ |date=4 чэрвеня 2021 }} — [[Белорусский партизан]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>{{cite web|title=Blogger Protassewitsch "lobt" Lukaschenko|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=de|date=2021-06-04|url=https://www.dw.com/de/blogger-protassewitsch-lobt-lukaschenko/a-57776670|access-date=2021-06-20}}</ref> === Telegram-каналы і «пакаянныя відэа» === {{Асноўны артыкул|Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі}} Адным з найбольш яскравых інструментаў новай прапаганды пасля 2020 года стала сістэматычнае стварэнне і распаўсюджванне так званых «пакаянных відэа». Гэтая практыка была ўкаранёна [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўным упраўленнем па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК){{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Затрыманых грамадзян пад пагрозамі, псіхалагічным ціскам, а часта і пасля фізічнага [[Збіццё|збіцця]], прымушаюць на камеру прызнавацца ў нібыта здзейсненых правапарушэннях, называць памер свайго заробку, паведамляць дэталі прыватнага жыцця, раскайвацца ў падпісцы на незалежныя СМІ і прасіць прабачэння перад сілавікамі{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=28}}. Гэтыя відэаматэрыялы публікуюцца ў сетцы праўладных і сілавых Telegram-каналаў (напрыклад, «[[Жоўтыя злівы]]», каналы ГУБАЗіК). Публікацыі суправаджаюцца абразлівымі і зневажальнымі тытрамі, якія ўтрымліваюць [[Мова варожасці|мову варожасці]]. Такія метады прапаганды праваабарончыя арганізацыі расцэньваюць як форму псіхалагічнага [[Катаванні|катавання]], накіраваную на публічнае знішчэнне годнасці чалавека і татальнае запалохванне грамадства{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Часта такія відэа выкарыстоўваюцца для прымусовага [[аўтынг]]у — раскрыцця сексуальнай арыентацыі затрыманых з мэтай іх дадатковай дыскрэдытацыі{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. === Мова варожасці і гамафобная прапаганда === З 2022 года беларуская дзяржаўная прапаганда пачала актыўна капіраваць расійскія наратывы, выкарыстоўваючы тэматыку [[ЛГБТК+]] для стварэння вобраза «ўнутранага ворага» і ачарнення дэмакратычных краін. У дзяржаўных СМІ (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]», тэлеканалы «[[СТБ]]», «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]») ЛГБТК-супольнасць сістэматычна асацыюецца з неанацызмам, злачыннасцю, сатанізмам і пагрозай для дзяцей. Прапаганда ставіць «нетрадыцыйныя адносіны» ў адзін шэраг з [[Педафілія|педафіліяй]], тым самым апраўдваючы рэпрэсіі{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2024|с=2-4}}. Дзяржаўныя прапагандысты і службовыя асобы неаднаразова выкарыстоўвалі прамую мову варожасці. Напрыклад, у эфіры праграмы на «СТБ» у красавіку 2026 года тэлевядучы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] заявіў пра прадстаўнікоў ЛГБТК+, што «саджаў бы іх», на што журналістка Людміла Гладкая дадала: «Я б іх расстрэльвала»{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=3}}. У артыкулах выдання «СБ. Беларусь сегодня» аўтары (напрыклад, Андрэй Мукавозчык) выкарыстоўвалі дэгуманізуючую лексіку, вітаючы рэпрэсіўныя законы супраць феміністак і прадстаўнікоў руху [[Чайлдфры|чайлдфры]]{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=4}}. Гэтая маштабная інфармацыйная кампанія стала ідэалагічнай базай для прыняцця ў красавіку 2026 года закона аб увядзенні адміністрацыйнай адказнасці за «прапаганду гомасексуалізму, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі», што прывяло да масавай цэнзуры ў кнігавыдавецтве і культуры{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=1-2}}. == Прапаганда падчас расійска-ўкраінскай вайны == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022 года, для якога была прадастаўлена тэрыторыя Беларусі, дзяржаўныя СМІ цалкам падтрымалі пракрамлёўскую рыторыку. Прапаганда апраўдвала акт агрэсіі і транслявала наратывы расійскіх СМІ. Адначасова з гэтым беларуская прапаганда была скіравана на жорсткую дыскрэдытацыю антываеннага руху ўнутры краіны. Грамадзяне, якія пратэставалі супраць вайны або ажыццяўлялі дыверсіі на чыгунцы для запаволення расійскай ваеннай тэхнікі (так званыя «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавыя партызаны]]»), называліся дзяржаўнымі СМІ выключна «тэрарыстамі» і «здраднікамі». Гэта інфармацыйнае суправаджэнне выкарыстоўвалася для апраўдання надзвычай жорсткіх дзеянняў сілавікоў, якія пры затрыманні наўмысна стралялі актывістам у калені баявымі патронамі, а таксама для наступнага ўвядзення [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнага пакарання]] за замах на акт тэрарызму{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=26-27}}. == Падтрымка беларускай прапаганды з боку Расіі == Падчас мірных масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэстаў у 2020 годзе]] супраць, як мяркуецца, сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] журналістаў беларускіх дзяржаўных СМІ, якія адмовіліся падтрымаць афіцыйныя паведамленні пра перамогу Лукашэнкі і аперацыі супраць дэманстрантаў, замянілі супрацоўнікі з Расіі, у тым ліку з «[[RT]]».<ref name="Fuels" /><ref>{{cite web|publisher={{нп5|tagesschau.de|tagesschau.de|de|tagesschau.de}}|first=Silvia|last=Stöber|url=https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|title=Proteste gegen Lukaschenko - Wie geht es weiter in Belarus?|date=2020-09-06|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121123417/https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|archive-date=2021-01-21|url-status=live|language=de}}</ref><ref name="З АНТ" /> Дзяржаўныя СМІ паведамлялі, што апазіцыя пагражала, што школьныя ўрокі ў хуткім часе будуць праводзіцца толькі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], хаця жыхары Беларусі, паколькі большасць з іх двухмоўныя, не бачылі ў гэтым пагрозы, сведчыла [[Ксенія Алегаўна Луцкіна|Ксенія Луцкіна]], былая карэспандэнтка [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]]. Паводле нямецкай журналісткі {{нп5|Керстын Хольм|Керстын Хольм|de|Kerstin Holm}}, маніпуляцыі, прадэманстраваныя ў СМІ, маюць почырк расійскіх экспертаў. Дзяржаўны вяшчальнік «[[Беларусь 1]]» прадэманстраваў здымкі выступу лідара апазіцыі [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыі Калеснікавай]], які быў акампанаваны хорам галасоў, які крычаў {{lang-ru|Уходи!}} ({{lang-be|Сыходзь!}}). Аднак гэтыя заклікі пратэснага руху былі накіраваны супраць [[Лукашэнка. Крымінальныя матэрыялы|Лукашэнкі]]. Таксама на «[[Беларусь 1]]» з’явіўся рэпартаж пра сям’ю, якая знаходзілася ў машыне падчас акцый пратэсту супраць Лукашэнкі ў [[Гродна|Гродне]] і падверглася нападу [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], падчас якога дзіця было сур’ёзна паранена. Аднак у паведамленні гаварылася, што сям’я выпадкова трапіла ў аварыю. Беларускую дзяржаўную прапаганду падтрымаў расійскі прапагандысткі канал «[[RT]]». «[[RT]]» паказаў відэазаяву супрацоўніка [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], які сцвярджаў, што малады чалавек, збіты сіламі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] да непрытомнасці, нібыта быў п’яны і ў стане наркатычнага ап’янення; гэтаму супярэчыў незалежны партал «[[TUT.BY]]», які апублікаваў заключэнне лекара з супрацьлеглай інфармацыяй.<ref name=":0" /> Лукашэнка падзякаваў «[[RT]]» за дапамогу ў асвятленні пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў.<ref>{{cite web|url=https://www.t-online.de/-/88503472|title=Lukaschenko dankt russischem Sender RT für Hilfe|access-date=2020-09-23|language=de|publisher={{нп5|t-online.de|t-online.de|de|t-online.de}}|date=2020-09-02|archive-url=https://archive.today/20200928165653/https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/krisen/id_88503472/proteste-in-belarus-lukaschenko-dankt-russischem-sender-rt-fuer-hilfe.html|archive-date=28 верасня 2020|url-status=live}}</ref> З моманту першай хвалі пратэстаў у 2020 годзе беларускія дзяржаўныя тэлеканалы пры дапамозе спецыялістаў у сферы СМІ з Расіі не толькі ўзгаднілі свае дэзынфармацыйныя наратывы з пракрамлёўскімі СМІ, але таксама прынялі тую ж тактыку, напрыклад, пераследуючы замежных дыпламатаў.<ref name="Fuels" /> == Наступствы == Пачынаючы з 2006 года кіраўнікі і вядучыя прапагандысты дзяржаўных СМІ ([[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампанія]], [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне]] («АНТ»), «[[СТБ]]», «[[СБ. Беларусь сегодня]]», [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]) неаднаразова ўносіліся ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|language=be|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|date=2011-10-11|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|access-date=2021-05-05}}</ref><ref name="br">{{cite web|language=ru|url=http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|title=Суровые и спорные|author=Мария Садовская|publisher=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|archive-url=https://archive.today/20121208152435/http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|archive-date=2012-12-08|access-date=2009-07-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|url-status=live|access-date=2021-08-05|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>, траплялі ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="br" />, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|last2=Liffey|first2=Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп5|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. З-за дзяржаўнай прапаганды шматлікія журналісты вырашылі летам і восенню 2020 года пакінуць працу ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі Беларусі.<ref name="Warum" /> Да прыкладу, у гэты перыяд з «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» звольнілася каля чвэрці супрацоўнікаў: не менш за 80 з 300, нават нягледзячы на пагрозы кіраўніцтва тэлеканала ў выглядзе распачатку крымінальных спраў і {{нп5|Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўных знікненняў|ru|Исчезновения людей в Белоруссии}}.<ref name="З АНТ">{{Cite web|date=2020-11-20|title=З АНТ звольніліся каля чвэрці усіх супрацоўнікаў. Кім іх замянілі і што там адбываецца цяпер|url=https://www.svaboda.org/a/30960306.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607150401/https://www.svaboda.org/a/30960306.html|archive-date=2021-06-07|access-date=2021-06-20|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be}}</ref> У жніўні большая частка калектыву пакінула радыё «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]»<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Зыход прадоўжыўся і ў 2021 годзе: у студзені налічвалася больш за 100 адкрытых [[Вакансія|вакансій]] у [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], а па стане на чэрвень ад [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] былі размешчаны ўжо 160 вакансій, ад выдавецкага дому «Беларусь сёння» (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]» ды інш.) — 20.<ref>{{Cite journal|first=Сяргей|last=Салаўёў|date=2021-06-11|title=Трывога па ўсіх франтах|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> 22 снежня 2020 года [[Instagram]] выдаліў акаўнт [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|Агульнанацыянальнага тэлебачання]] з-за шматлікіх скаргаў карыстальнікаў на агрэсіўную прапаганду, недакладную інфармацыю і {{нп5|Змесціва|змесціва|bg|Съдържание (медии)}}, якое распальвае варожасць.<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://reform.by/189273-instagram-udalil-stranicu-gostelekanala-ont|title=Instagram удалил страницу гостелеканала ОНТ|publisher=[[Reform.by]]|date=2020-12-22|access-date=2021-08-17}}</ref> 10 чэрвеня 2021 года [[Украіна]] забараніла рэтрансляцыю тэлеканала «[[Беларусь 24]]», які {{нп5|Распальванне міжнацыянальнай варожасці|распальваў нацыянальную варожасць|uk|Розпалювання міжнаціональної ворожнечі}} і распаўсюджваў дэзынфармацыю.<ref name="В Україні">{{Cite web|date=2021-06-10|title=В Україні заборонили державний білоруський телеканал|url=https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611061017/https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|archive-date=2021-06-11|access-date=2021-06-11|publisher=Четверта студія|language=uk}}</ref> 30 чэрвеня 2021 года Белтэлерадыёкампанію выключылі з [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюзу]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-30|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701100520/https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-07-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ідэалогія беларускай дзяржавы]] * [[Свабода слова ў Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book|url=https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|title=The Lukashenka Phenomenon: Elections, Propaganda, and the Foundations of Political Authority in Belarus|last=R. Marples|first=David|author-link=Дэвід Роджэр Марплз|publisher=Trondheim Studies on East European Cultures and Societies|others={{нп5|Сабрына Рамет|Sabrina P. Ramet|ru|Рамет, Сабрина}}|year=2007|isbn=978-82-995792-1-6|editor-last=Péteri|editor-first=György|publication-place=Trondheim|page=120|language=en|issn=1501-6684|access-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005124206/https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|archive-date=2021-10-05}} * {{кніга |аўтар = [[Павел Усаў|Pavał Usau]] |частка = “Ideology of Belarusian State” Propaganda Mechanisms |загаловак = Belarusian Society '2007: Hopes, Illusions, Perspectives |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20211005202429/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |адказны = Marta Pejda |месца = [[Мадысан (Вісконсін)|Madison]] |выдавецтва = [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|University of Wisconsin–Madison]] |год = 2007 |старонкі = 40–45 |старонак = 101 |isbn= 9788391665855 |мова=en |ref = Usau }} * {{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London |publisher={{нп5|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= 384 |isbn=978-0-300-25921-6 }} * {{кніга |аўтар = Paulina Pospieszna |загаловак = Democracy Assistance from the Third Wave: Polish Engagement in Belarus and Ukraine |месца = [[Пітсбург|Pittsburgh]] |выдавецтва = {{нп5|University of Pittsburgh Press|University of Pittsburgh Press|en|University of Pittsburgh Press}} |год = 2014 |старонак = 368 |doi=10.2307/j.ctt7zw8d3 |серыя = Pitt Series in Russian and East European Studies |ISBN=978-0-8229-6271-7 |мова=en |ref = Pospieszna}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг риторики беларусской пропаганды в отношении ЛГБТК+ сообщества в 2024 году |месца=Мінск |выдавецтва=TG House |год=2024 |спасылка=https://tbelarus.com/post/monitoring-propaganda-2024 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |месца=Мінск |выдавецтва=Prismatica |год=2026 |спасылка=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} == Спасылкі == * [https://ifex.org/examining-state-propaganda-and-the-need-for-media-literacy-in-belarus/ Yanina Melnikava: Examining state propaganda and the need for media literacy in Belarus] — {{нп5|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|uk|Міжнародна асоціація із захисту свободи слова}}{{ref-en}} * [https://www.n-tv.de/politik/Lukaschenkos-Medien-feuern-aus-allen-Rohren-article21988438.html Denis Trubetskoy: Hetze gegen Belarus-Opposition. Lukaschenkos Medien feuern aus allen Rohren.] — {{нп5|N-tv|N-tv|uk|N-tv}}{{ref-de}} * [https://www.youtube.com/watch?v=3PCCGKBvb9c Как врет Лукашенко: разбираем пропаганду в Беларуси на примере Ryanair и Протасевича #Пересмотр] — [[Deutsche Welle]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі| ]] l03cjc1y5t3hswa1y8yk4pwyf03bq1k Жазэфіна Лейхтэнбергская 0 674693 5177050 4994297 2026-08-07T12:00:00Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177050 wikitext text/x-wiki {{ДД | герб = Blason de la Reine Joséphine.svg | пасада = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]] і [[Спіс сужэнцаў манархаў Нарвегіі|Нарвегіі]] | сцяг = Blason de la Reine Joséphine.svg | перыядпачатак = [[1844]] | перыядканец = [[1859]] | папярэднік = [[Дэзірэ Клары]] | пераемнік = [[Луіза Нідэрландская]] }} '''Жазэфіна Максіміліана Яўгенія Напалеонэ Лейхтэнбергская''' альбо '''Жазэфіна дэ Багарна''' ({{lang-sv|Josefina Maximiliana Eugenia Napoleona av Leuchtenberg}}; [[14 сакавіка]] [[1807]] — [[7 чэрвеня]] [[1876]]) — каралева Швецыі і Нарвегіі ў якасці жонкі [[Оскар I|караля Оскара I.]] Яна таксама была прынцэсай [[Балоння|Балонскай]] ад нараджэння і герцагіняй Гальера з 1813 года. У перыяд праўлення мужа яна лічылася палітычна актыўнай і выконвала абавязкі ягонага палітычнага саветніка, актыўна ўдзельнічала ў дзяржаўных справах. Яна вядома прыняццем больш ліберальных законаў адносна рэлігіі. == Ранні перыяд жыцця == Жазэфіна нарадзілася 14 сакавіка 1807 годзе ў [[Мілан]]е, Італія. Яна была першым з шасці дзяцей [[Яўген Багарнэ|Яўгена дэ Багарнэ, герцага Лейхтэнберга]] (1781—1824), і яго жонкі, прынцэсы Аўгусты Баварскай (1788—1851). Яе бабуляй і цёзкай па бацькоўскай лініі была [[Жазефіна Багарнэ|Жазэфа Ташэ дэ ла Пажэры]], першая жонка [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]: ёй па просьбе Напалеона далі імя «Жазэфіна».<ref name="Robert Braun 1950">Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish)</ref> Яе дзедам па маці быў кароль Баварыі [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян I Іосіф]]. Нарадзіўшыся, Напалеон ёй прысвоіў тытул «[[Балоння|Балонскай]] прынцэсы», а пазней яе таксама зрабілі герцагіняй Гальеры. Першыя сем гадоў яна правяла ў Італіі. Сям’я праводзіла дні ў міланскай Віле Банапарт і ў летняй рэзідэнцыі ў Монцы за межамі Мілана. У 1812 годзе яны наведалі былую імператрыцу Жазэфіну. У 1813 годзе яе бацька Яўген адхіліў прапанову цесця аб’яднаць сілы супраць Напалеона. У 1814 годзе Аўгуста далучылася да бацькі ў яго ваенным штабе ў [[Мантуя|Мантуі]], дзе яна нарадзіла Тэадаліну дэ Багарна, малодшую сястру Жазэфіны. Крыху пазней Жазэфіна і яе браты і сёстры далучыліся да маці ў крэпасці ў Мантуі ў працэсіі карэт са сваімі прыдворнымі. Пасля паразы Напалеона ў тым жа годзе яе бацькі з’ехалі да дзеда па маці ў Баварыі, а крыху пазней Жазэфіна і яе браты і сёстры пайшлі за імі ў кампаніі барона Дарная, раней сакратара яе бацькі. Як паведамляецца, гэта была памяць, якая засталася з Жазэфінай. Яе бацька атрымаў тытул герцага Лейхтэнберга і былога княства [[Айхштэт]] у Баварыі ў якасці феадала. Яе дзяцінства апісваецца як шчаслівае. Сям’я праводзіла лета ў Айхштэце, а зімы ў Мюнхене ў сям’і Аўгусты. == Адукацыя == Жазэфіна ўмела размаўляць на [[Французская мова|французскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Італьянская мова|італьянскай мовах]] і вывучала [[Гісторыя|гісторыю]] і [[Геаграфія|геаграфію]] ў прафесара Ле Саджа; [[Батаніка|батаніку]] і [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўства]] з прафесарам Марцінусам; [[Матэматыка|матэматыку]], [[Фізіка|фізіку]] і [[Астраномія|астраномію]] ў прафесара Зіберса. == Шлюб з наследным прынцам Швецыі і Нарвегіі == [[Карл XIV Юхан]] баяўся легітымісцкай палітыкі [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] і хацеў надаць [[Бернадоты|Дынастыі Бернадотаў]] сувязі праз кроў са старымі каралеўскімі дынастыямі Еўропы. Шлюб яго сына і спадчынніка трона, [[Оскар I|наследнага прынца Оскара]], стаў рашэннем гэтай праблемы, і ў 1822 годзе ён нарэшце прымусіў сына пагадзіцца на шлюб і здзейсніць паездку ў Еўропу, каб азнаёміцца са спісам патэнцыйных кандыдатаў на пасаду кронпрынцэсы і каралевы. У гэтым спісе прынцэса Даніі была першай альтэрнатывай; прынцэса Лейхтэнберга была другой; трэцяй была прынцэса Гесэна, а чацвёртай — прынцэса Веймара.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 29</ref> Карл XIV Юхан абраў Жазэфіну з Лейхтэнберга кандыдатам нумар два, бо яна мела сувязі як са старымі дынастыямі Еўропы праз маці, так і з [[Банапарты|Дынастыяй Банапартаў]] праз бацьку, і, такім чынам, яна «злучала новыя інтарэсы са старымі», як ён выказаў пытанне.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 30</ref> === Заручыны і вяселле === Наследны прынц Оскар адмовіўся ад шлюбу з дацкай прынцэсай, але выказаў цікавасць да прынцэсы Лейхтэнберга пасля першай сустрэчы з Жазэфінай 23 жніўня 1822 года ў [[Айхштэт|Айхштэце]]. Паведамляецца, што пара развіла ўзаемнаю цягу і закахалася, убачыўшы адзін аднаго, і таму шлюб быў прыняты абедзвюма сем’ямі і належным чынам аформлены. Жазэфіна брала ўрокі [[Шведская мова|шведскай мовы]] і да вяселля перапісвалася з Оскарам. Як паведамляецца, яе бацька быў ня супраць яе пераходу ў [[лютэранства]], але шведскія прадстаўнікі, відаць, палічылі неабходным прапанаваць ёй магчымасць захаваць сваю рэлігію.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish)page 309</ref> Хоць яна была адданым католікам, яна пагадзілася выхоўваць сваіх дзяцей у лютэранскай рэлігіі. Яна прывяла каталіцкага святара і рэгулярна наведвала імшы і споведзі ў сваёй прыватнай каталіцкай капліцы. Папа даў на гэта згоду. У Швецыі закон талернтнасці 1781 года абвясціў свабоду веравызнання для замежнікаў і імігрантаў, і Жазэфіна, а таксама яе свякруха Дэзірэ карысталіся гэтым правам.<ref name="Gunnel Becker 2007">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish)</ref> Аднак для шведаў пераход з Лютэранскай царквы ў іншую рэлігію фармальна азначаў канфіскацыю маёмасці і выгнанне з краіны. Аналагічная была сітуацыя ў Нарвегіі. Лютэранскае духавенства было супраць заручын, але кароль рабіў па-свойму. Прынцэса Жазэфіна выйшла замуж за наследнага прынца па даверанасці ў Палацы Лейхтэнберг у [[Мюнхен]]е 22 мая 1823 года. Яны таксама асабіста правялі вясельную цырымонію 19 чэрвеня 1823 года ў [[Стакгольм]]е, [[Швецыя]]. Першая цырымонія шлюбу была каталіцкай, а другая — лютэранскай. Праз сваю маці Жазэфіна была нашчадкам [[Густаў I Ваза|Густава I Вазы]] і [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]], што зрабіла яе дзяцей нашчадкамі Густава Вазы. Дзякуючы дзеду па маці, [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліяну I Іосіфу Баварскаму]], яна таксама была адным з нашчадкаў Рэнаты Латарынгіі, унучкі [[Крысціян II|Крысціяна II Дацкага]]. Жазэфіна прыбыла ў Швецыю ў кампаніі сваёй цешчы, [[Дэзірэ Клары|каралевы Дэзірэ]], якая адсутнічала адзінаццаць гадоў. Яны прыбылі ў Манілу за межамі Стакгольма 13 чэрвеня 1823 года, дзе іх вітаў кароль Карл XIV Юхан, [[кронпрынц]] Оскар, ваенныя салюты і вялікі натоўп людзей, і праводзілі ў палац Хага, дзе Жазэфіну абняла прынцэса Сафія Альберціна, ігумення Кведлінбурга. Другая вясельная цырымонія адбылася праз шэсць дзён. Праз шэсць дзён пасля прыбыцця ў Швецыю яе імя па бацьку «Напалеонэ» было выдалена. Гэта таму, што Швецыя ваявала супраць Банапарта ў нядаўняй вайне. Яна прынесла з сабой некалькі кавалкаў эксклюзіўных ювелірных вырабаў, зробленых у Парыжы, яе бабулі па бацькавай лініі, якія да гэтага часу знаходзяцца сярод уладанняў каралеўскага дома Швецыі, Даніі і Нарвегіі (праз [[Лавіса Шведская|Лавісу]] і [[Марта Шведская|Марту Шведскую]]). У Швецыі яе ведалі па шведскай версіі свайго імя: ''Жазэфіна''. У сваёй свіце яна прывяла з сабой Берту Цюк, якую яна зрабіла сваім скарбнікам, і каталіцкага спаведніка Якава Лорэнца Студача: да самай смерці яны мелі настолькі блізкія адносіны, што іх называлі «Трыа». Жазэфіну праводзіла ў Швецыю часовая фрэйліна, графіня Аўрора Вільгельміна Браге, але, прыбыўшы, графіня Лізавета Шарлота Піпер і, з 1836 года, Шарлота Скёльдэбранд былі галоўнымі гаспадынямі двара альбо старэйшымі фрэйлінамі. == Кронпрынцэса == [[Файл:Josephine_of_Sweden_&_Norway_c_1835_by_Fredric_Westin.jpg|злева|міні| Жазэфіна Лейхтэнбергская як прынцэса, Фрэдрык Вестын.]] Жазэфіна дасягнула сацыяльнага поспеху ў Швецыі з моманту свайго прыезду, як прыватная асоба ў колах вышэйшага грамадства, так і публічная асоба, і павінна была стаць больш папулярнай як каралева, чым яе папярэдніца і пераемніца. Ужо будучы наследнай прынцэсай, яна змагла згуляць рэпрэзентатыўную ролю, якую яе свякроў не змагла выканаць, і адыграла вялікую ролю ў стварэнні новай дынастыі папулярнай у Швецыі. Улетку 1824 года наследны прынц і прынцэса наведалі [[Осла|Хрысціянію]] ў Нарвегіі, дзе ўдзельнічалі ў шматлікіх публічных выступах, каб зрабіць манархію папулярнай. Оскару было даручана часова выконваць абавязкі віцэ-караля ў час яго візіту, а Жазэфіна прысутнічала ў ложы, калі ён з’явіўся перад Стортынгам. Пасля гэтага яны здзейснілі паездку па Швецыі, каб прадставіць яе публіцы. Яе ахарактарызавалі як чароўную, прыгожую і годную, яе таксама ацанілі: яна ўразіла тым, што па яе прыездзе амаль свабодна размаўляла на шведскай мове. На балі ў 1838 годзе Фрыц фон Дардэль апісаў яе: «Што тычыцца наследнай прынцэсы, яна была прыгожай і годнай, магчыма, занадта худой, але вельмі разумнай і вельмі цудоўнай для ўсіх. Ніхто не мае за што папракнуць яе, акрамя як за каталіцкую рэлігію».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 93</ref> [[Файл:Bernadottefamilie.jpg|міні|350x350пкс| Каралеўская сям’я ў 1837 годзе. На малюнку Жазэфіна апранутая ў белае. Карціна Фрэдрыка Вестына.]] Яе адносіны да цесця былі вельмі цёплымі. Кароль ставіўся да яе з вялікай любоўю і, напрыклад, хаваў у кішэні прысмакі, якія яна шукала і, аднойчы, знайшла каштоўны камень, схаваны ў салодкім.<ref name="ReferenceA">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 42</ref> 21 жніўня 1823 года Карл XIV Юхан заявіў, што гэты дзень, у тую самую дату, на якую ён быў абраны наследным прынцам, павінен быць імянінамі Жазэфіны, і з гэтага часу ён будзе адзначацца як Дзень Жазэфіны. Першая такая ўрачыстасць адбылася ў гэты дзень у [[Дротнінгхольм|палацы Дротнінгхольм]], і Дзень Жазэфіны адзначаўся ў Швецыі на працягу многіх дзесяцігоддзяў: у Стакгольме стала традыцыяй ездзіць у гэты дзень у палац Дротнінгхольм, дзе для іх былі арганізаваны ўрачыстасці, і ўсе балелі за Жазэфіну, якая вітала іх з балкона. Аднак у першыя гады яе адносіны са свякрухай былі некалькі напружанымі, бо, як паведамлялася, каралева Дэзірэ адчувала грэбаванне з боку мужа і што яе месца каралевы было азмрочана папулярнасцю Жазэфіны.<ref name="ReferenceA"/> Аднак пасля пачатковых гадоў адносіны паміж Жазэфінай і Дэзірэ сталі больш прыязнымі і гарманічнымі. Першапачаткова адносіны паміж Жазэфінай і Оскарам апісваліся як узаемна шчаслівыя, і пара падзяляла іх інтарэсы ў галіне культуры, жывапісу, пісьменства і спеваў.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 41</ref> У Оскара і Жазэфіны было пяцёра дзяцей, з якіх двое павінны былі стаць каралямі Швецыі і Нарвегіі. Аднак Оскар быў вядомы сваімі пазашлюбнымі адносінамі, што моцна мучыла Жазэфіну, якая пакутавала ад рэўнасці.<ref name="ReferenceB">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 48</ref> Пасля вяселля Оскар павінен быў аднавіць кантакт з [[Жакет Лёвенхільм]], хаця першапачаткова не верылі, што Жазэфіна была ў курсе гэтага: аднак у 1826 годзе ў сваім дзённіку яна дала першыя прыкметы таго, што ведае пра яго справы, і ў 1828 годзе яна пісала пра балючыя падазрэнні ў шлюбнай здрадзе, а таксама пра тое, што ёй балюча быць пастаянна цяжарнай.<ref name="ReferenceB"/> У 1832 годзе, праз год пасля нараджэння свайго апошняга дзіцяці, яна напісала ў сваім дзённіку пра сучасны погляд, што жанчына павінна пераносіць пазашлюбныя адносіны мужа: ''жанчына павінна пакутаваць моўчкі'' і лічыць гэты сучасны погляд несправядлівым.<ref name="ReferenceB"/> У 1835 годзе боль з-за паводзін Оскара прымусіла яе выправіцца ў спа-салон Медэві, каб супакоіць нервы.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 90</ref> Адносіны яе мужа са знакамітай актрысай [[Эмілі Хёгкіст]] былі добра вядомыя. Гэта таксама была не часовая справа, а сур’ёзныя адносіны, якія пачаліся ў 1836 годзе і прывялі да двух сыноў: Макса ў 1839 і Яльмара ў 1840.<ref name="ReferenceC">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 54</ref> У 1837 годзе Оскар і Эмілі Хёгкіст сустрэліся ў [[Бад-Эмс]]е.<ref name="ReferenceC"/> Жазэфіна апісала гады адносін Оскара з Эмілі Хёгкіст як прагулку «праз агонь».<ref name="ReferenceC"/> Аднак Жазэфіна і Оскар працягвалі з’яўляцца разам на публіцы, і яе годныя паводзіны паклалі сімпатыі на яе бок. З-за гэтага Оскар стаў непапулярным, і кароль Карл XIV Юхан папракаў яго за гэта са спачуваннем пакутам Жазэфіны.<ref name="ReferenceD">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 55</ref> На працягу наступных гадоў прынцэсы гэтая сітуацыя, якая паспрыяла канфлікту паміж манархам і наследным прынцам, увяла Жазэфіну ў палітыку, калі яна стала актыўнай пасрэдніцай паміж мужам і цесцем. Жазэфіна цікавілася садоўніцтвам і жывапісам. Яе цікавасць да мастацтва была актыўнай і сапраўднай. Яна падтрымала кар’еру мастачкі (і каталічкі) [[Сафія Адлерспарэ|Сафіі Адлерспарэ]], а таксама заахвоціла мастацкі інтарэс і талент уласнай дачкі, [[Яўгенія Шведская|прынцэсы Яўгеніі]], якая стала таленавітай самадзейнай мастачкай. У 1836 годзе да яе з візітам прыехалі маці, брат і дзве сястры. У 1843 годзе яна наведала маці ў Мюнхене. Жазэфіна вельмі актыўна ўдзельнічала ў сацыяльных рэформах і дабрачыннасці. Па прыбыцці ў Швецыю ў яе склаліся блізкія адносіны са шведскай прынцэсай [[Сафія Альберціна|Сафіяй Альберцінай]], якая пазнаёміла яе з гэтай працай, задзейнічаўшы яе ў ''Välgörande Fruntimmerssällskapet'' (Дабрачыннам жаночым таварыстве) для падтрымкі бедных жанчын. Пасля смерці Сафіі Альберціны яна ўзяла на сябе абарону гэтай арганізацыі, як гэта зрабіла б для дабрачынных арганізацый каралевы Дэзірэ і яе нявесткі каралевы [[Луіза Нідэрландская|Луізы]] пасля іх смерці. Таксама яна сама заснавала некалькі дабрачынных арганізацый. Ужо будучы прынцэсай, яна два разы на тыдзень прымала просьбы аб дапамозе, і яе дзейнасць з гадамі пашыралася. Яе асноўная ўвага была накіравана на падтрымку бедных жанчын і дзяцей. У 1826 годзе яна заснавала ''Sällskapet de fattigas vänner'' (Сябры беднага грамадства) для бедных удоў; ''Sällskapet för uppmuntran av öm och sedlig modersvård'' (Таварыства далікатнага і правільнага мацярынскага догляду) для падтрымкі бедных маці ў 1827 годзе; ''Sällskapet för arbetsamhetens uppmuntran'' (Грамадства заахвочвання на працу), агенцтва па працаўладкаванні жанчын у 1833 годзе; і ''Kronprinsessans slöjdskola för fattiga flickor'' (Школа «Кронпрынцэсы» рамесных заняткаў для бедных дзяўчынак).<ref name="Gunnel Becker 2007"/> Жазэфіна, хоць і была глыбока рэлігійнай і пад уплывам хрысціянскай ідэі дабрачыннасці, не верыла, што гэта задача рэлігіі, а задача дзяржавы — забяспечваць дабрабыт, і ў сваёй дабрачыннай дзейнасці яна раздзяліла гэтыя дзве сферы. У яе бібліятэцы былі творы пра раннехрысціянскі сацыялізм, якія, здаецца, былі ўважліва прачытаны.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 138</ref> Жазэфіна мела ўласную каталіцкую капліцу ў Каралеўскім палацы. У прыватным парадку яна, як вядома, спрабавала паўплываць на свякроў, каб яна была толькі каталічкай: толькі ў 1844 годзе яе спаведнік заявіў, што ёй удалося пераканаць свякроў упершыню прысутнічаць на споведзі, першы раз за пяцьдзесят гадоў.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 72</ref> Оскар заўсёды падтрымліваў яе рэлігійныя правы, незалежна ад іх асабістых адносін. Што тычыцца дзяцей, яна не магла ўмешвацца ў іх рэлігію, аднак яна сапраўды размаўляла з імі пра рэлігію: яна і яе спаведнік разабралі ўсё, што яны маглі знайсці ў каталіцызме і лютэранстве, і пра гэтыя рэчы яна адчувала сябе свабоднай у размове са сваімі дзецьмі.<ref name="ReferenceD"/> Жазэфіна вельмі цікавілася каталіцтвам у Швецыі і Нарвегіі. Па прыездзе яна выявіла, што каталіцкая кангрэгацыя ў Стакгольме занядбана. Сярод іншага, у ёй не было належнага будынка царквы, і яна адчувала, што цяперашні каталіцкі святар Жан Батыст Грыдэйн, які быў таксама спаведнікам сваёй свякрухі, пашкодзіў рэпутацыю католікаў з-за гэтага. Пасля смерці Грыдэйн ў 1833 годзе яго змяніў яе спаведнік Студач. 16 верасня 1837 годзе ў яе прысутнасці, дзякуючы намаганням яе і Студач, была заснавана царква Санта-Яўгенія ў Стакгольме: гэта была першая каталіцкая царква ў Скандынавіі з часоў Рэфармацыі і стала першым апостальскім вікарыятам у Сканданвіі: у Нарвегіі была заснавана ў 1841 годзе. Яна сама наведвала там імшу па нядзелях. == Каралева Швецыі і Нарвегіі == [[Файл:Drottning_Josefinas_kröning_28_september_1844.jpg|злева|міні| Каранацыя 28 верасня 1844 года]] У 1844 годзе Жазэфіна стала каралевай Швецыі і Нарвегіі пасля далучэння мужа. Яна была каранавана ў Швецыі 28 верасня 1844 года. Былі некаторыя апазіцыі: рэлігійная дыскусія была больш гарачай у 1840-х, чым у 1829, калі каралева Дэзірэ была каранавана, але Оскар вырашыў справу, заявіўшы, што не будзе каранаваны сам, калі яна не будзе. У Нарвегіі было больш сур’ёзнае супрацьдзеянне каранацыі католіка. Афіцыйная прычына заключалася ў тым, што цырымонія была непатрэбнай, бо каралева не мела ніякага становішча ў нарвежскай канстытуцыі, але прызнаецца, што сапраўднай прычынай была яе рэлігія: каралева Дэзірэ фактычна не была каранавана і ў Нарвегіі. З-за гэтага Оскар адмовіўся каранавацца і ў Нарвегіі. У той час, калі Жазэфіна стала каралевай, [[Фрэдрыка Брэмер]] напісала пра яе: «…аддае перавагу дзейнічаць з уласнага пульса і волі. Вядома, я не чула гэтага ад двара, але я лічу, што гэта праўда. З двух каралеўскіх сужэнцаў яна, без сумневу, лічыцца больш моцным характарам».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 135</ref> Пасля ўзыходжання Оскара на трон ён спыніў пазашлюбныя сувязі. Адносіны паміж Жазэфінай і Оскарам былі выпраўлены і заставаліся добрымі падчас яго кіравання і да самай смерці. Абмяркоўвалася ступень яе палітычнага ўплыву падчас праўлення Оскара. Казалі, што яна выконвала ролю яго саветніка і аказвала ўплыў у некалькіх пытаннях. Як паведамляецца, Оскар адчуў ціск з-за сваёй адказнасці і разлічваў на яе падтрымку. Пацверджана, што, калі адбыўся крызіс, кароль і каралева сышлі ў закрыты пакой, каб абмеркаваць пытанне, перш чым кароль прыняў рашэнне. Сведкамі іх прыватных канферэнцыі былі прадстаўнікі двара, якія часам маглі назіраць, як яны абмяркоўвалі пытанні ў палацавым садзе па-за межамі слуханняў. Можна заўважыць, што знешняя палітыка паўплывала на яе сімпатыі і погляды. У яе перапісцы са сваёй цёткай, прускай каралевай Лізаветай Людовікай Баварскай, відаць, што яна актыўна вяла перамовы аб міры ў Першай Шлезвігскай вайне 1848 года. Падчас вайны яна паведаміла цётцы, што Швецыя вырашыла дапамагчы Даніі супраць Прусіі ў абароне незалежнасці і спадзяецца, што Прусія будзе гатовая ўдзельнічаць у мірных перамовах. У выніку Пруссія адправіла графа Альберта фон Пурталеса ў Швецыю для асабістага ўступлення ў мірныя перамовы з Жазэфінай.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 170</ref> Паралельна яна запэўніла каралеву і караля Прусіі ў асабістых адносінах і прапанавала ім надзейны прытулак, калі іх калі-небудзь прымусяць выехаць з Прусіі. Пацверджана, што яна адыграла важную ролю ў сакрэтнай дыпламатыі Оскара I, дзе яна таксама павысіла свайго малодшага сына Оскара перад старэйшым сынам Карлам. Лічыцца, што яе кантакты з [[Напалеон III|французскім імператарам Напалеонам III]] і імператрыцай Яўгеніяй мелі пэўнае значэнне падчас еўрапейскага крызісу 1850-х гадоў. Жазэфіну называлі прафранцузскай і антырасійскай. Сярод іншых яе сын Карл адзначыў, што яна была адказная за лістападаўскі дагавор паміж Швецыяй-Нарвегіяй, Францыяй і Вялікабрытаніяй супраць расійскага экспансіянізму ў 1855 годзе. [[Файл:Josephine_of_Leuchtenberg_by_JW_Bergstrom.jpg|міні| [[Дагератыпія|Дагератып]] каралевы Жазэфіны Ёхана Вільгельма Бергстрома]] Мяркуецца, што Жазэфіна была натхняльніцай законаў, якія забяспечвалі аднолькавую спадчыну для мужчын і жанчын у 1845 годзе, рэформаў у турмах і сацыяльнай апецы і скасавання гільдый у 1846 годзе. Падчас Еўрапейскіх [[Вясна народаў|рэвалюцый 1848 года]] ў Стакгольме 19 сакавіка 1848 года пачаліся беспарадкі, якія атрымалі назву «Сакавіцкія хваляванні» і працягваліся на працягу чатырох дзён. Паўстанцы на вуліцах патрабавалі рэспублікі і спрабавалі ўзброіць паўстанне. Па словах графа Лёвенхіельма, каралеўская сям’я была бледнай і сур’ёзна перажывала, калі ён наведваў іх у той час. Як паведамляецца, Жазэфіна прасіла Оскара не страляць у натоўпы падчас беспарадкаў.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 161</ref> У рэшце рэшт, беспарадкі былі ўтаймаваны агнём вайскоўцаў. Аднак, за выключэннем падазронасці ў рэлігійным пытанні, удзел Жазэфіны ў палітыцы, здаецца, не быў дрэнна ацэнены, нават наадварот, яе разглядалі як добры ўплыў. Яе каталіцызм быў адзіным, што некалькі паўплывала на яе папулярнасць у некаторых колах грамадства. Яе рэлігія ў спалучэнні з вядомай палітычнай дзейнасцю выклікала чуткі пра тое, што яна аказвала неправамерны ўплыў на рэлігійныя праблемы. У 1844 годзе швед ажаніўся з каталічкай і прыняў веру, а яе спаведніка Студача абвінавацілі ў перавядзенні шведа ў каталіцтва. Паводле закона аб малітоўных сходах, гэта было злачынствам і стала скандалам. У 1840-х гадах у краіне, дзе раней было абыякава, вялася напружаная палітычная дыскусія наконт свабоды веравызнання, што раскрыла больш ці менш прамыя напады ў прэсе на Жазэфіну. Фактычна яна выкарыстала свой уплыў на карысць католікаў і супрацоўнічала з Папам у гэтым пытанні.<ref name="ReferenceE">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 92</ref> Мяркуецца, што Жазэфіна стаяла за некалькімі законамі адносна рэлігійнай палітыкі. З 1851 годзе яна падтрымлівала першы жаночы каталіцкі ордэн, які дзейнічаў у Швецыі з часоў Рэфармацыі, калі манахіні Дочкі Найсвяцейшага Сэрца Марыі зацвердзіліся ў Стакгольме, каб клапаціцца пра навучанне каталіцкіх дзяцей. У 1853—54 шведскія лютэране атрымалі дазвол наведваць каталіцкія пропаведзі.<ref name="ReferenceE"/> У 1853 годзе быў выпадак, калі шэсць шведскіх жанчын прынялі каталіцкую веру. Жазэфіна, якая ў той час працавала над увядзеннем свабоды веравызнання, папрасіла Оскара пераканаць міністра рэлігіі адкласці расследаванне супраць жанчын. Гэта таксама было зроблена.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 220</ref> У 1856 годзе Оскар выказаўся за свабоду веравызнання.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 221</ref> Аднак у 1857 годзе Оскар захварэў і быў непрацаздольным, а наследны прынц Карл стаў рэгентам. Карл, які быў антыкаталікам, працаваў супраць планаў маці і карыстаўся дапамогай людзей, такіх як вікарый Нільс Ёхан Экдаль, які належаў да праціўнікаў каралевы з-за яе рэлігіі і палітычнага ўплыву. У гэты час Экдаль прапаведаваў, што паколькі не было цярпімасці да каралевы [[Крысціна (каралева Швецыі)|Швецыі Крысціны]], якая была шведкай каралевай-рэгентам і перайшла ў каталіцтва: «…значна менш гэта было б для замежнай каралевы, якая ўвайшла ў краіну шлюбам».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 230</ref> Шэсць звернутых жанчын былі аддадзены пад суд у 1858 годзе, пасля чаго былі высланы і канфіскавана іх маёмасць. Аднак да таго часу гэты стары закон лічыўся ганебным для рэпутацыі Швецыі, так жа як і скандал з выгнаннем, і ў 1860 годзе Карл палічыў сябе абавязаным нарэшце ўвесці свабоду веравызнання.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 237</ref> Звернутыя жанчыны, якія эмігравалі ў [[Ліён]] у Францыі, вярнуліся ў Швецыю пасля ўвядзення свабоды веравызнання. Жазэфіна таксама была каралевай Нарвегіі. Як паведамляецца, яна цаніла нарвежскую прыроду, бо яна нагадвала ёй Баварыю. Яна вельмі паўплывала на інтэр’ер Каралеўскага палаца ў Хрысціяніі, які быў завершаны ў 1849 годзе, захапілася нарвежскім мастацтвам і часта наведвала мастацкія выставы ў Хрысціяніі. Як паведамляецца, яна асабліва захаплялася палацам Оскаршалаў. 1852 год быў апісаны для яе цяжкім: у кампаніі мужа, дачкі і сына Густава яна наведала маці на смяротным ложку ў Баварыі. На зваротным шляху яны наведалі Нарвегію, дзе Густаў памёр ад [[Пнеўманія|запалення лёгкіх]]. У 1856 годзе ў Хрысціяніі ў Нарвегіі загарэлася царква Святога Олава, першая каталіцкая царква пасля рэфармацыі. У яе былі напружаныя адносіны са старэйшым сынам. Карл быў глыбока закаханы ў фрэйліну [[Сігрыд Спарэ]]. Гэта адбылося ў той самы час, калі ў 1846 годзе вяліся перамовы аб шлюбе Карла з Луізай Прускай. Жазэфіна аддзяліла Карла і Спарэ, выслаўшы Спарэ з двара ў 1848 годзе, хаця ёй не ўдалося выратаваць шлюбны саюз з Прусіяй. Карл ніколі не дараваў Жазэфіне тое, што яна аддзяліла яго ад Спарэ, і, да таго ж, гэта таксама прымусіла яго быць моцна антыкаталіцкім, таму што ён абвінаваціў у рашэнні маці яе каталіцкага спаведніка Якава Лорэнца Студача. Жазэфіна таксама не любіла Карла за імпульсіўнасць, эканамічную безадказнасць і маральную распусту. У 1852 годзе, калі Карл упершыню служыў рэгентам, падчас паездкі каралеўскай пары ў Германію было адзначана, што яна развіталася з Карлам і яго саветнікамі з заўвагай: «Ну, зараз мы сыдзем, і спадары будуць кіраваць…», каментар ўспрыняты як халодны і скептычны.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 195</ref> У 1857 годзе Оскару I стала дрэнна. Хвароба манарха зрабіла неабходным рэгенцтва, і кронпрынц Карл разглядаўся як відавочны выбар. Каралева Жазэфіна выступіла супраць таго, каб Карла прызначылі рэгентам падчас недзеяздольнасці караля. Чуткі сцвярджалі, што прычына ў тым, што яна ўсведамляе той факт, што Карл ніколі не дазволіць ёй аніякага ўплыву на дзяржаўныя справы. У гэты час была вядомая падзея, якая прыцягнула ўвагу. Кароль і каралева паказалі сябе сталічнай публіцы ў сваёй карэце. У гэты момант кароль быў занадта слабы, каб махаць рукой, але Жазэфіна на самой справе не ўтрымалася і памахала рукой. Яна таксама падштурхнула яго, каб усвядоміць, што адбываецца. Гэта выклікала чуткі пра тое, што яна баіцца страціць сваю палітычную пазіцыю. Мацільда д’Арозка апісала гэты пункт гледжання ў сучасным лісце, дзе абараняла каралеву ад яго: «Яна падштурхоўвае караля, як кажуць, небараку, каб ён вітаў людзей, калі яны выйшлі. Яна ахоўвае яго не як анёла міласэрнасці, не як раба абавязку, пакутніка — не, як вірагу, заклапочанага толькі сваім валадараннем. Гэта так цяжка, так няўдзячна…»<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 192</ref> Восенню 1857 года яна была вымушана прыняць прызначэнне Карла рэгентам. Яна выказала яму ўдзячнасць за абраных ім саветнікаў, але гэта таксама азначала канец яе палітычнай дзейнасці. Каралевай Жазэфінай захапляліся за яе самаахвярны клопат пра яго на працягу двух гадоў, калі ён хварэў перад смерцю. == Каралева ўдава == [[Файл:Josephine_of_Leuchtenberg_1874.jpg|міні|260x260пкс| Фотаздымак Жазэфіны Лейхтэнбергскай як каралевы-ўдавы (1874)]] [[Файл:Oscar_I_of_Sweden-Norway_&_Josephine_of_Sweden-Norway_graves_2013.jpg|міні| Магіла караля Оскара і каралевы Жазэфіны ў [[Царква Рыдархольмена|царкве Рыдархольмена]].]] У 1859 годзе Оскар памёр, зрабіўшы Жазэфіну каралевай. Адзначаецца, што яна прытрымлівалася французскай традыцыі, апранаючы фіялетавы колер як жалобны, а не чорны: у любым выпадку фіялка была яе ўлюбёным колерам, і яна будзе насіць яго да канца жыцця. Будучы каралевай, яна страціла ўсялякі палітычны ўплыў і прысвяціла сябе дабрачыннай дзейнасці і зацікаўленасці ў каталіцкай суполцы і яе праблемах. Карл XV лічыў яе занадта старамоднай і афіцыйнай, і іх погляды рэдка падзяляліся. Карл XV заявіў пра дэкадэнцкі лад жыцця: па чутках, ён удзельнічаў ва ўсходніх распустах з армянінам Оханам Дэміргіянам, а яго жыццё ў летняй рэзідэнцыі Ульрыксдальскі палац параўноўвалі з жыццём у [[Версаль|Версалі]], што прывяло карону да нядобрай рэчаіснасці. таксама быў страх Жазэфіны.<ref name="Robert Braun 1950 page 246">Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 246</ref> Яе адносіны з каралевай [[Луіза Нідэрландская|Луізай]] былі ацэнены як вельмі добрыя. У 1866 годзе яна падзяліла негатыўныя погляды каралеўскай пары адносна парламенцкай рэформы.<ref name="Robert Braun 1950 page 246"/> Каралева ўдава Жазэфіна была вядомай тым, што выконвала абавязкі медсястры падчас хваробы ў сям’і, і яе адносіны з Карлам палепшыліся ў апошнія гады, калі стан яго здароўя пагоршыўся, і ён стаў масонам, і потым бачыў менш адрозненняў у каталіцызме і пратэстантызме. Жазэфіна пастаянна інфармавалася пра палітычныя падзеі, хаця больш не магла на іх паўплываць. Яна падтрымала Аўстрыю супраць Прусіі, экспансіянізму якой баяліся. У 1870 годзе Жазэфіна выказала, наколькі глыбока яна была супраць увядзення новай каталіцкай дактрыны аб беспамылковасці Папы.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 263</ref> Яна разглядала гэта як дактрыну, якая ў значнай ступені адштурхне каталіцкую царкву ў вачах пратэстанцкага свету.<ref name="Robert Braun 1950"/> Паведамляецца, што яна пацярпела, калі ў 1870 годзе яе стрыечны брат [[Напалеон III]] быў звольнены з пасады. Пасля бітвы пры Седане яна запэўніла зняволенага ў турму Напалеону III, што яна ніколі не забудзе, што была членам [[Багарнэ|сям’і Багарнэ]]. Яна запрасіла сына Напалеона III у Швецыю, хаць ён і не прыняў запрашэнне. Яна таксама выказала непрыязнасць да анексіі [[Папская вобласць|Папскай дзяржавы]] і назвала 1870 год страшным. Жазэфіна няньчыла нявестку каралеву Луізу на смяротным ложку ў 1871 годзе. У 1872 годзе Карл XV памёр, а малодшы сын Жазэфіны [[Оскар II]] змяніў яго на прыстоле. На момант смерці Карла Жазэфіна была ў паездцы да сваёй сястры Амэлі Лейхтэнбержскай ў Партугаліі. Па дарозе яна наведала [[Парыж]] і ўбачыла караля і каралеву Іспаніі ў Эскорыяле. У Лісабоне яе паміраючая сястра пажадала ёй паглядзець палацы Цынтры і Мансэрата да яе вяртання. Яна вярнулася ў Швецыю праз два дні пасля смерці Карла. Пасля смерці Якаба Лорэнца Студача ў 1873 годзе Жазэфіна дамаўлялася з Папам пра тое, хто стане найбольш прыдатнай заменай місіянерскаму біскупу Каталіцкай Царквы ў Скандынавіі. Яна пажадала мець шпіерскага біскупа Баніфацыя фон Ханэберга.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 269-70</ref> Аднак Папа прызначыў Ёгана Георга Губера. Жазэфіна падтрымала першыя паслярэфармацыйныя каталіцкія цэрквы ў Гётэбаргу (Швецыя) у 1862 годзе і ў Бергене ([[Нарвегія]]) у 1866 годзе. У 1865 годзе яна падтрымала заснаванне ў Осла каталіцкай школы манашак ордэна Святога Ёзэфа Шамберыйскага. Яна заснавала ў 1873 годзе дом і прытулак для бедных замужніх жанчын Stiftelsen Konung Oscar I:s minne (Фонд памяці Оскара I) і дом для бедных каталікоў у 1873 годзе — Stiftelsen Josephinahemmet (Фонд дома Жазэфіны): абедзве гэтыя ўстановы кіраваліся манахінямі нямецкага ордэна Святой Елізаветы. 13 чэрвеня 1873 года Жазэфіна адсвяткавала тое, што называецца другім па значнасці святкаваннем у сваім жыцці, калі яна атрымала глыбокую пашану падчас святкавання пяцідзесяці гадоў у Швецыі. Як паведамляецца, яна была вельмі расчуленая, і ў яе лісце часта прыводзяцца яе словы: «Гэта быў дзень паўстагоддзя, які я ніколі не забуду да дня сваёй смерці: маё сэрца заўсёды будзе захоўваць яго ў прыемнай памяці… нарэшце, дарагі мой сябар, я з рухам стаў сведкам таго, як ''пратэстанцкая'' Швецыя так аднагалосна адзначала каталіцкую каралеву. Я дзякую і хвалю Бога за гэта…»<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) 276</ref> У 1875 годзе яна наведала [[Пій IX|Папу Пія IX]] у Рыме — паломніцтва, якое яна даўно хацела ажыцявіць. Яна падарожнічала інкогніта пад імем «графіня Тулгарна» і ў кампаніі толькі чатырох прыдворных. 22 мая 1875 года яна дасягнула Рыма пасля Берліна, Мюнхена і Інсбрука, была прынята каралём Італіі і ён правяў яе праз горад. Яна мела доўгую гісторыю кантактаў з Папам адносна сваёй каталіцкай працы ў Скандынавіі, і Папа ў 1852 годзе задумваўся ўручыць ёй «Залатую ружу», але стрымаўся, бо баяўся, што гэта будзе дрэнна ўспрымацца ў пратэстанцкай краіне.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 282</ref> 3 чэрвеня 1875 года Папа Рымскі прычасціў Жазэфіну, пасля чаго адбыўся публічны абед разам з пляменніцай прынцэсай Мацільдай Віяно і фрэйлінай Разалі Муфат, якая была першай ня каралеўскай жанчынай, якая зрабіла і тое, і другое.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) 283</ref> Пасля Рыма яна наведала Неапаль, Балонію і Мілан і ўбачыла былую [[Яўгенія (імператрыца Францыі)|імператрыцу Францыі Яўгенію]] ў Зальцбургу. == Смерць == Каралева Жазэфіна памерла ў [[Стакгольм]]е ў 1876 годзе ва ўзросце шасцідзесяці дзевяці гадоў і атрымала каталіцкае пахаванне. Яе апошнія словы былі: «Зараз я іду дадому. Я вельмі рада».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) 297</ref> == Дзеці == У Жазэфіны з Оскарам было пяцёра дзяцей; чатыры сыны і адна дачка: # [[Карл XV|Карл XV кароль Швецыі і IV Нарвегіі]] (1826—1872) # Князь Густаў, герцаг Упландскі (1827—1852) # [[Оскар II|Оскар II Шведскі]] (1829—1907) # Прынцэса Яўгенія Шведская і Нарвежская (1830—1889) # Князь Аўгуст, герцаг Даларны (1831—1873) == Герб і манаграма == <gallery class="center" widths="170" heights="220"> Файл:Blason de la Reine Joséphine.svg|Герб Жазэфіны ў якасці каралевы Швецыі і Нарвегіі Файл:Royal Monogram of Queen Josephine of Sweden.svg|Манаграма шведскай каралевы Жазэфіны </gallery> {{Зноскі}} == Бібліяграфія == * {{Cite book|author=Lars O. Lagerqvist|title=Bernadotternas drottningar (The queens of the Bernadotte dynasty)|publisher=Albert Bonniers Förlag AB|isbn=91-0-042916-3|year=1979|language=sv}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLars_O._Lagerqvist1979">[[Спецыяльнае: BookSources / 91-0-042916-3|91-0-042916-3]]</cite></bdi> * Ларс Элгклоў (1978). Бернадот. Historien — eller historier — om en familj. (Бернадот. Гісторыя — альбо гісторыі — сям’і) Стакгольм: Askild & Kärnekull Förlag AB. (Шведская) * Gunnel Becker & Kjell Blückert, чырвоны (2007). Скідванне Іосіфіны з Сверыга і Норвегіі. (Каралева Швецыі і Нарвегіі Іосіфа) Стакгольм: Veritas Förlag.{{ISBN|978-91-89684-44-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-91-89684-44-7|978-91-89684-44-7]] (шведская) * Роберт Браун (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (Срэбны трон. Кніга пра каралеву Швецыі-Нарвегіі Юзафіну) Стакгольм: Norlin Förlag AB. (Шведская) * [http://www.nad.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=12210 Josefina, urn: sbl: 12210, Svenskt biografiskt lexikon (art by Nils F Holm), hämtad 03.11.2013.] {{Архівавана|url=https://archive.today/20131104101309/http://www.nad.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=12210 |date=4 лістапада 2013 }} * Josephine of Leuchtenberg at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Багарнэ]] [[Катэгорыя:Жонкі манархаў Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 2cxtk45fz5i429ccsgn7g9yqsuwhogf 5177051 5177050 2026-08-07T12:00:16Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Жазефіна Лейхтэнбергская]] у [[Жазэфіна Лейхтэнбергская]] па-над перасылкай: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177050 wikitext text/x-wiki {{ДД | герб = Blason de la Reine Joséphine.svg | пасада = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]] і [[Спіс сужэнцаў манархаў Нарвегіі|Нарвегіі]] | сцяг = Blason de la Reine Joséphine.svg | перыядпачатак = [[1844]] | перыядканец = [[1859]] | папярэднік = [[Дэзірэ Клары]] | пераемнік = [[Луіза Нідэрландская]] }} '''Жазэфіна Максіміліана Яўгенія Напалеонэ Лейхтэнбергская''' альбо '''Жазэфіна дэ Багарна''' ({{lang-sv|Josefina Maximiliana Eugenia Napoleona av Leuchtenberg}}; [[14 сакавіка]] [[1807]] — [[7 чэрвеня]] [[1876]]) — каралева Швецыі і Нарвегіі ў якасці жонкі [[Оскар I|караля Оскара I.]] Яна таксама была прынцэсай [[Балоння|Балонскай]] ад нараджэння і герцагіняй Гальера з 1813 года. У перыяд праўлення мужа яна лічылася палітычна актыўнай і выконвала абавязкі ягонага палітычнага саветніка, актыўна ўдзельнічала ў дзяржаўных справах. Яна вядома прыняццем больш ліберальных законаў адносна рэлігіі. == Ранні перыяд жыцця == Жазэфіна нарадзілася 14 сакавіка 1807 годзе ў [[Мілан]]е, Італія. Яна была першым з шасці дзяцей [[Яўген Багарнэ|Яўгена дэ Багарнэ, герцага Лейхтэнберга]] (1781—1824), і яго жонкі, прынцэсы Аўгусты Баварскай (1788—1851). Яе бабуляй і цёзкай па бацькоўскай лініі была [[Жазефіна Багарнэ|Жазэфа Ташэ дэ ла Пажэры]], першая жонка [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]: ёй па просьбе Напалеона далі імя «Жазэфіна».<ref name="Robert Braun 1950">Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish)</ref> Яе дзедам па маці быў кароль Баварыі [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян I Іосіф]]. Нарадзіўшыся, Напалеон ёй прысвоіў тытул «[[Балоння|Балонскай]] прынцэсы», а пазней яе таксама зрабілі герцагіняй Гальеры. Першыя сем гадоў яна правяла ў Італіі. Сям’я праводзіла дні ў міланскай Віле Банапарт і ў летняй рэзідэнцыі ў Монцы за межамі Мілана. У 1812 годзе яны наведалі былую імператрыцу Жазэфіну. У 1813 годзе яе бацька Яўген адхіліў прапанову цесця аб’яднаць сілы супраць Напалеона. У 1814 годзе Аўгуста далучылася да бацькі ў яго ваенным штабе ў [[Мантуя|Мантуі]], дзе яна нарадзіла Тэадаліну дэ Багарна, малодшую сястру Жазэфіны. Крыху пазней Жазэфіна і яе браты і сёстры далучыліся да маці ў крэпасці ў Мантуі ў працэсіі карэт са сваімі прыдворнымі. Пасля паразы Напалеона ў тым жа годзе яе бацькі з’ехалі да дзеда па маці ў Баварыі, а крыху пазней Жазэфіна і яе браты і сёстры пайшлі за імі ў кампаніі барона Дарная, раней сакратара яе бацькі. Як паведамляецца, гэта была памяць, якая засталася з Жазэфінай. Яе бацька атрымаў тытул герцага Лейхтэнберга і былога княства [[Айхштэт]] у Баварыі ў якасці феадала. Яе дзяцінства апісваецца як шчаслівае. Сям’я праводзіла лета ў Айхштэце, а зімы ў Мюнхене ў сям’і Аўгусты. == Адукацыя == Жазэфіна ўмела размаўляць на [[Французская мова|французскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Італьянская мова|італьянскай мовах]] і вывучала [[Гісторыя|гісторыю]] і [[Геаграфія|геаграфію]] ў прафесара Ле Саджа; [[Батаніка|батаніку]] і [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўства]] з прафесарам Марцінусам; [[Матэматыка|матэматыку]], [[Фізіка|фізіку]] і [[Астраномія|астраномію]] ў прафесара Зіберса. == Шлюб з наследным прынцам Швецыі і Нарвегіі == [[Карл XIV Юхан]] баяўся легітымісцкай палітыкі [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] і хацеў надаць [[Бернадоты|Дынастыі Бернадотаў]] сувязі праз кроў са старымі каралеўскімі дынастыямі Еўропы. Шлюб яго сына і спадчынніка трона, [[Оскар I|наследнага прынца Оскара]], стаў рашэннем гэтай праблемы, і ў 1822 годзе ён нарэшце прымусіў сына пагадзіцца на шлюб і здзейсніць паездку ў Еўропу, каб азнаёміцца са спісам патэнцыйных кандыдатаў на пасаду кронпрынцэсы і каралевы. У гэтым спісе прынцэса Даніі была першай альтэрнатывай; прынцэса Лейхтэнберга была другой; трэцяй была прынцэса Гесэна, а чацвёртай — прынцэса Веймара.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 29</ref> Карл XIV Юхан абраў Жазэфіну з Лейхтэнберга кандыдатам нумар два, бо яна мела сувязі як са старымі дынастыямі Еўропы праз маці, так і з [[Банапарты|Дынастыяй Банапартаў]] праз бацьку, і, такім чынам, яна «злучала новыя інтарэсы са старымі», як ён выказаў пытанне.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 30</ref> === Заручыны і вяселле === Наследны прынц Оскар адмовіўся ад шлюбу з дацкай прынцэсай, але выказаў цікавасць да прынцэсы Лейхтэнберга пасля першай сустрэчы з Жазэфінай 23 жніўня 1822 года ў [[Айхштэт|Айхштэце]]. Паведамляецца, што пара развіла ўзаемнаю цягу і закахалася, убачыўшы адзін аднаго, і таму шлюб быў прыняты абедзвюма сем’ямі і належным чынам аформлены. Жазэфіна брала ўрокі [[Шведская мова|шведскай мовы]] і да вяселля перапісвалася з Оскарам. Як паведамляецца, яе бацька быў ня супраць яе пераходу ў [[лютэранства]], але шведскія прадстаўнікі, відаць, палічылі неабходным прапанаваць ёй магчымасць захаваць сваю рэлігію.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish)page 309</ref> Хоць яна была адданым католікам, яна пагадзілася выхоўваць сваіх дзяцей у лютэранскай рэлігіі. Яна прывяла каталіцкага святара і рэгулярна наведвала імшы і споведзі ў сваёй прыватнай каталіцкай капліцы. Папа даў на гэта згоду. У Швецыі закон талернтнасці 1781 года абвясціў свабоду веравызнання для замежнікаў і імігрантаў, і Жазэфіна, а таксама яе свякруха Дэзірэ карысталіся гэтым правам.<ref name="Gunnel Becker 2007">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish)</ref> Аднак для шведаў пераход з Лютэранскай царквы ў іншую рэлігію фармальна азначаў канфіскацыю маёмасці і выгнанне з краіны. Аналагічная была сітуацыя ў Нарвегіі. Лютэранскае духавенства было супраць заручын, але кароль рабіў па-свойму. Прынцэса Жазэфіна выйшла замуж за наследнага прынца па даверанасці ў Палацы Лейхтэнберг у [[Мюнхен]]е 22 мая 1823 года. Яны таксама асабіста правялі вясельную цырымонію 19 чэрвеня 1823 года ў [[Стакгольм]]е, [[Швецыя]]. Першая цырымонія шлюбу была каталіцкай, а другая — лютэранскай. Праз сваю маці Жазэфіна была нашчадкам [[Густаў I Ваза|Густава I Вазы]] і [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]], што зрабіла яе дзяцей нашчадкамі Густава Вазы. Дзякуючы дзеду па маці, [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліяну I Іосіфу Баварскаму]], яна таксама была адным з нашчадкаў Рэнаты Латарынгіі, унучкі [[Крысціян II|Крысціяна II Дацкага]]. Жазэфіна прыбыла ў Швецыю ў кампаніі сваёй цешчы, [[Дэзірэ Клары|каралевы Дэзірэ]], якая адсутнічала адзінаццаць гадоў. Яны прыбылі ў Манілу за межамі Стакгольма 13 чэрвеня 1823 года, дзе іх вітаў кароль Карл XIV Юхан, [[кронпрынц]] Оскар, ваенныя салюты і вялікі натоўп людзей, і праводзілі ў палац Хага, дзе Жазэфіну абняла прынцэса Сафія Альберціна, ігумення Кведлінбурга. Другая вясельная цырымонія адбылася праз шэсць дзён. Праз шэсць дзён пасля прыбыцця ў Швецыю яе імя па бацьку «Напалеонэ» было выдалена. Гэта таму, што Швецыя ваявала супраць Банапарта ў нядаўняй вайне. Яна прынесла з сабой некалькі кавалкаў эксклюзіўных ювелірных вырабаў, зробленых у Парыжы, яе бабулі па бацькавай лініі, якія да гэтага часу знаходзяцца сярод уладанняў каралеўскага дома Швецыі, Даніі і Нарвегіі (праз [[Лавіса Шведская|Лавісу]] і [[Марта Шведская|Марту Шведскую]]). У Швецыі яе ведалі па шведскай версіі свайго імя: ''Жазэфіна''. У сваёй свіце яна прывяла з сабой Берту Цюк, якую яна зрабіла сваім скарбнікам, і каталіцкага спаведніка Якава Лорэнца Студача: да самай смерці яны мелі настолькі блізкія адносіны, што іх называлі «Трыа». Жазэфіну праводзіла ў Швецыю часовая фрэйліна, графіня Аўрора Вільгельміна Браге, але, прыбыўшы, графіня Лізавета Шарлота Піпер і, з 1836 года, Шарлота Скёльдэбранд былі галоўнымі гаспадынямі двара альбо старэйшымі фрэйлінамі. == Кронпрынцэса == [[Файл:Josephine_of_Sweden_&_Norway_c_1835_by_Fredric_Westin.jpg|злева|міні| Жазэфіна Лейхтэнбергская як прынцэса, Фрэдрык Вестын.]] Жазэфіна дасягнула сацыяльнага поспеху ў Швецыі з моманту свайго прыезду, як прыватная асоба ў колах вышэйшага грамадства, так і публічная асоба, і павінна была стаць больш папулярнай як каралева, чым яе папярэдніца і пераемніца. Ужо будучы наследнай прынцэсай, яна змагла згуляць рэпрэзентатыўную ролю, якую яе свякроў не змагла выканаць, і адыграла вялікую ролю ў стварэнні новай дынастыі папулярнай у Швецыі. Улетку 1824 года наследны прынц і прынцэса наведалі [[Осла|Хрысціянію]] ў Нарвегіі, дзе ўдзельнічалі ў шматлікіх публічных выступах, каб зрабіць манархію папулярнай. Оскару было даручана часова выконваць абавязкі віцэ-караля ў час яго візіту, а Жазэфіна прысутнічала ў ложы, калі ён з’явіўся перад Стортынгам. Пасля гэтага яны здзейснілі паездку па Швецыі, каб прадставіць яе публіцы. Яе ахарактарызавалі як чароўную, прыгожую і годную, яе таксама ацанілі: яна ўразіла тым, што па яе прыездзе амаль свабодна размаўляла на шведскай мове. На балі ў 1838 годзе Фрыц фон Дардэль апісаў яе: «Што тычыцца наследнай прынцэсы, яна была прыгожай і годнай, магчыма, занадта худой, але вельмі разумнай і вельмі цудоўнай для ўсіх. Ніхто не мае за што папракнуць яе, акрамя як за каталіцкую рэлігію».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 93</ref> [[Файл:Bernadottefamilie.jpg|міні|350x350пкс| Каралеўская сям’я ў 1837 годзе. На малюнку Жазэфіна апранутая ў белае. Карціна Фрэдрыка Вестына.]] Яе адносіны да цесця былі вельмі цёплымі. Кароль ставіўся да яе з вялікай любоўю і, напрыклад, хаваў у кішэні прысмакі, якія яна шукала і, аднойчы, знайшла каштоўны камень, схаваны ў салодкім.<ref name="ReferenceA">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 42</ref> 21 жніўня 1823 года Карл XIV Юхан заявіў, што гэты дзень, у тую самую дату, на якую ён быў абраны наследным прынцам, павінен быць імянінамі Жазэфіны, і з гэтага часу ён будзе адзначацца як Дзень Жазэфіны. Першая такая ўрачыстасць адбылася ў гэты дзень у [[Дротнінгхольм|палацы Дротнінгхольм]], і Дзень Жазэфіны адзначаўся ў Швецыі на працягу многіх дзесяцігоддзяў: у Стакгольме стала традыцыяй ездзіць у гэты дзень у палац Дротнінгхольм, дзе для іх былі арганізаваны ўрачыстасці, і ўсе балелі за Жазэфіну, якая вітала іх з балкона. Аднак у першыя гады яе адносіны са свякрухай былі некалькі напружанымі, бо, як паведамлялася, каралева Дэзірэ адчувала грэбаванне з боку мужа і што яе месца каралевы было азмрочана папулярнасцю Жазэфіны.<ref name="ReferenceA"/> Аднак пасля пачатковых гадоў адносіны паміж Жазэфінай і Дэзірэ сталі больш прыязнымі і гарманічнымі. Першапачаткова адносіны паміж Жазэфінай і Оскарам апісваліся як узаемна шчаслівыя, і пара падзяляла іх інтарэсы ў галіне культуры, жывапісу, пісьменства і спеваў.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 41</ref> У Оскара і Жазэфіны было пяцёра дзяцей, з якіх двое павінны былі стаць каралямі Швецыі і Нарвегіі. Аднак Оскар быў вядомы сваімі пазашлюбнымі адносінамі, што моцна мучыла Жазэфіну, якая пакутавала ад рэўнасці.<ref name="ReferenceB">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 48</ref> Пасля вяселля Оскар павінен быў аднавіць кантакт з [[Жакет Лёвенхільм]], хаця першапачаткова не верылі, што Жазэфіна была ў курсе гэтага: аднак у 1826 годзе ў сваім дзённіку яна дала першыя прыкметы таго, што ведае пра яго справы, і ў 1828 годзе яна пісала пра балючыя падазрэнні ў шлюбнай здрадзе, а таксама пра тое, што ёй балюча быць пастаянна цяжарнай.<ref name="ReferenceB"/> У 1832 годзе, праз год пасля нараджэння свайго апошняга дзіцяці, яна напісала ў сваім дзённіку пра сучасны погляд, што жанчына павінна пераносіць пазашлюбныя адносіны мужа: ''жанчына павінна пакутаваць моўчкі'' і лічыць гэты сучасны погляд несправядлівым.<ref name="ReferenceB"/> У 1835 годзе боль з-за паводзін Оскара прымусіла яе выправіцца ў спа-салон Медэві, каб супакоіць нервы.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 90</ref> Адносіны яе мужа са знакамітай актрысай [[Эмілі Хёгкіст]] былі добра вядомыя. Гэта таксама была не часовая справа, а сур’ёзныя адносіны, якія пачаліся ў 1836 годзе і прывялі да двух сыноў: Макса ў 1839 і Яльмара ў 1840.<ref name="ReferenceC">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 54</ref> У 1837 годзе Оскар і Эмілі Хёгкіст сустрэліся ў [[Бад-Эмс]]е.<ref name="ReferenceC"/> Жазэфіна апісала гады адносін Оскара з Эмілі Хёгкіст як прагулку «праз агонь».<ref name="ReferenceC"/> Аднак Жазэфіна і Оскар працягвалі з’яўляцца разам на публіцы, і яе годныя паводзіны паклалі сімпатыі на яе бок. З-за гэтага Оскар стаў непапулярным, і кароль Карл XIV Юхан папракаў яго за гэта са спачуваннем пакутам Жазэфіны.<ref name="ReferenceD">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 55</ref> На працягу наступных гадоў прынцэсы гэтая сітуацыя, якая паспрыяла канфлікту паміж манархам і наследным прынцам, увяла Жазэфіну ў палітыку, калі яна стала актыўнай пасрэдніцай паміж мужам і цесцем. Жазэфіна цікавілася садоўніцтвам і жывапісам. Яе цікавасць да мастацтва была актыўнай і сапраўднай. Яна падтрымала кар’еру мастачкі (і каталічкі) [[Сафія Адлерспарэ|Сафіі Адлерспарэ]], а таксама заахвоціла мастацкі інтарэс і талент уласнай дачкі, [[Яўгенія Шведская|прынцэсы Яўгеніі]], якая стала таленавітай самадзейнай мастачкай. У 1836 годзе да яе з візітам прыехалі маці, брат і дзве сястры. У 1843 годзе яна наведала маці ў Мюнхене. Жазэфіна вельмі актыўна ўдзельнічала ў сацыяльных рэформах і дабрачыннасці. Па прыбыцці ў Швецыю ў яе склаліся блізкія адносіны са шведскай прынцэсай [[Сафія Альберціна|Сафіяй Альберцінай]], якая пазнаёміла яе з гэтай працай, задзейнічаўшы яе ў ''Välgörande Fruntimmerssällskapet'' (Дабрачыннам жаночым таварыстве) для падтрымкі бедных жанчын. Пасля смерці Сафіі Альберціны яна ўзяла на сябе абарону гэтай арганізацыі, як гэта зрабіла б для дабрачынных арганізацый каралевы Дэзірэ і яе нявесткі каралевы [[Луіза Нідэрландская|Луізы]] пасля іх смерці. Таксама яна сама заснавала некалькі дабрачынных арганізацый. Ужо будучы прынцэсай, яна два разы на тыдзень прымала просьбы аб дапамозе, і яе дзейнасць з гадамі пашыралася. Яе асноўная ўвага была накіравана на падтрымку бедных жанчын і дзяцей. У 1826 годзе яна заснавала ''Sällskapet de fattigas vänner'' (Сябры беднага грамадства) для бедных удоў; ''Sällskapet för uppmuntran av öm och sedlig modersvård'' (Таварыства далікатнага і правільнага мацярынскага догляду) для падтрымкі бедных маці ў 1827 годзе; ''Sällskapet för arbetsamhetens uppmuntran'' (Грамадства заахвочвання на працу), агенцтва па працаўладкаванні жанчын у 1833 годзе; і ''Kronprinsessans slöjdskola för fattiga flickor'' (Школа «Кронпрынцэсы» рамесных заняткаў для бедных дзяўчынак).<ref name="Gunnel Becker 2007"/> Жазэфіна, хоць і была глыбока рэлігійнай і пад уплывам хрысціянскай ідэі дабрачыннасці, не верыла, што гэта задача рэлігіі, а задача дзяржавы — забяспечваць дабрабыт, і ў сваёй дабрачыннай дзейнасці яна раздзяліла гэтыя дзве сферы. У яе бібліятэцы былі творы пра раннехрысціянскі сацыялізм, якія, здаецца, былі ўважліва прачытаны.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 138</ref> Жазэфіна мела ўласную каталіцкую капліцу ў Каралеўскім палацы. У прыватным парадку яна, як вядома, спрабавала паўплываць на свякроў, каб яна была толькі каталічкай: толькі ў 1844 годзе яе спаведнік заявіў, што ёй удалося пераканаць свякроў упершыню прысутнічаць на споведзі, першы раз за пяцьдзесят гадоў.<ref>Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 72</ref> Оскар заўсёды падтрымліваў яе рэлігійныя правы, незалежна ад іх асабістых адносін. Што тычыцца дзяцей, яна не магла ўмешвацца ў іх рэлігію, аднак яна сапраўды размаўляла з імі пра рэлігію: яна і яе спаведнік разабралі ўсё, што яны маглі знайсці ў каталіцызме і лютэранстве, і пра гэтыя рэчы яна адчувала сябе свабоднай у размове са сваімі дзецьмі.<ref name="ReferenceD"/> Жазэфіна вельмі цікавілася каталіцтвам у Швецыі і Нарвегіі. Па прыездзе яна выявіла, што каталіцкая кангрэгацыя ў Стакгольме занядбана. Сярод іншага, у ёй не было належнага будынка царквы, і яна адчувала, што цяперашні каталіцкі святар Жан Батыст Грыдэйн, які быў таксама спаведнікам сваёй свякрухі, пашкодзіў рэпутацыю католікаў з-за гэтага. Пасля смерці Грыдэйн ў 1833 годзе яго змяніў яе спаведнік Студач. 16 верасня 1837 годзе ў яе прысутнасці, дзякуючы намаганням яе і Студач, была заснавана царква Санта-Яўгенія ў Стакгольме: гэта была першая каталіцкая царква ў Скандынавіі з часоў Рэфармацыі і стала першым апостальскім вікарыятам у Сканданвіі: у Нарвегіі была заснавана ў 1841 годзе. Яна сама наведвала там імшу па нядзелях. == Каралева Швецыі і Нарвегіі == [[Файл:Drottning_Josefinas_kröning_28_september_1844.jpg|злева|міні| Каранацыя 28 верасня 1844 года]] У 1844 годзе Жазэфіна стала каралевай Швецыі і Нарвегіі пасля далучэння мужа. Яна была каранавана ў Швецыі 28 верасня 1844 года. Былі некаторыя апазіцыі: рэлігійная дыскусія была больш гарачай у 1840-х, чым у 1829, калі каралева Дэзірэ была каранавана, але Оскар вырашыў справу, заявіўшы, што не будзе каранаваны сам, калі яна не будзе. У Нарвегіі было больш сур’ёзнае супрацьдзеянне каранацыі католіка. Афіцыйная прычына заключалася ў тым, што цырымонія была непатрэбнай, бо каралева не мела ніякага становішча ў нарвежскай канстытуцыі, але прызнаецца, што сапраўднай прычынай была яе рэлігія: каралева Дэзірэ фактычна не была каранавана і ў Нарвегіі. З-за гэтага Оскар адмовіўся каранавацца і ў Нарвегіі. У той час, калі Жазэфіна стала каралевай, [[Фрэдрыка Брэмер]] напісала пра яе: «…аддае перавагу дзейнічаць з уласнага пульса і волі. Вядома, я не чула гэтага ад двара, але я лічу, што гэта праўда. З двух каралеўскіх сужэнцаў яна, без сумневу, лічыцца больш моцным характарам».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 135</ref> Пасля ўзыходжання Оскара на трон ён спыніў пазашлюбныя сувязі. Адносіны паміж Жазэфінай і Оскарам былі выпраўлены і заставаліся добрымі падчас яго кіравання і да самай смерці. Абмяркоўвалася ступень яе палітычнага ўплыву падчас праўлення Оскара. Казалі, што яна выконвала ролю яго саветніка і аказвала ўплыў у некалькіх пытаннях. Як паведамляецца, Оскар адчуў ціск з-за сваёй адказнасці і разлічваў на яе падтрымку. Пацверджана, што, калі адбыўся крызіс, кароль і каралева сышлі ў закрыты пакой, каб абмеркаваць пытанне, перш чым кароль прыняў рашэнне. Сведкамі іх прыватных канферэнцыі былі прадстаўнікі двара, якія часам маглі назіраць, як яны абмяркоўвалі пытанні ў палацавым садзе па-за межамі слуханняў. Можна заўважыць, што знешняя палітыка паўплывала на яе сімпатыі і погляды. У яе перапісцы са сваёй цёткай, прускай каралевай Лізаветай Людовікай Баварскай, відаць, што яна актыўна вяла перамовы аб міры ў Першай Шлезвігскай вайне 1848 года. Падчас вайны яна паведаміла цётцы, што Швецыя вырашыла дапамагчы Даніі супраць Прусіі ў абароне незалежнасці і спадзяецца, што Прусія будзе гатовая ўдзельнічаць у мірных перамовах. У выніку Пруссія адправіла графа Альберта фон Пурталеса ў Швецыю для асабістага ўступлення ў мірныя перамовы з Жазэфінай.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 170</ref> Паралельна яна запэўніла каралеву і караля Прусіі ў асабістых адносінах і прапанавала ім надзейны прытулак, калі іх калі-небудзь прымусяць выехаць з Прусіі. Пацверджана, што яна адыграла важную ролю ў сакрэтнай дыпламатыі Оскара I, дзе яна таксама павысіла свайго малодшага сына Оскара перад старэйшым сынам Карлам. Лічыцца, што яе кантакты з [[Напалеон III|французскім імператарам Напалеонам III]] і імператрыцай Яўгеніяй мелі пэўнае значэнне падчас еўрапейскага крызісу 1850-х гадоў. Жазэфіну называлі прафранцузскай і антырасійскай. Сярод іншых яе сын Карл адзначыў, што яна была адказная за лістападаўскі дагавор паміж Швецыяй-Нарвегіяй, Францыяй і Вялікабрытаніяй супраць расійскага экспансіянізму ў 1855 годзе. [[Файл:Josephine_of_Leuchtenberg_by_JW_Bergstrom.jpg|міні| [[Дагератыпія|Дагератып]] каралевы Жазэфіны Ёхана Вільгельма Бергстрома]] Мяркуецца, што Жазэфіна была натхняльніцай законаў, якія забяспечвалі аднолькавую спадчыну для мужчын і жанчын у 1845 годзе, рэформаў у турмах і сацыяльнай апецы і скасавання гільдый у 1846 годзе. Падчас Еўрапейскіх [[Вясна народаў|рэвалюцый 1848 года]] ў Стакгольме 19 сакавіка 1848 года пачаліся беспарадкі, якія атрымалі назву «Сакавіцкія хваляванні» і працягваліся на працягу чатырох дзён. Паўстанцы на вуліцах патрабавалі рэспублікі і спрабавалі ўзброіць паўстанне. Па словах графа Лёвенхіельма, каралеўская сям’я была бледнай і сур’ёзна перажывала, калі ён наведваў іх у той час. Як паведамляецца, Жазэфіна прасіла Оскара не страляць у натоўпы падчас беспарадкаў.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 161</ref> У рэшце рэшт, беспарадкі былі ўтаймаваны агнём вайскоўцаў. Аднак, за выключэннем падазронасці ў рэлігійным пытанні, удзел Жазэфіны ў палітыцы, здаецца, не быў дрэнна ацэнены, нават наадварот, яе разглядалі як добры ўплыў. Яе каталіцызм быў адзіным, што некалькі паўплывала на яе папулярнасць у некаторых колах грамадства. Яе рэлігія ў спалучэнні з вядомай палітычнай дзейнасцю выклікала чуткі пра тое, што яна аказвала неправамерны ўплыў на рэлігійныя праблемы. У 1844 годзе швед ажаніўся з каталічкай і прыняў веру, а яе спаведніка Студача абвінавацілі ў перавядзенні шведа ў каталіцтва. Паводле закона аб малітоўных сходах, гэта было злачынствам і стала скандалам. У 1840-х гадах у краіне, дзе раней было абыякава, вялася напружаная палітычная дыскусія наконт свабоды веравызнання, што раскрыла больш ці менш прамыя напады ў прэсе на Жазэфіну. Фактычна яна выкарыстала свой уплыў на карысць католікаў і супрацоўнічала з Папам у гэтым пытанні.<ref name="ReferenceE">Gunnel Becker & Kjell Blückert, red (2007). Drottning Josefina av Sverige och Norge. (Queen Josefina of Sweden and Norway) Stockholm: Veritas Förlag. {{ISBN|978-91-89684-44-7}} (Swedish) page 92</ref> Мяркуецца, што Жазэфіна стаяла за некалькімі законамі адносна рэлігійнай палітыкі. З 1851 годзе яна падтрымлівала першы жаночы каталіцкі ордэн, які дзейнічаў у Швецыі з часоў Рэфармацыі, калі манахіні Дочкі Найсвяцейшага Сэрца Марыі зацвердзіліся ў Стакгольме, каб клапаціцца пра навучанне каталіцкіх дзяцей. У 1853—54 шведскія лютэране атрымалі дазвол наведваць каталіцкія пропаведзі.<ref name="ReferenceE"/> У 1853 годзе быў выпадак, калі шэсць шведскіх жанчын прынялі каталіцкую веру. Жазэфіна, якая ў той час працавала над увядзеннем свабоды веравызнання, папрасіла Оскара пераканаць міністра рэлігіі адкласці расследаванне супраць жанчын. Гэта таксама было зроблена.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 220</ref> У 1856 годзе Оскар выказаўся за свабоду веравызнання.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 221</ref> Аднак у 1857 годзе Оскар захварэў і быў непрацаздольным, а наследны прынц Карл стаў рэгентам. Карл, які быў антыкаталікам, працаваў супраць планаў маці і карыстаўся дапамогай людзей, такіх як вікарый Нільс Ёхан Экдаль, які належаў да праціўнікаў каралевы з-за яе рэлігіі і палітычнага ўплыву. У гэты час Экдаль прапаведаваў, што паколькі не было цярпімасці да каралевы [[Крысціна (каралева Швецыі)|Швецыі Крысціны]], якая была шведкай каралевай-рэгентам і перайшла ў каталіцтва: «…значна менш гэта было б для замежнай каралевы, якая ўвайшла ў краіну шлюбам».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 230</ref> Шэсць звернутых жанчын былі аддадзены пад суд у 1858 годзе, пасля чаго былі высланы і канфіскавана іх маёмасць. Аднак да таго часу гэты стары закон лічыўся ганебным для рэпутацыі Швецыі, так жа як і скандал з выгнаннем, і ў 1860 годзе Карл палічыў сябе абавязаным нарэшце ўвесці свабоду веравызнання.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 237</ref> Звернутыя жанчыны, якія эмігравалі ў [[Ліён]] у Францыі, вярнуліся ў Швецыю пасля ўвядзення свабоды веравызнання. Жазэфіна таксама была каралевай Нарвегіі. Як паведамляецца, яна цаніла нарвежскую прыроду, бо яна нагадвала ёй Баварыю. Яна вельмі паўплывала на інтэр’ер Каралеўскага палаца ў Хрысціяніі, які быў завершаны ў 1849 годзе, захапілася нарвежскім мастацтвам і часта наведвала мастацкія выставы ў Хрысціяніі. Як паведамляецца, яна асабліва захаплялася палацам Оскаршалаў. 1852 год быў апісаны для яе цяжкім: у кампаніі мужа, дачкі і сына Густава яна наведала маці на смяротным ложку ў Баварыі. На зваротным шляху яны наведалі Нарвегію, дзе Густаў памёр ад [[Пнеўманія|запалення лёгкіх]]. У 1856 годзе ў Хрысціяніі ў Нарвегіі загарэлася царква Святога Олава, першая каталіцкая царква пасля рэфармацыі. У яе былі напружаныя адносіны са старэйшым сынам. Карл быў глыбока закаханы ў фрэйліну [[Сігрыд Спарэ]]. Гэта адбылося ў той самы час, калі ў 1846 годзе вяліся перамовы аб шлюбе Карла з Луізай Прускай. Жазэфіна аддзяліла Карла і Спарэ, выслаўшы Спарэ з двара ў 1848 годзе, хаця ёй не ўдалося выратаваць шлюбны саюз з Прусіяй. Карл ніколі не дараваў Жазэфіне тое, што яна аддзяліла яго ад Спарэ, і, да таго ж, гэта таксама прымусіла яго быць моцна антыкаталіцкім, таму што ён абвінаваціў у рашэнні маці яе каталіцкага спаведніка Якава Лорэнца Студача. Жазэфіна таксама не любіла Карла за імпульсіўнасць, эканамічную безадказнасць і маральную распусту. У 1852 годзе, калі Карл упершыню служыў рэгентам, падчас паездкі каралеўскай пары ў Германію было адзначана, што яна развіталася з Карлам і яго саветнікамі з заўвагай: «Ну, зараз мы сыдзем, і спадары будуць кіраваць…», каментар ўспрыняты як халодны і скептычны.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 195</ref> У 1857 годзе Оскару I стала дрэнна. Хвароба манарха зрабіла неабходным рэгенцтва, і кронпрынц Карл разглядаўся як відавочны выбар. Каралева Жазэфіна выступіла супраць таго, каб Карла прызначылі рэгентам падчас недзеяздольнасці караля. Чуткі сцвярджалі, што прычына ў тым, што яна ўсведамляе той факт, што Карл ніколі не дазволіць ёй аніякага ўплыву на дзяржаўныя справы. У гэты час была вядомая падзея, якая прыцягнула ўвагу. Кароль і каралева паказалі сябе сталічнай публіцы ў сваёй карэце. У гэты момант кароль быў занадта слабы, каб махаць рукой, але Жазэфіна на самой справе не ўтрымалася і памахала рукой. Яна таксама падштурхнула яго, каб усвядоміць, што адбываецца. Гэта выклікала чуткі пра тое, што яна баіцца страціць сваю палітычную пазіцыю. Мацільда д’Арозка апісала гэты пункт гледжання ў сучасным лісце, дзе абараняла каралеву ад яго: «Яна падштурхоўвае караля, як кажуць, небараку, каб ён вітаў людзей, калі яны выйшлі. Яна ахоўвае яго не як анёла міласэрнасці, не як раба абавязку, пакутніка — не, як вірагу, заклапочанага толькі сваім валадараннем. Гэта так цяжка, так няўдзячна…»<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 192</ref> Восенню 1857 года яна была вымушана прыняць прызначэнне Карла рэгентам. Яна выказала яму ўдзячнасць за абраных ім саветнікаў, але гэта таксама азначала канец яе палітычнай дзейнасці. Каралевай Жазэфінай захапляліся за яе самаахвярны клопат пра яго на працягу двух гадоў, калі ён хварэў перад смерцю. == Каралева ўдава == [[Файл:Josephine_of_Leuchtenberg_1874.jpg|міні|260x260пкс| Фотаздымак Жазэфіны Лейхтэнбергскай як каралевы-ўдавы (1874)]] [[Файл:Oscar_I_of_Sweden-Norway_&_Josephine_of_Sweden-Norway_graves_2013.jpg|міні| Магіла караля Оскара і каралевы Жазэфіны ў [[Царква Рыдархольмена|царкве Рыдархольмена]].]] У 1859 годзе Оскар памёр, зрабіўшы Жазэфіну каралевай. Адзначаецца, што яна прытрымлівалася французскай традыцыі, апранаючы фіялетавы колер як жалобны, а не чорны: у любым выпадку фіялка была яе ўлюбёным колерам, і яна будзе насіць яго да канца жыцця. Будучы каралевай, яна страціла ўсялякі палітычны ўплыў і прысвяціла сябе дабрачыннай дзейнасці і зацікаўленасці ў каталіцкай суполцы і яе праблемах. Карл XV лічыў яе занадта старамоднай і афіцыйнай, і іх погляды рэдка падзяляліся. Карл XV заявіў пра дэкадэнцкі лад жыцця: па чутках, ён удзельнічаў ва ўсходніх распустах з армянінам Оханам Дэміргіянам, а яго жыццё ў летняй рэзідэнцыі Ульрыксдальскі палац параўноўвалі з жыццём у [[Версаль|Версалі]], што прывяло карону да нядобрай рэчаіснасці. таксама быў страх Жазэфіны.<ref name="Robert Braun 1950 page 246">Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 246</ref> Яе адносіны з каралевай [[Луіза Нідэрландская|Луізай]] былі ацэнены як вельмі добрыя. У 1866 годзе яна падзяліла негатыўныя погляды каралеўскай пары адносна парламенцкай рэформы.<ref name="Robert Braun 1950 page 246"/> Каралева ўдава Жазэфіна была вядомай тым, што выконвала абавязкі медсястры падчас хваробы ў сям’і, і яе адносіны з Карлам палепшыліся ў апошнія гады, калі стан яго здароўя пагоршыўся, і ён стаў масонам, і потым бачыў менш адрозненняў у каталіцызме і пратэстантызме. Жазэфіна пастаянна інфармавалася пра палітычныя падзеі, хаця больш не магла на іх паўплываць. Яна падтрымала Аўстрыю супраць Прусіі, экспансіянізму якой баяліся. У 1870 годзе Жазэфіна выказала, наколькі глыбока яна была супраць увядзення новай каталіцкай дактрыны аб беспамылковасці Папы.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 263</ref> Яна разглядала гэта як дактрыну, якая ў значнай ступені адштурхне каталіцкую царкву ў вачах пратэстанцкага свету.<ref name="Robert Braun 1950"/> Паведамляецца, што яна пацярпела, калі ў 1870 годзе яе стрыечны брат [[Напалеон III]] быў звольнены з пасады. Пасля бітвы пры Седане яна запэўніла зняволенага ў турму Напалеону III, што яна ніколі не забудзе, што была членам [[Багарнэ|сям’і Багарнэ]]. Яна запрасіла сына Напалеона III у Швецыю, хаць ён і не прыняў запрашэнне. Яна таксама выказала непрыязнасць да анексіі [[Папская вобласць|Папскай дзяржавы]] і назвала 1870 год страшным. Жазэфіна няньчыла нявестку каралеву Луізу на смяротным ложку ў 1871 годзе. У 1872 годзе Карл XV памёр, а малодшы сын Жазэфіны [[Оскар II]] змяніў яго на прыстоле. На момант смерці Карла Жазэфіна была ў паездцы да сваёй сястры Амэлі Лейхтэнбержскай ў Партугаліі. Па дарозе яна наведала [[Парыж]] і ўбачыла караля і каралеву Іспаніі ў Эскорыяле. У Лісабоне яе паміраючая сястра пажадала ёй паглядзець палацы Цынтры і Мансэрата да яе вяртання. Яна вярнулася ў Швецыю праз два дні пасля смерці Карла. Пасля смерці Якаба Лорэнца Студача ў 1873 годзе Жазэфіна дамаўлялася з Папам пра тое, хто стане найбольш прыдатнай заменай місіянерскаму біскупу Каталіцкай Царквы ў Скандынавіі. Яна пажадала мець шпіерскага біскупа Баніфацыя фон Ханэберга.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 269-70</ref> Аднак Папа прызначыў Ёгана Георга Губера. Жазэфіна падтрымала першыя паслярэфармацыйныя каталіцкія цэрквы ў Гётэбаргу (Швецыя) у 1862 годзе і ў Бергене ([[Нарвегія]]) у 1866 годзе. У 1865 годзе яна падтрымала заснаванне ў Осла каталіцкай школы манашак ордэна Святога Ёзэфа Шамберыйскага. Яна заснавала ў 1873 годзе дом і прытулак для бедных замужніх жанчын Stiftelsen Konung Oscar I:s minne (Фонд памяці Оскара I) і дом для бедных каталікоў у 1873 годзе — Stiftelsen Josephinahemmet (Фонд дома Жазэфіны): абедзве гэтыя ўстановы кіраваліся манахінямі нямецкага ордэна Святой Елізаветы. 13 чэрвеня 1873 года Жазэфіна адсвяткавала тое, што называецца другім па значнасці святкаваннем у сваім жыцці, калі яна атрымала глыбокую пашану падчас святкавання пяцідзесяці гадоў у Швецыі. Як паведамляецца, яна была вельмі расчуленая, і ў яе лісце часта прыводзяцца яе словы: «Гэта быў дзень паўстагоддзя, які я ніколі не забуду да дня сваёй смерці: маё сэрца заўсёды будзе захоўваць яго ў прыемнай памяці… нарэшце, дарагі мой сябар, я з рухам стаў сведкам таго, як ''пратэстанцкая'' Швецыя так аднагалосна адзначала каталіцкую каралеву. Я дзякую і хвалю Бога за гэта…»<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) 276</ref> У 1875 годзе яна наведала [[Пій IX|Папу Пія IX]] у Рыме — паломніцтва, якое яна даўно хацела ажыцявіць. Яна падарожнічала інкогніта пад імем «графіня Тулгарна» і ў кампаніі толькі чатырох прыдворных. 22 мая 1875 года яна дасягнула Рыма пасля Берліна, Мюнхена і Інсбрука, была прынята каралём Італіі і ён правяў яе праз горад. Яна мела доўгую гісторыю кантактаў з Папам адносна сваёй каталіцкай працы ў Скандынавіі, і Папа ў 1852 годзе задумваўся ўручыць ёй «Залатую ружу», але стрымаўся, бо баяўся, што гэта будзе дрэнна ўспрымацца ў пратэстанцкай краіне.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) page 282</ref> 3 чэрвеня 1875 года Папа Рымскі прычасціў Жазэфіну, пасля чаго адбыўся публічны абед разам з пляменніцай прынцэсай Мацільдай Віяно і фрэйлінай Разалі Муфат, якая была першай ня каралеўскай жанчынай, якая зрабіла і тое, і другое.<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) 283</ref> Пасля Рыма яна наведала Неапаль, Балонію і Мілан і ўбачыла былую [[Яўгенія (імператрыца Францыі)|імператрыцу Францыі Яўгенію]] ў Зальцбургу. == Смерць == Каралева Жазэфіна памерла ў [[Стакгольм]]е ў 1876 годзе ва ўзросце шасцідзесяці дзевяці гадоў і атрымала каталіцкае пахаванне. Яе апошнія словы былі: «Зараз я іду дадому. Я вельмі рада».<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. (Swedish) 297</ref> == Дзеці == У Жазэфіны з Оскарам было пяцёра дзяцей; чатыры сыны і адна дачка: # [[Карл XV|Карл XV кароль Швецыі і IV Нарвегіі]] (1826—1872) # Князь Густаў, герцаг Упландскі (1827—1852) # [[Оскар II|Оскар II Шведскі]] (1829—1907) # Прынцэса Яўгенія Шведская і Нарвежская (1830—1889) # Князь Аўгуст, герцаг Даларны (1831—1873) == Герб і манаграма == <gallery class="center" widths="170" heights="220"> Файл:Blason de la Reine Joséphine.svg|Герб Жазэфіны ў якасці каралевы Швецыі і Нарвегіі Файл:Royal Monogram of Queen Josephine of Sweden.svg|Манаграма шведскай каралевы Жазэфіны </gallery> {{Зноскі}} == Бібліяграфія == * {{Cite book|author=Lars O. Lagerqvist|title=Bernadotternas drottningar (The queens of the Bernadotte dynasty)|publisher=Albert Bonniers Förlag AB|isbn=91-0-042916-3|year=1979|language=sv}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLars_O._Lagerqvist1979">[[Спецыяльнае: BookSources / 91-0-042916-3|91-0-042916-3]]</cite></bdi> * Ларс Элгклоў (1978). Бернадот. Historien — eller historier — om en familj. (Бернадот. Гісторыя — альбо гісторыі — сям’і) Стакгольм: Askild & Kärnekull Förlag AB. (Шведская) * Gunnel Becker & Kjell Blückert, чырвоны (2007). Скідванне Іосіфіны з Сверыга і Норвегіі. (Каралева Швецыі і Нарвегіі Іосіфа) Стакгольм: Veritas Förlag.{{ISBN|978-91-89684-44-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-91-89684-44-7|978-91-89684-44-7]] (шведская) * Роберт Браун (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (Срэбны трон. Кніга пра каралеву Швецыі-Нарвегіі Юзафіну) Стакгольм: Norlin Förlag AB. (Шведская) * [http://www.nad.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=12210 Josefina, urn: sbl: 12210, Svenskt biografiskt lexikon (art by Nils F Holm), hämtad 03.11.2013.] {{Архівавана|url=https://archive.today/20131104101309/http://www.nad.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=12210 |date=4 лістапада 2013 }} * Josephine of Leuchtenberg at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Багарнэ]] [[Катэгорыя:Жонкі манархаў Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 2cxtk45fz5i429ccsgn7g9yqsuwhogf Размовы:Жазэфіна Лейхтэнбергская 1 674910 5177053 3826251 2026-08-07T12:00:17Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Жазефіна Лейхтэнбергская]] у [[Размовы:Жазэфіна Лейхтэнбергская]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 3824929 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2021 Belarus}} 7ppu7hh36jo9x9aw6l7ada81dfe2anm Жазэфіна Спарэ 0 675179 5177057 4695616 2026-08-07T12:02:14Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177057 wikitext text/x-wiki {{Асоба | партрэт = Josephine Sparre.jpg }} '''Жазэфіна Сафі Анэт Шарлота Спарэ аф Сёфдэборг''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Josephine Sophie Anette Charlotte Sparre af Söfdeborg''; [[28 ліпеня]] [[1829]], Дырэндаль, [[Нарвегія]] — [[17 жніўня]] [[1892]]) — шведская [[Дваране|дваранка]], фрэйліна і каралеўскай палюбоўніца караля [[Карл XV|Карла XV]]. == Біяграфія == Жазэфіна Спарэ нарадзілася ў сям’і [[Швецыя|шведскага]] высакароднага палкоўніка [[камергер]]а Ёхана Аляксандра Арцеміса Спарэ і [[Нарвегія|нарвежкі]] Сафіі Адэлаіды Разалі Анкер. Яна была сястрой палітыка Нілса Густава Аляксандра Спарэ і пляменніцай міністра Густава Адольфа Віве Спарэ. Спарэ была фрэйлінай у [[Кронпрынц|наследнай прынцэсы]] Швецыі [[Луіза Нідэрландская|Луізы Нідэрландскай]] у 1851-59 гады, а ў 1859-62 гады старшай фрэйлінай. Спарэ была апісана настолькі дамінантнай, што, як кажуць, кронпрынцэса і яе фрэйліна памяняліся месцамі адзін з адным, а Луіза была фрэйлінай Жазэфіны Спарэ, а не наадварот. Спарэ была палюбоўніцай наследнага прынца Карла паміж 1852 і 1860 гадамі. Да іх адносін, Карл меў адносіны з яе сваячніцай [[Сігрыд Спарэ]], а затым з актрысай-куртызанкай Лаурай Бергнер. Фрыц фон Дардэль апісаў Спарэ: : «Дама, пра якую ідзе гаворка, з’яўляецца выдатным фаварытам наследнага прынца, а таксама наследнай прынцэсы, і яна кіруе імі ў цэлым ва ўсім, што датычыцца іх паўсядзённага жыцця. Надзеленая незвычайным талентам дагадзіць і зрабіць сябе незаменнай, яна здолела захапіць наследнага прынца ў дзіўнай ступені»<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. ISBN (Swedish) page 99</ref> Усе сімпатыі былі на баку Луізы, якая ў сваю чаргу дзейнічала вельмі талерантна ў адносінах да Жазэфіны і Карла і дзейнічала так, быццам яна гэтага не заўважала. Жазэфіна стала непапулярнай пры двары з-за спосабу прадэманстраваць свае адносіны з Карлам, адкрыта ходзячы за ім пры двары «як лапік» і з-за агульнай адсутнасці свабоды дзеянняў у бягучых адносінах. Карл XV, аднак, меў яшчэ некалькі часовых адносін паралельна, напрыклад, вядомы раман з [[Эліса Хвасер|Элісай Хвасер]] каля 1857 года. Спарэ некалькі разоў была заручана, адзін раз з [[Міністр замежных спраў|міністрам замежных спраў]] Оскарам Б’ёрнст’ернам, але яна разарвала заручыны ў 1856 годзе, бо не хацела пакідаць наследнага прынца і двор. Прыблізна ў 1860 годзе Карл XV уступіў у адносіны з Ганнай Стырэл. У 1862 годзе Спарэ ажанілася з камергерам нарвежскага кабінета Брэдам Стангам у прысутнасці каралеўскай пары. Пасля шлюбу яна пасялілася ў Нарвегіі. У часы [[Шведска-нарвежская унія|Саюза Швецыі і Нарвегіі]] каралеўская сям’я мела асобны двор у Нарвегіі, які сустракаў каралеўскую сям’ю на мяжы і служыў падчас іх знаходжання ў Нарвегіі. Падчас свайго жыцця ў Нарвегіі, Жазэфіна Спарэ аднавіла сваю прыдворную службу, калі яна была прызначаная Лэдзі апачывальні нарвежскагай хатняй гаспадаркі каралевы Луізы пад кіраўніцтвам Джуліяны Ведэль Ярлсберг паміж 1864 і 1871 гадамі. Яе офіс пры нарвежскім двары быў рэдкасцю, бо хатняя гаспадарка каралеўскай сям’і ў Нарвегіі была значна меншай, і офіс статсфру там не быў запоўнены з часоў кіравання Карла XIV Юхана. Яе служба пры каралеўскім двары Нарвегіі была значна больш нерэгулярнай, бо каралеўская сям’я праводзіла большую частку часу ў Швецыі. Памерла ў 1892 годзе. {{Зноскі}}  == Літаратура == * Svenskt biografiskt lexikon * Lars Elgklou (1978). ''Bernadotte. Historien — eller historier — om en familj''. (Bernadotte. The story — or stories — of a family) Stockholm: Askild & Kärnekull Förlag AB (на шведскай мове) * Gustaf Elgenstierna, Den introducerade svenska adelns ättartavlor. 1925-36. pt2otmnnmvhw7xd9alpjsk1i91i7no2 5177058 5177057 2026-08-07T12:03:09Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Жазефіна Спарэ]] у [[Жазэфіна Спарэ]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177057 wikitext text/x-wiki {{Асоба | партрэт = Josephine Sparre.jpg }} '''Жазэфіна Сафі Анэт Шарлота Спарэ аф Сёфдэборг''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Josephine Sophie Anette Charlotte Sparre af Söfdeborg''; [[28 ліпеня]] [[1829]], Дырэндаль, [[Нарвегія]] — [[17 жніўня]] [[1892]]) — шведская [[Дваране|дваранка]], фрэйліна і каралеўскай палюбоўніца караля [[Карл XV|Карла XV]]. == Біяграфія == Жазэфіна Спарэ нарадзілася ў сям’і [[Швецыя|шведскага]] высакароднага палкоўніка [[камергер]]а Ёхана Аляксандра Арцеміса Спарэ і [[Нарвегія|нарвежкі]] Сафіі Адэлаіды Разалі Анкер. Яна была сястрой палітыка Нілса Густава Аляксандра Спарэ і пляменніцай міністра Густава Адольфа Віве Спарэ. Спарэ была фрэйлінай у [[Кронпрынц|наследнай прынцэсы]] Швецыі [[Луіза Нідэрландская|Луізы Нідэрландскай]] у 1851-59 гады, а ў 1859-62 гады старшай фрэйлінай. Спарэ была апісана настолькі дамінантнай, што, як кажуць, кронпрынцэса і яе фрэйліна памяняліся месцамі адзін з адным, а Луіза была фрэйлінай Жазэфіны Спарэ, а не наадварот. Спарэ была палюбоўніцай наследнага прынца Карла паміж 1852 і 1860 гадамі. Да іх адносін, Карл меў адносіны з яе сваячніцай [[Сігрыд Спарэ]], а затым з актрысай-куртызанкай Лаурай Бергнер. Фрыц фон Дардэль апісаў Спарэ: : «Дама, пра якую ідзе гаворка, з’яўляецца выдатным фаварытам наследнага прынца, а таксама наследнай прынцэсы, і яна кіруе імі ў цэлым ва ўсім, што датычыцца іх паўсядзённага жыцця. Надзеленая незвычайным талентам дагадзіць і зрабіць сябе незаменнай, яна здолела захапіць наследнага прынца ў дзіўнай ступені»<ref>Robert Braun (1950). Silvertronen, En bok om drottning Josefine av Sverige-Norge. (The Silver Throne. A Book about Queen Josefine of Sweden-Norway) Stockholm: Norlin Förlag AB. ISBN (Swedish) page 99</ref> Усе сімпатыі былі на баку Луізы, якая ў сваю чаргу дзейнічала вельмі талерантна ў адносінах да Жазэфіны і Карла і дзейнічала так, быццам яна гэтага не заўважала. Жазэфіна стала непапулярнай пры двары з-за спосабу прадэманстраваць свае адносіны з Карлам, адкрыта ходзячы за ім пры двары «як лапік» і з-за агульнай адсутнасці свабоды дзеянняў у бягучых адносінах. Карл XV, аднак, меў яшчэ некалькі часовых адносін паралельна, напрыклад, вядомы раман з [[Эліса Хвасер|Элісай Хвасер]] каля 1857 года. Спарэ некалькі разоў была заручана, адзін раз з [[Міністр замежных спраў|міністрам замежных спраў]] Оскарам Б’ёрнст’ернам, але яна разарвала заручыны ў 1856 годзе, бо не хацела пакідаць наследнага прынца і двор. Прыблізна ў 1860 годзе Карл XV уступіў у адносіны з Ганнай Стырэл. У 1862 годзе Спарэ ажанілася з камергерам нарвежскага кабінета Брэдам Стангам у прысутнасці каралеўскай пары. Пасля шлюбу яна пасялілася ў Нарвегіі. У часы [[Шведска-нарвежская унія|Саюза Швецыі і Нарвегіі]] каралеўская сям’я мела асобны двор у Нарвегіі, які сустракаў каралеўскую сям’ю на мяжы і служыў падчас іх знаходжання ў Нарвегіі. Падчас свайго жыцця ў Нарвегіі, Жазэфіна Спарэ аднавіла сваю прыдворную службу, калі яна была прызначаная Лэдзі апачывальні нарвежскагай хатняй гаспадаркі каралевы Луізы пад кіраўніцтвам Джуліяны Ведэль Ярлсберг паміж 1864 і 1871 гадамі. Яе офіс пры нарвежскім двары быў рэдкасцю, бо хатняя гаспадарка каралеўскай сям’і ў Нарвегіі была значна меншай, і офіс статсфру там не быў запоўнены з часоў кіравання Карла XIV Юхана. Яе служба пры каралеўскім двары Нарвегіі была значна больш нерэгулярнай, бо каралеўская сям’я праводзіла большую частку часу ў Швецыі. Памерла ў 1892 годзе. {{Зноскі}}  == Літаратура == * Svenskt biografiskt lexikon * Lars Elgklou (1978). ''Bernadotte. Historien — eller historier — om en familj''. (Bernadotte. The story — or stories — of a family) Stockholm: Askild & Kärnekull Förlag AB (на шведскай мове) * Gustaf Elgenstierna, Den introducerade svenska adelns ättartavlor. 1925-36. pt2otmnnmvhw7xd9alpjsk1i91i7no2 Размовы:Жазэфіна Спарэ 1 675181 5177060 3826369 2026-08-07T12:03:10Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Жазефіна Спарэ]] у [[Размовы:Жазэфіна Спарэ]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 3826369 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2021 Belarus}} 1qkn15b1csd17lxcoi9qe8hx5enqbsl Сігрыд Спарэ 0 675182 5177080 4739539 2026-08-07T12:09:50Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177080 wikitext text/x-wiki {{Асоба }} '''Сігрыд Марыя Жазэфіна Інгеборга Рычыса Еўфемія Ульфільд Спарэ''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Sigrid Maria Josefina Ingeborg Richissa Eufemia Ulfhild Sparre;'' [[1 верасня]] [[1825]], Нюгард — [[17 лістапада]] [[1910]], [[Стакгольм]]) — шведская фрэйліна і дваранка, вядома яе адносінамі з [[Карл XV|Карлам XV]]. == Біяграфія == Сігрыд Спарэ была дачкой [[Генерал-маёр|генерал-маёра]] [[Барон|барона]] Сікстэна Дэвіда Спарэ і Сафіі Амаліі Элеаноры Левенгаўпт і стрыечнай сястрой губернатара Кнута Спарэ. Яна была фрэйлінай [[Жазефіна Лейхтэнбергская|каралевы Швецыі Жазэфіны]] ў 1844—1850 гадах і стала вядомай дзякуючы любоўнаму раману з наследным прынцам Карлам. Каралева даручыла свайму каталіцкаму спаведніку Якаву Лорэнцу Студачу сапраць доказы рамана, злавіўшы пару разам. Гэта было дасягнута ў Тулгарнскім палацы ў 1850 годзе, пасля чаго Спарэ страціла становішча і была вымушана пакінуць дво нягледзячы на пратэсты Карла. Гэта прымусовае расстанне са Спарэ нанесла сур’ёзны і працяглы ўрон у адносінах паміж Карлам і яго маці, а таксама замацавала антыпатыю супраць каталіцызму ў Карле. Карл апісаў Сігрыд як сваё адзінае «сапраўднае каханне», а таксама склаў верш, прысвечаны ёй.<ref>[https://runeberg.org/dfminn88/0131.html Minnen från senare år, 1888—1898]</ref> Пазней ён пракаментаваў брату Сігрыд: «Твая сястра была маім адзіным каханнем — калі б яна стала маёй, я быў бы іншым чалавекам». У 1852 годзе Сігрыд Спарэ выйшла замуж за камандзіра шляхціца Фрэдрыка Тура Седэрстрома (1808—1886). У яе было тры сыны, і яна стала вядомай сваімі дабрачыннымі намаганнямі падчас знаходжання мужа на пасадзе каменданта [[Карльскруна|Карльскруны]] (1858-68).<ref>[https://runeberg.org/hvar8dag/12/0195.html Hvar 8 dag / Årg. 12 (1910/1911) ]</ref> У 1850 годзе Карл ажаніўся з [[Луіза Нідэрландская|прынцэсай Луізай Нідэрландскай]], заляцаўся да шляхцянак Стані Экетра і Аўроры Пэйлін і меў адносіны спачатку з Лаурай Берньер, а потым са сваячкай Сігрыд [[Жазефіна Спарэ|Жазэфінай Спарэ]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Svenskt biografiskt lexikon * Ларс Элгклоў: Бернадот. Historien — eller historier — om en familj., Askild & Kärnekull Förlag AB, Стакгольм 1978.{{ISBN|91-7008-882-9}} . [[Катэгорыя:Шведская арыстакратыя]] ktwtmsr30xix2dxdschlsj4a9gv1c99 Файл:Культура (лагатып).png 6 675892 5177246 3830652 2026-08-07T15:58:31Z Sakura emad 110464 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted Files". (TwinkleGlobal) 5177246 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Unused Copyrighted Files}} == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = лагатып радыё «Культура» |крыніца = https://radiokultura.by/ |час стварэння = 2021 год |аўтар = Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь |частка = увесь |разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Культура (радыёканал) | мэта= гэта выява паляпшае артыкул, у якім яна адлюстроўваецца, бо яна слушней для чытача, чым выключна тэкставае апісанне | заменнасць = няма свабоднай замены | іншае = дапамагае ідэнтыфікаваць асноўны аб’ект артыкула }} == Ліцэнзіяванне == {{лагатып}} p4vfe3jpivm5ann48b5qx8evguyjq67 Гомель (тэлерадыёкампанія) 0 677986 5177219 4737697 2026-08-07T13:57:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177219 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{Тэлеканал |назва = ТРК «Гомель» |поўная назва = Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства радыётэлецентр «Тэлерадыёкампанія «Гомель» |лагатып = ТРК «Гомель».jpg |краіна = {{Сцяг БССР|30пкс}} [[БССР]] (да [[26 снежня]] [[1991]] года) <br> {{Сцяг Беларусі|30пкс}} [[Беларусь]] (з [[26 снежня]] [[1991]] года) |зона_вяшчання = * [[Выява:Flag of Homyel Voblast.svg|border|30px]] [[Гомельская вобласць]] |час_вяшчання = |мовы = беларуская, руская |фармат = |створаны = [[31 снежня]] [[1957]] года |кіраўнікі = Святлана Генадзеўна Еўрасава — дырэктар<ref>{{cite web|url=http://tvrgomel.by/employees|title=Руководство ТРК «Гомель»|date=2015-09-04|publisher=ТРК «Гомель»|description=Новости ТВ и Радио|access-date=2015-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029180410/http://tvrgomel.by/employees|archive-date=2015-10-29|url-status=dead}}</ref>. |слоган = |сайт = http://www.tvrgomel.by }} '''Тэлерадыёкампанія «Гомель»''' ({{comment|скар.|скарочана}} '''ТРК «Гомель»''') — абласная тэлерадыёкампанія [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], уваходзіць у [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|НДТРК]].<ref>{{cite web|url = https://www.tvr.by/bel/company/teleradyyekampaniya-grodna/|title = Пра кампанiю|publisher = Белтэлерадыёкампанія|archive-url = https://web.archive.org/web/20210513131105/https://www.tvr.by/bel/company/teleradyyekampaniya-grodna/|archive-date = 13 мая 2021|access-date = 2018-06-27|url-status = dead}}</ref> Праграмы ТРК «Гомель» прадстаўлены на канале «[[Беларусь 4|Беларусь 4. Гомель]]»: навіны, інфармацыйна-аналітычныя, забаўляльныя, пазнавальныя перадачы, а таксама праграмы, прысвечаныя спорту, культуры, што асвятляюць прававыя аспекты жыцця. Заснавана [[31 снежня]] [[1957]] года. Была першай абласной ТРК у [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя == Гісторыя гомельскага тэлебачання пачалася ў 50-х гадах, тады ў гомельскім ДК чыгуначнікаў размяшчаўся аматарскі тэлевізійны цэнтр. З-за немагчымасці прыёму сігналу з [[Мінск]]а, цэнтр прымаў сігнал з Кіева. [[6 лістапада]] [[1956]] года была выпушчана першая праграма. Пад кіраўніцтвам таленавітага інжынера Яўгена Кернажыцкага працавалі энтузіясты, якія неўзабаве сталі штатнымі супрацоўнікамі ўжо прафесійнага гомельскага тэлебачання. Першая праграма была навагодняй. [[31 снежня]] [[1957]] года яна выйшла ў эфір з аматарскага тэлецэнтра. З гэтага моманту і пачалася гісторыя Тэлерадыёкампаніі «Гомель». З-за адсутнасці відэазапісу ў той час, усё ішло ў прамым эфіры. Каб не адбылося замінкі, усе перадачы некалькі разоў рэпеціравалі перад выдачай у эфір. Аднак, і са з’яўленнем відэазапісу магчымасці мантажу былі вельмі абмежаваныя, так што з-за найменшай агаворкі ўсё прыходзілася здымаць зноўку. Маладзёжная рэдакцыя таксама падключылася да працы ў 60-70-я гады. Суперніцтва вялося не толькі ў рэгіёнах Беларусі, яно ахапіла таксама рэгіёны і іншых саюзных рэспублік. Рэдактарка Вікторыя Калчунова здзіўляла гледачоў сваім прафесіяналізмам наўпрост у прамым эфіры. Тады на ста метрах была арганізавана работа адразу некалькіх здымак перадач. З 2000 гадоў у ТРК «Гомель» з’явіліся дзве студыі, у якіх адбыліся сапраўдныя цуды ўпартай працы<ref>{{Cite web|url=http://tvrgomel.by/history|title=История ТРК «Гомель»|date=2016-03-18|publisher=ТРК «Гомель»|description=Новости ТВ и Радио|access-date=2016-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316030743/http://tvrgomel.by/history|archive-date=2016-03-16}}</ref>. == Тэлеканал Беларусь 4.Гомель == {{асноўны артыкул|Беларусь 4}} [[25 верасня]] [[2015]] года тэлеканал Беларусь 4 пачаў вяшчанне ў Гомелі. Эфір тэлеканала займае 17 гадзін, і гэта 17 гадзін эфіру і максімум цікавага. Ягоная платформа базіруецца на ўніфікаванай сетцы вяшчання для ўсіх абласцей краіны пад адзіным брэндам «[[Беларусь 4]]». Перавагай дадзенага тэлеканала лічыцца тое, што героям эфіру можа стаць практычна кожны глядач [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Асаблівую ўвагу тэлевізійшчыкі надаюць навінавым праграмам. Акрамя таго, гледачам прапануюць адразу некалькі новых праектаў самай рознай тэматыкі — сацыяльна-эканамічнай, культурнай, спартыўнай і праваахоўнай. У сетцы вяшчання — ток-шоў, прамыя тэлевізійныя трансляцыі мясцовых спартыўных спаборніцтваў і масавых культурных мерапрыемстваў.<ref>{{Cite web|url=http://www.tvr.by/news/obshchestvo/telekanal_belarus_4_gomel_segodnya_nachal_veshchanie_25//employees|title=Телеканал Беларусь 4 начал вещание в Гомеле|date=2016-03-18|publisher=[[Белтэлерадыёкампанія|Белтелерадиокомпания]]|description=Новости ТВ и Радио|access-date=2016-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326213002/http://www.tvr.by/news/obshchestvo/telekanal_belarus_4_gomel_segodnya_nachal_veshchanie_25//employees|archive-date=2016-03-26}}</ref>. == Вытворчасць == === Радыё === Радыё «Экспрэс» заснавана [[14 жніўня]] [[2001]] года. На пачатку кожнай гадзіны ў эфіры навіны. Перадачы вядуцца на ўльтракароткіх хвалях, 23 гадзіны ў суткі, штодзённа. Радыё «Экспрэс» да [[1 кастрычніка]] [[2008]] года вяшчала на ўсю тэрыторыю [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. [[1 кастрычніка]] [[2008]] года быў праведзены рэбрэндынг Радыё «Экспрэс» у [[Радыё Гомель Fm]], цяперашнюю назву. === Тэлебачанне === * Тэлеперадача «Старты і Фінішы» * Тэлеперадача «Я шукаю маму» * Тэлеперадача «Эканом» * Тэлеперадача «Дзелавыя людзі» * Тэлеперадача «Настальгія» * Тэлеперадача «Люстэрка душы» * Тэлеперадача «Апладысменты» * Тэлеперадача «Навіны рэгіёна» (для тэлеканалаў «[[Беларусь 1]]» і «[[Беларусь 4]]») * Тэлеперадача «Дэ-факта» (для тэлеканала «[[Беларусь 2]]») * Тэлеперадача «Дыялог з уладай» * Рэкламна-камерцыйныя відэафільмы, відэаролікі, кліпы (для тэлеканалаў «[[Беларусь 1]]»,«[[Беларусь 2]]», «[[Беларусь 4]]» і «[[НТВ-Беларусь]]») * Тэлеперадача «Дыялог» (для тэлеканала «[[Беларусь 2]]») * Тэлеперадача «Злачынства нараджаецца ў галаве» (для тэлеканала «[[Беларусь 2]]») * Ток-шоу «Разбор палётаў» (для тэлеканала «[[Беларусь 2]]») * Ток-шоу «Пушкіна 8» (для тэлеканала «[[Беларусь 2]]») * Тэлевіктарына «Эрудыт-пяцёрка» (для тэлеканала «[[Беларусь 2]]») * Тэлевіктарына «Размаўляем па-беларуску» (для тэлеканалаў «[[Беларусь 2]]» і «[[Беларусь 3]]») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20090615013355/http://lad.tvr.by/rus/regions.asp?pr=gomel1 * [http://www.tvrgomel.by/by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513131753/https://tvrgomel.by/by/ |date=13 мая 2021 }} * {{УКантакце|bel4gomel|ТРК «Гомель»}} * {{Youtube|UCmeQS-euSReIz2l_HlaaQ0Q|ТРК «Гомель»}} {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Гомельскай вобласці]] frr0ksz7pvhshcpp87qk4wn7kp8zlf9 Грозны (аэрапорт) 0 685376 5177262 5019870 2026-08-07T17:49:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177262 wikitext text/x-wiki {{Аэрапорт |pushpin_map=Расія Чачня|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |lat_deg=43|lat_min=23|lat_sec=17|lat_dir=N |lon_deg=45|lon_min=41|lon_sec=58|lon_dir=E |label=MSQ |r1-surface=[[Асфальтабетон]] |r1-length-m=2500 x 45 |r1-number=08/26 }} '''Міжнародны аэрапорт Грозны (Паўночны) імя Ахмата Кадырава''' ({{Lang-ce|Соьлжа-ГӀалин дуьненаюкъара аэропорт}}; {{Airport codes|GRV|URMG}}) — міжнародны аэрапорт федэральнага значэння ў паўночнай часткі [[Грозны|Грознага]]<ref>Распоряжение Правительства Российской Федерации от 20 апреля 2016 года № 726-р «Об утверждении перечня аэропортов федерального значения»</ref>. == Гісторыя == Упершыню Грозненскае авіяпрадпрыемства «Аэрапорт Грозны» пачало сваю працу ў 1938 годзе, калі на самалётах Р-5 і У-2 пачалі ажыццяўляцца першыя паштовыя перавозкі і санітарныя рэйсы. Праз некаторы час пачалі здзяйсняцца палёты для патрэб сельскай гаспадаркі. Да 1977 года [[Грозны]] меў аэрапорт толькі з грунтавай [[Узлётна-пасадачная паласа|узлётна-пасадачнай паласой]], на якую маглі прымацца толькі самалёты Лі-2, Іл-14, Ан-24 і Ан-10. У [[1977]] быў уведзены ў дзеянне новы [[Аэрапорт|аэрапортны комплекс]] са штучнай [[Узлётна-пасадачная паласа|узлётна-пасадачнай паласой]] і базаваннем пасажырскіх авіялайнераў Ту-134, які звязаў [[Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чачэна-Інгушскую АССР]] з рэгіёнамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1991—1994 гадах і падчас войнаў 1994—2000 гадоў [[аэрапорт]] некалькі разоў мяняў сваю назву: * 1991 год — аэрапорт [[Шэйх Мансур]]; * 1995 год — аэрапорт Паўночны; * 1996 год — аэрапорт [[Шэйх Мансур]]; * 2000 год — аэрапорт Паўночны. У адпаведнасці з рэестрам [[Тапонім|тапонімаў]] называецца як аэрапорт Грозны (Паўночны)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov-na-territorii-rossiyskoy-federatsii/|title=Наименования географических объектов на территорию Российской Федерации|publisher=rosreestr.ru|accessdate=2020-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612074414/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov-na-territorii-rossiyskoy-federatsii/|archivedate=12 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Уся інфраструктура і лётнае поле істотна пацярпелі падчас баявых дзеянняў супраць чачэнскіх узброеных фармаваньняў, якія захапілі аэрапорт 8 верасня 1991 года і ўтрымлівалі яго да 30 верасня 1994 года. Пасля заканчэння [[Другая чачэнская вайна|Другой чачэнскай вайны]] і пачатку мірнага жыцця ў рэспубліцы, развівалася паступовае аднаўленне аэрапорта. У 2000 годзе было створана ФДУ «Дырэкцыя па аднаўленні аэрапорта Грозны (Паўночны)» пад кіраўніцтвам Гакаева Аднана Вахідавіча. На працягу 1999—2006 гадоў узлётна-пасадачная паласа была пашырана і падоўжаная, была створана сучасная дрэнажная сістэма. З’явіўся аэрапортавы комплекс, здольны прымаць [[Ту-154]] і Іл-62. 6 сакавіка 2002 распараджэннем Мінтранса Расіі № НА-76-р быў дадзены старт поўнамаштабнаму аднаўленню аб’ектаў. 5 кастрычніка 2006 года дзень здачы аэрапорта ў эксплуатацыю быў прызначаны ў памяць аб выбарах Прэзідэнта Рэспублікі [[Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў|Ахмата Кадырава]]. У гэтым жа годзе аэрапорт Паўночны быў перайменаваны ў аэрапорт Грозны. 19 лютага 2007 года па распараджэнні ФАПТ № АЮ-19 ад 19.02.2007 года выдадзена пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі і прыдатнасці аэрадрома Грозны (Паўночны) да эксплуатацыі. Аэрадрому прысвоены клас В. Атрыманы допуск да прыёму самалётаў Ту-134 і верталётаў ўсіх тыпаў, днём і ноччу, круглы год.<ref name="autogenerated">{{Cite web|url=http://www.maa.ru/|title=Нормативная база (действующие) — Межотраслевой Авиационная Ассоциация|accessdate=2012-01-11|archive-date=10 мая 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510135234/http://www.maa.ru/|url-status=dead}}</ref> 29 лістапада 2007 года аэрапорт Грозны атрымаў допуск да прыёму паветраных судоў [[Ту-154]].<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://www.maa.ru/|title=Нормативная база (действующие) — Межотраслевой Авиационная Ассоциация|accessdate=2012-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120510135234/http://www.maa.ru/|archivedate=2012-05-10}}</ref> 6 лістапада 2009 года [[Міждзяржаўны авіяцыйны камітэт]] (МАК) выдаў аэрадрому міжнародны сертыфікат.<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/federal/2009/11/06/686768.html |title=МАК выдал международный сертификат аэродрому Грозный |access-date=24 жніўня 2021 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121538/http://www.rosbalt.ru/federal/2009/11/06/686768.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=17&PubID=15179 Международные ворота Чеченской Республики]</ref> 23 жніўня 2021 года аэрапорту Грознага прысвоена імя першага прэзідэнта Чачэнскай Рэспублікі [[Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў|Ахмат Абдулхамідавіча Кадырава]]<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2021/08/23/aeroport/|title=Путин присвоил аэропорту в Грозном имя Ахмата Кадырова|website=lenta.ru|access-date=2021-08-23}}</ref>. == Пункты прызначэння == {| class="wikitable" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" !Авіякампанія !Пункт прызначэння !Частата выканання !Нумар рэйса !Тып паветранага судна |- |{{Сцяг Расіі}} [[Аэрафлот]] |[[Шарамеццева (аэрапорт)|Масква (Шарамеццева)]] |Штодзённа |SU-1498 SU-1499 |[[Airbus A320]] |- |{{Сцяг Расіі}} [[ЮТэйр]] |[[Унукава (аэрапорт)|Масква (Унукава)]] |Штодзённа |UT-355 UT-456 |[[Boeing 737-500]] |- |{{Сцяг Расіі}} [[ЮТэйр]] |[[Унукава (аэрапорт)|Масква (Унукава)]] |Штодзённа |UT-399 UT-400 |[[Boeing 737-500]] |- |{{Сцяг Расіі}} [[ЮТэйр]] |[[Унукава (аэрапорт)|Масква (Унукава)]] |Штодзённа |UT-561 UT-562 |[[Boeing 737-500]] |- |{{Сцяг Расіі}} [[Азимут (авіякампанія)|Азимут]] |[[Платаў (аэрапорт)|Растоў-на-Доне]] |Панядзелак, пятніца |AZO-209 AZO-210 |[[Sukhoi Superjet 100]] |- |{{Сцяг Расіі}} [[Азимут (авіякампанія)|Азимут]] |[[Пулкава (аэрапорт)|Санкт-Пецярбург]] |Серада, пятніца, нядзеля |AZO-604 AZO-603 |[[Sukhoi Superjet 100]] |- |{{Сцяг Кыргызстана}} [[Avia Traffic Company]] |[[Манас (аэрапорт)|Манас]] |Аўторак |YK-787 YK-788 |[[Boeing 737-300]] |- |{{Сцяг Турцыі}} [[Pegasus Airlines]] |[[Стамбульскі аэрапорт імя Сабіхі Гёкчэн|Стамбул (Сабіхі Гёкчэн)]] |Штодзённа |PC-400 PC-401 |[[Boeing 737-800]] |- |{{Сцяг ААЭ}} [[Air Arabia]] |[[Шарджа (аэрапорт)|Шарджа]] |Аўторак, пятніца |ABY-905 ABY-906 |[[Airbus A320neo]][[Boeing 737-800]] |- |} == Тэхнічныя характарыстыкі аэрапорта == Аэрапорт валодае адной [[Узлётна-пасадачная паласа|узлётна-пасадачнай паласой]] памерамі 2500 х 45 метраў, абсталяванай сучаснай курса-глісаднай сістэмай ILS СП-90, святлосігнальнай сістэмай высокай інтэнсіўнасці фірмы «Транскон» ([[Чэхія]]), аўтаматызаванай метэаралагічнай сістэмай «Крамс», што дазваляе прымаць паветраныя судны з высокай рэгулярнасцю і бяспекай палётаў.<ref name="autogenerated1"/> == Прымальныя тыпы [[Паветранае судна|Паветраных суднаў]] == Самалёты: Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-72, Ан-74, Ан-140, Ан-148, Іл-76, Іл-114, Тую-134, [[Ту-154]], Як-40, Як-42, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, [[ATR 42]], ATR 72, [[Boeing 737]], Boeing 757, Bombardier CRJ 100/200 і ўсе больш лёгкія, [[Верталёт|верталёты]] ўсіх тыпаў. == Паказчыкі дзейнасці == {| class="wikitable" width="70%" ! colspan="21" |Пасажырапаток: |- style="background-color: LightBlue" |'''год''' |'''2014''' |'''2015''' |'''2016''' |'''2017''' |'''2018''' |- |тыс. пасажыраў |247,8 |204,3 |207,8 |283,2 |458,0 |- | colspan="9" align="right" |''Крыніцы:<ref>[https://tass.ru/ekonomika/6311210 ТАСС. Грозный планирует в мае открыть прямые авиарейсы в Симферополь, Сочи и Сургут]</ref><ref>{{Cite web|title=Объемы перевозок через аэропорты России за январь-декабрь 2014-2015 гг.|url=http://www.favt.ru/public/materials//e/1/d/e/3/e1de3380546b9c2f993ced8ec10a9e26.pdf|publisher=[[Росавиация]]|accessdate=2018-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160717064312/http://www.favt.ru/public/materials//e/1/d/e/3/e1de3380546b9c2f993ced8ec10a9e26.pdf|archivedate=17 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Объемы перевозок через аэропорты России за январь-декабрь 2015-2016 гг.|url=http://www.favt.ru/public/materials//c/9/0/b/2/c90b20ba7df9bbbed27c4ebfc6c5afac.pdf|publisher=[[Росавиация]]|accessdate=2018-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170221011153/http://www.favt.ru/public/materials//c/9/0/b/2/c90b20ba7df9bbbed27c4ebfc6c5afac.pdf|archivedate=21 лютага 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Объемы перевозок через аэропорты России за январь-декабрь 2016-2017 гг.|url=http://www.favt.ru/public/materials//1/4/4/3/0/1443072835233a6efbc635b4d9bd9e94.pdf|publisher=[[Росавиация]]|accessdate=2018-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328175057/http://www.favt.ru/public/materials/1/4/4/3/0/1443072835233a6efbc635b4d9bd9e94.pdf|archivedate=28 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref>'' |} == Перспектывы развіцця == У будучыні плануецца на прылеглай тэрыторыі да аэрапорта пабудаваць пяцізоркавую гасцініцу і стварыць сучасную паркоўку для аўтамабіляў. Таксама ў планы па развіцці аэрадрома ўваходзіць падаўжэнне УПП на 1100 метраў, што дазволіць аэрапорту прымаць самалёты практычна ўсіх тыпаў.<ref>[http://www.rg.ru/2011/06/08/reg-kuban/avia.html Аэропорты Северного Кавказа открывают новые международные и внутренние рейсы]</ref> == Здарэнні і катастрофы == * '''25 снежня 1993''' самалёт [[Ту-154|Ту-154Б-2]] бартавы нумар RA-85296 авіякампаніі Аэрафлот, які выконваў рэйс [[Масква]] — [[Грозны]], здзейсніў грубую пасадку — адламалася пярэдняя стойка шасі. Заход на пасадку выконваўся ў складаных метэаўмовах. На борце знаходзілася 172 чалавекі, у тым ліку 7 чальцоў экіпажа, ніхто не пацярпеў.<ref>[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19931225-0 Aviation Safety Network] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304054635/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19931225-0 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> * '''3 ліпеня 2011 года''' пры заходзе на пасадку экіпаж паветранага судна паведаміў авіядыспетчару аб асляпляльным лазерным промні, накіраваным на самалёт. У выніку быў затрыманы жыхар станіцы Петрапаўлаўская 1994 года нараджэння, які сваімі хуліганскімі дзеяннямі паставіў пад пагрозу бяспеку заходу самалёта на пасадку.<ref>[http://www.trud.ru/article/04-07-2011/264937_v_groznom_podrostok_chut_ne_oslepil_lazerom_pilota_samoleta.html В Грозном подросток чуть не ослепил лазером пилота самолета]</ref> Цікавым наступствам гэтага здарэння стала тое, што 5 ліпеня прэзідэнт Чачэнскай Рэспублікі [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|Рамзан Кадыраў]] распарадзіўся прыбраць з продажу на тэрыторыі Рэспублікі ўсе лазерныя ўказкі.<ref>{{Cite web |url=http://www.baltinfo.ru/2011/07/05/Kadyrov-obyavil-vne-zakona-v-Chechne-lazernye-ukazki-215142 |title=Кадыров объявил лазерные указки вне закона в Чечне |access-date=24 жніўня 2021 |archive-date=9 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109182102/http://www.baltinfo.ru/2011/07/05/Kadyrov-obyavil-vne-zakona-v-Chechne-lazernye-ukazki-215142 |url-status=dead }}</ref> * '''20 лістапада 2011 года''' адбылася аварыйная пасадка (паломка сярэдняга рухавіка) самалёта Як-42 Грозны-Авія, які выконваў рэйс [[Стамбул]] — [[Грозны]]. На борце знаходзіліся 113 пасажыраў і 7 чальцоў экіпажа, пацярпелых няма.<ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-11-20/fm/20221 Самолет Як-42 совершил аварийную посадку в Чечне]{{Недаступная спасылка}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://rasp.yandex.ru/station/9623545 Табло аэрапорта «Грозны»] на сэрвісе «Яндэкс. Расклад».{{Праверана|2012|05|09}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аэрапорты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аэрапорты паводле краін]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5w0xhlwxv6brx80gzm12xkrtbvbcdrn Жаклін Бісет 0 685584 5177089 4833681 2026-08-07T12:13:03Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177089 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Жаклін Бісет''' ({{lang-en|Jacqueline Bisset}}; нар. {{ДН|13|9|1944}}, [[Уэйбрыдж]], [[Сурэй|графства Сурэй]], [[Англія]]) — брытанская кінаактрыса, вядомая па ролях у фільмах 1960-80-х гадоў, сярод якіх такія значныя, як «Амерыканская ноч» Труфо (1973) і «Бездань» Етса (1977). Папулярнасць прынеслі ролі ў фільмах «Цудоўны» (1973), [[Забойства ва Усходнім экспрэсе (фільм, 2017)|Забойства ва «Усходнім экспрэсе»]] (1974), «Бездань» (1977), «Дзікая архідэя» (1990) і «[[Напалеон і Жазэфіна]]» (1987), у якім яна сыграла [[Жазэфіна Багарнэ|Жазэфіну Багарнэ]]. Уладальніца прэміі «[[Залаты глобус]]» за ролю ў міні-серыяле «Танцы на мяжы» (2013 года). У апошнія гады Бісет прымае ўдзел у розных тэлевізійных праектах, найбольш прыкметным з якіх стаў тэлесерыял «Часткі цела» (2006). == Фільмаграфія == * (1973) «[[Цудоўны (фільм, 1973)|Цудоўны]]» * (1973) «[[Амерыканская ноч]]» — Джулі Бейкер == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлефільм}} {{DEFAULTSORT:Бісет Жаклін}} [[Катэгорыя:Кінаактрысы Вялікабрытаніі]] lapxayq05n3q1l63mp3omyyswfpke7j Добрапіс 0 687078 5177436 5070653 2026-08-08T09:09:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177436 wikitext text/x-wiki {{Сайт |імя = «Добрапіс» |лагатып = [[Выява:!Добрапіс эмблема.png|190px]] |скрыншот = [[Выява:!Добрапіс здымак экрана.jpg|220px]] |подпіс = |url = [https://dobrapis.net/ dobrapis.net] |слоган = |alexa = |камерцыйны = не |тып = моўны сэрвіс |рэгістрацыя = няма |мовы = беларуская |уладальнік = тэлеканал «[[Белсат]]» |аўтар = [[Зміцер Саўка]] |адкрыты = 2015 год |чысты прыбытак = няма |бягучы статус = дзеючы }} '''«До́брапіс»''' — шматфункцыянальны моўны сэрвіс з інтэрфейсам на [[Беларуская мова|беларускай мове]] ад тэлеканала [[Белсат]], які ўключае ў сабе праверку арфаграфіі беларускай мовы, канвертар [[Лацінка беларуская|лацінкі]] і базу іншамоўных найменняў. Правярае арфаграфію ў афіцыйным правапісе і ў [[Тарашкевіца|альтэрнатыўнай літаратурнай норме]]. == Гісторыя == Праект стварыў у 2015 годзе беларускі мовазнаўца [[Зміцер Саўка]] разам з моўнай службай тэлеканала [[Белсат]] і з чыннай дапамогай валанцёраў<ref>{{Cite web|author=КМ|title=5 моўных спраў, якія зрабіў для нас Зміцер Саўка|url=https://www.svaboda.org/a/27667076.html|publisher=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|date=11 красавіка 2016|access-date=4 лютага 2021}}</ref>, у тым ліку праграміста [[Алесь Булойчык|Алеся Булойчыка]]. Пачатковая мэта — аўтаматычнае выпраўленне памылак у журналісцкіх тэкстах супрацоўнікаў тэлеканала<ref name="mediakritika">{{Cite web|author=Настасся Вікулава|title=Беларусы стварылі ўнікальны сэрвіс, які не дае памыліцца|url=https://naviny.belsat.eu/news/belarusy-stvaryli-unikalny-servis-yaki-ne-dae-pamylitstsa/|publisher=Тэлеканал «[[Белсат]]»|date=6 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112183549/https://naviny.belsat.eu/news/belarusy-stvaryli-unikalny-servis-yaki-ne-dae-pamylitstsa/|archive-date=12 лістапада 2021|access-date=4 лютага 2021}}</ref>. Першапачаткова моўны сэрвіс «Добрапіс» быў размешчаны на дамене dobrapis.info<ref>{{Cite web|title=Моўны сэрвіс «Добрапіс»|url=http://www.nastaunik.info/node/13721|publisher=Метадычны партал «Настаўнік»|date=2016|access-date=4 лютага 2021|archive-date=16 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116095226/http://www.nastaunik.info/node/13721|url-status=dead}}</ref>. На 2018 год слоўнікавая база складалася з больш за 1,5 мільёна слоў і славаформ акадэмічным правапісам і 1,2 мільёны тарашкевіцай. Акрамя таго, сэрвіс змяшчаў базу з 38 тысяч іншамоўных уласных імён, адаптаваных на беларускую мову з дзясяткаў іншых моў<ref>[https://dev.by/news/belsat-dobrapis Журналісты запусцілі праект «Добрапіс» для пошуку памылак у беларускамоўных тэкстах], DEV.BY, 3.08.2018 г.</ref>. База папаўняецца натуральным чынам — тымі пазіцыямі, якіх патрабуе час<ref name="mediakritika"/>. 2 жніўня 2018 года «Добрапіс» перамясцілі на паддамен тэлеканала «[[Белсат]]» dobrapis.belsat.eu<ref>{{Cite web|title=Унікальны сэрвіс «Добрапіс» цяпер дасяжны на новым адрасе|url=https://naviny.belsat.eu/news/unikalny-servis-dobrapis-tsyaper-dasyazhny-na-novym-adrase/|publisher=Тэлеканал «Белсат»|date=2 жніўня 2018|access-date=4 лютага 2021|archive-date=18 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118002923/https://naviny.belsat.eu/news/unikalny-servis-dobrapis-tsyaper-dasyazhny-na-novym-adrase/|url-status=dead}}</ref>. Разам з блакіроўкай сайта «[[Белсат]]а» ў [[Беларусь|Беларусі]] са жніўня 2020 года сайт «Добрапісу» таксама застаўся заблакаваны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|title=В Беларуси заблокирован ряд сайтов. В том числе и СМИ|first=Виталий|language=ru|last=Олехнович|publisher=[[Onliner.by]]|date=2020-08-22|access-date=2020-12-23|archive-date=23 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123024511/https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=2020-08-22|title=В Белоруссии заблокировали несколько десятков информационных сайтов. Среди них — "Радио Свобода" и "Медиазона"|url=https://meduza.io/news/2020/08/22/v-belorussii-zablokirovali-neskolko-desyatkov-informatsionnyh-saytov-sredi-nih-radio-svoboda-i-mediazona|access-date=2020-08-24|publisher=[[Meduza]]|language=ru}}</ref>. Пасля часовага спынення працы сайта Белсата ў 2024 годзе сэрвіс быў недаступны на яго дамене і пазней перанесены на ўласны дамен dobrapis.net. == Апісанне == Дапамагае пазбавіцца памылак у тэксце, напісаным па-беларуску ці афіцыйным, ці альтэрнатыўным правапісам (у якасці стандартнага загружаецца раздзел «Афіцыйны правапіс»). Правярае правапіс толькі ў межах аднога слова<ref>{{Cite web|title=Пра сэрвіс|url=http://dobrapis.belsat.eu/about.html|publisher=«Добрапіс»|date=2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101190836/http://dobrapis.belsat.eu/about.html|archive-date=1 студзеня 2021|access-date=4 лютага 2021}}</ref>. Дазваляе пошук беларускага асваення іншамоўных найменняў (імёны, прозвішчы, тапонімы, назвы краін, арганізацый, фірм, спартыўных каманд і г.д.). Канвертар лацінкі дапамагае карыстальнікам у правільным зваротным пераводзе кірылічных тэкстаў (у тым ліку беларускіх уласных імён) у лацінкавыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://dobrapis.blstv.eu/ Вэб-сайт сэрвіса «Добрапіс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201229164013/http://dobrapis.blstv.eu/ |date=29 снежня 2020 }}, [[Белсат]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Белсат]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] ip1vlot6hwrw7dqzfyha1klo0hqs1he Клара Шуман 0 689075 5177081 5020770 2026-08-07T12:10:21Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177081 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шуман}} {{Музыкант}} '''Клара Жазэфіна Вік Шуман''' ({{lang-de|Clara Josephine Wieck Schumann}}, {{ДН|13|9|1819}}, {{МН|Лейпцыг||}} — {{ДС|20|5|1896}}, [[Франкфурт-на-Майне]]) — нямецкая піяністка, [[кампазітар|кампазітарка]] і настаўніца. Адна з самых выбітных піяністак эпохі рамантызму, уплывовая настаўніца і кампазітарка. Пачынаючы з 1840 года — жонка і першая выканаўца твораў [[Роберт Шуман|Роберта Шумана]]. Таксама была першай выканаўцай твораў [[Іаганес Брамс|Іаганеса Брамса]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шуман Клара}} [[Катэгорыя:Піяністы Германіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Германіі]] is8jzifcmvzy7dz8nc0c6sklp5abgbz Грамадзянская вайна ў Алжыры 0 704894 5177247 5158640 2026-08-07T15:58:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177247 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Алжыры |частка = |выява = Arrêt du processus électoral de 1991 en Algérie.jpg |памер = |загаловак = Ваенныя на вуліцах г. [[Алжыр (горад)|Алжыр]] |дата =[[26 снежня]] [[1991]] — [[8 лютага]] [[2002]]<ref>Boot, Max. Appendix // Invisible Armies. — 2013.</ref> |месца = [[Алжыр]] |прычына = |вынік = Перамога ўрада; працяг узброеных сутыкненняў. |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Алжыр}} [[Алжыр]]: *• [[Узброеныя сілы Алжыра|АННА]] *• [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Алжыр)|ФНВ]] '''пры падтрымцы:'''<br> {{Сцяг|Егіпет}} [[Егіпет]]<ref name="brynen">Rex Brynen, Bahgat Korany, Paul Noble. Political Liberalization and Democratization in the Arab World. — Lynne Rienner Publishers , 1995. — Vol. 1. — P. 289. — ISBN 9781555875794.</ref><ref name="sidaoui">Sidaoui, Riadh. Islamic Politics and the Military: Algeria 1962–2008 // Religion and Politics: Islam and Muslim Civilization / Jan-Erik Lane, Hamadi Redissi, Riyāḍ Ṣaydāwī. — Ashgate, 2009. — P. 241—243. — ISBN 9780754674184.</ref><br> {{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref name="brynen"/><ref name="sidaoui"/><br> [[File:Flag of France.svg|22px]] [[Францыя]]<ref name="sidaoui"/><ref name="derouen">Karl DeRouen, Jr., Uk Heo. Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II. — ABC-CLIO, 2007. — P. 115—117. — ISBN 9781851099191.</ref><br>[[File:Flag of Europe.svg|22px]] [[Еўрапейскі Саюз]]<ref name="derouen"/><br> {{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|ПАР}} [[ПАР]]<ref>[https://www.hrw.org/reports/2000/safrica/Sarfio00-05.htm#P575_119558 Arms trade in practice], ''Hrw.org'', October 2000</ref><br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Беларусь]]<ref>[https://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Белоруссии]</ref> (з 1997) |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Ісламізм|Ісламісты]]: *• [[Ісламскі фронт выратавання]] *• [[Узброеная ісламская група]] *• [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]] {{Сцяг|Лівія|1977}} [[Джамахірыя|Лівія]] (да 1995)<ref name="sidaoui"/><br> {{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Саудаўская Аравія]] (да 1991)<ref name="derouen"/><br> {{Сцяг|Іран}} [[Іран]] (заяўлена)<ref name="derouen"/><ref name="mannes"/><ref name="cordesman"/><ref name="brosche"/><br> {{Сцяг|Марока}} [[Марока]] (заяўлена)<ref name="sidaoui"/><ref>Yahia H. Zoubir, Haizam Amirah-Fernández. North Africa: Politics, Region, and the Limits of Transformation. — Routledge, 2008. — P. 184. — ISBN 9781134087402.</ref><br> {{Сцяг|Судан}} (заяўлена)<ref name="mannes">Mannes, Aaron. Profiles in Terror: The Guide to Middle East Terrorist Organizations. — Rowman & Littlefield, 2004. — P. 8. — ISBN 9780742535251.</ref><ref name="cordesman">Cordesman, Anthony H. A Tragedy of Arms: Military and Security Developments in the Maghreb (англ.). — Greenwood Publishing Group, 2002. — P. 126. — ISBN 9780275969363.</ref><ref name="brosche">Brosché, Johan; Höglund, Kristine. The diversity of peace and war in Africa // Armaments, Disarmament and International Security (англ.). — Oxford University Press, 2015. — P. 116. — ISBN 9780198737810.</ref><br> Саудаўскія прыватныя донары<ref name="derouen"/><br> [[Егіпецкі ісламскі джыхад]] (да 1995)<ref name="tabarani">Tabarani, Gabriel G. Jihad's New Heartlands: Why The West Has Failed To Contain Islamic Fundamentalism (англ.). — AuthorHouse, 2011. — P. 329. — ISBN 9781467891806.</ref><br>{{Flagicon image|Flag of al-Qaeda.svg}} [[Аль-Каіда]]<ref name="mannes"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Мухамед Будыаф]]†<br>[[Алі Кафі]]<br>[[Ламін Зеруаль]]<br>[[Абдэль Азіз Бутэфліка]] |камандзір2 = Антар Зуабры<br>Джамел Зітаўні |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = 140 000 (1994)<ref>Martinez 1998:162.</ref><br>124 000 (2001)<br>100 000—300 000 мясцовых байцоў апалчэння<ref>Paul Collier, Nicholas Sambanis. Understanding Civil War: Africa (неопр.). — World Bank Publications, 2005. — С. 235. — ISBN 9780821360477.</ref> |сілы2 = 2000 (1992)<br>40000 (1994)<br>10000 (1996)<ref>Martinez 1998:215.</ref><br>300—1000 (2005)<ref>http://www.aljazeera.com/archive/2005/02/200849155453867369.html</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 44 000 — 200 000 загінуўшых<ref>Hagelstein, Roman. Where and When does Violence Pay Off? The Algerian Civil War (англ.) // HICN : journal. — Households in Conflict Network, 2007. — P. 24.</ref><ref>http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=1543&l=2</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Грамадзянская вайна ў Алжыры''' («Чорнае дзесяцігоддзе», «Дзесяцігоддзе тэрору», «Гады свінцу», «Гады агню»<ref>Hamit Bozarslan, ''Cent mots pour dire la violence dans le monde musulman'', Maisonneuve & Larose, 2005, p.141</ref>) — узброены канфлікт паміж урадам [[Алжыр]]а і [[ісламізм|ісламісцкімі]] групоўкамі, які пачаўся ў [[1991]]-м і доўжыўся па [[2002]] год. Паводле розных ацэнак, ахвярамі канфлікту сталі ад 44 да 200 тысяч чалавек, у тым ліку больш за 70 журналістаў, забітых як урадавымі сіламі, так і ісламістамі<ref name="crisisgroup">[http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=1543&l=2 Entre menace, censure et liberté: La presse privé algérienne se bat pour survivre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070214113744/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=1543&l=2 |date=14 лютага 2007 }}, March 31, 1998</ref>. Канфлікт скончыўся перамогай урада, пасля таго, як спачатку [[Ісламскі фронт выратавання]] (ІФС) абвясціў аб спыненні вайны, а затым у 2002 годзе [[Узброеная ісламская група]] была пераможана ўрадавымі сіламі. Аб мінулай вайне доўгі час, да 24 лютага 2011 года, нагадваў фармальна захаваны ў краіне рэжым надзвычайнага становішча. Узброеныя сутыкненні, хоць і даволі нізкай інтэнсіўнасці, працягваюцца і па цяперашні час. == Пачатак == Вайна пачалася ў снежні 1991 года, калі апазіцыйны «Ісламскі фронт выратавання» набраў велізарную папулярнасць сярод насельніцтва, і кіруючая партыя [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Алжыр)|Фронт нацыянальнага вызвалення]] (ФНВ), баючыся паразы, адмяніла другі тур выбараў у Нацыянальную Асамблею. Улада ў краіне ўзялі ваенныя. Прэзідэнт [[Шадлі Бенджадзід]] [[11 студзеня]] [[1992]] года быў зрушаны са сваёй пасады. Пасля забароны ІФС і арышту тысяч яго членаў паўсталі ўзброеныя ісламісцкія фарміраванні, якія пачалі партызанскія дзеянні супраць урада і яго прыхільнікаў. Яны былі арганізаваны ў некалькі груповак, асноўнымі з якіх быў «[[Ісламскі ўзброены рух]]», што базаваўся ў гарах, і «[[Узброеная ісламская група]]», якая базавалася ў гарадах. Спачатку ісламісты атакавалі толькі армію і паліцыю, але неўзабаве пачаліся напады на мірнае насельніцтва. У [[1994]] годзе на перамовах паміж урадам і лідарамі ў зняволенні ІФС быў дасягнуты істотны прагрэс, і тады Узброеная ісламская група абвясціла вайну ІФС і яго прыхільнікам. Ісламскі ўзброены рух, аб’яднаўшыся з больш дробнымі групоўкамі, утварыў лаяльную ІФС Ісламскую армію выратавання. == Развіццё == Перамовы неўзабаве зайшлі ў тупік, і прэзідэнцкія выбары [[1995]] года (першыя выбары пасля перавароту 1992 года) выйграў кандыдат, падтрыманы арміяй, былы камандуючы сухапутнымі войскамі [[Ламін Зеруаль]]. Канфлікт паміж ІФС і Узброенай ісламскай групай узмацніўся. Апошняя пачала масавыя забойствы мірнага насельніцтва, выразаючы цэлыя вёскі ці гарадскія прадмесці. Некаторыя звесткі паказваюць на дачыненне да забойстваў урадавых сіл. Пік забойстваў прыйшоўся на [[1997]]-ы, калі былі прызначаны парламенцкія выбары. На выбарах перамагла новаўтвораная партыя, Нацыянальны дэмакратычны кангрэс, за якім стаяла армія. ІФС, які атакаваў з абодвух бакоў, абвясціў аб аднабаковым спыненні агню з урадам, а Узброеная ісламская група рэзка губляла свой уплыў з-за ўнутраных канфліктаў, звязаных з тым, што многія яе члены не ўхвалялі тактыкі забойстваў грамадзянскага насельніцтва. У [[1999]] годзе адбыліся новыя прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Абдэль Азіз Бутэфліка]], і быў прыняты закон, што гарантаваў амністыю большасці ўдзельнікаў узброеных груповак. Многія скарысталіся амністыяй, і гвалт істотна зменшыўся. Гэта стала фактычнай перамогай урада ў вайне. Рэшткі Узброенай ісламскай групы працягвалі аказваць супраціў яшчэ два гады і практычна зніклі да [[2002]] года. == Новы віток == У [[1998]] годзе ад Узброенай ісламскай групы адкалолася групоўка пад назвай «[[Салафіцкая група пропаведзі і джыхаду]]». Яна першапачаткова базавалася на поўначы краіны і дыстанцыявалася ад забойстваў мірнага насельніцтва<ref>[Hugh Roberts, ''The Battlefield Algeria 1988—2002: studies in a broken polity'', Verso: London 2003, p. 269: «Hassan Hattab’s GSPC which has condemned the GIA’s indiscriminate attacks on civilians and, since going it alone, has tended to revert to the classic MIA-AIS strategy of confining its attacks to guerrilla forces.»</ref>. У кастрычніку [[2003]]-га лідары групоўкі выказалі публічную падтрымку [[Аль-Каіда|Аль-Каідзе]]<ref>{{citation | title=Al-Qaeda's Far-Reaching New Partner | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/04/AR2006100402006.html | first=Craig | last=Whitlock | journal=Washington Post |date = 2006-10-05 | accessdate=2008-12-14 | page=page A01}}</ref><ref>{{citation | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3207363.stm | title=Algerian group backs al-Qaeda | publisher=BBC News |date = 2003-10-23 | accessdate=2008-12-14}}</ref>. Яны адмовіліся ад амністыі і працягнулі ўзброены супраціў. == Актывізацыя == У [[2004]] годзе пачалася актывізацыя баевікоў, якія арганізоўвалі напады на аўтакалоны, мінаванне дарог. Па паведамленнях [[алжыр]]скіх уладаў, ужо да 12 лютага 2004 года ў [[тэракт]]ах і боесутыкненнях з ісламістамі загінулі 22 супрацоўнікі праваахоўных структур, 37 баевікоў і 10 мірных жыхароў<ref>[https://www.newsru.com/world/12feb2004/zasada.html Семеро полицейских убиты и трое ранены в результате столкновения с исламистами в Алжире] newsru.com</ref>. [[22 сакавіка]] занепакоеныя нарастаннем напружанасці брытанцы прынялі рашэнне аб часовым закрыцці свайго [[пасольства]] ў Алжыры<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/03/22/embassy/ Великобритания закрыла своё посольство в Алжире] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150922022636/http://lenta.ru/terror/2004/03/22/embassy/ |date=22 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. Бакі канфлікту рабілі ўсё больш жорсткія заявы ў дачыненні да адзін аднаго<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/03/06/africa/ Американский спецназ будет искать талибов в Африке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921215242/http://lenta.ru/terror/2004/03/06/africa/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref><ref>[http://lenta.ru/terror/2004/06/13/war/ Алжирские экстремисты объявили тотальную войну иностранцам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921235836/http://lenta.ru/terror/2004/06/13/war/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. 20 чэрвеня паступіла паведамленне, што алжырскім вайскоўцам атрымалася знішчыць лідара [[Салафіцкая група пропаведзі і джыхаду|Салафіцкай групы пропаведзі і джыхаду]] (алжырскага крыла [[Аль-Каіда|АК]]) Набіў ас-Сахраўі і трох ягоных памочнікаў<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/06/20/algeria/ Алжирское крыло «Аль-Каиды» потеряло голову вслед за саудовским] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921203409/http://lenta.ru/terror/2004/06/20/algeria/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. Новы кіраўнік экстрэмісцкай арганізацыі быў абраны [[7 верасня]] — ім стаў Абу Мусаб Абд аль-Вадуда<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/09/07/appointed/ Алжирские террористы выбрали себе начальника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150922015408/http://lenta.ru/terror/2004/09/07/appointed/ |date=22 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. [[5 ліпеня]] лівійскім спецслужбам удалося выявіць базу экстрэмістаў, дзе адбывалася вярбоўка, навучанне і ўзбраенне добраахвотнікаў<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/07/05/camp/ Ливийские спецслужбы обнаружили в Сахаре базу сторонников «Аль-Каиды»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921234443/http://lenta.ru/terror/2004/07/05/camp/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>, а [[2 лістапада]] лідар [[Джамахірыя|Лівіі]] [[Муамар Кадафі]] выдаў алжырскім уладам Амары Сайфі (таксама вядомага як Абдэрэзак эль Пара), які лічыўся другой асобай Салафіцкай групы пропаведзі і джыхаду<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/11/02/gadafy/ Каддафи выдал Алжиру одного из главных террористов Северной Африки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131130042955/http://lenta.ru/terror/2004/11/02/gadafy/ |date=30 лістапада 2013 }} Lenta.ru</ref>. == Канец == У [[2005]] годзе [[Прэзідэнт]] [[Алжыр]]а [[Абдэль Азіз Бутэфліка]] заявіў, што арганізацыі баевікоў былі разгромлены і парадак на тэрыторыі Алжыра адноўлены. Аднак неўзабаве ісламісты арганізавалі паказальную аперацыю застрашвання — [[9 красавіка]] на дарозе, якая вядзе ў сталіцу, яны арганізавалі імправізаваны блок-пост, на якім спынялі аўтамабілі, выводзілі з іх людзей і расстрэльвалі іх. У выніку гэтага жорсткага акту тэрору было забіта 14 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2005/04/09/algeria/ В Алжире на подставном блок-посту расстреляли 14 человек] Lenta.ru</ref>. [[5 сакавіка]] [[2006]] года ў [[Алжыр]]ы была праведзена масавая [[амністыя]] ісламістаў, якія не ўчынілі цяжкіх злачынстваў — з турмаў было выпушчана 2629 чалавек<ref>[https://m.newsru.com/world/05mar2006/2600.html Массовая амнистия в Алжире — на свободу выходят более 2600 бывших боевиков] newsru.com</ref>. Аднак ісламісцкія групы Алжыра ўліліся ў склад міжнароднай тэрарыстычнай сеткі [[Аль-Каіда]]<ref>[https://www.newsru.com/world/15sep2006/terfr.html «Аль-Каида» официально объявила о союзе с алжирской повстанческой группировкой, которая воюет против Франции]</ref>. У канцы года па Алжыры пракацілася новая хваля тэрарыстычных актаў. [[30 кастрычніка]] каля двух паліцэйскіх участкаў былі падарваныя замінаваныя грузавікі, 2 чалавекі загінулі і яшчэ некалькі дзясяткаў былі параненыя<ref>[http://lenta.ru/news/2006/10/30/truck/ В Алжире взорваны два полицейских участка] Lenta.ru</ref>, а [[10 снежня]] быў падарваны аўтобус з замежнікамі, пры гэтым загінуў яго кіроўца, 9 пасажыраў былі параненыя. Адказнасць за гэтыя тэракты ўзялі на сябе алжырскія ісламісты<ref>[http://lenta.ru/news/2006/12/12/claim/ Алжирские исламисты взяли на себя ответственность за подрыв автобуса] Lenta.ru</ref>. У [[2008]]-м колькасць нападаў экстрэмістаў прыкметна знізілася, але яны сталі больш дзёрзкімі — калі раней тэрарысты абмяжоўваліся выбухамі самаробных бомбаў, то ў 2008 пачаліся адкрытыя напады на гарады і абстрэлы пасольстваў, паліцэйскіх участкаў. [[2 студзеня]] [[2008]] года адбыўся чарговы тэракт у Алжыры — у горадзе Насірыя, правінцыя [[Бумердэс (правінцыя)|Бумердэс]], тэрарыст-смяротнік заехаў на замініраванай машыне на тэрыторыю паліцэйскага ўчастка і прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне — загінула 3 паліцэйскіх, яшчэ 20 цяжка параненыя<ref>[https://www.newsru.com/world/02jan2008/alger.html Теракт в Алжире: трое погибших, 20 тяжело раненых] newsru.com</ref>. [[7 лютага]] ў Алжыры быў здзейснены напад на групу жандараў, у выніку якога 8 жандараў было забіта, уся іх зброя і спецтэхніка былі захоплены баевікамі. У адказ алжырскія ўлады правялі ваенную аперацыю супраць ісламістаў з задзейнічаннем авіяцыі<ref>[https://www.newsru.com/world/11feb2008/kaida.html «Аль-Каида» взяла ответственность за убийство в Алжире восьми жандармов] newsru.com</ref>. [[8 чэрвеня]] ў выніку 2-х выбухаў у горадзе [[Лахдарыя]] на ўсходзе [[Алжыр]]а загінула 12 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2008/06/08/blast/ В результате теракта в Алжире погибли 12 человек] Lenta.ru</ref>. [[20 жніўня]] быў праведзены чарговы двайны тэракт у горадзе [[Буіра]], у якім загінула 11 чалавек, а яшчэ 31 атрымаў раненні<ref>[https://www.newsru.com/world/20aug2008/alzhir.html Алжир взрывают второй день подряд: в среду погибли 11 человек, 31 получил ранения] newsru.com</ref>. == Гл. таксама == * [[Канфлікт у Магрыбе]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == {{Refbegin|2}} * Marco Impagliazzo; Mario Giro. Algeria in ostaggio. — Milano: Guerini e Associati, 1997. * M. Al-Ahnaf; B. Botiveau; F. Fregosi. L'Algerie par ses islamistes. — Paris: Karthala, 1991. — ISBN 2-86537-318-5. * Roger Kaplan, «The Libel of Moral Equivalence» The Atlantic Monthly Boston: August 1998. Vol. 282, Iss. 2; pg. 18, 6 pgs. * Habib Souaidia. La sale guerre. — Paris: folio actuel, 2001. * Kepel, Gilles. Jihad: The Trail of Political Islam. — Harvard University Press., 2002. * Michael Willis. The Islamist Challenge in Algeria: A Political History. — New York: NYU Press, 1996. — ISBN 0-8147-9328-2. * Luis Martinez (translated by Jonathan Derrick). The Algerian Civil War 1990–1998. — London: Hurst & Co., 1998. — ISBN 1-85065-517-0. * William B. Quandt. Between Ballots and Bullets: Algeria's Transition from Authoritarianism. — Washington DC: Brookings Institution Press, 1998. — ISBN 0-8157-7301-3. {{Refend}} == Спасылкі == * [http://www.algeria-watch.de/en/aw/francalgerie.htm On the secret war in Algeria and French machinations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161225095135/http://www.algeria-watch.de/en/aw/francalgerie.htm |date=25 снежня 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20051109150113/http://www.wluml.org/english/pubs/pdf/misc/shadow-report-algeria-eng.pdf Shadow Report on Algeria] presented by the [https://web.archive.org/web/20060207083833/http://www.law.georgetown.edu/clinics/iwhrc/ International Women’s Human Rights Law Clinic] & [https://web.archive.org/web/20060208100805/http://www.wluml.org/english/index.shtml Women Living Under Muslim Laws] * [https://web.archive.org/web/20050225162540/http://www.icg.org/home/getfile.cfm?id=1408&tid=2995 Islamism, Violence and Reform in Algeria: Turning the Page], ICG Middle East Report No. 29 * [http://www.algeria-watch.de/mrv/2002/chrono/chrono_1992.htm Chronologie d’une tragédie cachée] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110517105102/http://www.algeria-watch.de/mrv/2002/chrono/chrono_1992.htm |date=17 мая 2011 }}, a timeline * [http://www.algerie-tpp.org/tpp/pdf/dossier_19_mvt_islamiste.pdf Le mouvement islamiste algerien], Salima Mellah [[Катэгорыя:1990-я гады ў Алжыры]] [[Катэгорыя:2000-я гады ў Алжыры]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Алжыры]] [[Катэгорыя:Войны Алжыра]] 4lhotipjlidfcbzb1pkdup5qkx3ywps Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі 10 707225 5177109 5176998 2026-08-07T12:20:13Z Андрэй 2403 Б 152769 5177109 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Адэскі завулак (Мінск)|Адэскі зав]] * [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Міхаіла Мармулёва]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав.]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> rc35s2yqt2x6jv3atmxzuyz5kbym5qo 5177193 5177109 2026-08-07T13:08:17Z Андрэй 2403 Б 152769 5177193 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Адэскі завулак (Мінск)|Адэскі зав]] * [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Міхаіла Мармулёва]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Ушакова]] * [[Завулак Ушакова (Мінск)|Ушакова зав]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> p97ysiyy7avxnewwo4eo6mfznbvq0hi Даркнэт 0 729509 5177319 5147818 2026-08-08T00:44:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177319 wikitext text/x-wiki '''Цёмная сетка''' або '''даркнэт''' ({{lang-en|darknet}} або {{lang-en2|dark net}}) — гэта [[накладная сетка]] ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]], да якой можна атрымаць доступ толькі з дапамогай спецыяльнага праграмнага забеспячэння, канфігурацый або аўтарызацыі<ref name=":0">{{Cite book|title=Darknet: Geopolitics and Uses|last=Gayard|first=Laurent|publisher=John Wiley & Sons|year=2018|isbn=9781786302021|location=Hoboken, NJ|pages=158}}</ref> і якая часта выкарыстоўвае ўнікальны наладжвальны [[Пратакол|пратакол сувязі]]. Двума тыповымі разнавіднасцямі даркнэта з’яўляюцца сацыяльныя сеткі<ref>{{cite journal|last1=Wood|first1=Jessica|title=The Darknet: A Digital Copyright Revolution|journal=Richmond Journal of Law & Technology|date=1 January 2010|volume=16|issue=4|pages=14|url=https://scholarship.richmond.edu/jolt/vol16/iss4/4/}}</ref> (звычайна выкарыстоўваюцца для [[Абмен файламі|размяшчэння файлаў]] з [[Peer-2-peer|аднарангавым]] злучэннем)<ref>{{cite journal|last1=Mansfield-Devine|first1=Steve|title=Darknets|journal=Computer Fraud & Security|date=1 December 2009|volume=2009|issue=12|pages=4–6|doi=10.1016/S1361-3723(09)70150-2}}</ref> і [[ананімнасць|ананімныя]] [[Проксі сервер|проксі-сеткі]], такія як [[Tor]], з ананімізаванымі серыямі злучэнняў.<ref>{{Cite book|last=Pradhan|first=Sayam|title=The Darkest Web: The Dark Side of the Internet|year=2020|isbn=9798561755668|location=India|pages=9|chapter=Anonymous}}</ref> Тэрмін «даркнэт» быў папулярызаваны буйнымі інфармацыйнымі агенцтвамі для асацыяцыі з [[Tor|паслугамі Tor Onion]], калі сумна вядомы наркабазар [[Silk Road (рынак)|Silk Road]] выкарыстоўваў яго<ref>{{Cite book|title=Drugs on the Dark Net: How Cryptomarkets are Transforming the Global Trade in Illicit Drugs|last1=Martin|first1=James|publisher=Palgrave Macmillan}}</ref>, нягледзячы на тое, што [[тэрміналогія]] была неафіцыйнай. Такія тэхналогіі, як [[Tor]], [[I2P]] і [[Freenet]], былі прызначаны для абароны лічбавых правоў шляхам забеспячэння бяспекі, ананімнасці або ўстойлівасці да цэнзуры і выкарыстоўваюцца як па незаконных, так і па законных прычынах. Ананімная камунікацыя паміж [[Даносчык|інфарматарамі]], актывістамі, журналістамі і інфармацыйнымі арганізацыямі таксама робіцца праз цёмныя сеткі праз выкарыстанне такіх праграм, як [[SecureDrop]].<ref>{{Cite web|title=SecureDrop|url=https://github.com/freedomofpress/securedrop/blob/develop/README.md|website=github|publisher=Freedom of the Press Foundation}}</ref> == Тэрміналогія == Тэрмін першапачаткова апісваў камп’ютары ў [[ARPANET]], якія былі схаваны, быўшы запраграмаванымі на атрыманне паведамленняў, але не адказвалі і не пацвярджалі нічога, такім чынам, застаючыся нябачнымі, у цемры.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.darknet.se/about-darknet|archive-url=https://web.archive.org/web/20100812103650/http://www.darknet.se/about-darknet|subtitle=dead|archive-date=2010-08-12|title=Darknet.se - About darknet|date=2010-08-12|accessdate=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100812103650/http://www.darknet.se/about-darknet|archivedate=12 жніўня 2010|url-status=dead}}</ref> Пачынаючы з [[ARPANET]], выкарыстанне цёмных сетак пашырылася і ўключае сеткі «[[Сябар-сябру|сябар-сябар]]» (звычайна выкарыстоўваюцца для [[Абмен файламі|абмену файламі]] праз [[Роўны-роўнаму|аднарангавае]] злучэнне) і сеткі [[Інтэрнэт-прыватнасць|прыватнасці]], такія як Tor.<ref name="Wood">{{Cite journal|last=Wood|first=Jessica|title=The Darknet: A Digital Copyright Revolution|date=2010|url=http://jolt.richmond.edu/v16i4/article14.pdf|access-date=25 October 2011|archive-date=16 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516091538/http://jolt.richmond.edu/v16i4/article14.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mansfield-Devine|first=Steve|title=Darknets|doi=10.1016/S1361-3723(09)70150-2|journal=Computer Fraud & Security|volume=2009|issue=12|pages=4–6|date=December 2009}}</ref> У адказ да тэрміна «даркнэт» існуе яго супрацьлегласць "[[Clearnet (сетка)|клірнет]] ([[Англійская мова|англ.]]: ''clearnet'', [[Літаральны пераклад|літ.]]: ''ясная/чыстая сетка'') або [[Павярхоўнае павуцінне|павярхневая сетка]] ([[Англійская мова|англ.]]: ''surface web''), калі гаворка ідзе пра змесціва, якое можна індэксаваць [[Пошукавая сістэма|пошукавымі сістэмамі]].<ref>{{Cite web|last=Barratt|first=Monica|title=A Discussion About Dark Net Terminology|date=15 January 2015|work=Drugs, Internet, Society|url=http://monicabarratt.net/?p=5999|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118085807/http://monicabarratt.net/?p=5999|archive-date=18 January 2016|subtitle=dead}}</ref> Тэрмін «даркнэт» часта выкарыстоўваецца як [[Скунс тэрмін|узаемазаменны]] з «дарквэб» (таксама ''цёмнае сеціва'' або ''цёмны інтэрнэт'', [[Англійская мова|англ.]]: ''dark web'') з-за колькасці схаваных службаў у цёмным сеціве [[Tor]]. Акрамя таго, гэты тэрмін часта недакладна выкарыстоўваецца як узаемазаменны з [[Глыбокая сетка|глыбокім сецівам]] з-за гісторыі Tor як платформы, якая не магла быць праіндэксавана пошукавымі сістэмамі. Змешванне абодвух гэтых тэрмінаў лічыцца недакладным, і некаторыя каментатары рэкамендуюць выкарыстоўваць разрозніваць гэтыя тэрміны.<ref name="dark_web">{{Cite web|url=http://www.brightplanet.com/2014/03/clearing-confusion-deep-web-vs-dark-web/|title=Clearing Up Confusion – Deep Web vs. Dark Web|work=BrightPlanet|access-date=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150516160539/http://www.brightplanet.com/2014/03/clearing-confusion-deep-web-vs-dark-web/|archivedate=16 мая 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=NPR Staff|title=Going Dark: The Internet Behind The Internet|url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2014/05/25/315821415/going-dark-the-internet-behind-the-internet|access-date=29 мая 2015|date=25 мая 2014}}</ref><ref>{{cite news|last1=Greenberg|first1=Andy|title=Hacker Lexicon: What Is the Dark Web?|url=https://www.wired.com/2014/11/hacker-lexicon-whats-dark-web/|access-date=6 чэрвеня 2015|date=19 лістапада 2014}}</ref> == Вытокі == «Даркнэт» быў прыдуманы ў 1970-х гадах для абазначэння сетак, ізаляваных ад [[ARPANET]] (заснаванай урадам ваеннай/акадэмічнай сеткі, якая ператварылася ў [[Інтэрнэт]]), у мэтах бяспекі.<ref name=":1"/> Адрасы Darknet маглі атрымліваць даныя з ARPANET, але не з’яўляліся ў спісах сетак і не адказвалі на [[Ping (сеткавая ўтыліта)|пінг]] або іншыя запыты. Тэрмін атрымаў грамадскае прызнанне пасля публікацыі «Даркнэт і будучыня [[лічбавае распаўсюджванне|распаўсюджвання кантэнту]]» (''The Darknet and the Future of Content Distribution''), артыкула 2002 года [[Пітэр Бідл|Пітэра Бідла]], Пола Інгланда, Маркуса Пейнада і Браяна Уілмана — чатырох супрацоўнікаў [[Microsoft]], якія сцвярджалі, што прысутнасць даркнэта была асноўнай перашкодай для распрацоўкі працаздольных [[Кіраванне лічбавымі правамі|тэхналогій кіравання лічбавымі правамі]] (DRM) і зрабіла непазбежным [[парушэнне аўтарскіх правоў]].<ref>{{cite conference|url=http://msl1.mit.edu/ESD10/docs/darknet5.pdf|title=The Darknet and the Future of Content Distribution|last1=Biddle|first1=Peter|last2=England|first2=Paul|last3=Peinado|first3=Marcus|last4=Willman|first4=Bryan|publisher=[[Microsoft|Microsoft Corporation]]|date=2002-11-18|conference=ACM Workshop on Digital Rights Management|location=Washington, D.C.|access-date=2012-10-10|archive-date=2012-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717020917/http://msl1.mit.edu/ESD10/docs/darknet5.pdf|url-status=dead}}</ref> У гэтым артыкуле «даркнэт» апісваецца ў больш агульным плане як любы тып паралельнай сеткі, якая зашыфравана або патрабуе пэўнага пратаколу, каб дазволіць карыстальніку падключыцца да яе.<ref name=":0"/> === Субкультуры === Журналіст [[Я. Д. Ласіка|Дж. Д. Ласіка]] ў сваёй кнізе «''Даркнэт: Вайна Галівуду супраць лічбавага пакалення''» ''(Darknet: Hollywood’s War Against the Digital Generation)'', выдадзенай у 2005 годзе, апісаў ахоп даркнэта, які пакрывае сеткі абмену файламі.<ref>{{Cite book|last=Lasica|first=J. D.|title=Darknets: Hollywood's War Against the Digital Generation|year=2005|publisher=J. Wiley & Sons|location=Hoboken, NJ|isbn=0-471-68334-5|url=https://archive.org/details/darknethollywood00lasi}}</ref> Пазней, у 2014 годзе, журналіст [[Джэймі Бартлет (журналіст)|Джэймі Бартлет]] у сваёй кнізе «''The Dark Net''» выкарыстаў гэты тэрмін для апісання цэлага шэрагу андэграўндных і новых [[Субкультура|субкультур]], у тым ліку [[Вэб-кам мадэль|камгёрлы]] (''camgirls''), [[Крыптаанархізм|крыптаанархістаў]], [[Рынак Darknet|рынкі наркотыкаў]] у даркнэце, суполкі [[Самапашкоджанне|самапашкоджанняў]], расістаў у [[Сацыяльныя медыя|сацыяльных сетках]] і [[Трансгуманізм|трансгуманістаў]].<ref>{{Cite news|last=Ian|first=Burrell|title=The Dark Net: Inside the Digital Underworld by Jamie Bartlett, book review|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-dark-netinside-the-digital-underworld-by-jamie-bartlett-book-review-9696473.html}}</ref> == Выкарыстанне == Даркнеты ў цэлым могуць выкарыстоўвацца па розных прычынах, напрыклад: * Каб лепш абараніць [[Інтэрнэт-прыватнасць|прыватнае жыццё]] грамадзян ад [[Мэтанакіраванае назіранне|мэтанакіраванага]] і [[Масавае назіранне|масавага]] сачэння. * [[кіберзлачынства|Камп’ютарныя злачынствы]] (узлом, пашкоджанне файлаў і г.д.). * Абарона [[Дысідэнт|дысідэнтаў]] ад палітычнай расправы. * [[Абмен файламі]] ([[Варэз|Warez]], асабістыя файлы, [[парнаграфія]], канфідэнцыйныя файлы, незаконнае або падробленае праграмнае забеспячэнне і г.д.). * Продаж забароненых тавараў на [[Рынак Darknet|даркнэт-рынках]]. * [[Даносчык|Інфарматарская дзейнасць]] і [[Уцечка навін|ўцечкі навін]]. * Купля або продаж забароненых або незаконных тавараў або паслуг.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2016/05/18/hit-men-drugs-and-malicious-teens-the-darknet-is-going-mainstream.html|title=Hit men, drugs and malicious teens: the darknet is going mainstream|first=Harriet|last=Taylor}}</ref> * [[Абыход цэнзуры ў інтэрнэце|Абыход]] [[інтэрнэт-цэнзура|сеткавай цэнзуры]] і [[Праграму для кантролю кантэнту|сістэм фільтрацыі кантэнту]] або абыход абмежавальных палітык [[міжсеткавы экран|міжсеткавага экрана]].<ref>{{Cite web|title=Who uses Tor?|url=https://www.torproject.org/about/torusers.html.en|publisher=Tor Project}}</ref> == Праграмнае забеспячэнне == Усе цёмныя сеткі патрабуюць усталяванне спецыяльнага праграмнага забеспячэння або выканання сеткавых канфігурацый для доступу да іх, такіх як [[Tor]], да якога можна атрымаць доступ праз наладжвальны браўзер [[Vidalia (праграмнае забеспячэнне)|Vidalia]] (ён жа набор браўзераў Tor), або праз [[Проксі сервер|проксі]], наладжаны для выканання той жа функцыі. === Актыўнае === Tor з’яўляецца самым папулярным асобнікам даркнэта, які часта памылкова прыраўноўваюць да даркнэта ў цэлым.<ref name="inta">{{Cite web|url=http://www.inta.org/Advocacy/Documents/2015/ACC%20Dark%20Web%20Report.pdf|title=Anticounterfeiting on the Dark Web – Distinctions between the Surface Web, Dark Web and Deep Web|date=13 April 2015|archive-date=4 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150604070109/http://www.inta.org/Advocacy/Documents/2015/ACC%20Dark%20Web%20Report.pdf|subtitle=dead|accessdate=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150604070109/http://www.inta.org/Advocacy/Documents/2015/ACC%20Dark%20Web%20Report.pdf|archivedate=4 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Geographies_of_Tor.png|міні| [[Картаграма]], якая паказвае сярэднюю колькасць карыстальнікаў Tor у дзень са жніўня 2012 па ліпень 2013]] '''Алфавітны спіс даркнэт службаў:''' * [[anoNet]] — гэта дэцэнтралізаваная сетка «сябар-сябар», створаная з выкарыстаннем [[VPN]] і праграмных маршрутызатараў [[BGP]]. * [[BitTorrent]] — гэта высокапрадукцыйны паўдэцэнтралізаваны аднарангавы [[пратакол]] сувязі.<ref>{{Cite web|url=https://www.medianet.kent.edu/surveys/IAD06S-P2PArchitectures-chibuike/P2P%20App.%20Survey%20Paper.htm|title=A Tutorial on Bittorrent, Freenet and Gnutella Protocols|website=www.medianet.kent.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112012857/https://www.medianet.kent.edu/surveys/IAD06S-P2PArchitectures-chibuike/P2P%20App.%20Survey%20Paper.htm|archive-date=12 November 2020|subtitle=dead|accessdate=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112012857/https://www.medianet.kent.edu/surveys/IAD06S-P2PArchitectures-chibuike/P2P%20App.%20Survey%20Paper.htm|archivedate=12 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> * [[Decentralized network 42]] (не для ананімнасці, а для даследчых мэт). * [[Freenet]] — гэта папулярная платформа даркнэта для хостынгу файлаў [[Размеркаваная хэш-табліца|DHT]]. Яна падтрымлівае рэжымы «[[Сябар-сябру|сябар-сябар]]» і [[Ананімныя сеткі|адкрытай сетцы]]. * [[GNUnet]] можа выкарыстоўвацца ў якасці даркнэта<ref>{{Cite book|title=Privacy Enhancing Technologies Third International Workshop (PET 2003)}}</ref>, калі ўключана опцыя «[[F2F]] [[Сеткавая тапалогія|(сеткавая) тапалогія]]».<ref>{{Cite book|title=Cyberspace Safety and Security: 4th International Symposium : Proceedings (CSS 2012)}}</ref> * [[I2P]] (''Invisible Internet Project'', [[Літаральны пераклад|літ.]]: ''Праект нябачнага Інтэрнэта'') — гэта [[Накладная сетка|накладная]] проксі-сетка, якая змяшчае схаваныя сэрвісы пад назвай «[[Eepsite]]s». * [[IPFS]] мае пашырэнне для браўзераў, якое можа ствараць рэзервовыя копіі папулярных вэб-старонак. * [[RetroShare]] — гэта платформа для камунікацыі ў рэжыме «сябар-сябар» і перадачы файлаў. Яе можна выкарыстоўваць як даркнэт, калі функцыі [[Размеркаваная хэш-табліца|DHT]] і Discovery адключаны. * [[Riffle (ананімная сетка)|Riffle]]—- гэта дзяржаўная кліент-серверная даркнэт-сістэма, якая адначасова забяспечвае бяспечную ананімнасць (пакуль хаця б адзін сервер застаецца нескампраментаваным), эфектыўныя вылічэнні і мінімальную нагрузку на прапускную здольнасць.<ref>{{cite web|title=Riffle: An Efficient Communication System with Strong Anonymity|author=Young Hyun Kwon|url=http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/99859/927718269-MIT.pdf?sequence=1|access-date=12 July 2016|date=20 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=How to stay anonymous online|author=Larry Hardesty, MIT News Office|url=https://news.mit.edu/2016/stay-anonymous-online-0711|access-date=12 July 2016|date=11 July 2016}}</ref> * [[Бяспечны Scuttlebutt|Secure Scuttlebutt]] — гэта аднарангавы пратакол сувязі, ячэістая сетка і самастойная экасістэма сацыяльных сетак * [[Сіндзі|Syndie]] — гэта [[праграмнае забеспячэнне]], якое выкарыстоўваецца для публікацыі [[Размеркаваныя вылічэнні|размеркаваных]] форумаў у ананімных сетках I2P, Tor і Freenet. * [[Tor]] (''The onion router'', [[Літаральны пераклад|літ.]]: ''цыбульны маршрутызатар'') — гэта [[ананімнасць|ананімная]] сетка, якая таксама рэалізуе даркнэт праз свае [[Tor|цыбульныя службы]]. * [[Трыблер|Tribler]] — гэта ананімны кліент BitTorrent з убудаванай пошукавай сістэмай і публікацыяй па каналах, якія не ўваходзяць у [[World Wide Web|Інтэрнэт]]. * [[Урбіт|Urbit]] — гэта аб’яднаная сістэма персанальных сервераў у аднарангавай накладзенай сетцы. * [[Zeronet]] — гэта хостынг [[Размеркаваная хэш-табліца|DHT]] Web 2.0 з карыстальнікамі [[Tor]]. === Больш не падтрымліваюцца === * [[StealthNet]] (спынены) * [[WASTE]] === Закрытыя праекты === * [[AllPeers]] * [[Turtle F2F]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ананімныя сеткі]] [[Катэгорыя:Архітэктура размеркаваных вылічэнняў]] [[Катэгорыя:Архітэктура камп’ютарных сетак]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-культура]] [[Катэгорыя:Кіберпрастора]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]] o5mywaxsz2jh9vscxqpcupoqjltnjef Удзельнік:Siarhei V 2 730234 5177171 5164970 2026-08-07T12:49:46Z Siarhei V 122587 5177171 wikitext text/x-wiki '''Выбраны уклад''' '''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] | [[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»]] ⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] | [[Анатоль Давыдавіч Зімон]] | [[Гадусол]] 🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]] 📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] | [[Імігрант (фільм)]] 📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] | [[LookByMedia]] | [[Жак Ружэры]] | [[Венсан Кальбо]] | [[Грэйдан Сандэрс]] ⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]] {| | |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}} |{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}} |- | |{{Userbox | border-c = #191970 | border-s = 1 | id-c = #000000 | id-s = 14 | id-fc = black | info-c = #000000 | info-s = 8 | info-fc = #FFFFFF | id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] | info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} | float = left }} |{{userbox | border-c = #000000 | id = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]] | id-c = #FFFFFF | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = {{{5|{{{id-s|14}}}}}} | info = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''. | info-c = #FFFFFF | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} }} |- | |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |{{Userbox/занадта мала}} |- | |{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}} |{{userbox | border-c = #C8A2C8 | id = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]] | id-c = #FFFFFF | info = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].''' | info-c = white | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | info-op = text-align:center; | usercategory = <includeonly>Wikipedians interested in philosophy</includeonly> | nocat = {{{nocat|}}} }} |- | |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |{{Userbox | border-c = #000000 | id = [[File:Von Koch curve.gif|60px]] | id-c = #ffffff | info = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]]. | info-c = #ffffff | info-fc = #000000 | info-s = 8 | info-a = center }} |- | |{{userbox | border-c = #0000CD | id1 = [[File:Sciences exactes.svg|40px]] | id1-c = #03F | id2 = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]] | id2-c = #03F | info = Гэты удзельнік цікавіцца <br>'''[[Навука|<span style="color:lightgreen;">навукай</span>]]'''. | info-a = center | info-c = #03F | info-fc = white }} |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |- | | | |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]] [[Катэгорыя:User be]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]] rjodfphnwx1a3s7hw2apxnc6xsrnf38 Афтопік 0 732647 5177434 5176984 2026-08-08T09:05:21Z M.L.Bot 261 стыль 5177434 wikitext text/x-wiki '''Афтопік''', '''афтоп''' (ад {{lang-en|offtopic, off topic}}) — допіс, каментарый у абмеркаванні, якое выходзіць за тэму, якая абмяркоўваецца. == Апісанне == У абмяркаванні інжэктарных рухавікоў — выказванні пра нядаўні футбольнага матча або сукенкі з апошняй калекцыі<ref>https://be.unansea.com/сеткавы-этыкет-паняцце-і-правілы/</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * https://ubunlog.com/be/катэгорыя/па-за-тэмай/ {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сеткавы этыкет]] odvvxq7plqnmda2v20u9uca5ckprdbz Дняпроўская гідраэлектрастанцыя 0 733382 5177423 4826605 2026-08-08T08:51:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177423 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя | Назва = Дняпроўская ГЭС | Выява = Дніпрогес.jpg | Подпіс = Выгляд на плаціну Дняпроўскай ГЭС | Краіна = Украіна | Месцазнаходжанне = | Пачатак будаўніцтва = {{Дата|15|3|1927|1}} | Пачатак эксплуатацыі = 1932 | Заканчэнне эксплуатацыі = | Кошт будаўніцтва = | Эксплуатуючая арганізацыя = [[Укргідроенерго]] | Колькасць энергаблокаў = | Будуецца энергаблокаў = | Тып рэактараў = | Дзейных рэактараў = | Генеруючая магутнасць = 1577,6 | Колькасць супрацоўнікаў = | Узнагароды = | Сайт = https://uhe.gov.ua/filiyi/dniprovska_hes | Шырата паўшар’е = N |lat_deg = 47 |lat_min = 52 |lat_sec = 20.7 | Даўгата паўшар’е = E |lon_deg = 35 |lon_min = 04 |lon_sec = 38.6 }} '''Дняпро́ўская ГЭС''', '''ДнепраГЭ́С''' — пятая ступень найніжэйшай часткі [[Дняпроўскі каскад ГЭС|каскада гідраэлектрастанцый]] на рацэ [[Дняпро]]. Размяшчаецца ў [[Дняпроўскі раён (Запарожжа)|Дняпроўскім раёне]] горада [[Запарожжа]]. Утварае найстарэйшае на Дняпры [[Дняпроўскае вадасховішча]]. У 1930-я гады вядомая пад назвай '''Дняпрэльстан''' (скарачэнне ад «Дняпроўская электрастанцыя»). == Будаўніцтва == Будаўніцтва Дняпроўскай ГЭС пачалося 15 сакавіка 1927 года ў рамках [[Індустрыялізацыя СССР|праграмы індустрыялізацыі]]. У выніку пад’ёму вады пасля будаўніцтва плаціны былі затоплены больш за 50 населеных пунктаў<ref name="літ.1">[http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis64r_81/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=VFEIR&P21DBN=VFEIR&Z21ID=&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=DOC%2FREP0000618%2EPDF Водний фонд України: Штучні водойми — водосховища і ставки: Довідник] / За ред. В. К. Хільчевського, В. В. Гребеня — К.: Інтерпрес, 2014. — 164 с.</ref>. Першы [[гідраагрэгат]] уведзены ў эксплуатацыю 10 красавіка 1932 года, а да 1939 года былі запушчаны ўсе 9 гідраагрэгатаў станцыі агульнай магутнасцю 560 тыс. кВт. 8 турбінаў былі пастаўлены амерыканскай кампаніяй «Ньюпарт Ньюс» ({{lang-en|Newport News Shipbuilding and Drydock Company (NNS}}), яшчэ адна турбіна была савецкай копіяй амерыканскай. 5 генератараў паставіла амерыканская кампанія «[[General Electric]]», яшчэ 4 аналагічныя вырабленыя на Ленінградскім заводзе «Электросила». Тэхнічны нагляд за вядзеннем будаўніцтва здзяйсняў палкоўнік [[Х’ю Лінкальн Купер]] інжынернага корпуса Злучаных Штатаў. Ён быў галоўным інжынерам-кансультантам праекту на запрашэнне савецкага ўрада. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:DneproGES.jpg|Будаўніцтва Дняпроўскай ГЭС, 1930 Файл:Tram X on DniproGES.jpg|[[Запарожскі трамвай|Трамвай]] праходзіць праз шлюзы плаціны (1930-я) Файл:Дніпровська гідроелектростанція в м.Запоріжжя.jpg|Від на Дняпроўскую ГЭС </gallery> 17 верасня 1932 года за асабліва выдатную работу на ДнепраГЭСе былі ўзнагороджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]] амерыканскія інжынеры-кансультанты — Франк Фейфер, Вільгельм Мефі, Фрыдрых Вінтэр, Георг Біндэр і інжынеры «General Electric» Чарльз Джон Томсан, Х’ю Лінкальн Купер. == Гісторыя == 17 ліпеня 1932 года выйшаў на маршрут першы [[Запарожскі трамвай|трамвай]] праз плаціну ДнепраГЭС. 30 верасня 1934 года адкрыта лінія плаціны ДнепраГЭС на правы бераг, маршрут № 4. 17 ліпеня 1933 года быў здзейснены першы рэйс з [[Кіеў|Кіева]] да [[Херсон]]а праз ДнепраГЭС: першым пасля ліквідацыі парогаў дыстанцыю прайшоў цеплаход «В. Я. Чубар»<ref>{{cite web | author = admin.| last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 14 ліпеня 2016| url = https://oldnews.zabor.zp.ua/content/eta-nedelya-v-istorii-zaporozhya-petr-kalnyshevskii-pervyi-tramvai-priezd-gorkogo| archiveurl = | archivedate = | title = Эта неделя в истории Запорожья: Петр Кальнышевский, первый трамвай, приезд Горького| format = | work = ZаБор| publisher = | accessdate = 23 сакавіка 2022 | language = ru| postscript = }}</ref>. 18 жніўня 1941 года пасля атрымання інфармацыі пра прарыў нямецкіх войскаў у раёне Запарожжа супрацоўнікі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] падарвалі плаціну ДнепраГЭС<ref name="Moroko_2010">{{артыкул|аўтар = Мороко В. М. |загаловак = Дніпрогес: Чорний серпень 1941 года|спасылка = http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Npifznu/2010_XXIX/moroko.pdf|мова = uk|выданне = Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету|год = 2010|выпуск = XXIX|старонкі = 197—202}}</ref><ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 20 жніўня 2021| url = https://akzent.zp.ua/vzorvannyj-dneproges-k-godovshhine-sobytiya-zaporozhtsam-napomnili-istoriyu-retro-fotografiyami/| archiveurl = https://web.archive.org/web/20220207222817/https://akzent.zp.ua/vzorvannyj-dneproges-k-godovshhine-sobytiya-zaporozhtsam-napomnili-istoriyu-retro-fotografiyami/| archivedate = 7 лютага 2022| title = Взорванный ДнепроГЭС: к годовщине события запорожцам напомнили историю ретро-фотографиями| format = | work = Акцент| publisher = | accessdate = 23 сакавіка 2022 | language = ru| postscript = }}</ref>. У выніку выбуху 20 тон [[Трынітраталуол|толу]] (паводле іншых звестак — [[аманал]]у) у плаціне ўтварылася прабоіна даўжынёй 175,5 метраў і вышынёй 21,2 м, праз якую ўніз рынулася амаль шасціметровая хваля<ref>{{cite web|url = https://shron1.chtyvo.org.ua/Linikov_Volodymyr/Pidryv_Dniprovskoi_hrebli_18_serpnia_1941_r.pdf|title = "Підрив Дніпровської греблі 18 серпня 1941 р"|author = Лініков В. А|accessdate = 11 вересня 2021|archivedate = 11 вересня 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210911214727/https://shron1.chtyvo.org.ua/Linikov_Volodymyr/Pidryv_Dniprovskoi_hrebli_18_serpnia_1941_r.pdf}}</ref>, якая зруйнавала будынкі ў берагавой зоне. Найбольш ад разводдзя пацярпелі жыхары нізіннага раёна горада. Загадзя пра выбух ані мясцовае насельніцтва, ані ваеннае кіраўніцтва папярэджаныя не былі<ref>{{cite web | author = Дмитро Мороз.| last = Мороз| first = Дмитро| authorlink = | coauthors = | date = 16 жніўня 2013| url = https://www.radiosvoboda.org/a/25077771.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20220304055400/https://www.radiosvoboda.org/a/25077771.html| archivedate = 4 сакавіка 2022| title = До 100 тисяч осіб загинули від підриву «Дніпрогесу» за наказом Сталіна| format = | work = Політика| publisher = Радыё „Свабода“| accessdate = 23 сакавіка 2022 | language = uk| postscript = }}</ref>, і савецкая контраразведка нават спярша арыштавала выканаўцаў выбуху як варожых дыверсантаў, але пасля ўмяшання кіраўніцтва выпусціла<ref name="Moroko_2010" />. Колькасць ахвяр у выніку выбуху не пацвярджаецца дакументальна; называюцца лічбы ад 20 тысяч<ref>Ф. Пігідо-Правобережний. «Велика Вітчизняна війна». Спогади та роздуми очевидця — К. Смолоскип3, 2002</ref> да 80—120 тысяч<ref>Румме А. В. Скажите людям правду // Социологические исследования — 1990 — № 9</ref> ваенных і грамадзянскіх. Пасля захопу Запарожжа нямецкія будаўнічыя часткі аднавілі зруйнаваную частку плаціны, а замест выведзенага з ладу абсталявання прыбыло нямецкае. Улетку 1942 года станцыя аднавіла дзейнасць. <gallery mode="packed" heights="100px" caption="ДнепраГЭС улетку 1942 года — пасля аднаўлення немцамі плаціны"> Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0002, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0003, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0006, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0008, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg </gallery> <gallery mode="packed" heights="110"> Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0009, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0010, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0011, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0007, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg Файл:Днепровская ГЭС.png|alt= </gallery> Перад адступленнем немцы ў сваю чаргу падарвалі плаціну ДнепраГЭС, але толькі часткова<ref>{{кніга |аўтар = Руссиянов И. Н. |частка = «Запорожцы» пишут… |спасылка частка = http://militera.lib.ru/memo/russian/russiyanov_in/16.html |загаловак = В боях рождённая… |адказны = Литературная запись Е. А. Глущенко |месца = М. |выдавецтва = Воениздат |год = 1982 |старонкі = |старонак = 252 |серыя = Военные мемуары |isbn = 5-09-002630-0 |тыраж = 100 000 }}</ref>. У 1944 годзе савецкая ўлада занялася аднаўленнем электрастанцыі. Першы агрэгат уведзены ў эксплуатацыю ў сакавіку 1947 года, шосты — 31 жніўня 1949<ref>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://history.org.ua/uk/chronology/20450| archiveurl = https://web.archive.org/web/20220323060658/http://history.org.ua/uk/chronology/20450| archivedate = 23 сакавіка 2022| title = 31 серпня 1949 (середа)| format = | work = | publisher = Інститут історії України НАН України| accessdate = 23 сакавіка 2022 | language = uk| postscript = }}</ref>; у 1950 годзе ўведзены ў дзеянне апошні, дзявяты гідраагрэгат. <gallery mode="packed" heights="140px"> Файл:RIAN archive 604045 The Great Patriotic War of 1941-1945.jpg|Зруйнаваная машынная зала ДнепраГЭС, 1943 год. Фота Макса Альперта Файл:ДнепроГЭС.JPG|Сляды абстрэлу восені 1943 года ДнепраГЭСа </gallery> 22 красавіка 1972 года пачалося будаўніцтва другой чаргі Дняпроўскай ГЭС. У 1974 годзе ўведзены ў эксплуатацыю першы гідраагрэгат, а ў 1981 годзе станцыя выйшла на поўную магутнасць. У 1996 годзе пачалася рэканструкцыя ў сувязі з старэннем абсталявання. Яна дазволіла павялічыць магутнасць Дняпроўскай ГЭС-1 на 42 МВт і пабольшыць ККД агрэгатаў на 3 %. У 2007 годзе пачаўся другі этап рэканструкцыі, дзякуючы якому магутнасць станцыі павялічылася на 85,2 МВт — такім чынам сумарная магутнасць ДнепраГЭС склала 1610,6 МВт. 22 сакавіка 2024 года [[Узброеныя сілы Расіі]] нанеслі авіяцыйны ўдар па гідраэлектрастанцыі. Адбыліся выбухі ў машыннай зале ГЭС-2 і на грабяні плаціны. Былі зафіксаваны істотныя пашкоджанні, а работа ДнепраГЭС спынена<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/20312893 tass.ru]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://uhe.gov.ua/filiyi/dniprovska_hes Інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200608164426/https://uhe.gov.ua/filiyi/dniprovska_hes |date=8 чэрвеня 2020 }} {{ref-uk}} на старонцы «Укргідроенерго» * [https://zptown.zp.ua/archives/257 Падрыў ДнепраГЭС] {{ref-ru}} * [https://www.cca.qc.ca/en/search?query=%22Dnieper%20Hydroelectric%20Power%20Station%22&filters=%7B%22forms_collection_library_bookstore%22%3A%5B%22photographs%22%5D%7D&img_filter=1 Фатаздымкі ДнепраГЭС 1930-х гадоў] {{ref-en}} // Канадскі цэнтр архітэктуры * {{YouTube|qBkl8jdeXiY|Преступления НКВД. Взрыв Днепрогэса 18 августа 1941|лагатып = 1}} * [https://www.shukach.com/ru/node/3757 Шукач]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Каскад Дняпроўскіх ГЭС}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Украіны]] [[Катэгорыя:Дняпро]] [[Катэгорыя:Запарожжа]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Леніна]] nwvw8xb7jeutv6133z7evyuyzpk0upj Дарфурская кампанія (з 2023) 0 738386 5177321 5136798 2026-08-08T00:53:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177321 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Дарфурская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = [[Дарфур]], [[Судан]] |прычына = |casus belli = |статус = ''працягваецца'' |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Пустынныя ваўкі]] |праціўнік3 = [[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = ''невядома'' |страты2 = ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Дарфурская кампанія''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за [[Дарфур]], заходні рэгіён [[Судан]]а. == Ход падзей == === 2023=== Першыя сутыкненні адбыліся 15 красавіка 2023 года ў горадзе Эль-Генейна. Населены пункт быў захоплены [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіламі аператыўнай падтрымкі]] амаль без баёў<ref>{{Cite news |last=Badshah |first=Nadeem |last2=Abdul |first2=Geneva |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Badshah (now) |first4=Nadeem |last5=Mackay (earlier) |first5=Hamish |date=2023-04-15 |title=Sudanese air force urges people to stay indoors as doctors union says at least 25 dead – as it happened |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418104709/https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url-status=live }}</ref>. Адначасна зафіксаваны баі ў Залінгеі<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647251394577956865 مراسل العربية: قتال بين الجيش والدعم السريع في مدينة زالنجي في ولاية وسط دارفور #العربية_عاجل https://alarabiya.net], 15 April 2023</ref> і Эль-Фашыры<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Eng/status/1647190671772532739 Eyewitnesses in #Sudan’s North Darfur State say clashes have erupted between the army and paramilitary Rapid Support Forces (#RSF) in the capital el-Fasher.]</ref>. У апошнім паўстанцкія сілы спрабавалі захапіць мясцовы аэрапорт і астатнія важныя аб’екты<ref>[https://www.darfur24.com/2023/04/15/عاجل-اشتباكات-بالاسلحة-الخفيفة-والثق/ عاجل اشتباكات بالاسلحة الخفيفة والثقيلة بين الجيش والدعم السريع بمدينة الفاشر], 15 April 2023</ref>. Перамога ў Эль-Генейне дазволіла мяцежнікам узяць і іншыя гарады Дарфура<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Так, 16 красавіка ў Ньяле каля 18:30 САП узялі пад свой кантроль базу 16-й пяхотнай дывізіі<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref> і мясцовы аэрапорт<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/16/sudan-fighting-rages-for-second-day-despite-un-proposed-ceasefire |title=Sudan fighting rages for second day despite UN-proposed ceasefire |work=The Guardian |date=16 April 2023|access-date=16 April 2023}}</ref>. 20 красавіка прыхільнікі Дагала, пасля разлютаваных сутыкненняў, усталявалі поўны кантроль над Ньялой<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430195855/https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |url-status=live }}</ref>, а хутка атрадам паўстанцаў удаецца захапіць амаль увесь Паўднёвы Дарфур<ref>{{Cite web |date=2023-04-19 |title=Half the hospitals in Sudan’s capital are ‘out of action’ as casualties rise |url=https://egyptindependent.com/half-the-hospitals-in-sudans-capital-are-out-of-action-as-casualties-rise/ |access-date=2023-05-04 |website=Egypt Independent |language=en-US}}</ref>. На наступны дзень 21-й брыгадай САП захоплена Кабкабія. Тут таксама адбыліся жорсткія сутыкненні<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-04-30 |title=Mass exodus from Sudan as deadly fighting enters third week |url=https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |access-date=2023-05-02 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030500/https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |url-status=live }}</ref>. 24<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/alarabiya_brk/status/1650407480697004032?s=46 |url=https://twitter.com/alarabiya_brk/status/1650407480697004032?s=46 |access-date=2023-04-24 |website=Twitter |language=en}}</ref>—25 красавіка<ref>[https://web.archive.org/web/20230425095438/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce Sporadic gunfire in Khartoum despite new truce]</ref> нечакана аднавіліся баі ў Эль-Генейне. У пачатку мая сутычкі спыніліся. Кантроль над горадам захавалі атрады САП<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-05-01 |title=Nearly 200 dead in West Darfur violence: situation 'extremely dangerous' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nearly-200-confirmed-dead-in-west-darfur-violence-situation-extremely-dangerous |access-date=2023-05-02 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB |archive-date=2 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502234101/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nearly-200-confirmed-dead-in-west-darfur-violence-situation-extremely-dangerous |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Bloodshed in Sudan’s Darfur as Hemeti’s allies and enemies vie for control |url=http://www.middleeasteye.net/news/sudan-darfur-bloodshed-hemeti-allies-enemies-control |access-date=2023-05-02 |website=Middle East Eye |language=en |archive-date=2 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502233954/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-darfur-bloodshed-hemeti-allies-enemies-control |url-status=live }}</ref>. У маі з новай сілай разгарнуліся баі за Эль-Генейне<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-05-01 |title=Nearly 200 dead in West Darfur violence: situation 'extremely dangerous' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nearly-200-confirmed-dead-in-west-darfur-violence-situation-extremely-dangerous |access-date=2023-05-02 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB |archive-date=2 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502234101/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nearly-200-confirmed-dead-in-west-darfur-violence-situation-extremely-dangerous |url-status=live }}</ref> і Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-05-12 |title=Heavy fighting in North Darfur capital amidst ‘alarming increase in food prices’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-darfur-capital-amidst-alarming-increase-in-food-prices |access-date=2023-05-23 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 3 чэрвеня паведамлялася, што ў Кутуме (Паўночны Дарфур) за два дні баёў загінулі 40 чалавек<ref name="real hell">{{Cite news|date=2023-06-04|title=‘Real hell’: Deadly fighting escalates in Sudan as truce expires|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/4/real-hell-deadly-fighting-escalates-in-sudan-as-truce-expires|access-date=2023-06-05}}</ref>. Як стала вядома 6 чэрвеня, падчас баёў у Генейне паўстанцы нанеслі буйнамаштабныя разбурэнні гораду, у выніку чаго загінула не менш за 500 чалавек (па даных Médecins Sans Frontières)<ref name="EEPA 06/06/23>{{Cite news|date=2023-06-06|title=SITUATION REPORT - HORN OF AFRICA No. 445 - 6 June 2023|language=en|work=EEPA|url=https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2023/06/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-445-6-June-2023.pdf|access-date=2023-06-06}}</ref>. 14 чэрвеня губернатар Заходняга Дарфура Хаміс Абакар быў выкрадзены і забіты невядомымі ўзброенымі людзьмі. За некалькі гадзін да гэтага ў тэлеінтэрв’ю чыноўнік абвінаваціў армію Дагала ў [[генацыд]]зе і заклікаў да міжнароднага ўмяшання. УСС усклалі віну за забойства на САП<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title= West Darfur governor abducted, killed as war in Sudan spreads|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/15/west-darfur-governor-abducted-killed-as-war-in-sudan-spreads|access-date=2023-06-15}}</ref>. 19 чэрвеня паўстанцы разграмілі гарнізон УСС у Тавіле. Па меншай меры сем мірных жыхароў загінулі, а большая частка горада была разбурана<ref name="new killings">{{Cite news|date=2023-06-19|title= New killings reported in Darfur on second day of Sudan ceasefire|language=en|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html|access-date=2023-06-22}}</ref>. Хутка, 22-га, пад кантроль войск Дагала цалкам перайшоў горад Эль-Генейна<ref>{{Cite web |last=Amgad |date=2023-06-22 |title=Darfur lawyers: ‘Bodies scattered across El Geneina’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-lawyers-bodies-scattered-across-el-geneina |access-date=2023-06-25 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 16 ліпеня атрады САП заявілі пра захоп горада Кас (Паўднёвы Дарфур)<ref name="hospital2">{{Cite news|date=16 July 2023|title=Sudan Violence Rages As Paramilitaries Deny Darfur War Crimes |language=en |work=Barron's |url=https://www.barrons.com/news/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes-b1a13abe?refsec=topics_afp-news |access-date=17 July 2023}}</ref>. 22 ліпеня 16 мірных жыхароў загінулі падчас ракетных абстрэлаў у Ньяле<ref>{{cite news |date=23 July 2023 |title= Sudan civilians reportedly killed in Darfur fighting |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/22/sudan-civilians-reportedly-killed-in-darfur-fighting |work= Aljazeera |access-date=23 July 2023}}</ref>. 26 ліпеня байцы Дагала захапілі горад Серба ў Заходнім Дарфуры, у 23 км на поўнач ад Генейны, пасля двухдзённых баёў, падчас якога горад быў спалены дашчэнту<ref>{{Cite news |date=2023-07-28 |title=Sudan war: RSF seize Sirba in West Darfur, heavy battles in Nyala and Khartoum |language=en |work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-seize-sirba-in-west-darfur-heavy-battles-in-nyala-and-khartoum |access-date=2023-07-28 |url-status=live}}</ref>. 4 жніўня САП заявілі, што ўзялі пад поўны кантроль увесь Цэнтральны Дарфур<ref>{{Cite news |date=6 August 2023 |title=RSF claim ‘full control’ of Central Darfur after clashes |language=en |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claim-full-control-of-central-darfur-after-clashes |access-date=6 August 2023}}</ref>. 3 верасня ў Заходнім Дарфуры САП і саюзныя апалчэнцы атакавалі гарады Гарні і Абу-Скрудж<ref name="antonov">{{Cite web |date=2023-09-06 |title=Hemedti: ‘RSF does not seek control over Sudan but will fight on to the last soldier’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/hemedti-rsf-does-not-seek-control-over-sudan-but-will-fight-on-to-the-last-soldier |access-date=2023-09-07 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. 23 кастрычніка два чалавекі загінулі ў выніку нападу войск Дагала на лагер бежанцаў Аль-Хасахіса ў Залінгеі<ref>{{Cite web |date=25 October 2023 |title= Deadly attack on Central Darfur camp as RSF siege enters its third week |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attack-on-central-darfur-camp-as-rsf-siege-enters-its-third-week |access-date=30 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. 24 кастрычніка трое байцоў Аб’яднаных сіл абароны Дарфура былі забітыя ў выніку нападу САП на іх базу ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=24 October 2023 |title= RSF kill three combattants of peace groups in South Darfur’s capital |url=https://sudantribune.com/article278638/ |access-date=30 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 26 кастрычніка паўстанцы захапілі штаб 16-й дывізіі ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref>. 31 кастрычніка прыхільнікі генерала Дагала заявілі пра захоп штаба 21-й пяхотнай дывізіі ў Залінгеі<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Rapid Support Forces seize Sudanese army base in Central Darfur |url=https://sudantribune.com/article278858/ |access-date=31 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 4 лістапада байцы Дагала заявілі, што захапілі штаб 15-й дывізіі ў Генейне<ref>{{Cite web |date=4 November 2023 |title=RSF seize Sudanese army headquarters in El-Geneina |url=https://sudantribune.com/article279034/ |access-date=6 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 7 лістапада САП захапілі паўночнадарфурскі горад Ум-Кедада<ref>{{Cite web |date=2023-11-08 |title=RSF seize North Darfur garrison, reportedly commit mass atrocities in West Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-seize-north-darfur-garrison-reportedly-commit-mass-atrocities-in-west-darfur |access-date=2023-11-08 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. 20 лістапада на ўсходзе Дарфура яны пачалі штурм горада Эд-Даэн, захапіўшы мясцовы аэрапорт<ref>{{Cite web |date=2023-11-20 |title=Sudanese army, RSF clash in El Daein, East Darfur |url=https://sudantribune.com/article279575/ |access-date=2023-11-21 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 3 снежня прыхільнікі генерала Дагала захапілі Дэрыбат (Паўночны Дарфур)<ref>{{Cite web |date=2023-12-03 |title=SLM-Abdel Wahid forces seize RSF camp in South Darfur |url=https://sudantribune.com/article279993/ |access-date=2023-12-05 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 29 снежня суданская авіяцыя атакавала Ньялу. Загінула 118 чалавек<ref>{{cite web |title=Sudanese warplanes unleash second airstrike on Nyala in less than a month |url=https://sudantribune.com/article280795/ |website=Sudan Tribune |date=30 December 2023}}</ref>. === 2024 === 14 студзеня ў выніку бамбардзіроўкі Эль-Генейны загінулі сем чалавек<ref>{{Cite web |date=15 January 2024 |title=7 killed by strike in Sudan's White Nile State: activists |url=https://www.newarab.com/news/7-killed-strike-sudans-white-nile-state-activists?amp=1 |access-date=15 January 2024 |website=The New Arab |language=en}}</ref>. 17 студзеня дванаццаць чалавек загінулі пры ўрадавай бамбардзіроўцы горада Эль-Зуруг (Паўночны Дарфур)<ref>{{Cite web |date=18 January 2024 |title=North Darfur airstrike kills 12, flattens homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/north-darfur-airstrike-kills-12-flattens-homes |access-date=18 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 24 студзеня адзін чалавек загінуў у ходзе сутыкненняў у лагеры для ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук<ref>{{Cite web |date=24 January 2024 |title=Renewed clashes erupt in El Fasher, leaving one dead and four injured |url=https://sudantribune.com/article281640/ |access-date=25 January 2024 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref>. 22 лютага чатырнаццаць чалавек загінулі ў выніку нападу на гандлёвы канвой недалёка ад Тартахана, Усходні Дарфур<ref>{{cite web |title=14 dead in East Darfur 'convoy attack' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/14-dead-in-east-darfur-convoy-attack |website=Radio Dabanga |date=24 February 2024}}</ref>. 7 сакавіка пяць чалавек былі забітыя падчас рэйду мяцежнікаў на вёску Эль-Дудыя ў Заходнім Кардафане<ref>{{Cite web |title=Civilians kill four RSF soldiers after raid on their village in West Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilians-kill-four-rsf-soldiers-after-raid-on-their-village-in-west-kordofan |access-date=12 March 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 22 сакавіка тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Шуаа, Заходні Кардафан<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article283628/ |website=Sudan Tribune |title=Sudanese airstrike kills civilians in West Kordofan |date=March 23, 2024}}</ref>. 25 сакавіка дзевяць чалавек загінулі пры ўрадавых бамбардзіроўках Эль-Фашыра<ref>{{Cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-air-force-bombing-of-north-darfur-capital-leaves-nine-dead |website=Radio Dabanga |title=Sudan Air force bombing of North Darfur capital leaves nine dead |date=March 25, 2024}}</ref>. 27 сакавіка войскі Бурхана нанеслі авіяўдар па канвоі праціўніка недалёка ад Меліта (Паўночны Дарфур)<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article283817/ |website=Sudan Tribune |title=Sudanese military strikes RSF blocking aid in North Darfur |date=March 27, 2024}}</ref>. 3 красавіка ўлады нанеслі авіяўдары па кантраляваным САП камандаванні 16-й пяхотнай дывізіі і некалькіх кварталах у Ньяле<ref>{{Cite web |date=2024-04-04 |title=Sudanese army renews airstrikes in Nyala and El Fasher |url=https://sudantribune.com/article284064/ |access-date=2024-04-04 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. На наступны дзень мяцежнікі атакавалі шэсць вёсак, населеных народам загава ў Паўночным Дарфуры, забіўшы па меншай меры 15 чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-04-06 |title=RSF attacks Zaghawa villages in North Darfur, raise fears of ethnic clashes |url=https://sudantribune.com/article284165/ |access-date=2024-04-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 13 красавіка ў Эль-Фашыры ўспыхнулі баі паміж варагуючымі фракцыямі [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]], у выніку чаго некалькі чалавек загінулі<ref>{{Cite web |date=2024-04-14 |title=Internal split in SLM-TC leads to clashes in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article284438/ |access-date=2024-04-15 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. Атрады САП атакавалі 16 вёсак на захад ад Эль-Фашыра<ref>{{Cite web |date=2024-04-14 |title=Renewed RSF attacks devastate Darfur villages, displace civilians |url=https://sudantribune.com/article284442/ |access-date=2024-04-15 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>, забіўшы па меншай меры 10 чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-04-15 |title=At least 10 dead in North Darfur assault, Minnawi accuses RSF |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/at-least-10-dead-in-north-darfur-assault-minnawi-accuses-rsf |access-date=2024-04-16 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. 14 красавіка САП узялі пад кантроль Мілет у Паўночным Дарфуры, недалёка ад лівійскай мяжы<ref>{{Cite web |date=2024-04-14 |title=RSF seizes control of strategic North Darfur town, Mellit |url=https://sudantribune.com/article284468/ |access-date=2024-04-15 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 16 красавіка ў ходзе сутыкненняў каля Эль-Фашыра сем чалавек былі забітыя і яшчэ 45 атрымалі раненні<ref>{{Cite web |date=2024-04-16 |title=Heavy clashes erupt in North Darfur, civilians caught in crossfire |url=https://sudantribune.com/article284573/ |access-date=2024-04-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 1 мая [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] абвінавацілі УСС у забойстве двух сваіх байцоў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=El Fasher tense after Darfur joint force accuses army of killing members |url=https://sudantribune.com/article285098/ |access-date=2 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2024 |language=en}}</ref>. 12 мая прынамсі 27 чалавек былі забітыя ў выніку двухдзённых сутыкненняў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=Renewed clashes in El Fasher leave 27 civilians dead, 130 injured |url=https://sudantribune.com/article285485/ |access-date=13 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=12 May 2024 |language=en}}</ref>. 19 мая дзевяць чалавек атрымалі раненні ў выніку абстрэлу САП жаночай бальніцы ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=El Fasher women’s and children’s hospital shelled, multiple injured |url=https://sudantribune.com/article285820/ |access-date=19 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=20 May 2024 |language=en}}</ref>. 22 мая прынамсі 16 чалавек, у тым ліку 12 дзяцей, загінулі ў выніку авіяўдараў УСС па Кабкабіі, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |title=At least 16 die in Sudan Air Force bombing of Kabkabiya, North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/at-least-16-die-in-sudan-air-force-bombing-of-kabkabiya-north-darfur |access-date=24 May 2024 |website=Radio Dabanga |date=24 May 2024 |language=en}}</ref>. 24 мая прынамсі 22 чалавекі загінулі ў сутыкненнях у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=Fresh clashes in El Fasher leave over 100 injured and 22 dead |url=https://sudantribune.com/article286079/ |access-date=25 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=25 May 2024 |language=en}}</ref>. 27 мая мяцежнікі ўсталявалі кантроль над вадасховішчам на захад ад Эль-Фашыра<ref>{{Cite web |title=Bombs fall amid ongoing battle for North Darfur capital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/bombs-fall-amid-ongoing-battle-for-north-darfur-capital |access-date=28 May 2024 |website=Radio Dabanga |date=28 May 2024 |language=en}}</ref>. 1 чэрвеня адзінаццаць чалавек загінулі ў ходзе баёў у Эль-Фашыры. САП паведамлялі, што ўзялі раён Аль-Вахда<ref>{{cite web |date=June 1, 2024 |title=Clashes reignite in El-Fasher, Killing 11 Civilians |url=https://sudantribune.com/article286451/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 2 чэрвеня дванаццаць чалавек загінулі пры абстрэлах паўстанцамі Эль-Фашыра<ref>{{cite web |date=June 4, 2024 |title=Medicines airdropped into besieged North Darfur capital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/medicines-airdropped-into-besieged-north-darfur-capital |website=Radio Dabanga}}</ref>. 4 чэрвеня па меншай меры 85 мірных жыхароў былі забітыя і больш за 110 атрымалі раненні ў ходзе сутыкненняў у Эль-Фашыры. Байцы САП ненадоўга ўвайшлі ў раёны Аль-Вахда і Аль-Салам на захад ад горада, але былі адкінутыя праціўнікам<ref>{{cite web |date=4 June 2024|title=Sudanese Army, RSF militia clash in El Fasher, 85 civilians killed |url=https://www.dailynewsegypt.com/2024/06/04/sudanese-army-rsf-militia-clash-in-el-fasher-85-civilians-killed/ |website=Daily News Egypt}}</ref>. 8 чэрвеня войскі САП атакавалі паўднёвую бальніцу Эль-Фашыра, адзіную дзеючую ўстанову ў горадзе<ref>{{Cite news |date=9 June 2024 |title=Hospital, camp hit in lethal North Darfur shelling |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/hospital-camp-hit-in-lethal-north-darfur-shelling |access-date=9 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 June 2024 |title=RSF raid on El Fasher only hospital puts critical medical care in peril |url=https://sudantribune.com/article286751/ |access-date=9 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 14 чэрвеня ўрадавая армія заявіла, што адбіла напад праціўніка на Эль-Фашыр, у выніку чаго былі забітыя сотні чалавек, у тым ліку камандзір паўстанцаў [[Алі Якуб Джыбрыль]]<ref>{{Cite news |date=14 June 2024 |title=Sudan's army repels major assault on el-Fasher; kills RSF commander |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/14/sudans-army-repels-major-assault-on-el-fasher-kills-rsf-commander |access-date=15 June 2024 |work=Al Jazeera}}</ref>. 18 чэрвеня чатырнаццаць чалавек былі забітыя і яшчэ 25 атрымалі раненні ў выніку абстрэлу САП лагера для ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук у Эль-Фашыры<ref>{{Cite news |date=19 June 2024 |title=Aerial, artillery strikes claim 18 lives in El Fasher and Kutum of North Darfur |url=https://sudantribune.com/article287192/ |access-date=20 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 21 чэрвеня адзін чалавек загінуў у выніку абстрэлу паўстанцамі клінікі акушэрства і гінекалогіі Эль-Фашыра<ref>{{Cite news |date=22 June 2024 |title=Rapid Support Forces shell women’s hospital in North Darfur capital, killing pharmacist |url=https://sudantribune.com/article287323/ |access-date=24 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 25 чэрвеня пяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера для ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук<ref>{{Cite news |date=25 June 2024 |title=RSF continued shelling in El-Fasher kills civilians, targets another hospital |url=https://sudantribune.com/article287425/ |access-date=26 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 1 ліпеня дзевяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу мячэці Аль-Тыджані ў Эль-Фашыры сіламі Дагала<ref>{{Cite news |title=Nine dead in RSF shelling of mosque in North Darfur capital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-dead-in-rsf-shelling-of-mosque-in-north-darfur-capital |access-date=2024-07-02 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 27 ліпеня прынамсі 25 чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў артылерыі і дронаў САП у Эль-Фашыры. Прадстаўнік Міністэрства аховы здароўя заявіў, што падчас нападаў выкарыстоўвалася хімічная зброя<ref>{{Cite web |date=2024-07-27 |title=Dozens killed in RSF attack on El Fasher, chemical weapons use alleged |url=https://sudantribune.com/article288774/ |access-date=2024-07-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 3 жніўня дваццаць тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу паўстанцамі Эль-Фашыра. Сем чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па лагеры перамешчаных асоб Эль-Салам Абуха на паўночным усходзе горада. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура заявілі, што адбілі найбуйнейшую наземную атаку САП на горад<ref name="Fasherlarge">{{Cite web |title=Sudan: ‘largest ground attack’ on El Fasher kills 30, more RSF violence reported from Blue Nile, El Gezira, and Khartoum |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-largest-ground-attack-on-el-fasher-kills-30-more-rsf-violence-reported-from-blue-nile-el-gezira-and-khartoum |access-date=5 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 4 жніўня ўрадавая авіяцыя атакавала лагер для ўнутрана перамешчаных асоб Замзам у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2024-08-05 |title=Sudan army bombs Darfur camp days after famine declaration |url=https://sudantribune.com/article289143/ |access-date=2024-08-06 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 26 жніўня дваццаць пяць чалавек загінулі і 40 атрымалі раненні ў выніку абстрэлу сіламі САП лагера для ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук<ref>{{Cite web |date=2024-08-26 |title=RSF shelling kills 25 in Darfur displacement camp, hospital hit |url=https://sudantribune.com/article290027/ |access-date=2024-08-27 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 31 жніўня чатыры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдараў ВПС Судана Залінгеі<ref>{{Cite web |date=1 September 2024 |title=Zalingei airstrikes kill civilians, Darfur coordination says |url=https://sudantribune.com/article290275/ |access-date=2 September 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. 8 верасня армія Судана заявіла, што прадухілілі найбуйнейшую атаку беспілотнікаў праціўніка на Эль-Фашыр, збіўшы 30 дронаў<ref>{{cite news |title=UN official says Sudan’s war has killed at least 20,000 people |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-f885e161c4eb4151377c25a20929de25 |access-date=8 September 2024 |work=Associated Press |date=8 September 2024 }}</ref>. 11 верасня ў Эль-Фашыры тры чалавекі загінулі пасля траплення зенітнай ракеты ўрадавай арміі<ref>{{cite news |title=Sudan battles continue in Darfur and Khartoum, drone shot above Shendi |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-battles-continue-in-darfur-and-khartoum-drone-shot-above-shendi |access-date=13 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 12 верасня ўлады паведамілі, што адбілі напад паўстанцаў на Эль-Фашыр, забіўшы 80 баевікоў і знішчыўшы 20 транспартных сродкаў. Сярод загінулых быў бачны камандзір САП Абдул Рахман Карн Шата<ref>{{cite news |title=Sudanese army repels major attack on El Fasher, inflicting heavy RSF losses |url=https://sudantribune.com/article290775/ |access-date=13 September 2024 |work=Sudan Tribune |date=12 September 2024 }}</ref>. 13 верасня прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Паўднёвую бальніцу Эль-Фашыра<ref>{{cite news |title=Sudanese army regains hospital in El Fasher, clashes continue |url=https://sudantribune.com/article290824/ |access-date=14 September 2024 |work=Sudan Tribune |date=13 September 2024 }}</ref>. 14 верасня шэсць салдат УСС загінулі ў выніку памылковага авіяўдару сваіх ВПС па гарнізону 6-й пяхотнай дывізіі ў Эль-Фашыры<ref>{{cite news |title=Sudan army bombs its own soldiers in North Darfur, US officials repeat calls for a ceasefire |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-its-own-soldiers-in-north-darfur-us-officials-repeat-calls-for-a-ceasefire |access-date=15 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=15 September 2024 }}</ref>. 20 верасня ў Эль-Фашыры загінулі тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП<ref>{{cite news |title=Three killed in Sudan’s El Fasher as shelling escalates |url=https://sudantribune.com/article291140/ |access-date=21 September 2024 |work=Sudan Tribune |date=20 September 2024 }}</ref>. 21 верасня чатырнаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite news |title=At least 14 killed in Sudan’s El Fasher as fighting rages |url=https://sudantribune.com/article291178/ |access-date=22 September 2024 |work=Sudan Tribune |date=21 September 2024 }}</ref>, яшчэ чатыры — у Амдурмане<ref>{{cite news |title=RSF shelling in Omdurman kills four, injures dozens |url=https://sudantribune.com/article291171/ |access-date=22 September 2024 |work=Sudan Tribune |date=21 September 2024 }}</ref>. 26 верасня прынамсі 18 чалавек загінулі ў выніку меркаванага абстрэлу жывёльнага рынку з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |date=26 September 2024 |title=At least 18 killed in attack on El Fasher market |url=https://sudantribune.com/article291402/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. На наступны дзень прынамсі 62 чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |date=27 September 2024 |title=RSF shelling kills dozens in El Fasher in two days |url=https://sudantribune.com/article291427/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 30 верасня Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура захапілі Джэбель-Авум<ref>{{Cite web |date=1 October 2024 |title=Darfur: Air raids in Kutum, battles in El Fasher and Kulbus |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-air-raids-in-kutum-battles-in-el-fasher-and-kulbus |website=Radio Dabanga}}</ref>. 1 кастрычніка паводле САП, імі забіты 450 байцоў АСАД каля н. п. Мелха, Паўночны Дарфур. Самі апалчэнцы абверглі гэтыя заявы<ref>{{Cite web |date=1 October 2024 |title=RSF, Joint Force clash in North Darfur, both sides claim victory |url=https://sudantribune.com/article291586/ |access-date=2 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. 2 кастрычніка Аб’яднаныя сілы абароны Дарфуры захапілі базу мяцежнікаў Бір-Маза<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=North Darfur: Joint force seizes ‘strategic areas’, Zaghawa and Arab leaders sign accord |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/north-darfur-joint-force-seizes-strategic-areas-zaghawa-and-arab-leaders-sign-accord |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Joint Force captures key RSF base in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article291606/ |access-date=3 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. 4 кастрычніка прынамсі 59 чалавек загінулі ў выніку авіяўдараў ВПС Судана па галоўным рынку Аль-Кума ў Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite web |date=4 October 2024 |title=Sudan airstrikes kill dozens in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article291707/ |access-date=5 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. 8 кастрычніка Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абвінавацілі войскі Дагала ў пакаранні смерцю двух байцоў, захопленых у палон у Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite web |date=8 October 2024 |title=Joint Force accuses RSF of executing prisoners in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article291851/ |access-date=9 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. 21 кастрычніка байцы Дагала заявілі, што адбілі Кулбус у АСАД<ref>{{Cite web |date=2024-10-21 |title=RSF retakes control of key town near Chad border in Sudan’s West Darfur |url=https://sudantribune.com/article292349/ |access-date=2024-10-22 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref>. 27 кастрычніка дванаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |date=2024-10-29 |title=North Darfur: 12 killed by El Fasher RSF shelling |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/north-darfur-12-killed-by-el-fasher-rsf-shelling |access-date=2024-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 2 лістапада прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку нападу мяцежнікаў на Бірэйдзік, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2024-11-02 |title=Minawi accuses RSF of massacre, burning 20 villages in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article292855/ |access-date=2024-11-03 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref>. 7 лістапада мяцежнікі збілі БПЛА праціўніка над Эль-Фашырам<ref>{{cite web |title=Sudanese army repels drone attack in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article293032/ |website=Sudan Tribune |date=8 November 2024}}</ref>. 11 лістапада дзевяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web |title=Nine killed in shelling of North Darfur capital |url=https://sudantribune.com/article293178/ |website=Sudan Tribune |date=11 November 2024}}</ref>. 29 лістапада ўлады заявілі, што зншчылі некалькі беспілотнікаў, запушчаных войскамі Дагала на Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |date=2024-11-29 |title=Sudanese army shoots down 20 RSF drones in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article294026/ |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-29 |title=Sudan army fends off RSF drone swarm targeting Merowe airport |url=https://sudantribune.com/article294010/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 30 лістапада атрады АСАД заявілі, што разграмілі калону забеспячэння САП каля Ньялы. Было забіта да 30 байцоў Дагала, знішчаны 8 транспартных сродкаў. Трафеямі апалчэнцаў сталі дзевяць беспілотнікаў, вырабленых кампаніяй, зарэгістраванай у [[Чэхія|Чэхіі]]. Байцы сцвярджалі, што калона прыбыла з Чада<ref>{{Cite web |date=1 December 2024 |title=Sudan’s Joint Force seizes drones, destroys RSF convoy from Chad |url=https://sudantribune.com/article294084/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня неадзначаная колькасць людзей загінула ў выніку ракетнага ўдару САП па лагеры ўнутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{Cite web |date=1 December 2024 |title=RSF missile attack on Darfur's Zamzam IDP camp kills and injures civilians |url=https://sudantribune.com/article294117/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 2 снежня шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП Эль-Фашыра<ref>{{Cite web |date=2 December 2024 |title=6 dead, 12 injured as RSF continues shelling North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/6-dead-12-injured-as-rsf-continues-shelling-north-darfur |website=Radio Dabanga}}</ref>. Яшчэ восем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу паўстанцамі лагера ўнутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{Cite web |date=2 December 2024 |title=RSF shelling of Darfur camp kills 8, wounds 13 |url=https://sudantribune.com/article294169/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 4 снежня дзевяць чалавек загінулі ў выніку авіяўдараў СВС у Эль-Коме, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=5 December 2024 |title=Nine dead, 11 wounded in renewed North Darfur air raids |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-dead-11-wounded-in-renewed-north-darfur-air-raids |website=Radio Dabanga}}</ref>. 5 снежня дваццаць чалавек загінулі ў выніку нападу САП на Абу-Хурэйру, недалёка ад лагера для перамешчаных асоб Замзам. Яшчэ чацвёра былі забітыя ў выніку абстрэлу лагера сіламі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=5 December 2024 |title=RSF attacks on Darfur kill dozens, army launches airstrikes |url=https://sudantribune.com/article294262/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 9 снежня больш за 100 чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ўрадавых ВПС па рынку ў Кабкабіі<ref>{{Cite web |date=10 December 2024 |title=Sudan army air strike kills over 100 in North Darfur market |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-army-air-strikes-kills-over-100-north-darfur-market |website=Middle East Eye}}</ref>. Авіяўдар суданскай авіяцыі па аэрапорце Ньялы знішчыў узлётна-пасадачную паласу, дыспетчарскія вышкі і месца пастаноўкі перашкод<ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title=Sudan's RSF arrests dozens in Nyala after air strike |url=https://sudantribune.com/article294523/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. УС Судана заявілі, што збілі некалькі беспілотнікаў над аэрапортам Атбара<ref name="fuel">{{Cite web |date=9 December 2024 |title=Intensified Sudan capital battles leave 31 dead, drones target Atbara again |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/intensified-sudan-capital-battles-leave-31-dead-drones-target-atbara-again |website=Radio Dabanga}}</ref>. 10 снежня дзевяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера для ўнутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{Cite web |date=10 December 2024 |title=RSF shelling kills 9 in Zamzam camp; fighting engulfs El Fasher |url=https://sudantribune.com/article294495/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. На наступны дзень пятнаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера ўнутрана перамешчаных асоб сіламі САП у Замзаме<ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title=RSF shelling kills 15, wounds dozens in El-Fashir |url=https://sudantribune.com/article294541/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. Шэсць чалавек загінулі пры ўрадавых бамбардзіроўках Ньялы<ref>{{Cite web |date=13 December 2024 |title=Child among 3 killed in SAF airstrikes on South Darfur capital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/child-among-3-killed-in-renewed-saf-airstrikes-on-south-darfur |website=Radio Dabanga}}</ref>. 12 снежня ў Эль-Фашыры пад абстрэлам прыхильнікаў Дагала загінула 16 чалавек<ref>{{Cite web |date=13 December 2024 |title=73 killed in artillery attacks on Zamzam camp |url=https://sudantribune.com/article294623/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 13 снежня пры абстрэле фашырскай бальніцы дронам паўстанцаў загінулі 9 чалавек. 15 снежня 38 чалавек загінулі пры абстрэлах САП Эль-Фашыра<ref name="38dead">{{Cite web |date=16 December 2024 |title=At least 38 killed in drone attack on Sudan’s el-Fasher: Activists |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/16/sudans-rsf-kills-at-least-38-in-drone-attack-on-city-of-el-fasher |website=Al Jazeera}}</ref>. 18 снежня дваццаць восем чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў паўстанцамі Эль-Фашыра. Чатыры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па школе у Ньяле, дзе хаваліся бежанцы<ref>{{Cite web |date=18 December 2024 |title=Deadly attacks on civilians and medical facilities in Darfur |url=https://sudantribune.com/article294772/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 19 снежня больш за 50 чалавек загінулі ў выніку рэйдаў САП на Абу-Зарэйг, на поўдзень ад Эль-Фашыра<ref>{{Cite web |date=20 December 2024 |title=North Darfur: 50 killed in village attacks, thousands flee |url=https://sudantribune.com/article294873/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 21 снежня Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура заявілі, што захапілі Аль-Зур (Паўночны Дарфур) на мяжы трох краін: Судана, Чада і Лівіі. Горад быў адбіты ў САП<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article294905/ |title=Darfur Joint Force claims control of key RSF base in al-Zurq |date=21 December 2024 |access-date=22 December 2024 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 25 снежня саудаўская бальніца, апошняя дзеючая бальніца ў Эль-Фашыры, была разбурана ў выніку абстрэлу з боку САП<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295105/ |title=Only functioning hospital in El Fasher destroyed by RSF shelling |date=25 December 2024 |access-date=26 December 2024 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 26 снежня тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу баевікамі САП лагера для перамешчаных асоб Абу-Шук<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295155/ |title=RSF shelling kills 3 in Abu Shouk camp, North Darfur |date=26 December 2024 |access-date=27 December 2024 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 1 студзеня АСАД заявілі, што забілі 462 байцоў САП у няўдалай атацы на Аль-Малху (Паўночны Дарфур). Акрамя таго, былі знішчаны тры транспартныя сродкі<ref>{{cite web |title=Joint Darfur Force heavily ambushes RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article295382/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 2 студзеня УСС заявілі, што пры дапамозе БПЛА ліквідавалі ў Эль-Фашыры брыгаднага генерала САП Ібрагіма Дэліба. Разам з ім забіты 32 байцы Дагала, уключаючы грамадзяніна [[Маўрытанія|Маўрытаніі]]<ref>{{cite web |title=Sudan army repels RSF attack in El Fasher, hospital hit by shelling |url=https://sudantribune.com/article295413/ |website=Sudan Tribune |date=2 January 2025}}</ref>. Праз два дні два чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу саудаўскай бальніцы ў Эль-Фашыры сіламі Дагала<ref>{{cite web |title=El Fasher hospital shelled again, two dead |url=https://sudantribune.com/article295484/ |website=Sudan Tribune |date=4 January 2025}}</ref>. 7 студзеня чатыры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па лагеры ўнутрана перамешчаных асоб Фата-Борна ў Кутуме (Паўночны Дарфур)<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article295596/ |title=Four killed in airstrike on Darfur IDP camp, says spokesperson |date=7 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 14 студзеня АСАД заявілі пра забойства сотняў байцоў САП, знішчэнне 262 транспартных сродкаў і захоп 21 байца і 67 транспартных сродкаў падчас сутыкненняў у Аль-Малха і Халафе ў Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite news |date=2025-01-14 |title=Joint Force thwarts RSF attack in Darfur |url=https://sudantribune.com/article295970/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. 15 студзеня па меншай меры 120 чалавек загінулі ў выніку нападу паўстанцаў на грамадзянскі канвой, які суправаджаўся [[Вызваленчы рух Судана|Рухам за вызваленне Судана]] і Аб’яднаннем сіл вызвалення Судана, недалёка ад Кабкабіі (Паўночны Дарфур)<ref>{{Cite news |date=2025-01-17 |title=North Darfur: RSF attack on convoy kills scores of civilians |url=https://sudantribune.com/article296141/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. 18-га прыхільнікі Дагала заявілі, што захапілі Аль-Халафа, Дрышакі і Мао ў Паўночным Дарфуры<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article296210/ |title=Conflicting claims of victory emerge after clashes in North Darfur |date=18 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Праз два дні 20 студзеня прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296280/ |title=Darfur: Civilians killed in renewed shelling as RSF issues ultimatum in El Fasher |date=20 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Прыхільнікі Бурхана і саюзнікі заявілі, што адбілі два ўварвання САП у Паўночны Дарфур паблізу патройнай мяжы з [[Чад]]ам і [[Лівія]]й, забіўшы ў агульнай складанасці больш за 950 байцоў і знішчыўшы 61 транспартны сродак<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296272/|title=Darfur rebels claim victory over RSF forces entering from Libya|date=20 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 27-га больш за 100 чалавек загінулі ў выніку нападу паўстанцаў на вёску Бруш у Паўночным Дарфуры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296597/ |title=Scores killed in attacks near El Fasher, residents and SLM say |date=27 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 1 лютага па меншай меры сем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП у Эль-Абейдзе<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296824/ |title=RSF shelling kills, injures civilians in North Kordofan's capital |date=1 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. На наступны дзень ў АСАД заявілі, што адбілі атаку прыхільнікаў Дагала на Эль-Фашыр, забіўшы 140 байцоў і наймітаў, знішчыўшы 43 транспартныя сродкі і захапіўшы яшчэ 12<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296868/|title=Darfur Joint Force says they repelled RSF attack on El Fasher|date=2 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Агулам у Дарфуры за той суткі загінула і пацярпела па меншай меры 248 чалавек<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296894/|title=Hundreds killed, wounded in Darfur airstrikes, ground aAttacks|date=2 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 3-га чысла дваццаць пяць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ўрадавых ВПС па Ньяле<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250203-at-least-65-killed-as-sudan-fighting-escalates |title=Dozens killed as fierce fighting rages in south and west Sudan |date=3 February 2025 |publisher=France 24}}</ref>. 7-га тры чалавекі загінулі ў выніку нападу САП на лагер унутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297077/ |title=RSF attacks town near Zamzam camp, accuses displaced of aiding SAF |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. На наступны дзень байцы АСАД пачалі ўварванне ў Чад з Дарфура, што прывяло да сутыкненняў з арміяй Чада ў раёне патройнай мяжы з Суданам і Лівіяй. Шэсць суданцаў былі забітыя, 13 атрымалі раненні. Тры транспартныя сродкі таксама былі знішчаны, а два суданскія камандзіры былі захопленыя ў Амджарасе<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297098/ |title=Chadian army attacks Darfur groups, killing and wounding fighter |date=8 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 12 лютага па меншай меры 31 чалавек загінуў у выніку двух дзён атак паўстанцаў на лагер ўнутрана перамешчаных асоб Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article297358/ |title=Death toll in Zamzam camp attack rises to 112 |date=13 February 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 16 лютага дзесяць чалавек загінулі ў выніку нападаў прыхільнікаў Дагала на станцыі Меліт у Эль-Фашыры. УСС заявілі, што знішчылі базу праціўніка на ўсходзе горада<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-repels-new-rsf-attack-on-famine-stricken-north-darfur-camp |title=Sudan army repels new RSF attack on famine-stricken North Darfur camp |date=18 February 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 20 лютага дзесяць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ў Эль-Хазан-Джадзід, Усходні Дарфур<ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |access-date=21 February 2025}}</ref>. 28 лютага ў АСАД заявілі, што перахапілі партыю паставак САП у Паўночным Дарфуры і нейтралізавалі [[Пустынныя ваўкі|калумбійскіх наймітаў]]<ref>{{cite web |title=Sudan army ally ‘intercepts RSF supply shipment’ |url=https://www.arabnews.com/node/2592000/middle-east |website=Arab News |language=en |date=1 March 2025}}</ref>. 4 сакавіка больш за 80 чалавек загінулі або атрымалі раненні ў выніку абстрэлу лагера для перамешчаных асоб Абу-Шук войскамі Дагала<ref>{{cite web |title=Dozens killed, injured as shelling hits North Darfur camp |url=https://sudantribune.com/article298134/ |website=Sudan Tribune |date=4 March 2025}}</ref>. 10 сакавіка УСС заявілі, што знішчылі 47 транспартных сродкаў і 100 беспілотнікаў праціўніка ў Эль-Фашыры на працягу 10 дзён. Урадавыя войскі таксама заявілі, што мясцовыя сілы забілі 15 байцоў. Ад паўстанцаў адбіты ўвесь раён Аль-Салам і будынкі Лафет Таўра на поўдні горада<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298412/|title=Sudan army says it destroyed dozens of RSF vehicles, drones in El Fasher|date=10 March 2025|access-date=12 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 12-га чысла дзесяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298490/ |title=Darfur violence escalates: at least 10 killed in artillery strike, villages attacked |date=12 March 2025|access-date=13 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 19 сакавіка ўлады заявілі, што пры бамбардзіроўках Эль-Фашыра загінула 16 мяцежнікаў<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-within-500-meters-of-republican-palace-battles-in-north-darfur-and-north-kordofan |title=Sudan army within 500m of Republican Palace, battles in North Darfur and North Kordofan |date=20 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 24-га дарфурская ініцыятыва за справядлівасць і мір заявіла, што сотні мірных жыхароў загінулі ў выніку авіяўдару войск Дагала па рынку недалёка ад Эль-Фашыра<ref>{{Cite web |title=Sudan army accused of killing hundreds in airstrike on Darfur market |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgz5kxy8d2o |access-date=2025-03-25 |website=BBC |language=en}}</ref>. 30-га УСС і саюзнікі адбілі напад атрадаў Дагала на Эль-Фашыр і атакавалі калону забеспячэння, знішчыўшы 16 транспартных сродкаў і забіўшы дзясяткі байцоў САП. Дзевяць мірных жыхароў загінулі і яшчэ 17 атрымалі раненні ў выніку абстрэлу з боку мяцежнікаў<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299228/|title=Nine civilians killed in Sudan’s El Fasher shelling, army says attack repelled|date=30 March 2025|access-date=31 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. На наступны дзень сем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук сіламі САП<ref>{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/renewed-deadly-rsf-shelling-strikes-north-darfur-camp |title=Renewed deadly RSF shelling strikes North Darfur camp |date=2 April 2025 |access-date=3 April 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 2 красавіка два чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук сіламі САП<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-displacement-famine-elfasher-military-rapid-support-forces-un-38b47acc8fd199f7d5873423bfb441d3 |title=2 killed as Sudan’s paramilitary intensifies attacks on displacement camp in North Darfur |date=2 April 2025 |access-date=2 April 2025 |publisher=AP News}}</ref>. 3-га чысла САП заявілі, што збілі варожы самалёт Ан над Эль-Фашырам, у выніку чаго загінулі восем членаў экіпажа<ref name="antonov"/>. 7 красавіка тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера для перамешчаных асоб Абу-Шук сіламі Дагала<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299461/ |title=Shelling kills three at Darfur IDP camp; RSF assault on El Fasher feared |date=8 April 2025 |access-date=8 April 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні прынамсі 15 мірных жыхароў загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук сіламі мяцежнікаў. Прыхільнікі Дагала заявілі, што ўзялі Ум-Кедаду<ref>{{cite web|url=https://thedefensepost.com/2025/04/11/killed-darfur-camp-intensifies/|title=15 Killed in Darfur Camp as Battle for Last Army-Held City Intensifies|date=11 April 2025|work=The Defense Post}}</ref>. 11 красавіка па меншай меры 32 мірных жыхара загінулі ў выніку абстрэлаў беспілотнікаў САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299611/ |title=RSF attack kills 32 civilians in Sudan’s El Fasher, army says |date=11 April 2025|work=Sudan Tribune}}</ref>. 12-га выніку атакі САП на лагер бежанцаў Замзам загінулі і атрымалі раненні сотні чалавек, большасць з якіх-жанчыны і дзеці<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/hundreds-feared-killed-sudan-rsf-launches-attack-famine-stricken-camp-2025-04-12/ |title=Hundreds feared killed in Sudan as RSF launches attack on famine-stricken camp|date=12 April 2025|work=Reuters}}</ref>. На наступны дзень САП заявілі, што захапілі лагер бежанцаў Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299682/ |title=RSF seizes Zamzam camp, displacing thousands; hundreds reported dead |date=13 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 15-га ў адказ на атакі паўстанцаў у Эль-Фашыры быў абвешчаны вячэрні каменданцкі час<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article299721/ |title=North Darfur imposes curfew in El Fasher after mass casualties in RSF attack on Zamzam camp |date=14 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 16 красавіка прынамсі 57 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250417-clashes-in-sudan-s-besieged-darfur-city-kill-57 |title=57 killed in Sudan's Darfur as trapped civilians fear bloodbath |date=17 April 2025 |work=France 24}}</ref>. 19 красавіка армію генерала Дагала абвінавацілі ў забойствах мірных жыхароў вёскі Бруш (Паўночны Дарфур)<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.c/article299928/ |title=RSF accused of deadly attack on North Darfur village, civilian casualties reported |date=19 April 2025 |work=Sudan Tribune |url-status=dead }}</ref>. 20 красавіка — прынамсі 30 чалавек загінулі падчас нападаў САП у Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-darfur-e3b3c58966ff9ac2693764140eec85df |title=Sudan’s paramilitaries kill more than 30 in a new attack on a Darfur city, activists say |date=22 April 2025 |work=AP News}}</ref>. 22 красавіка прынамсі 55 чалавек загінулі за два дні абстрэлаў паўстанцамі Эль-Фашыра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300024/ |title=Sudan army says RSF shelling killed 55 civilians in two days in El Fasher |date=22 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 27-га баевікі, звязаныя з войсками Дагала, выкралі 40 гуманітарных работнікаў і каля 50 грамадзянскіх асоб з лагера Замзам<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300194/ |title=Sudan camp spokesman says RSF allies arrested 40 aid workers in Darfur |date=27 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 29 красавіка 45 чалавек загінулі пры абстрэле войскамі Дагала Эль-Фашыра<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300283/ |title=Sudan army says 45 civilians killed in El Fasher shelling |date=29 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 6 мая шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук САП<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300582/ |title=At least six killed, 20 wounded in shelling of Sudan's El Fasher camp |date=6 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 9 мая чатырнаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук паўстанцамі<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/05/10/strike-on-sudans-darfur-kills-14-members-of-one-family-rescuers |title=33 killed in Sudan strikes blamed on paramilitary RSF |date=10 May 2025 |publisher=al-Arabiya}}</ref>. 18 мая чатырнаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу рынку ў лагеры Абу-Шук САП<ref>{{Cite web |date=2025-05-18 |title=14 civilians killed in RSF shelling of Abu Shouk market, activists say |url=https://sudantribune.com/article301061/ |access-date=2025-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 4—5 чэрвеня 20 чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў лагера Абу-Шук САП.<ref name="abushouk20">{{Cite web |date=5 June 2025 |title=RSF shelling kills at least 20 at displacement camp in Sudan's Darfur |url=https://sudantribune.com/article301659/ |access-date=6 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 11 чэрвеня восем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП Абу-Шука.<ref>{{Cite news|title=Shelling on Darfur camp kills 8 as residents flee besieged El Fasher|url=https://sudantribune.com/article301829/|access-date=2025-06-12|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 12 чэрвеня атрады Мінаві абвінаваціла САП у выкраданні 100 мірных жыхароў, якія ўцякалі з Эль-Фашыра, для прымусовага прызыву ў войска.<ref>{{Cite news|title=SLM-Minawi accuses RSF of abducting 100 people fleeing besieged El Fasher|url=https://sudantribune.com/article301870/|access-date=2025-06-13|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 13 чэрвеня САП правялі серыю ўдараў беспілотнікаў па Ньяле.<ref>{{Cite news|title=Sudanese army drones strike RSF targets in Nyala, witnesses say|url=https://sudantribune.com/article301883/ |access-date=2025-06-13|website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 15 чэрвеня прынамсі 35 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП сховішча для ўнутрана перамешчаных асоб у будынку Міністэрства сельскай гаспадаркі ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite news |title=Deadly strike hits shelter for displaced during heavy El Fasher fighting |url=https://sudantribune.com/article301940/ |access-date=2025-06-16 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> Улады заявілі, што адбілі напад войск Дагала на Эль-Фашыр, знішчыўшы два бронетранспарцёры, дзве баявыя браніраваныя машыны, а таксама забіўшы і параніўшы дзясяткі салдат.<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301933/|title=Sudan's army, allies say they repelled new RSF attack on El Fasher|date=15 June 2025|access-date=16 June 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref> 26 чэрвеня падраздзяленне САП атакавала турмы Кобер і Дагрыс у Ньяле, спрабуючы вызваліць аднаго са сваіх камандзіраў, што справакавала сутычкі, у выніку якіх загінулі як мінімум 23 чалавекі, а дзясяткі зняволеных уцяклі.<ref name="nyala">{{Cite news|title=Sudanese army drones strike RSF training centre in Nyala |url=https://sudantribune.com/article302384/ |access-date=2025-06-29 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 27-га трынаццаць чалавек загінулі ў Эль-Фашыры ў выніку абстрэлу САП.<ref>{{Cite news |title=13 killed including 3 children in Sudan paramilitary strikes in Darfur |url=https://www.arabnews.com/node/2606075/middle-east |access-date=2025-06-28 |website=[[Arab News]]}}</ref> 29-га тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук.<ref>{{Cite news |title=Sudan's RSF shells El Fasher killing three, as child hunger deaths mount|url=https://sudantribune.com/article302403/ |access-date=2025-06-29 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 6 ліпеня пяць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП лагера Абу-Шук<ref>{{Cite news |title=Shelling kills at least 5 in besieged El Fasher as food prices soar|url=https://sudantribune.com/article302603/ |access-date=2025-07-06 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 8 ліпеня восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка паўстанцаў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite news |title=RSF's drone strike kills at least 8 in North Darfur capital |url=https://sudantribune.com/article302716/ |access-date=2025-07-10 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. Праз тры дні САП пачалі маштабнае наступленне на горад, захапіўшы галоўны жывёлагадоўчы рынак горада, турму Шала і штаб-кватэру Цэнтральных рэзервовых сіл, але на наступны дзень паўстанцы былі адкінуты<ref name="storm">{{Cite news|title=RSF storms cattle market and prison in 'death trap' Sudanese city |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7d84k3r43o |access-date=2025-07-14 |website=[[BBC]]}}</ref>. 12 ліпеня ў Эль-Фашыры ў выніку абстрэлу САП загінулі пяць чалавек<ref name="storm"/>. На наступны дзень САП заявілі пра захоп горада Ум-Сумайма ў Паўночным Дарфуры. Аднак губернатар Дарфура Міні Мінаві заявіў, што горад быў адбіты АСАД<ref>{{Cite news|title=Conflicting claims over control of vital North Kordofan area |url=https://sudantribune.com/article302834/ |access-date=2025-07-14 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 15 ліпеня шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу рынку Нываша ў лагеры Абу-Шук<ref name="nyvasha">{{Cite news|title=Five children killed as shelling, clashes hit Sudan's El Fasher |url=https://sudantribune.com/article302963/ |access-date=2025-07-17 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 16 ліпеня ў выніку абстрэлу баевікамі Эль-Фашыра загінулі пяць чалавек, у тым ліку дзеці<ref name="nyvasha"/>. 21 ліпеня УСС і АСАД адбілі буйную атаку мяцежнікаў на Эль-Фашыр<ref>{{Cite news|title=Sudanese army, allies say they repelled major attack on Darfur city |url=https://sudantribune.com/article303116/ | access-date=2025-07-21 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 2 жніўня УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. Пятнаццаць чалавек, якія спрабавалі ўцячы з Эль-Фашыра ў Гарні, былі забітыя байцамі Дагала<ref>{{Cite news |title=RSF kills at least 15 civilians fleeing El Fasher |url=https://sudantribune.com/article303508/ |access-date=2025-08-03 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 6 жніўня, паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> 11 жніўня прынамсі 40 чалавек загінулі ў выніку нападу САП на лагер Абу-Шук.<ref>{{Cite web |title=Dozens killed in attack on Sudan camp for people who had fled war |url=https://www.bbc.com/news/articles/c890dx9vk8do |access-date=2025-08-12 |website=BBC |date=12 August 2025 |language=en}}</ref> Улады заявілі, што забілі больш за 200 байцоў САП і знішчылі або захапілі 46 баявых машын пры нападзе баевікоў на Эль-Фашыр.<ref>{{Cite web |title=Sudanese army says it repelled major RSF assault on North Darfur's El Fasher |url=https://sudantribune.com/article303829/ |access-date=2025-08-12 |website=Sudan Tribune |date=11 August 2025 |language=en}}</ref> Пры гэтым мяцежнікі выкралі дзевяць чалавек.<ref>{{Cite web |title=RSF abducts nine civilians in El Fasher raid, witnesses say |url=https://sudantribune.com/article303958/ |access-date=2025-08-15 |website=Sudan Tribune |date=14 August 2025 |language=en}}</ref> 15 жніўня тры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук прыхільнікамі Дагала.<ref>{{Cite web |title=Sudanese army drone strikes hit RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article303979/ |access-date=2025-08-16 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 16 жніўня ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук паўстанцамі загінуў прынамсі 31 чалавек.<ref>{{Cite web |title=Shelling kills at least 31 in Sudan's El Fasher, activists and doctors say |url=https://sudantribune.com/article304016/ |access-date=2025-08-17 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 17 жніўня САП абвінавацілі ў пакаранні смерцю 12 чалавек у Шакры, на захад ад Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |title=RSF accused of summary executions in El Fasher as violence surges |url=https://sudantribune.com/article304042/ |access-date=2025-08-18 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> Два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку ў Меліце, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |title=UN aid convoy bombed in Mellit, North Darfur – Who is responsible? |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-aid-convoy-bombed-in-mellit-north-darfur-who-is-responsible |access-date=2025-08-25 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> 21 жніўня ў выніку абстрэлу з боку САП у лагеры Абу-Шук загінулі прынамсі 14 чалавек.<ref>{{Cite web |title=RSF shells Darfur camp, Killing at least 14, medics and activists say |url=https://sudantribune.com/article304203/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 24 жніўня прынамсі 13 чалавек, большасць з якіх былі дзецьмі і жанчынамі, былі забітыя байцамі САП на дарозе паміж Эль-Фашырам і Таўілай.<ref>{{Cite web |title=Sudan's paramilitary forces kill 13 people in Darfur, mostly women and children, group says |url=https://apnews.com/article/sudan-war-darfur-military-rsf-5b6097247acae800f1b9ca300e229d2d |access-date=2025-08-24 |website=Associated Press |language=en}}</ref> 25 жніўня паўстанцы заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Ньялой.<ref>{{Cite web |title=RSF claim 'Baykar Bayraktar Akıncı drone downed over South Darfur capital' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claim-baykar-bayraktar-akinci-drone-downed-over-south-darfur-capital |access-date=2025-08-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> Адзін чалавек загінуў у выніку нападу на бальніцу ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |title=Sudan's RSF pushes into Abu Shouk camp as fierce fighting engulfs El Fasher |url=https://sudantribune.com/article304349/ |access-date=2025-08-26 |website=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 28-га войскі Дагала абстралялі густанаселены раён Эль-Фашыра, у выніку чаго загінула прынамсі 24 чалавекі і было паранена 55.<ref>{{cite news |last1=Magdy |first1=Samy |title=Sudan’s Rapid Support Forces shell a besieged Darfur city, killing 24 and wounding 55, group says |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-darfur-el-fasher-d5f8bb5589f1c77b95c107bd72d15449 |access-date=28 August 2025 |work=[[Associated Press]] |date=28 August 2025}}</ref> Праз два дні прынамсі 35 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка ВПС Судана па спецыялізаванай бальніцы Яшфін у Ньяле. <ref>{{cite news |title=North Darfur RSF siege deepens, hospital strike kills dozens in South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/north-darfur-rsf-siege-deepens-hospital-strike-kills-dozens-in-south-darfur/ |access-date=2 September 2025 |work=[[Radio Dabanga]] |date=1 September 2025}}</ref> Упершыню з красавіка УСС нанеслі ўдары беспілотнікаў па пазіцыях паўстанцаў у Эль-Фашыры.<ref>{{cite news |title=Army drone strikes RSF in El Fasher as battle for city intensifies |url=https://sudantribune.com/article304501/ |access-date=31 August 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=30 August 2025}}</ref> У выніку абстрэлу горада САП загінулі сем чалавек.<ref>{{cite news |title=Sudan army strike kills at least 12 in Darfur: monitors |url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20250831-sudan-army-strike-kills-at-least-12-in-darfur-monitors |access-date=1 September 2025 |work=[[Radio France International]] |date=31 August 2025 |agency=AFP}}</ref> 1 верасня САП заявілі пра захоп раёнаў Дымсілк і Зіядыя ў Эль-Фашыры, а таксама аўтобуснага вакзала Меліт у тым жа горадзе. У той жа час чатыры чалавекі загінулі ў выніку абстрэлу лагера Абу-Шук з боку паўстанцаў,<ref>{{cite news |title=RSF claims advances in El Fasher as shelling kills displaced persons |url=https://sudantribune.com/article304568/ |access-date=2 September 2025 |work=[[Sudan Tribune]] |date=1 September 2025}}</ref>, а прынамсі 18 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу Эль-Фашыра.<ref>{{cite news |title=Sudan appeals for aid after landslide kills more than 1,000 people in single village in Darfur |url=https://apnews.com/article/sudan-darfur-landslide-rain-village-0ff996583d79ecb97c912d0dc44ec018 |access-date=2 September 2025 |work=[[AP News]] |date=2 September 2025}}</ref> 2 верасня трынаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка арміі Бурхана па рынку ў Меліце.<ref>{{Cite news |date=2025-09-03 |title=Sudanese army drone strike kills 13 in North Darfur market |url=https://sudantribune.com/article304616/ |access-date=2025-09-03 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 4 верасня адзін чалавек загінуў у выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Манавашы, Паўднёвы Дарфур. Беспілотнік пазней быў збіты баевікамі над Мершынгам<ref>{{Cite news |date=2025-09-04 |title='RSF down Turkish-made drone in South Darfur' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-down-turkish-made-drone-in-south-darfur |access-date=2025-09-05 |work=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 12 верасня дзесяць чалавек былі забітыя падчас рэйду баевікоў у раёне Аль-Наср у Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF kills at least 10 civilians in El Fasher, survivors say |url=https://sudantribune.com/article304914/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> На наступны дзень пяць чалавек былі забітыя ў выніку нападу ПВК «Вагнер« і яе саюзнікаў з Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі на Ум-Дафук, Паўднёвы Дарфур.<ref>{{Cite web |date=15 September 2025 |title=Five Sudanese dead in 'Wagner Group' attack near South Darfur-CAR border |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/five-sudanese-dead-in-wagner-group-attack-near-south-darfur-car-border |access-date=20 September 2025 |website=Radio Dabanga}}</ref> 18 верасня САП на кароткі час захапілі былы гарнізон UNAMID у Эль-Фашыры, перш чым былі выцесненыя адтуль ударамі беспілотнікаў.<ref>{{Cite web |date=2025-09-18 |title=Fighting in El Fasher moves inside a joint force base |url=https://sudantribune.com/article305178/ |access-date=2025-09-20 |website=Sudan Tribune}}</ref> На наступны дзень прынамсі 78 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў раёне аль-Дараджа ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-09-19 |title=Scores killed by RSF drone strike on mosque in besieged Sudanese city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/19/rsf-drone-strike-kills-scores-people-mosque-sudan |access-date=2025-09-20 |website=The Guardian }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-19 |title=Drone strike on Sudan mosque kills 78, medic tells BBC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8wzzjze8xo |access-date=2025-09-20 |website=BBC}}</ref> 23-га прынамсі 15 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-09-25 |title=Drone strike on a market in Sudan kills 15, aid worker and local group say |url=https://apnews.com/article/sudan-rapid-support-forces-darfur-market-war-96a0496aa54900a67f5aeb28a4ab1807 |access-date=2025-09-25 |website=AP News}}</ref> 24 верасня сем чалавек загінулі ў выніку абстрэлу комплексу ЮНІСЕФ у Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-09-25 |title=Seven killed in shelling of UNICEF compound in Sudan's al-Fasher |url=https://sudantribune.com/archives/305411 |access-date=2025-09-26 |website=Sudan Tribune}}</ref> У канцы месяца УСС ажыццявілі першую з красавіка паспяховую перакідку грузаў па паветры ў гарнізон Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |date=2025-09-29 |title=Sudanese army airdrops supplies to besieged El Fasher base |url=https://sudantribune.com/article/305543 |access-date=2025-09-30 |website=Sudan Tribune}}</ref>, а шэсць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП школы Абу Бакр аль-Сідык, у якой размяшчаліся перамешчаныя асобы.<ref>{{Cite web |date=2025-09-30 |title=Six killed in RSF shelling of crowded displacement shelter in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/305572 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> 1 кастрычніка шаснаццаць чалавек загінулі ў выніку абстрэлу САП Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Shelling kills 16 civilians in Sudan’s El Fasher, doctors’ group says |url=https://sudantribune.com/article/305608 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрады Бурхана заявілі, што забілі калумбійскіх і ўкраінскіх наймітаў, якія працавалі на атрады Дагала, з засады ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Sudan’s army says it killed Colombian, Ukrainian fighters in Darfur |url=https://sudantribune.com/article/305601 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Праз пяць дзён прынамсі 13 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу паўстанцамі Эль-Фашыра.<ref>{{Cite web |date=2025-10-06 |title=13 civilians killed in RSF shelling of Sudan's El Fasher, doctors say|url=https://sudantribune.com/article/305735 |access-date=2025-10-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> САП абвінавацілі ў пакаранні смерцю без суда і следства трох чалавек у школьным прытулку Абу Талібы ў раёне Абу-Шук ў горадзе Эль-Фашыр,<ref>{{Cite web |date=2025-10-07 |title=RSF accused of executing displaced civilians in Darfur shelter |url=https://sudantribune.com/article/305785 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> а таксама абвінавацілі ў правядзенні хімічных нападаў на горад з выкарыстаннем беспілотнікаў.<ref>{{Cite web |date=2025-10-06 |title=RSF accused of using drone-delivered toxic gas on civilians in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/305763 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> 7 кастрычніка прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку абстрэлу з боку сіл Дагала Саудаўскай бальніцы для жанчын і радзільнага дома ў Эль-Фашыры.<ref name="oct7-8">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=RSF shelling on El Fasher hospital, shelter leaves over 60 casualties |url=https://sudantribune.com/article/305815 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> УСС правялі другую паветраную аперацыю супраць абложанага гарнізона ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-07 |title=Sudanese army completes second airdrop to besieged forces in El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/305789 |access-date=2025-10-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> 11-га прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Аль-Куме, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2025-10-13 |title=At least 20 civilians killed in North Darfur air raid by SAF |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/at-least-20-civilians-killed-in-north-darfur-air-raid-by-saf |access-date=2025-10-14 |website=Radio Dabanga}}</ref> 17-га праўрадавыя сілы заявілі, што адбілі атаку САП на Эль-Фашыр, знішчыўшы 10 транспартных сродкаў.<ref>{{Cite web |date=2025-10-17 |title=Sudanese army, allied fighters repel major RSF attack on El Fasher |url=https://sudantribune.com/article/306117 |access-date=2025-10-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> Праз два дні сем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотнікаў паўстанцаў па галоўным рынку Сараф Омра ў Паўночным Дарфуры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-19 |title=Sudanese army drone strikes kill 7 in Darfur market, hit RSF sites |url=https://sudantribune.com/article/306164 |access-date=2025-10-20 |website=Sudan Tribune}}</ref> 23-га пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2025-10-23 |title=Five killed in drone strike on Sudan’s El Fasher, army says attack repelled |url=https://sudantribune.com/article/306329 |access-date=2025-10-24 |website=Sudan Tribune}}</ref> 28 кастрычніка генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> 3 лістапада дрон мяцежнікаў ударыў па бальніцы ў Корне, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite news|title=MSF withdraws from North Darfur, fears safety after drone strikes |date=6 November 2025 |url=https://sudantribune.com/article/306882 |access-date=9 November 2025 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 25 снежня мяцежнікі абвінавацілі войскі Бурхана ў нападзе на паліўны рынак у Ньяле<ref>{{Cite news|title=RSF official accuses army of targeting Nyala fuel market |url=https://sudantribune.com/article/308636 |access-date=2025-12-26 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. На наступны дзень прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Генейне<ref>{{Cite news|title=Drone strike kills 17 in West Darfur capital |url=https://sudantribune.com/article/308684 |access-date=2025-12-27 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. == Інцыдэнты == На другі дзень баёў паведамлялася, што ў Кабкабіі трое супрацоўнікаў [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] былі забіты ў выніку перастрэлкі на ваеннай базе. Два іншыя супрацоўнікі былі сур’ёзна паранены, а байцы САП разрабавалі некалькі аўтамабіляў арганізацыі<ref>{{Cite web |title=Sudan: Army and RSF battle over key sites, leaving 56 civilians dead|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945|publisher= BBC News|access-date=16 April 2023}}</ref>. У ходзе сутыкненняў пацярпела і арганізацыя «Save the Children», чый офіс у Дарфуры быў разрабаваны<ref>{{Cite web |title=Medical supplies have been looted - Save the Children |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |access-date=2023-04-18 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>. Тое ж самае там жа адбылося з офісам [[ААН]] па аказанні дапамогі<ref>{{Cite web |title=UN: Reports of attacks, sexual violence against aid workers |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418085840/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |url-status=live }}</ref> і з «Islamic Relief»<ref>{{Cite news |title=Islamic Relief unable to provide aid, offices looted, staff told to hibernate |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420102305/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |url-status=live}}</ref>. 20 красавіка ў Эль-Фашыры быў здзейснены напад на аўтамабіль, у якім знаходзіліся супрацоўнікі Нарвежскага савета па справах бежанцаў, пацярпелых няма<ref name="Halt">{{Cite news |title=Sudan fighting forces aid groups to halt, spreading suffering |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/as-sudan-fighting-rages-aid-groups-halt-people-suffer |access-date=27 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. 3 мая разрабаваны шэсць грузавікоў Сусветнай харчовай праграмы<ref>{{Cite web |date=4 May 2023 |title=Sudan updates: UN admits failure to avert war as aid looted |url=https://www.dw.com/en/sudan-updates-un-admits-failure-to-avert-war-as-aid-looted/a-65509349 |access-date=2023-05-04 |website=[[Deutsche Welle|DW]] |language=en}}</ref>. У канцы мая арабскімі апалчэнцамі [[Містэрэйская разня|было забіта 97 масалітаў]] у горадзе Містэрэй. 2 мая 2024 года ў Паўднёвым Дарфуры забіты два кіроўцы Чырвонага Крыжа<ref>{{Cite web |title=Two Red Cross workers killed in South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-red-cross-workers-killed-in-south-darfur |access-date=3 May 2024 |website=Radio Dabanga |date=2 May 2024 |language=en}}</ref>. 11 чэрвеня восем валанцёраў былі забітыя ў выніку абстрэлу САП дабрачыннай кухні ў раёне Тамбосі горада Эль-Фашыр<ref>{{Cite news |date=11 June 2024 |title=El Fasher death toll rises amid RSF shelling and fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article286874/ |access-date=12 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 26 лістапада ўрад абвінаваціў войскі Дагала ў рабаванні гуманітарнай дапамогі з канвою [[Сусветная харчовая праграма|СХП]], які рухаўся з Порт-Судана ў [[Лагер бежанцаў Замзам|лагер для ўнутрана перамешчаных асоб Замзам]], калі ён праязджаў праз Армель на мяжы паміж Заходнім і Паўночным Кардаанам, дадаўшы, што нарабаванае было перапраўлена ў Ньялу<ref>{{Cite web |date=2024-11-26 |title=Sudan accuses RSF of looting WFP aid convoy |url=https://sudantribune.com/article293887/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. 3 мая 2025 года ўрадавыя ВПС нанеслі ўдары па аэрапорце Ньялы<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300476/ |title=Sudan army bombs Nyala airport after suspected RSF supply flight |date=3 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, [[Інцыдэнт з Boeing 737 у Ньяле (2025)|знішчыўшы кенійскі самалёт]]. У канцы месяца склад Сусветнай харчовай праграмы ў Эль-Фашыры быў пашкоджаны ў выніку абстрэлу САП<ref>{{Cite web |date=2025-05-30 |title=WFP facility in Sudan’s Darfur shelled, U.N. and U.S. condemn RSF |url=https://sudantribune.com/article301461/ |access-date=2025-05-31 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. == Ахвяры == 22 ліпеня амерыканскі тэлеканал [[CNN]] са спасылкай на правадыроў мясцовых плямён заявіў, што з пачатку канфлікту толькі ў Заходнім Дарфуры загінула 10 000 чалавек<ref name="10kcnn">{{Cite news|date=26 July 2023|title=10,000 reported killed in one West Darfur city, as ethnic violence ravages Sudanese region|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/07/26/africa/sudan-west-darfur-thousands-killed-intl/index.html|access-date=27 July 2023}}</ref>. == Наступствы == Баі выклікалі гуманітарны крызіс у рэгіёне<ref name="aj">[https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/السودان-اشتباكات-مسلحة-بين-الجيش السودان.. اشتباكات مسلحة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة)], 15 April 2023</ref>. Вялікая колькасць дарфурцаў вымушаны былі бегчы ў суседні [[Чад]]. Жыхары Дарфура, нароўні з жыхарамі [[Хартум]]а, склалі большую частку суданскіх бежанцаў за мяжой<ref>{{Cite news |date=2023-04-20 |title=UN says up to 20,000 have fled Sudan fighting for Chad |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/04/20/un-says-up-to-20-000-have-fled-sudan-fighting-for-chad_6023671_4.html |access-date=2023-04-24}}</ref>. На фоне агульнасуданскіх падзей у цэлым і супрацьстаянні ў Дарфуры ў прыватнасці аднавіліся [[Дарфурскі канфлікт|рэгіянальныя міжэтнічныя канфлікты]]. Так, 28 красавіка 2023 года тут адбыліся сутычкі паміж [[арабы|арабамі]] і масалітамі<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/04/28/africa/clashes-west-darfur-sudan-food-water-intl-hnk/index.html|title=Clashes renew in West Darfur as food and water shortages worsen in Sudan violence|access-date=2023-04-29|date=2023-04-28|work=[[CNN]]}}</ref>. На 3 мая ў Эль-Генейне падчас міжэтнічнага супрацьстаяння загінула 200 чалавек<ref>{{Cite news |title=Could an old tribal foe undercut Sudan's Hemedti? |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/3/could-an-old-tribal-foe-undercut-sudans-hemedti |access-date=3 May 2023 |work=Aljazeera |language=en-UK |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503060250/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/3/could-an-old-tribal-foe-undercut-sudans-hemedti |url-status=live }}</ref>. У лютым 2025 года [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] пацвердзіла наяўнасць голаду ў лагерах для ўнутрана перамешчаных асоб Замзам, Абу-Шук і Аль-Салам у Паўночным Дарфуры<ref>{{cite web |title=UN confirms famine in 5 areas of Sudan, warns of catastrophic hunger |url=https://sudantribune.com/article297671/ |website=Sudan Tribune |access-date=21 February 2025}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Дарфур]] {{Вонкавыя спасылкі}} 35qvlzzxiiquk4tqur5q6laevn2rgp4 Ружоўнік 0 741780 5177099 4973176 2026-08-07T12:14:48Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177099 wikitext text/x-wiki '''Ружоўнік''' — [[кветнік]], складзены з розных сартоў і груп [[Ружа|руж]]. Нягледзячы на сортавую разнастайнасць, усе ружы досыць капрызныя і патрабуюць хованкі на зіму, таму зручней выканаць пасадку на адным участку, які будзе цалкам хавацца на зіму. Для ружоўніка выбіраюць цёплае, сонечнае месца з дрэнаванай глебай, пажадана ў параднай частцы саду. == Гісторыя == Селекцыяй руж займаліся ў Кітаі яшчэ больш за 1000 гадоў таму<ref>Charles & Brigid Quest-Ritson, «The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Roses», Dorling Kindersley 2003, p. 8</ref>, і першым ружоўнікам у сучасным разуменні стаў ружовы сад французскай імператрыцы [[Жазефіна Багарнэ|Жазэфіны Багарнэ]] ў [[Мальмезон]]е, [[Францыя]], які яна ўтрымлівала ў 1799—1814 гадах<ref>{{Cite web|url=http://www.napoleon.org/en/magazine/museums/files/National_Museum_the_Chateau.asp|title=Архівована копія|accessdate=22 червня 2012|archive-date=28 червня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628033059/http://www.napoleon.org/en/magazine/museums/files/National_Museum_the_Chateau.asp}}</ref>. Жазэфіна запрасіла на службу таленавітых садаводаў і закупляла новыя сарты руж і іншых раслін, фінансуючы для гэтага спецыяльныя экспедыцыі. Калі ў 1814 годзе яна памерла, у ружоўніку налічвалася 250 сартоў руж. Існуюць сведчанні, што імператарскія «Паляўнічыя за раслінамі» ўвязлі ў Францыю яшчэ 200 сартоў іншых раслін, у прыватнасці такую распаўсюджанаю сёння кветку, як [[вяргіня]]<ref> Stirling Macaboy (editor, Tommy Cairns), «The Ultimate Rose Book», Abrams New York, 2007, p. 88-89</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Jardins de roses'', André Gayraud, éditions du Chêne, ISBN 2-84277-041-2 * ''Roseraies et jardins de roses'', H. Fuchs in ''Le Bon jardinier, encyclopédie horticole'', tome 1, La Maison rustique, Paris, 1964, ISBN 2-7066-0044-6. {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Батанічныя сады]] [[Катэгорыя:Фларыстыка]] [[Катэгорыя:Ружа]] 6rtnja21vu74mqwb9tjluubq0qnq97s Ваеннае прымяненне БПЛА 0 742960 5177169 4736362 2026-08-07T12:49:05Z Siarhei V 122587 5177169 wikitext text/x-wiki [[File:Shadow 200 UAV.jpg|міні|Амерыканскі Shadow 200, [[Іракская вайна]], 2004 год.]][[File:Soldier with commercial drones.jpg|міні|Невядомы камбатант з квадракоптэрамі, [[грамадзянская вайна ў Іраку]], 2017 год.]][[File:Bayraktar TB2 at 2020 Victory Parade in Baku.jpg|міні|Турэцкі Bayraktar TB2 арміі Азербайджана, 2020 год. Падобны выкарыстоўваўся супраць армянскіх сіл у Другой Карабахскай вайне.]][[File:Комплексы ударных беспилотников «Иноходец» нанесли удары по укреплениям и бронированной технике ВСУ 002.png|міні|Удар расійскага «Інаходзец» па ўкраінскіх пазіцыях, [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварванне ва Украіну]], 2022 год.]] '''[[Беспілотны лятальны апарат|Беспілотныя лятальныя апараты]] (БПЛА)''' могуць вырашаць наступныя [[Ваенная справа|ваенныя]] задачы: * [[Паветраная разведка|авіяразведка]]; * нанясенне ўдараў па наземных і марскіх цэлях; * перахоп паветраных мэтаў; * [[Радыёэлектронная барацьба|пастаноўка радыёперашкод]], * [[Сістэма кіравання агнём|кіраванне агнём]] і цэлеўказанне, * рэтрансляцыя паведамленняў і даных, * дастаўка грузаў падраздзяленням. == Ударныя БПЛА == Ударныя БПЛА выкарыстоўваюцца для мэтавых забойстваў некалькімі краінамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://theconversation.com/the-global-targeted-killings-bandwagon-whos-next-after-france-71840|title=Глобальный вагон заказных убийств: кто следующий после Франции?|website=theconversation.com|date=8 февраля 2017|archive-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106233033/http://theconversation.com/the-global-targeted-killings-bandwagon-whos-next-after-france-71840|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.brookings.edu/articles/why-drones-work-the-case-for-washingtons-weapon-of-choice/|title=Почему работают беспилотники: Доводы в пользу избранного оружия Вашингтона|website=Brookings.edu|date=17 июня 2013|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212042220/https://www.brookings.edu/articles/why-drones-work-the-case-for-washingtons-weapon-of-choice/|url-status=live}}</ref>. Упершыню яны ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у 1991 годзе падчас [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]], але прымяняліся выключна для назірання. Аналагічныя задачы БПЛА выконвалі падчас [[Югаслаўскія войны|Югаслаўскіх войн]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ft.com/content/6346dd78-322d-11ea-9703-eea0cae3f0de|title=От "Бури в пустыне" до Солеймани: как развивалась война беспилотников США|website=Financial Times|date=9 января 2020|access-date=2022-08-08|archive-date=2022-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808110447/https://www.ft.com/content/6346dd78-322d-11ea-9703-eea0cae3f0de|url-status=live}}</ref>. Прымяненне дронаў для атак пачалося толькі пасля 2001 года ў ходзе [[вайна супраць тэрарызму|вайны з тэрарызмам]]. Так, напрыклад, [[ЗША]] ўдарныя БПЛА ўжываліся ў [[Афганістан]]е і [[Пакістан]]е. Пры адміністрацыі [[Барак Абама|Барака Абамы]] іх прымяненне павілічылася<ref>{{Cite journal|url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA248904813|title=Беспилотная война и право вооруженных конфликтов|author=Фогель|first=Райан Дж.|journal=Denver Journal of International Law and Policy|date=Зіма 2010|pages=101+|accessdate=8 мая 2018|language=en|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306042932/http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA248904813|url-status=live}}</ref>. Яшчэ большы рост адзначаны падчас прэзідэнцтва [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]; колькасць удараў БПЛА павялічана на 400 %<ref>{{Cite web|url=https://chicago.suntimes.com/news/2019/5/8/18619206/under-donald-trump-drone-strikes-far-exceed-obama-s-numbers|title=При Дональде Трампе количество ударов беспилотников значительно превышает показатели Обамы|author=S. E. Cupp|website=Chicago Sun-Times|date=2019-05-08|access-date=2021-12-08|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606062610/https://chicago.suntimes.com/news/2019/5/8/18619206/under-donald-trump-drone-strikes-far-exceed-obama-s-numbers|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-47480207|title=Трамп отменяет правило Обамы сообщать о смертях в результате ударов беспилотников|website=[[BBC]]|date=2019-03-07|access-date=2021-12-08|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128030923/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-47480207|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://worldbeyondwar.org/u-s-drone-strikes-gone-432-since-trump-took-office/|title=Число ударов американских беспилотников выросло на 432% с момента вступления в должность Трампа|author=Кэри Уэдлер|website=World Beyond War|date=2017-03-12|access-date=2021-12-08|archive-date=2021-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207231719/https://worldbeyondwar.org/u-s-drone-strikes-gone-432-since-trump-took-office/|url-status=live}}</ref>. Удзел ударнай беспілотнай авіяцыі выклікаў асцярогу з боку [[ААН]], паколькі ад дзеянняў дронаў перыядычна пакутавала мірнае насельніцтва<ref name="guardian">{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/world/2013/oct/18/drone-strikes-us-violate-law-un|title=Удары беспилотников США могут нарушать международное право, заявляет ООН|website=the Guardian|date=2013-10-18|access-date=2022-08-08|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901040218/https://www.theguardian.com/world/2013/oct/18/drone-strikes-us-violate-law-un|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/10/un-report-independent-investigations-drone-attacks|title=Доклад ООН призывает к проведению независимых расследований атак беспилотников|website=the Guardian|date=2014-03-10|access-date=2022-08-08|archive-date=2022-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524041617/https://www.theguardian.com/world/2014/mar/10/un-report-independent-investigations-drone-attacks|url-status=live}}</ref>. У прыватнасці, падчас удараў амерыканскіх БПЛА ў Пакістане станам на 2017 год загінулі ад 158 да 965 цывільных асоб<ref name="BOIJ">{{Cite news|url=https://www.thebureauinvestigates.com/category/projects/drones/drones-graphs/|title=Полные наборы данных Бюро об ударах беспилотников в Пакистане, Йемене и Сомали|website=Bureau of Investigative Journalism|date=2015-06-06|accessdate=2015-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150608135616/https://www.thebureauinvestigates.com/category/projects/drones/drones-graphs/|archivedate=2015-06-08|url-status=live|lang=en}} {{Cite web |url=https://www.thebureauinvestigates.com/category/projects/drones/drones-graphs/ |title=Архіўная копія |access-date=6 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150608135616/https://www.thebureauinvestigates.com/category/projects/drones/drones-graphs/ |archivedate=8 чэрвеня 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newamerica.org/in-depth/americas-counterterrorism-wars/pakistan/|title=Беспилотные удары: Пакистан|website=New America|archive-url=https://web.archive.org/web/20171101205448/https://www.newamerica.org/in-depth/americas-counterterrorism-wars/pakistan/|archive-date=2017-11-01|access-date=2017-12-10|url-status=live}}</ref>. Невялікія беспілотнікі і квадракоптары меліся таксама ў [[ісламская дзяржава|ІДІЛ]]. Яны прызначаліся для нанясення ўдараў у [[Ірак]]у і [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="ISISDrones">{{Cite news|url=http://www.latimes.com/world/la-fg-isis-drones-20170928-story.html|title=Смертоносная операция "Исламского государства" с использованием беспилотников идет на спад, но американские командиры видят более серьезную опасность впереди|date=2017-09-28|first=W.J.|author=Хенниган|website=L.A. Times|accessdate=2017-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171001081956/http://www.latimes.com/world/la-fg-isis-drones-20170928-story.html#|archivedate=2017-10-01|url-status=live}}</ref>. Падчас [[Другая Карабахская вайна|канфлікту ў Нагорным Карабаху ў 2020 годзе]] беспілотнікі шырока выкарыстоўваліся азербайджанскай арміяй супраць армянскіх войск<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-10-15/drones-complicates-war-armenia-azerbaijan-nagorno-karabakh|title=Новое оружие усложняет старую войну в Нагорном Карабахе|website=Los Angeles Times|date=2020-10-15|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015101827/https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-10-15/drones-complicates-war-armenia-azerbaijan-nagorno-karabakh|url-status=live}}</ref>. Сярод азербайджанскіх дронаў былі ізраільскія IAI Harops і турэцкія Bayraktar TB2<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/cheap-drones-china-turkey-israel-are-fueling-conflicts-armenia-azerbaijan-ncna1243246|title=Мнение {{!}} Как взрыв дешевых вооруженных беспилотников меняет характер войны|website=NBC News|access-date=2020-10-23|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116171042/https://www.nbcnews.com/think/opinion/cheap-drones-china-turkey-israel-are-fueling-conflicts-armenia-azerbaijan-ncna1243246|url-status=live}}</ref>. Згодна з дакладам групы экспертаў [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] па Лівіі, апублікаваным у сакавіку 2021 года, у 2020 годзе беспілотнік турэцкай вытворчасці Kargu, напоўнены выбухоўкай, выявіў і атакаваў [[Лівійская нацыянальная армія|сілы Хафтара]] ў [[Лівія|Лівіі]] з дапамогай уласнага [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] без каманды аператара. Гэта лічыцца першай атакай, ажыццёўленай беспілотнікамі па ўласнай ініцыятыве<ref>{{Cite news|title=Беспилотник-убийца "выследил человеческую цель" без приказа|url=https://www.foxnews.com/world/killer-drone-hunted-down-a-human-target-without-being-told-to.amp|date=29 мая 2021|lang=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Доклад ООН: БПЛА турецкого производства совершил первую в мире автономную атаку беспилотников|url=https://www.indyturk.com/node/366921/haber/bm-raporu-d%C3%BCnyada-ilk-otonom-drone-sald%C4%B1r%C4%B1s%C4%B1n%C4%B1-t%C3%BCrk-yap%C4%B1m%C4%B1-i%CC%87ha-ger%C3%A7ekle%C5%9Ftirdi|website=[[The Independent]]|date=31 мая 2021|lang=tr}}</ref><ref>{{Cite news|title=Неавторизованный беспилотник-убийца "выследил" человеческую цель без приказа, говорится в докладе ООН|url=https://www.businessinsider.com/killer-drone-hunted-down-human-target-without-being-told-un-2021-5?amp|date=30 мая 2021|lang=en}}</ref>. ==Эфектыўнасць== Меркаванні навукоўцаў адносна эфектыўнасці ўдараў беспілотнікаў неадназначныя. Некаторыя даследаванні пацвярджаюць, што ўдары з мэтай знішчэння кіраўніцтва тэрарыстычнай або паўстанцкай групы абмяжоўваюць магчымасці гэтых арганізацый у будучыні, у той час як іншыя даследаванні абвяргаюць гэта. Аперацыі дронаў паспяхова душаць дзейнась баевікоў. Даныя сумесных намаганняў ЗША і Пакістана па барацьбе з тэрарызмам паказваюць, што радыкалы спыняюць зносіны і планаванне нападаў, каб пазбегнуць выяўлення і прыцэльнага ўдару<ref>{{Cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-050718-032725|title=Имеют ли новые военные технологии значение для международной политики?|year=2020|author=Горовиц|first=Майкл К.|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=385–400}}</ref>. Прыхільнікі дронавых атак сцвярджаюць, што ўдары БПЛА ў значнай ступені эфектыўныя для паразы канкрэтных баевікоў. Яны таксама памяншаюць колькасць ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва і тэрытарыяльную шкоду ў параўнанні з іншымі відамі ваеннай сілы, такімі як буйныя бомбы. Ваенныя альтэрнатывы ўдарам беспілотнікаў, такія, як рэйды і допыты, могуць быць надзвычай рызыкоўнымі, працяглымі і патэнцыйна неэфектыўнымі. Стаўка на БПЛА не абыходзіцца без рызыкі, паколькі выкарыстанне амерыканскіх апаратаў стварае міжнародны прэцэдэнт у дачыненні да экстэрытарыяльных і пазасудовых забойстваў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brookings.edu/articles/why-drones-work-the-case-for-washingtons-weapon-of-choice/|title=Почему работают беспилотники: Доводы в пользу избранного оружия Вашингтона|author=Байман|first=Дэниэл Л.|website=Brookings|date=2013-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920124320/https://www.brookings.edu/articles/why-drones-work-the-case-for-washingtons-weapon-of-choice/|archive-date=2016-09-20|access-date=2021-03-19|url-status=live}}</ref>. == Тэхнічныя недахопы == Праблемай БПЛА з’яўляецца ўразлівасць каналаў сувязі-сігналы [[GPS]]-навігатараў, так як іх можна глушыць, перахопліваць і падмяняць<ref>{{Cite web |lang=en |url=http://wwwhome.cs.utwente.nl/~schmidtr/docs/noms2016nr.pdf |title=Exploring Security Vulnerabilities of Unmanned Aerial Vehicles |author=Nils Miro Rodday, Ricardo de O. Schmidt, Aiko Pras |publisher=Университет Твенте |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120004715/http://wwwhome.cs.utwente.nl/~schmidtr/docs/noms2016nr.pdf |archive-date=2016-11-20 |access-date=2016-11-19 |url-status=dead}}</ref>. Для кіравання дронам патрабуюцца каналы сувязі высокай прапускной здольнасці. Гэта складана арганізаваць, асабліва для загарызонтнай (у тым ліку спадарожнікавай) сувязі. Так, падчас [[Вайна ў Афганістане (2001—2021)|кампаніі ЗША ў Афганістане]] адначасова ў паветры маглі знаходзіцца не больш за два БПЛА, а для эканоміі прапускной здольнасці канала спадарожнікавай сувязі аператары былі вымушаныя адключаць некаторыя датчыкі<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.wsj.com/articles/SB1018389902229614520 |title=Military Feels Bandwidth Squeeze As the Satellite Industry Sputters |author=Greg Jaffe |date=2002-02-10 |publisher=The Wall Street Journal |access-date=2016-11-19 |archive-date=2016-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120084940/http://www.wsj.com/articles/SB1018389902229614520 |url-status=live }}</ref>. У 2012 годзе навукоўцамі з [[Тэхаскі ўніверсітэт у Осціне|Тэхаскага ўніверсітэта ў Осціне]] была даказана практычная магчымасць узлому і перахопу кіравання беспілотнікаў шляхам так званага «GPS-спуфінгу»<ref>[http://www.inosmi.ru/usa/20120701/194337784.html Американские учёные на спор «взломали» беспилотник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120703211611/http://www.inosmi.ru/usa/20120701/194337784.html |date=3 ліпеня 2012 }} | ИноСМИ</ref>, але толькі для тых апаратаў, якія выкарыстоўваюць незашыфраваны грамадзянскі сігнал<ref>{{Cite web |lang=en |url=http://rt.com/usa/news/texas-1000-us-government-906 |title=РТ: Texas college hacks drone in front of DHS |archive-url=https://www.webcitation.org/69hUtedwc?url=http://rt.com/usa/news/texas-1000-us-government-906 |archive-date=2012-08-05}}</ref>. Сур’ёзнай праблемай для оптыка-электронных сістэм ўдарных апаратаў з’яўляюцца ўмовы надвор’я: у выпадку нізкай воблачнасці ўдарным БПЛА даводзіцца зніжацца ніжэй мяжы воблачнасці, тады яны трапляюць у зоны паразы [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс|ПЗРК]] і нізкавышынных [[Зенітны ракетны комплекс|ЗРК]]. Таму дроны найбольш эфектыўныя ў пустынных рэгіёнах [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], дзе звычайна яснае неба і можна дзейнічаць з вялікай вышыні (як адзначалі эксперты [[міністэрства абароны ЗША|Мінабароны ЗША]], падчас [[Грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны ў Емене]] ў мясцовых дзяцей з’явілася прыказка «калі яснае неба — чакай беспілотніка»<ref>[https://media.defense.gov/2020/Aug/31/2002487583/-1/-1/1/URCOSTA.PDF The Revolution in Drone Warfare. The Lessons from the Idlib De-Escalation Zone]</ref>). == Барацьба з БПЛА == {{некалькі выяў | align = right | direction = vertical | header = Комплекс "Раць" | width = 250 | image1 = Laser anti-drone complex "Rat`h" on the SBA-70K2 chassis (front view).jpg | width1 = | caption1 = Лазерная ўстаноўка барацьбы з беспілотнікамі комплексу «Раць» на шасі КамАЗ СБА-70К2. | image2 = Cannon support of anti-drone complex "Rat`h" on the SBA-70K2 chassis (front view).jpg | width2 = | caption2 = Зенітная ўстаноўка комплексу «Раць» на шасі КамАЗ СБА-70К2. }} У сучаснасці многія дзяржавы займаюцца распрацоўкай сістэмы абароны ад ваенных дронаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://thebulletin.org/2019/10/the-dark-side-of-our-drone-future/|title=Темная сторона будущего беспилотников|website=Bulletin of the Atomic Scientists|date=4 октября 2019|access-date=19 апреля 2020|archive-date=2019-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191005154459/https://thebulletin.org/2019/10/the-dark-side-of-our-drone-future/|url-status=live}}</ref>. Звычайна для выяўлення выкарыстоўваюць [[Радар|РЛС]], аптычныя і акустычныя сродкі, сродкі перахопу радыёсігналаў перадачы інфармацыі і іх аналізу<ref name="ПМ">''О. Титков''. [https://www.popmech.ru/weapon/15671-kak-ubit-bespilotnik/ Как уничтожить беспилотник] // Популярная механика, 17.03.2014 / Опубликовано в № 4 журнала от 2014 г. / {{Wayback|url=https://www.popmech.ru/weapon/15671-kak-ubit-bespilotnik/ |date=20200813001833 }}</ref><ref>''Г. Арсений''. [https://vpk-news.ru/articles/55182 Борьба за дрон. Гражданские беспилотники из милой забавы за пару минувших лет превратились в потенциальный источник серьёзных угроз]// «Военно-промышленный курьер», 11.02.2020 / {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201125215554/https://vpk-news.ru/articles/55182 |date=25 лістапада 2020 }}</ref>. Комплекс РЭБ можа запеленгаваць месцазнаходжанне БПЛА, а таксама станцыі кіравання, адвесці апарат з курсу за кошт падмены сігналу GPS (такімі магчымасцямі, напрыклад, валодаюць беларуская сістэма РЭБ «[[Навальніца (РЭБ)|Навальніца]]» і расійская «Рэпелент»). Праблема ў тым, што радыус уздзеяння такіх сістэм РЭБ абмежаваны і часцяком не перавышае 10 км<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://www.business-gazeta.ru/article/484290 |title=Казанский «Эникс»: «Турецкие беспилотчики предлагали нам сотрудничать» |website=БИЗНЕС Online |access-date=2021-01-07 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222192415/https://www.business-gazeta.ru/article/484290|url-status=live }}</ref>. Для знішчэння могуць выкарыстоўвацца як звычайныя зенітныя ракетна-артылерыйскія комплексы<ref>[https://russian.rt.com/russia/article/1111149-boepripas-antidron-razrabotka «Умножая силу магнитного поля»: российский разработчик — об уникальном боеприпасе для борьбы с беспилотниками] // [[RT]], 18 февраля 2023</ref> і сродкі РЭБ (у прыватнасці, шляхам глушэння сігналаў кіравання)<ref name="Степанов-2017">{{Cite web |lang=ru |url=https://versia.ru/voennye-vsego-mira-ishhut-sposob-borby-s-bespilotnikami |title=Удар с неба (Военные всего мира ищут способ борьбы с беспилотниками) |author=Александр Степанов |website=Versia.ru |date=2017-10-16 |location=|publisher=Издательский дом «Версия» |access-date=2017-10-22 |archive-date=2017-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023010613/https://versia.ru/voennye-vsego-mira-ishhut-sposob-borby-s-bespilotnikami|url-status=live }}</ref><ref>В. Саранов. [https://ria.ru/20180122/1512958379.html Не жужжит. Как и чем можно сбить беспилотник]// РИА Новости, 22.01.2018 / {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200624194707/https://ria.ru/20180122/1512958379.html |date=24 чэрвеня 2020 }}</ref>, так і [[стралковая зброя]] (малаэфектыўна). == Гл. таксама == * [[Імігрант (фільм)]] == Крыніцы == {{reflist}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беспілотныя лятальныя апараты]] [[Катэгорыя:Бамбардзіроўкі]] ecqmi8lspqq1wj50xtb83ml3mn7tp8g Гісторыя Кітая 0 743202 5177289 5019909 2026-08-07T21:04:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177289 wikitext text/x-wiki [[Файл:China_Dynasties.gif|міні|250пкс|Прыблізныя тэрыторыі, займаныя рознымі дынастыямі і дзяржавамі гісторыі Кітая.]] [[Файл:Timeline_of_Chinese_History.svg|міні|250пкс|Храналогія гісторыі Кітая]] '''{{нп3|Кітайская цывілізацыя||ru|Китайская цивилизация}}''' — адна з самых старажытных у свеце. Паводле сцвярджэнняў кітайскіх навукоўцаў, яе ўзрост можа складаць пяць тысяч гадоў, пры гэтым наяўныя пісьмовыя крыніцы ахопліваюць перыяд не менш за 3500 гадоў. Наяўнасць сістэм адміністрацыйнага кіравання, якія ўдасканальваліся дынастыямі, што змянялі адна адну, ранняе асваенне найбуйнейшых аграрных ачагоў у басейнах рэк [[Хуанхэ]] і [[Янцзы]] стварала перавагі для кітайскай дзяржавы, эканоміка якой грунтавалася на развітым [[Земляробства|земляробстве]], у параўнанні з суседзямі-[[Качэўнікі|качэўнікамі]] і горцамі. Яшчэ больш умацавала кітайскую цывілізацыю ўвядзенне [[канфуцыянства]] ў якасці дзяржаўнай ідэалогіі (I стагоддзе да н. э.) і адзінай сістэмы пісьма. Расійскі гісторык [[Віктар Віктаравіч Башкееў|Віктар Башкееў]] разглядае сцвярджэнне аб старажытнасці кітайскай дзяржаўнасці ў ліку міфаў, звязаных з пачатковымі этапамі развіцця кітайскай гістарыяграфіі, якая ўвабрала ў сябе мноства легенд, што стваралі адпаведны вобраз<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=OH-ggBXCNlk|title=5000 лет правления династий. Мифы об истории Китая. Ученые против мифов 16-12. Виктор Башкеев}}</ref>. [[Сяргей Віктаравіч Дзмітрыеў|Сяргей Дзмітрыеў]] сцвярджае, што дадзены міф паўстаў у кітайскай гістарыяграфіі пад уплывам працы еўрапейскага гісторыка-кітаіста {{нп3|Марціна Марціні||ru|Мартини, Мартино}}<ref name=":1"/>. Існуе асіметрыя ў колькасці крыніц гістарычных звестак, у той жа час назіраецца адзінства кітайскай цывілізацыі, позняя эпоха яўна суадносіць сябе з папярэднікамі, інтэрпрэтуе традыцыі. Наступны падзел заснаваны на традыцыйнай ханьскай гістарыяграфіі: * Даімперскі Кітай (Ся, Шан, Чжоу-да 221 да н. э.) * Імперскі Кітай (Цынь-Цын) * Новы Кітай (1911-сучаснасць) Першы перыяд, скупа дакументаваны, займае прыкладна такі ж часовы прамежак, як і другі; другі перыяд, у сваю чаргу, часам дзеляць на ранні (да канца Тан) і позні (да канца Цын). Пры гэтым традыцыйная кітайская гістарыяграфія ўключае суверэнныя дзяржавы іншых народаў (манголаў, маньчжураў, тыбетцаў і інш.) у хранікальна-дынастыйную гісторыю ўласна Кітая, ігнаруючы ўласныя гістарычныя традыцыі гэтых народаў і разглядаючы іх дзяржавы як часткі Кітая. == Храналогія гісторыі Кітая == [[Храналогія]] вядзецца з 841 да н.э. Да гэтага перыяду — даты ўмоўныя. Існуюць міфалагізіраваныя перыяды, пачатак іх вядзецца, па некаторых крыніцах, ад часу з’яўлення першага чалавека на тэрыторыі Кітая ([[сінантрап]]а), а працягласць міфалагічнага перыяду «самай глыбокай даўніны» складае 2 757 780 год. Аднастайнасць у храналогіі адсутнічае. Адна з найлепшых (дасканала вывераная): * [[Ся, дынастыя|Ся [Xia]]] 2207—1767 да н.э. (традыцыйна-ўмоўныя даты) * [[Шан (дынастыя)|Шан (Інь) [Shang Yin]]] 1766—1122 да н.э. (традыцыйна-ўмоўныя даты) * [[Чжоу|Чжоў [Zhou]]] 1122—256 до н.э. :: Заходняя Чжоў (Сi Чжоў [Xi Zhou]) 1122—771 да н.э. (праблемныя даты) :: Усходняя Чжоў (Дун Чжоў [Dong Zhou]) 770—256 да н.э. ::: Вёсны і восені (Чунь цю [Chun cju]) 722—481 да н.э. (праблемныя даты) ::: Эпоха Ваюючых царстваў (Чжань го [Zhan guo]) 403 (праблемная дата) —221 да н.э. * [[Цынь, дынастыя|Цынь [Qin]]] 221—206 да н.э. * [[Імперыя Хань|Хань [Han]]] 206—220 н.э. :: Заходняя Хань (Сі Хань [Xi Han]) 206 да н.э. — 8 н.э. ::: Новая (Сінь [Xin]) [[9]]—[[23]] ::: Імператар Гэн Шы [Geng Shi] [[23]]—[[25]] :: Усходняя Хань (Дун Хань [Dong Han]) [[25]]—[[220]] * [[Эпоха Трохцарства|Траяцарства (Сань го [San guo])]] [[220]]—[[280]] :: Вэй [Wei] [[220]]—[[265]] :: Шу [Shu] [[221]]—[[263]] :: У [Wu] [[229]]—[[280]] * [[Цзінь (265—420)|Цзінь [Jin]]] [[280]]—[[420]] :: Заходняя Цзінь (Сі Цзінь [Xi Jin]) [[265]]—[[316]] :: Усходняя Цзінь (Дун Цзінь [Dong Jin]) [[317]]—[[420]] * [[Пяць варварскіх народаў і шаснаццаць дзяржаў, Кітай|Пяць варварскіх народаў і шаснаццаць дзяржаў (Уху шылю го [Wuhu shiliu guo])]] (народы [[цян]], [[дзі]], [[сяньбі]], [[цзе]], [[сюнну]]) [[304]]—[[439]] :: Хань [Han] 304—318 і Ранняя Чжао (Цянь Чжао [Qian Zhao]) [[318]]—[[329]] :: Вялікая Хань (Чэн Хань [Cheng Han]) [[304]]—[[347]] :: Ранняя Лян (Цянь Лян [Qian Liang]) [[314]]—[[376]] :: Позняя Чжао (Хоў Чжао [Hou Zhao]) [[319]]—[[351]] :: Ранняя Янь (Цянь Янь [Qian Yan]) [[337]]—[[370]] :: Ранняя Цынь (Цянь Цынь [Qian Qin]) [[351]]—[[394]] :: Позняя Цынь (Хоў Цынь [Hou Qin]) [[384]]—[[417]] :: Позняя Янь (Хоў Янь [Hou Yan]) [[384]]—[[409]] :: Заходняя Цынь (Сі Цынь [Xi Qin]) [[385]]—[[431]] :: Позняя Лян (Хоў Лян [Hou Liang]) [[386]]—[[403]] :: Паўднёвая Лян (Нань Лян [Nan Liang]) [[397]]—[[414]] :: Паўднёвая Янь (Нянь Янь [Nan Yan]) [[398]]—[[410]] :: Заходняя Лян (Сі Лян [Xi Liang]) [[400]]—[[421]] :: Паўночная Лян (Бэй Лян [Bei Liang]) [[401]]—[[439]] :: Ся [Xia] [[407]]—[[431]] :: Паўночная Янь (Бэй Янь [Bei Yan]) [[409]]—[[436]] * [[Паўднёвыя і Паўночныя дынастыі|Паўднёвыя і паўночныя дынастыі (Нань бэй чао [Nan bei chao])]] [[420]]—[[589]] :: Паўднёвыя дынастыі (Нань чао [Nan chao]): ::: Сун [Song] [[420]]—[[479]] ::: Цы [Qi] [[479]]—[[502]] ::: Лян [Liang] [[502]]—[[557]] ::: Чэнь [Chen] [[557]]—[[589]] :: Паўночныя дынастыі (Бэй чао [Bei chao]): ::: Паўночная Вэй (Бэй Вэй [Bei Wei]) [[386]]—[[534]] ::: Усходняя Вэй (Дун Вэй [Dong Wei]) [[534]]—[[550]] ::: Заходняя Вэй (Сі Вэй [Xi Wei]) [[535]]—[[557]] ::: Паўночная Цы (Бэй Цы [Bei Qi]) [[550]]—[[577]] ::: Паўночная Чжоў (Бэй Чжоў [Bei Zhou]) [[557]]—[[581]] * [[Суй|Суй [Sui]]] [[581]]—[[618]] * [[Імперыя Тан|Тан [Тang]]] [[618]]—[[907]] :: Чжоў [Zhou] [[690]]—[[705]] * [[Эпоха Пяці дынастый, Кітай|Пяць дынастый (У дай)]] [[907]]—[[959]]: :: Позняя Лян (Хоў Лян [Hou Liang]) [[907]]—[[923]] :: Позняя Тан (Хоў Тан [Hou Tang]) [[923]]—[[936]] :: Позняя Цзынь (Хоў Цзынь [Hou Jin]) [[936]]—[[946]] :: Позняя Хань (Хоў Хань [Hou Han]) [[947]]—[[950]] :: Позняя Чжоу (Хоў Чжоў [Hou Zhou]) [[951]]—[[959]] * [[Сун|Сун [Song]]] [[960]]—[[1279]] :: Паўночная Сун (Бэй Сун [Bei Song]) [[960]]—[[1127]] :: Паўднёвая Сун (Нань Сун [Nan Song]) [[1127]]—[[1279]] * [[Юань (імперыя)|Юань [Yuan]]] [[1280]]—[[1368]] * [[Імперыя Мін|Мін [Ming]]] [[1368]]—[[1644]] * [[Імперыя Цын|Цын [Qing]]] [[1644]]—[[1912]] * [[Тайвань|Кітайская Рэспубліка (Чжунхуа міньго [Zhonghua mingo])]] [[1911]]—[[1949]] * [[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка (Чжунхуа жэньмінь гунхэго [Zhonghua renmin gongheguo])]] з [[1949]] У апошні час нароўні з дзяржавай Сун ([[960]]—[[1279]]) раўнапраўнымі ўдзельнікамі гістарычнага працэсу ў Кітаі становяцца дзяржава [[Кідані|кіданяў]] Ляо ([[907]]—[[1125]]) і дзяржава [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]] Цзінь ([[1125]]—[[1234]]). Былі і раней прыклады таго, што ў гісторыю Кітая ўключаліся дзяржавы, створаныя неханьскімі народамі, напрыклад, дзяржава народа тоба — Паўночная Вэй. Але гэта адносілася толькі да тых перыядаў, калі не было адзінай цэнтральнай улады [[Ханьцы|ханьцаў]]. Гэтую новую тэндэнцыю трэба разумець у тым сэнсе, што храналогіі пачынаюць аспрэчваць права ханьцаў на выключнае месца ў кітайскай гісторыі, вызваляючы месца ў гістарычным мінулым для іншых народаў сучаснага Кітая. Варта разглядаць гэта ў кантэксце сучаснай палітыкі адносна нацыянальных меншасцей. == Перыядызацыя == {| class="standard" style="font-size: 90%;" ! Карта ! Год ! Эпоха |- ! colspan="3" | Даімперскі Кітай |- | [[Файл:Neolithic china.svg|alt=|100px]] || 8500 год да н. э. — 2070 год да н. э. || '''{{нп3|Дагістарычны Кітай||ru|Доисторический Китай}}''' |- | [[Файл:Xia dynasty.svg|alt=|100px]] || 2070 год да н. э. — 1600 год да н. э. || '''[[Ся (дынастыя)|Дынастыя Ся]]''' |- | [[Файл:China 1.jpg|alt=|100px]] || 1600 год да н. э. — 1046 год да н. э. || '''[[Шан (дынастыя)|Дынастыя Шан]]''' |- | [[Файл:Zhou dynasty 1000 BC.png|alt=|100px]] || 1046 год да н. э. — 256 год да н. э. || '''[[Чжоу|Дынастыя Чжоу]]''' |- | [[Файл:China 2a.jpg|alt=|100px]] || 1046 год да н. э. — 771 год да н. э. || {{нп3|Заходняя Чжоу||ru|Западная Чжоу (династия)}} |- | [[Файл:China 2b.jpg|alt=|100px]] || 770 год да н. э. — 255 год да н. э. || {{нп3|Усходняя Чжоу||ru|Восточная Чжоу (династия)}} |- | [[Файл:Chinese plain 5c. BC-en.svg|alt=|100px]] || 771 год да н. э. — 476 год да н. э. || {{нп3|Перыяд Вёснаў і Восеняў|Вёсны і Восені|ru|Период Вёсен и Осеней}} |- | [[Файл:De stridande staterna animering.gif|alt=|100px]] || 403 год да н. э. — 256 год да н. э. || {{нп3|Перыяд Чжаньго|Царствы, якія ваююць|uk|Період Чжаньґо}} |- ! colspan="3" | Імперскі Кітай, ранні |- | [[Файл:Qin empire 210 BCE.jpg|alt=|100px]] || 221 год да н. э. — 206 год да н. э. || '''{{нп3|Цынь (дынастыя)|Дынастыя Цынь|ru|Цинь (империя)}}''' |- | [[Файл:Eighteen Kingdoms.png|alt=|100px]] || 209 год да н. э. — 202 год да н. э. || {{нп3|Чу (дынастыя)|Дынастыя Чу|ru|Чу (династия)}} |- | [[Файл:Империя Хань.jpg|alt=|100px]] || 206 год да н. э. — 220 год н. э. || '''[[Імперыя Хань|Дынастыя Хань]]''' |- | [[Файл:Империя Хань.jpg|alt=|100px]] || 206 год да н. э. — 9 год н. э. || [[Імперыя Хань#Заходняя Хань|Заходняя Хань]] |- | [[Файл:新莽时期疆域图（繁）.png|alt=|100px]] || 9 год н. э. — 23 год || {{нп3|Сінь (імперыя)|Дынастыя Сінь|ru|Синь (империя)}} |- | [[Файл:Империя Хань.jpg|alt=|100px]] || 25 год — 220 год || [[Імперыя Хань#Усходняя Хань|Усходняя Хань]] |- | rowspan="4" | [[Файл:China 5.jpg|alt=|100px]] || 220 год — 280 год || '''[[Эпоха Трохцарства]]''' |- | 200 год — 266 год || [[Вэй (Трохцарства)|Вэй]] |- | 221 год — 263 год || [[Царства Шу|Шу]] |- | 222 год — 280 год || [[Царства У|У]] |- | rowspan="3" | [[Файл:Western Jeun Dynasty 280 CE.png|alt=|100px]] || 265 год — 420 год || '''[[Цзінь (265—420)|Дынастыя Цзінь]]''' |- | 265 год — 316 год || [[Цзінь (265—420)|Заходняя Цзінь]] |- | 317 год — 420 год || [[Цзінь (265—420)|Усходняя Цзінь]] |- | [[Файл:东晋(16 Kingdoms).jpg|alt=|100px]] || 305 год — 439 год || {{нп3|Шаснаццаць варварскіх дзяржаў||ru|Шестнадцать варварских государств}} |- | [[Файл:Southern and Northern Dynasties 440 CE.png|alt=|100px]] || 420 год — 589 год || '''[[Паўднёвыя і Паўночныя дынастыі]]''' |- | [[Файл:China, 610.svg|alt=|100px]] || 581 год — 618 год || '''[[Суй|Дынастыя Суй]]''' |- | [[Файл:Империя Тан.jpg|alt=|100px]] || 618 год — 907 год || '''[[Імперыя Тан|Дынастыя Тан]]''' |- | [[Файл:Tang Dynasty circa 700 CE.png|alt=|100px]] || 690 год — 705 год || {{нп3|Другая Чжоу||ru|Вторая Чжоу}} |- ! colspan="3" | Імперскі Кітай, позні |- | [[Файл:Five Dynasties Ten Kingdoms 923 CE.png|alt=|100px]] || 907 год — 960 год || '''{{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў||ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}''' |- | [[Файл:KhitanAD1000.png|alt=|100px]] || 907 год — 1125 год || {{нп3|Ляа||ru|Ляо}} |- | [[Файл:China 11a.jpg|alt=|100px]] || 960 год — 1279 год || '''[[Сун|Дынастыя Сун]]''' |- | [[Файл:China 11a.jpg|alt=|100px]] || 960 год — 1127 год || [[Сун|Паўночная Сун]] |- | [[Файл:China - Southern Song Dynasty-en.svg|alt=|100px]] || 1127 год — 1279 год || [[Сун#Паўднёвая Сун|Паўднёвая Сун]] |- | [[Файл:Map of China 1142.jpg|alt=|100px]] || 1115 год — 1234 год || [[Цзінь (1115—1234)|Дынастыя Цзінь]] |- | [[Файл:Song-Liao-Xixia-1111.png|alt=|100px]] || 1038 год — 1227 год || [[Заходняе Ся|Сі Ся]] |- | [[Файл:Yuan Dynasty 1294.png|alt=|100px]] || 1271 год — 1368 год || '''[[Юань (імперыя)|Дынастыя Юань]]''' |- | [[Файл:China Historic Ming Empire.jpg|alt=|100px]] || 1368 год — 1644 год || '''[[Імперыя Мін|Дынастыя Мін]]''' |- | [[Файл:18 century Qing China.png|alt=|100px]] || 1644 год — 1912 год || '''[[Імперыя Цын|Дынастыя Цын]]''' |- ! colspan="3" | Новы Кітай |- | [[Файл:Republic of China (orthographic projection, historical).svg|alt=|100px]] || 1912 год — 1949 год || '''[[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайская рэспублік]]''' |- | [[Файл:GuerraDeProtecciónNacional19151916.svg|alt=|100px]] || 1915 год — 1916 год || {{нп3|Кітайская імперыя (1915—1916)|Кітайская імперыя|ru|Китайская империя (1915—1916)}} |- | [[Файл:China old map.jpg|alt=|100px]] || 1912 год — 1928 год || {{нп3|Бэянскі ўрад||ru|Бэйянское правительство}} |- | [[Файл:Republic of China Administrative Subdivisions.svg|alt=|100px]] || 1928 год — 1949 год || {{нп3|Нацыянальны ўрад Кітайскай рэспублікі|Нацыяналістычны ўрад|ru|Национальное правительство Китайской республики}} |- | [[Файл:CHN orthographic.svg|alt=|100px]] || 1949 год — цяперашні час || '''[[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]]''' |- |} {{Гісторыя Кітая timeline}} == Дагістарычны перыяд == {{нп3|Каменныя прылады||ru|Каменные орудия}} ў {{нп3|Шанчэн (Ланцянь)|Шанчэне||Shangchen}} на [[Лёсавае плато|Лёсавым плато]] на поўдні Кітая датуюцца ўзростам 2,12 млн гадоў<ref>{{Cite web|url=https://scientificrussia.ru/news/arheologi-obnaruzhili-v-kitae-drevnejshie-instrumenty-cheloveka|title=Археологи обнаружили в Китае древнейшие инструменты человека|archive-date=2018-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714111140/https://scientificrussia.ru/news/arheologi-obnaruzhili-v-kitae-drevnejshie-instrumenty-cheloveka|url-status=live}}</ref>, узрост стаянкі {{нп3|Лунгупо (стаянка)|Лунгупо|de|Longgupo-Höhle}} адносіцца да перыяду ранняга плейстацэну — 2,04 млн гадоў назад<ref name="Ушань">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/samoe-drevnee-mestonahozhdenie-rannego-paleolita-na-territorii-azii-stoyanka-lungupo-u-gory-ushan-v-kitae|title=Самое древнее местонахождение раннего палеолита на территории Азии: стоянка Лунгупо у горы Ушань в Китае|archive-date=2018-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714135238/https://cyberleninka.ru/article/n/samoe-drevnee-mestonahozhdenie-rannego-paleolita-na-territorii-azii-stoyanka-lungupo-u-gory-ushan-v-kitae|url-status=live}}</ref>. Да эпохі [[палеаліт]]у ў Кітаі адносяцца наступныя палеаантрапалагічныя знаходкі: [[сінантрап]] з {{нп3|Чжоукаудзянь||ru|Чжоукоудянь}}, {{нп3|юаньмоускі чалавек||ru|Юаньмоуский человек}}, {{нп3|ланьцянскі чалавек||ru|Ланьтяньский человек}}, {{нп3|нанкінскі чалавек||ru|Нанкинский человек}}, {{bt-bellat||Homo erectus hexianensis}} з Лантандуна (правінцыя [[Аньхой]]) узростам 415 тыс. гадоў<ref>Grun R., Huang P.-H., Huang W., McDermott F., Thorne A., Stringer Ch. B. et Yan G. ''ESR and U-series analyses of teeth from the palaeoanthropological site of Hexian, Anchui Province, China'' // Journal of Human Evolution, 1998, V.34, № 6, pp.555-564</ref><ref>''Dong X.'' Homo erectus in China // Early humankind in China. Eds.: R. Wu, X. Wu and S. Zhang. Beijing, Science Press, 1989, pp.9-23</ref>, 7 зубоў ''[[Homo erectus]]'' з пячоры Байлун (Bailongdong) у правінцыі [[Хубэй]] (550 тыс. гадоў)<ref>''Qin Li''. Discovery of additional Homo erectus teeth in Bailongdong, Yunxi county, Hubei // Acta Anthropol. Sin., 1983, V.2, p.203.</ref>, чэрап {{Не перакладзена 5|Далі (чэрап)|Далі||Dali (fossil)}} узростам 209 000±23 000 гадоў і падобны на яго чэрап з {{нп3|Пячора Хуалун|пячоры Хуалун||Hualong Cave}} з фрагментам сківіцы і зубамі з датыроўкай 150—412 тыс. гадоў з правінцыі [[Аньхой]], ''[[Homo helmei]]'' з {{нп3|Чын'юшан|||Jinniushan}} узростам 200—280 тыс. гадоў, чэрап {{Не перакладзена 5|Мапа (череп)|Мапа||Maba Man}} узростам 129—135 тыс. гадоў, чарапы з {{нп3|Сюйчан|Сюйчана|ru|Сюйчан}} узростам 105—125 тыс. гадоў, два зубы і частка ніжняй сківіцы з пячораў [[Чжыжэнь]] узростам 100—113 тыс. гадоў, Луна (''Luna Cave'') у месцазнаходжанні Лунадун (''Lunadong'') узростам ад 70 да 126 тыс. гадоў і вапняковай пячоры ў {{нп3|Біцзэ||ru|Бицзе}} узростам 112—178 тыс. гадоў, чалавечыя астанкі з месцазнаходжання {{Не перакладзена 5|Суйцзіяа|||Xujiayao}} узростам 104—125 тыс. гадоў. [[Дзянісаўскі чалавек]] ({{Не перакладзена 5|Сківіца з Сяхэ||en|Xiahe mandible}}), па дадзеных {{нп3|Пратэоміка|палеапратэомікі|ru|Протеомика}}, жыў 160 тыс. гадоў таму ў карставай пячоры {{нп3|Байшыя||ru|Байшия}}<ref>''Fahu Chen'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-019-1139-x A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau], 2019</ref>. У правінцыі [[Хэнань]] знойдзена сем інструментаў, вырабленых з костак жывёл, узростам ад 105 да 125 тыс. гадоў. Да позняга палеаліту адносяцца {{Не перакладзена 5|цяньюаньскі чалавек|чалавек||Tianyuan man}} з пячоры {{Не перакладзена 5|Цяньюань (пячора)|Цяньюань||Tianyuan Cave}} узростам 40 тыс. гадоў, у якога была вызначана {{нп3|Гаплагрупа B (мтДНК)|мітахандрыяльная гаплагрупа B|ru|Гаплогруппа B (мтДНК)}}, {{нп3|шаньдзіндунскі чалавек||ru|Шаньдиндунский человек}}, {{нп3|чалавек з Аленевай пячоры||ru|Человек из Оленьей пещеры}}, верхні разец (CV.939.2) з {{нп3|Лунгупо (стаянка)|Лунгупо|de|Longgupo-Höhle}} (ушаньскі чалавек). Найстаражытнейшая [[кераміка]] (20 000-19 000 гадоў таму) на тэрыторыі Кітая вядомая па знаходках гаршкоў у пячоры {{Не перакладзена 5|Сяньжэньдун||en|Xianrendong Cave}} у правінцыі [[Цзянсу]] на паўднёвым усходзе КНР. У правінцыі [[Хунань]] знойдзены чарапкі ад востраканцовай пасудзіны ў пячоры {{Не перакладзена 5|Юйчаньянь||en|Yuchanyan Cave}} узростам 18,3—17,5 тыс. гадоў таму. Помнікі Сярэндун (14 610 ± 290 г. н.) і Мяаян (13 710 ± 270 г. н.) знаходзяцца ў Паўднёвым Кітаі. [[Неаліт]]ычная культура <{{нп3|Сінлунва||ru|Синлунва}} (6200-5400 гг. да н.э.) — самая ранняя археалагічная культура Кітая, якая выкарыстоўвала прадметы з жада і малюнкі драконаў. Ганчарныя вырабы Сінлунва былі ў асноўным цыліндрычнымі і абпальваліся пры нізкіх тэмпературах. У некалькіх гарлачах з {{нп3|Цзяху||ru|Цзяху}} выяўленыя сляды алкагольных напояў, атрыманых пры ферментацыі рысу, мёду і некаторых мясцовых раслін. Неалітычная культура {{нп3|Бэйсінь||ru|Бэйсинь}}, якая культывавала [[проса]], існавала ў 5300-4100 гадах да нашай эры<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Li Liu|загаловак=The Chinese Neolithic: Trajectories to Early States|спасылка=https://books.google.com/books?id=lhT0Z4L4g-kC&pg=PA193&dq=beixin+culture&hl=en&sa=X&ei=dvheUvu0BsXOhAfF1oGACA&redir_esc=y|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2005-01-06|старонак=330|isbn=9781139441704|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160811/https://books.google.com/books?id=lhT0Z4L4g-kC&pg=PA193&dq=beixin+culture&hl=en&sa=X&ei=dvheUvu0BsXOhAfF1oGACA&redir_esc=y#v=onepage&q=beixin%20culture&f=false}}</ref>. Кітайская цывілізацыя (продкі дзяржаваўтваральнага этнасу [[Кітайцы|хань]]) — група культур ({{нп3|Баньпо||fr|Banpo}} 1, {{нп3|Шыцзяхэ||ru|Шицзяхэ}}, {{нп3|Баньпо||fr|Banpo}} 2, {{нп3|Культура Мяадзігоу другога перыяду|Мяадзігоу|zh|仰韶文化廟底溝類型}}, [[Чжуншаньчжай 2]], [[Хоўган 1]] і інш.) сярэдняга [[неаліт]]у (каля 4500-2500 гг. да н. э.) у басейне ракі [[Хуанхэ]], якія традыцыйна аб’ядноўваюцца агульнай назвай [[Яншаа]]. Прадстаўнікі гэтых культур вырошчвалі збожжавыя ([[чуміза]] і інш.) і займаліся развядзеннем [[Свінні|свінняў]]. Пазней у гэтым раёне распаўсюдзілася [[Луншань (культура)|культура Луншань]]: з’явіліся блізкаўсходнія віды [[Метлюжковыя|злакаў]] ([[пшаніца]] і [[ячмень]]) і пароды свойскай жывёлы (каровы, авечкі, козы). Сінхронна Яншаа існавала культура {{нп3|Хуншань (культура)|Хуншань|ru|Хуншань (культура)}}, якая сфармавалася на аснове мясцовай культуры Сінлунва. У прадстаўнікоў культуры Хуншань вызначылі Y-храмасомныя гаплагрупы {{нп3|Гаплагрупа N (Y-ДНК)|N1 (xN1a, N1c)|ru|Гаплогруппа N (Y-ДНК)}}, {{нп3|Гаплагрупа C (Y-ДНК)|C|ru|Гаплогруппа C (Y-ДНК)}} і {{нп3|Гаплагрупа O (Y-ДНК)|O3a (O3a3)|ru|Гаплогруппа O (Y-ДНК)}}<ref>{{Cite web|url=http://www.biomedcentral.com/1471-2148/13/216|title=Y Chromosome analysis of prehistoric human populations in the West Liao River Valley, Northeast China|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704070012/http://www.biomedcentral.com/1471-2148/13/216|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.biomedcentral.com/1471-2148/13/216/table/T1|title=Geographic locations and the Y-chromosome haplogroup distribution of prehistoric populations in this study|archive-date=2015-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702063148/http://www.biomedcentral.com/1471-2148/13/216/table/T1|url-status=live}}</ref>. 5 тысяч гадоў таму, у раёнах ракі [[Хуанхэ]], сярэдняй і ніжняй частках ракі [[Янцзы]], а таксама ракі Заходняй Ляахэ з’явілася краіна і наступіла эпоха «старажытнай дзяржавы». У шэрагу руінаў гарадоў, якія адносяцца да 5500-3500 гадоў таму, былі знойдзеныя палацы і пахаванні вышэйшага саслоўя, месцазнаходжанні старажытных гарадоў велізарнымі плошчамі ад 2,8 да 4 млн м², а таксама пахавальны інвентар, які паказвае класавую прыналежнасць. Больш за тое, у месцазнаходжанні {{нп3|Таасы|||Taosi}} быў знойдзены рэальны прыклад выкарыстання [[металургія|металургіі]], самы ранні медны посуд і матэрыялы, якія вызначаюцца як пісьменнасць. Па словах Ван Вэя, даследчыка Інстытута археалогіі Акадэміі грамадскіх навук КНР, на аснове вышэйзгаданых доказаў можна лічыць, хоць дынастыя яшчэ не сфармавалася ў цэлым у той час, развіццё грамадства павінна было ўвайсці ў стадыю «цывілізацыі старажытнай краіны» перад перыядам дынастыі<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180604/1528090041-kitayskay-cyvilizacyi-5000-gadou |title=Кітайскай цывілізацыі — 5000 гадоў |access-date=14 чэрвеня 2018 |archive-date=8 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608085552/http://www.zviazda.by/be/news/20180604/1528090041-kitayskay-cyvilizacyi-5000-gadou |url-status=dead }}</ref>. == Дзяржава [[Шан (дынастыя)|Шан-Інь]] (XVII—XI стст. да н. э.) == [[Файл:Changling_2.jpg|справа|міні|250px|Курганы з пахаваннямі старажытных кітайскіх кіраўнікоў (магіла імператрыцы {{нп3|Люй-хоу|Люй Чжы|ru|Люй-хоу}})]] Дзяржава [[Шан (дынастыя)|Шан-Інь]] (商殷) ([[Шан (дынастыя)|дынастыя Шан]], {{Кітайская||商|shāng}}), якая ўзнікла ў канцы XVII стагоддзя да н. э. у сярэднім цячэнні р. [[Хуанхэ]] ў сяле {{нп3|Аньян||ru|Аньян}}, была першым дзяржаўным утварэннем [[Бронзавы век|бронзавага веку]] на тэрыторыі Кітая, існаванне якога падмацавана паведамленнямі археалагічных, наратыўных і эпіграфічных крыніц. Паводле сучасных уяўленняў, у яе былі папярэднікі ў розных раёнах басейна р. [[Янцзы]] Учэн і інш. і ў басейне р. [[Хуанхэ]] [[Эрлітоу (культура)|Эрлітоу]], [[Эрліганг (культура)|Эрліганг]]. У эпоху дзяржавы Шан (1600 па 1027 год да нашай эры) тэхналогія вырабу бронзы з’явілася на тэрыторыі Кітая ўжо ў гатовым выглядзе. З’яўленне бронзавай металургіі і калясніц у Кітаі паслужыла падставай для гіпотэз індаеўрапейскага паходжання дынастыі<ref>''Linduff K. Zhukaigon''. Stepp Culture and Rise of Chinese Civilization // Antikuity, 1995. Vol. 69. № 262. P. 133—145.</ref>. Аднак у шэрагу работ гаворыцца толькі аб пераняцці тэхналогій у суседзяў і аб аўтахтоннасці культуры Шан-Інь<ref>{{артыкул|аўтар=Баринова Е. Б.|год=2014|issn=2073-6355|выпуск=13 (135)|выданне=Вестник РГГУ. Серия «История. Филология. Культурология. Востоковедение»|загаловак=Этнокультурные отношения Китая с народами Центральной Азии в древности и средневековье|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/etnokulturnye-otnosheniya-kitaya-s-narodami-tsentralnoy-azii-v-drevnosti-i-srednevekovie-1|мова=|тып=|нумар=|старонкі=23—36|archivedate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415184751/https://cyberleninka.ru/article/n/etnokulturnye-otnosheniya-kitaya-s-narodami-tsentralnoy-azii-v-drevnosti-i-srednevekovie-1}}</ref>. У выніку войнаў з суседнімі народамі да XI стагоддзя да н. э. уплыў шанскіх кіраўнікоў распаўсюдзіўся на тэрыторыі сучасных правінцый [[Хэнань]] і [[Шаньсі]], а таксама частку тэрыторый правінцый [[Шэньсі]] і [[Хэбэй]]. Тады існаваў {{нп3|месячны каляндар||ru|Лунный календарь}} і выкарыстоўвалася пісьменнасць-правобраз сучаснага [[Кітайскае пісьмо|іерагліфічнага кітайскага пісьма]]. Найважнейшай крыніцай эпохі Шан-Інь з’яўляюцца варажбітныя надпісы на спецыяльна апрацаваных барановых лапатках і панцырах чарапах. Усяго было выяўлена больш за 150 тыс. такіх надпісаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ruchina.org/chinahistory.html|title=История Китая|website=ruchina.org}}</ref>. Іньцы значна пераўзыходзілі навакольныя іх народы з ваеннага пункту гледжання — у іх было прафесійнае войска, якое выкарыстоўвала бронзавую зброю, лукі, дзіды і баявыя {{нп3|Калясніца|калясніцы|ru|Колесница}}. Іньцы практыкавалі {{нп3|Чалавечае ахвярапрынашэнне|чалавечыя ахвярапрынашэнні|ru|Человеческое жертвоприношение}} — часцей за ўсё ў ахвяру прыносіліся палонныя. У XI стагоддзі да н. э. дзяржава Шан было заваявана кааліцыяй народаў на чале з кіраўніком ранняга дзяржаўнага ўтварэння Чжоу — [[У-ван]]ам. == Дзяржава [[Чжоу]] (XI—III стст. да н. э.) == [[Файл:Qin_shihuangdi_c01s06i06.jpg|справа|міні|250пкс|[[Цынь Шыхуан-дзі]] — першы імператар Кітая. Выява XVIII стагоддзя]] У перыяд праўлення [[Чжоу|дынастыі Чжоў]] (XI—III стст. да н.э.) паскорылася развіццё ірыгацыйнага земляробства, аформіліся асноўныя філасофскія школы ([[канфуцыянства]], [[даасізм]] і інш.), вылучылася некалькі самастойных царстваў. Шырокая тэрыторыя дзяржавы [[Чжоу]] ({{Кітайская||周|Zhōu}}), якая ахоплівала практычна ўвесь басейн [[Хуанхэ]], з часам распалася на мноства канкуруючых паміж сабой самастойных дзяржаўных утварэнняў — першапачаткова спадчынных надзелаў на тэрыторыях, заселеных рознымі плямёнамі і размешчаных на адлегласці ад сталіц — Цзунчжоу (заходняй — каля г. [[Сіянь]]) і Чэнчжоу (усходняй — Лоі, [[Лаян]]). Гэтыя надзелы падаваліся ў валоданне сваякам і набліжаным вярхоўнага кіраўніка — звычайна чжоусцам. У міжусобнай барацьбе лік першапачатковых надзелаў паступова скарачаўся, а самі надзелы ўмацоўваліся і станавіліся больш самастойнымі. Насельніцтва Чжоу было разнастайным, прычым найбольш буйную і развітую яго частку складалі іньцы. У дзяржаве Чжоу значная частка іньцаў была расселена на новых землях на ўсходзе, дзе была пабудавана новая сталіца — Чэнчжоу (сучасная правінцыя [[Хэнань]]). Для перыяду Чжоу ў цэлым характэрна актыўнае засваенне новых зямель, рассяленне і этнічнае змешванне выхадцаў з розных раёнаў, надзелаў (пасля — царстваў), што спрыяла стварэнню падмурка будучай кітайскай супольнасці. Перыяд [[Чжоу]] (XI—III стст. да н. э.) дзеліцца на так званыя {{нп3|Заходняя Чжоу|Заходнюю|ru|Западная Чжоу (династия)}} і {{нп3|Усходняя Чжоу|Усходнюю Чжоу|ru|Восточная Чжоу (династия)}}, што звязана з пераездам кіраўніка Чжоу ў 770 годзе да н. э. пад пагрозай нашэсця варварскіх плямёнаў з Цзунчжоу — першапачатковай сталіцы дзяржавы — у Чэнчжоу. Землі ў раёне старой сталіцы былі аддадзены аднаму з саюзнікаў кіраўніка дзяржавы, які стварыў тут новы надзел [[Царства Цынь|Цынь]]. Пасля менавіта гэты надзел стане цэнтрам адзінай кітайскай імперыі. Перыяд {{нп3|Усходняя Чжоу|Усходняй Чжоу|ru|Восточная Чжоу (династия)}}, у сваю чаргу, падзяляецца на два перыяды: * {{нп3|Перыяд Вёснаў і Восеняў|Чуньцю|pl|Okres Wiosen i Jesieni}} («Перыяд Вёснаў і Восеняў» VIII—V стагоддзі да н. э.); * {{нп3|Перыяд Чжаньго|Чжаньго|ru|Период Сражающихся царств}} («Перыяд Царстваў, якія б’юцца», V—III стагоддзі да н. э.). У перыяд Усходняй Чжоу ўлада цэнтральнага кіраўніка — вана, {{нп3|Сын Неба|сына Неба|ru|Сын Неба}}, кіруючага Паднябеснай па {{нп3|Нябесны мандат|Мандату Неба|ru|Небесный мандат}}, — паступова аслабла — а вядучую палітычную ролю сталі адыгрываць моцныя ўдзелы, узначаленыя ўдзельнымі князямі ({{нп3|чжу хоу||ru|Чжу хоу}}), якія ператвараліся ў буйныя царствы. Большасць з іх (за выключэннем ускраінных) называлі сябе «сярэднімі дзяржавамі» (''чжун-го''), якія вядуць сваё паходжанне ад раннечжоўскіх надзелаў. У перыяд {{нп3|Усходняя Чжоу|Усходняй Чжоу|ru|Восточная Чжоу (династия)}} фарміруюцца асноўныя філасофскія школы Старажытнага Кітая — [[канфуцыянства]] (VI—V стст. да н. э.), {{нп3|маізм||uk|Моїзм}} (V ст. да н. э.), [[даасізм]] (IV ст. да н. э.), {{нп3|легізм||ru|Легизм}}. У V—III стст. да н. э. (перыяд Чжаньго) Кітай уступае ў [[Жалезны век]]. Пашыраюцца сельскагаспадарчыя плошчы, павялічваюцца ірыгацыйныя сістэмы, развіваюцца рамёствы, рэвалюцыйныя змены адбываюцца ў ваеннай справе. У перыяд Чжаньго на тэрыторыі Кітая суіснавала сем найбуйнейшых царстваў — {{нп3|Вэй (царства, Чжаньго)|Вэй|ru|Вэй (царство, Чжаньго)}}, {{нп3|Чжаа (царства)|Чжаа|ru|Чжао (царство)}} і >{{нп3|Хань (царства)|Хань|ru|Хань (царство)}} (раней {{нп3|Падзел царства Цзінь|усе тры ўваходзілі ў царства|ru|Раздел царства Цзинь}} {{нп3|Цзінь (царства)|Цзінь|ru|Цзинь (царство)}}), [[Царства Цынь|Цынь]], {{нп3|Цы (дзяржава)|Цы|uk|Ці (держава)}}, {{нп3|Янь (царства)|Янь|ru|Янь (царство)}} і [[Чу (царства)|Чу]]. Паступова ў выніку жорсткага суперніцтва верх стала атрымліваць самае заходняе — Цынь. Далучыўшы адно за адным суседнія царствы, у 221 да н. э. кіраўнік Цынь — будучы імператар [[Цынь Шыхуан-дзі]] — аб’яднаў увесь Кітай пад сваёй уладай. Так у сярэдзіне III стагоддзя да н. э. завяршыўся перыяд Усходняй Чжоў. == Імперыя Цынь (221—206 да н. э.) == [[Файл:Great_Wall_of_China.jpeg|міні|250пкс|Будаўніцтва [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікай Кітайскай сцяны]], якая працягнулася на больш чым 6700 км, было пачата ў III стагоддзі да н. э. для абароны паўночных раёнаў Кітая ад набегаў [[Качэўнікі|качэўнікаў]]]] Аб’яднаўшы старажытнакітайскія царствы, імператар [[Цынь Шыхуан-дзі]] ({{Кітайская||秦始皇|Qín Shǐ Huáng}}) канфіскаваў усю зброю ў насельніцтва, перасяліў дзясяткі тысяч сем’яў спадчыннай шляхты з розных царстваў у новую сталіцу — {{нп3|Сяньян||ru|Сяньян}} і падзяліў велізарную краіну на 36 новых абласцей, якія ўзначалілі прызначаныя губернатары. Пры імператары Цынь Шыхуан-дзі былі злучаныя абарончыя сцены (валы) паўночных чжоўскіх царстваў і створана [[Вялікая Кітайская сцяна]]. Было збудавана некалькі стратэгічных дарог са сталіцы на ўскраіны імперыі. У выніку паспяховых войнаў на поўначы {{нп3|хунну||ru|Хунну}} (сюнну) былі адціснуты за Вялікую сцяну, гэтак жа былі далучаны значныя тэрыторыі плямёнаў [[В’еты|юэ]], уключаючы паўночную частку сучаснага [[В’етнам]]а. Цынь Шыхуан-дзі, які будаваў усе свае рэформы на асновах {{нп3|Легізм|легізму|ru|Легизм}} з казарменнай дысцыплінай і жорсткімі пакараннямі тых, хто правініўся, пераследваў канфуцыянцаў, аддаючы іх смяротнаму пакаранню ({{нп3|пахаванне жыўцом||ru|Погребение заживо}}) і спальваючы іх сачыненні — за тое, што яны смелі выступаць супраць жорсткага прыгнёту, які ўсталяваўся ў краіне. Імперыя Цынь спыніла існаванне неўзабаве пасля смерці Цынь Шыхуан-дзі. == [[Імперыя Хань]] (206 год да н. э. — 220 год н. э.) == {{Фотарадок|Sima Qian 2.jpg|Ban Gu.jpg|align=right|ш1=130|ш2=130|тэкст=[[Сыма Цянь]] і [[Бань Гу]] — заснавальнікі традыцыйнай [[Кітайская гістарыяграфія|кітайскай гістарыяграфіі]].}} Другую ў гісторыі Кітая імперыю, якая атрымала назву [[Імперыя Хань|Хань]] ({{Кітайская|漢|汉|Hàn}} [[Пиньинь|піньінь]]<span> </span>''Hàn''; 206 да н. э. — 220 н. э.) заснаваў выхадзец з сярэдняга чынавенства [[Лю Бан]] (Гаа-цзу), адзін з военачальнікаў адроджанага царства Чу, якія ваявалі супраць Цынь пасля смерці імператара Цынь Шыхуан-дзі ў 210 г. да н. э. Кітай у гэты час перажываў эканамічны і сацыяльны крызіс, выкліканы стратай кіравальнасці і войнамі военачальнікаў цыньскіх армій з элітамі знішчаных ранніх царстваў, якія спрабавалі аднавіць сваю дзяржаўнасць. З-за перасяленняў і войнаў значна скарацілася колькасць сельскага насельніцтва ў асноўных аграрных раёнах. Важная асаблівасць змены дынастый у Кітаі складалася ў тым, што кожная новая дынастыя прыходзіла на змену папярэдняй у абстаноўцы сацыяльна-эканамічнага крызісу, паслаблення цэнтральнай улады і войнаў паміж военачальнікамі. Заснавальнікам новай дзяржавы станавіўся той з іх, хто мог захапіць сталіцу і гвалтоўна адхіліць імператара, які кіруе, ад улады. З праўлення [[Лю Бан|Гаа-цзу]] (206—195 да н. э.) пачынаецца новы перыяд кітайскай гісторыі, які атрымаў назву [[Імперыя Хань|Заходняя Хань]]. Пры імператары [[У-дзі]] (140-87 да н.э.) была ўзятая на ўзбраенне іншая філасофія — адноўленае і рэфармаванае [[канфуцыянства]], якое стала пануючай афіцыйнай ідэалогіяй замест легізму, што дыскрэдытаваў сябе, з яго жорсткімі нормамі і бесчалавечнай практыкай. Менавіта з гэтага часу бярэ свой пачатак кітайская канфуцыянская імперыя. Пры ім тэрыторыя ханьскай імперыі значна пашыраецца. Былі знішчаны в’ецкая дзяржава {{нп3|Намв'ет||ru|Намвьет}} (тэрыторыя сучаснай правінцыі [[Гуандун]], [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён|Гуансі-Чжуанскага аўтаномнага раёна]] і поўнач [[Індакітай]]скага паўвострава), в’ецкія дзяржавы ў паўднёвых частках сучасных правінцый [[Чжэцзян]] і [[Фуцзянь]], карэйская дзяржава {{нп3|Качасон|Часон|ru|Кочосон}}. Кітайскі падарожнік [[Чжан Цянь]] пранікае далёка на захад і апісвае многія краіны [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ([[Сагдыяна]], [[Бактрыя]], [[Парфія]] і інш.). Уздоўж пройдзенага ім маршруту пракладваецца гандлёвы шлях праз [[Джунгарыя|Джунгарыю]] і {{нп3|Усходні Туркестан||ru|Восточный Туркестан}} у краіны [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Блізкі Усход|Блізкага Усхода]] — так званы «[[Вялікі шаўковы шлях]]». Імперыя на некаторы час падпарадкоўвае сабе аазісы-протадзяржавы ўздоўж Шаўковага шляху і распаўсюджвае свой уплыў да [[Памір]]а. У I ст. н. э. у Кітай з [[Індыя|Індыі]] пачынае пранікаць [[будызм]]. У перыяд з 8 па 23 гг. н. э. уладу захоплівае [[Ван Ман]], які абвяшчае сябе імператарам і заснавальнікам дзяржавы {{нп3|Сінь (імперыя)|Сінь|ru|Синь (империя)}}. Пачынаецца шэраг пераўтварэнняў, які перарываецца экалагічнай катастрофай — рака [[Хуанхэ]] змяніла рэчышча. З-за трохгадовага голаду цэнтральная ўлада аслабла. У гэтых умовах пачаліся [[Паўстанне Чырванабровых|паўстанне чырвонабровых]] і рух прадстаўнікоў роду Лю за вяртанне стальца. Ван Ман быў забіты, сталіца ўзятая, улада вярнулася дынастыі Лю. Новы перыяд атрымаў назву [[Усходняя Хань]], ён падоўжыўся да 220 г. н. э. == Дзяржава Цзінь і перыяд [[Паўднёвыя і Паўночныя дынастыі|Паўночных і Паўднёвых дынастый]] (IV—VI стст.) == Усходнюю Хань змяніў перыяд [[Эпоха Трохцарства|Трохцарства]] ([[Вэй (Трохцарства)]], [[Царства Шу|Шу]] і [[Царства У|У]]). У ходзе барацьбы за ўладу паміж военачальнікамі была заснавана новая дзяржава [[Цзінь (265—420)|Цзінь]] ({{Кітайская|晉|晋|jìn}}; 265—420). У пачатку IV стагоддзя Кітай падвергнуўся нашэсцю [[Качэўнікі|качэўнікаў]] — {{нп3|Хунну|сюнну|ru|Хунну}} ([[Гуны|гунаў]]), {{нп3|Сяньбі|сяньбійцаў|ru|Сяньби}}, [[цян]]аў, {{нп3|цзе||ru|Цзе}} увесь Паўночны Кітай быў захоплены качэўнікамі, якія стварылі тут свае царствы, так званыя {{нп3|Шаснаццаць варварскіх дзяржаў|16 варварскіх дзяржаў|ru|Шестнадцать варварских государств}} Кітая. Значная частка кітайскай шляхты бегла на поўдзень і паўднёвы ўсход, заснаваная там дзяржава атрымала назву [[Цзінь (265—420)|Усходняя Цзінь]]. Качэўнікі прыходзілі хвалямі, адна за адной, і пасля кожнай з гэтых хваль у Паўночным Кітаі ўзнікалі новыя царствы і кіруючыя дынастыі, якія, аднак, прымаюць класічныя кітайскія назвы ({{нп3|Позняя Чжаа|Чжаа|ru|Поздняя Чжао}}, {{нп3|Позняя Лян (Паўднёвыя дынастыі)|Лян|ru|Поздняя Лян (Южные династии)}}, {{нп3|Позняя Цынь|Цынь|ru|Поздняя Цинь}}, {{нп3|Жань Вэй|Вэй|ru|Жань Вэй}} і інш.). У гэты час, з аднаго боку, адбываецца варварызация ладу жыцця аселых кітайцаў — разгул жорсткасці, самавольства, масавых забойстваў, нестабільнасці, пакаранняў смерцю і бясконцых пераваротаў. А з іншага боку, прышэльцы-качэўнікі актыўна імкнуцца выкарыстоўваць кітайскі вопыт кіравання і кітайскую культуру для стабілізацыі і ўмацавання сваёй улады — моц кітайскай канфуцыянскіх цывілізацыі ў канчатковым рахунку гасіць хвалі нашэсцяў варварскіх плямёнаў, якія падвяргаюцца {{нп3|Кітаізацыя|кітаізацыі|ru|Китаизация}}. Да канца VI стагоддзя нашчадкі качэўнікаў практычна цалкам асімілююцца з кітайцамі. На поўначы Кітая верх у стогадовай барацьбе паміж некітайскімі царствамі бярэ {{нп3|сяньбійская||ru|Сяньби}} дзяржава Тоба Вэй ([[Паўночная Вэй]]), якая аб’яднала пад сваёй уладай увесь Паўночны Кітай (басейн [[Хуанхэ]]) і да канца [[V стагоддзе|V стагоддзя]] ў барацьбе супраць паўднёвакітайскай дзяржавы {{нп3|Лю Сун (дзяржава)|Сун|ru|Лю Сун}} распаўсюдзіла свой уплыў да берагоў [[Янцзы]]. Пры гэтым ужо ў VI стагоддзі, як было сказана, захопнікі-сяньбійцы асіміляваліся з пераважнай большасцю мясцовага насельніцтва. З пачаткам варварскіх уварванняў на поўнач Кітая, якія суправаджаліся масавым знішчэннем і прыгнётам мясцовага насельніцтва, да мільёна мясцовых жыхароў — у першую чаргу шляхетных, багатых і адукаваных, уключаючы імператарскі двор, — перабраліся на поўдзень, у раёны, параўнальна нядаўна далучаныя да імперыі. Прышэльцы з поўначы, засяліўшы рачныя даліны, актыўна заняліся вырошчваннем рысу і паступова ператварылі Паўднёвы Кітай у асноўны земляробчы раён імперыі. Ужо ў V стагоддзі тут сталі збіраць па два ўраджаі рысу ў год. Рэзка паскорылася кітаізацыя і асіміляцыя мясцовага насельніцтва, каланізацыя новых зямель, будаўніцтва новых гарадоў і развіццё старых. На поўдні засяродзіўся цэнтр кітайскай культуры. Адначасова тут умацоўвае свае пазіцыі [[будызм]] — на поўначы і поўдні пабудавана ўжо некалькі дзясяткаў тысяч манастыроў з больш чым 2 млн манахаў. У немалой ступені распаўсюджванню будызму спрыяе паслабленне афіцыйнай рэлігіі — канфуцыянства — у сувязі з варварскімі ўварваннямі і міжусобіцамі. Першымі кітайскімі будыстамі, якія спрыялі папулярызацыі новай рэлігіі, былі прыхільнікі [[даасізм]]у — менавіта з іх дапамогай перакладаліся з [[санскрыт]]у на кітайскі старажытныя будыйскія тэксты. Будызм паступова стаў квітнеючай рэлігіяй. == [[Суй|Дзяржава Суй]] (581—618) == Працэс кітаізацыі варварызаванай поўначы і каланізаванага поўдня стварае перадумовы для новага аб’яднання краіны. У 581 паўночнакітайскі палкаводзец [[Вэнь-дзі (дынастыя Суй)|Чжоу Ян Цзянь]] аб’ядноўвае пад сваёй уладай увесь Паўночны Кітай і абвяшчае новую дынастыю [[Суй]]; 581—618), а пасля знішчэння паўднёвакітайскай дзяржавы Чэнь узначальвае аб’яднаны Кітай. У пачатку VII стагоддзя яго сын [[Ян-дзі (дынастыя Суй)|Ян-дзі]] вядзе войны супраць карэйскай дзяржавы [[Кагуро]] (611—614) і в’етнамскай дзяржавы {{нп3|Вансуан||vi|Vạn Xuân}}, будуе вялікі канал паміж [[Хуанхэ]] і [[Янцзы]] для транспарціроўкі рысу з поўдня ў сталіцу, стварае раскошныя палацы ў сталіцы [[Лаян]]е, аднаўляе і будуе новыя ўчасткі Вялікай кітайскай сцяны, якая прыйшла ў заняпад за тысячу гадоў. Падданыя не вытрымліваюць нягод і пазбаўленняў і паўстаюць. Ян-дзі забіваюць, а дынастыю Суй змяняе дынастыя [[Імперыя Тан|Тан]] (618—907), заснавальнік-шансійскі феадал [[Гаацзу (дынастыя Тан)|Лі Юань]]. == [[Імперыя Тан|Дзяржава Тан]] і [[Сун|Дзяржава Сун]] 618—907 == [[Файл:唐疆变迁.gif|міні|250px|Тэрыторыя дынастыі Тан і яе змены на працягу гісторыі]] Кіраўнікі з дынастыі Лі пакончылі з выступамі шляхты і правялі шэраг паспяховых пераўтварэнняў. Адбываецца падзел краіны на 10 правінцый, была адноўлена «надзельная сістэма», удасканалена адміністрацыйнае заканадаўства, умацавана вертыкаль улады, ажывіліся гандаль і гарадское жыццё. Значна павялічыліся памеры многіх гарадоў і колькасць гарадскога насельніцтва. Да канца VII стагоддзя ўзмацнілася ваенная магутнасць [[Імперыя Тан|Танскай імперыі]], што прывяло да пашырэння тэрыторыі Кітая за кошт {{нп3|Усходне-цюркскі каганат|Усходне-цюркскага|ru|Восточно-тюркский каганат}} і {{нп3|Заходне-цюркскі каганат|Заходне-цюркскага|ru|Западно-тюркский каганат}} каганатаў. Дзяржавы, размешчаныя ў [[Джунгарыя|Джунгарыі]] і {{нп3|Усходні Туркестан|Усходнім Туркестане|ru|Восточный Туркестан}}, на некаторы час становяцца даннікамі Кітая. Карэйская дзяржава [[Кагуро]] заваявана і становіцца Аньдунскім намесніцтвам Кітая. Зноў адкрыты [[Вялікі шаўковы шлях]]. У VIII—X стст. у Кітаі атрымліваюць распаўсюджванне новыя сельскагаспадарчыя культуры — у прыватнасці, [[чай]], [[бавоўна]]. Развіваецца марскі гандаль, галоўным чынам праз [[Гуанчжоу]] (Кантон), з [[Індыя]]й і [[Іран]]ам, [[Арабскі халіфат|Арабскім халіфатам]], карэйскай дзяржавай [[Сіла (дзяржава)|Сіла]] і [[Японія]]й. У VIII стагоддзі імперыю Тан саслабляюць канфлікты паміж цэнтральнай уладай і ваеннымі намеснікамі на перыферыі. Канчаткова панаванне дынастыі Лю падрывае вайна {{нп3|Хуан Чаа||ru|Хуан Чао}} за трон 874—901. == Дзяржавы [[Сун]], {{нп3|Ляа||ru|Ляо}} і [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]] == [[Файл:Li_Di,_Homeward_Oxherds_in_Wind_and_Rain.jpg|справа|міні|250пкс|«Вяртанне дадому статка быкоў у непагадзь», працы [[Лі Дзі]], XII стагоддзе]] Пяць дынастый і дзесяць царстваў ({{lang-zh|五代十國}}, 907—979) — эпоха палітычных пераваротаў у Кітаі, на працягу доўгага часу ў краіне не ўдаецца аднавіць адзіную дзяржаўную ўладу, што звязана з і міжусобнымі войнамі, асабліва на поўначы краіны. У 960 военачальнік {{нп3|Тай-цзу (дынастыя Сун)|Чжаа Куан'інь|ru|Тай-цзу (династия Сун)}} засноўвае дынастыю [[Сун]] ({{Кітайская||宋|Sòng}}; 960—1279). Усе тры стагоддзі Сун прайшлі пад знакам паспяховага ціску на [[Унутраны Кітай]] з боку паўночных стэпавых народаў. Яшчэ ў пачатку X стагоддзя ўзмацнілася развіццё і кансалідацыя протамангольскай этнічнай супольнасці [[Кідані|кіданяў]], якая суседнічала з Кітаем на паўночным усходзе. Дзяржава кіданяў, якая была заснаваная ў 916 і існавала па 1125, атрымала назву {{нп3|Ляа||ru|Ляо}}. Актыўна ўмацоўваючыся на паўночных рубяжах, кідані адрынулі частку кітайскіх тэрыторый (частку сучасных правінцый [[Хэбэй]] і [[Шаньсі]]). Асновы кіравання ў дзяржаве Ляа былі створаны кітайцамі і карэйцамі, на аснове кітайскіх іерогліфаў і з кітайскімі элементамі пісьма была створана пісьменнасць, развіваліся гарады, рамёствы, гандаль. Не здолеўшы справіцца з суседзямі і вярнуць страчаныя тэрыторыі, Сунская імперыя была вымушана пайсці на падпісанне ў 1004 мірнай дамовы і пагадзіцца на выплату даніны. У 1042 даніна была павялічана, а ў 1075 сунская імперыя аддала кіданям яшчэ частку сваёй тэрыторыі. У той жа час на паўночна-заходніх ускраінах Сунскай імперыі, на захад ад кіданяў, на мяжы X—XI стст. складваецца моцная дзяржава {{нп3|Тангуты|тангутаў|ru|Тангуты}} — [[Заходняе Ся]]. Тангуты адрынулі ад Кітая частку сучаснай правінцыі [[Шэньсі]], цалкам тэрыторыю сучаснай правінцыі [[Ганьсу]] і [[Нінся-Хуэйскі аўтаномны раён|Нінся-хуэйскага аўтаномнага раёна]]. З 1047 Сунскай імперыі прыйшлося і тангутам плаціць даніну [[Серабро|срэбрам]] і [[шоўк]]ам. Нягледзячы на вымушаныя тэрытарыяльныя саступкі суседзям, перыяд Сун лічыцца эпохай эканамічнага і культурнага росквіту Кітая. Расце колькасць гарадоў, працягваецца рост колькасці гарадскога насельніцтва, кітайскія рамеснікі дасягаюць вышынь у вытворчасці вырабаў з фарфору, шоўку, лаку, дрэва, слановай косці і інш. Вынайдзены [[порах]] і [[компас]], распаўсюджваецца [[кнігадрукаванне]], выводзяцца новыя высокаўраджайныя сарты збожжавых, павялічваюцца пасевы бавоўны. Адной з найбольш уражлівых і эфектыўных з дадзеных інавацый было цалкам свядомае, сістэматычнае і добра арганізаванае ўкараненне і распаўсюджванне новых сартоў хуткаспелага рысу з паўднёвага [[В’етнам]]а ([[Чампа|Чампы]]). [[Файл:QingmingshangHetu.jpg|міні|250пкс|{{нп3|Чжан Цзэдуань||uk|Чжан Дзедуань}}. «{{нп3|Па рацэ ў Дзень памінання памерлых||ru|По реке в День поминовения усопших}}» (XII стагоддзе)]] У XII стагоддзі Кітаю даводзіцца аддаць яшчэ большую тэрыторыю новым захопнікам — паўднёваманьчжурскім [[Чжурчжэні|чжурчжэням]], якія стварылі (на базе знішчанай імі ў 1125 імперыі кіданяў Ляа) дзяржаву (пасля — імперыю) [[Цзінь (1115—1234)]], межы якой праходзілі па р. [[Хуайхэ]]. Пры гэтым частка разбітых кіданяў адышла на захад у [[Цэнтральная Азія|Цэнтральную Азію]], дзе ў раёне рэк [[Талас (рака)|Талас]] і [[Чу (рака)|Чу]] склалася невялікая дзяржава {{нп3|Каракітаі|кара-кітаяў|ru|Каракитаи}} — {{нп3|Заходняя Ляа||ru|Каракитайское ханство}} (1124—1211). У 1127 чжурчжэні захопліваюць сталіцу імперыі Сун — [[Кайфэн]] і [[Цзінканскі інцыдэнт|бяруць у палон]] {{нп3|Клан Чжаа|імператарскую сям'ю||House of Zhao}}. {{нп3|Гаа-цзун (дынастыя Сун)|Адзін з сыноў|ru|Гао-цзун (династия Сун)}} імператара бяжыць на поўдзень, у [[Ханчжоу]], які пасля становіцца сталіцай новай — паўднёвасунскай імперыі (1127—1280). Прасоўванне арміі чжурчжэняў на поўдзень стрымлівае толькі рака [[Янцзы]]. Мяжа паміж Цзінь і паўднёвасунскай імперыяй усталёўваецца па міжрэччы Хуанхэ і Янцзы. Паўночны Кітай зноў на доўгі час аказваецца пад панаваннем іншаземных заваёўнікаў. У 1141 падпісаны мірны дагавор, згодна з якім Сунская імперыя прызнае сябе [[Васальная дзяржава|васалам]] імперыі Цзінь і абавязваецца плаціць ёй даніну. == Манголы і [[Юань (імперыя)|дзяржава Юань]] (1271—1368) == [[Файл:Ch'ien_Hsüan_002.jpg|міні|250пкс|«{{нп3|Ян-гуйфэй||ru|Ян-гуйфэй}}, якая сядлае каня», праца [[Цянь Сюань|Цянь Сюаня]] (1235—1305 н. э.)]] У пачатку XIII стагоддзя ў Кітай урываюцца {{нп3|Мангольскія народы|манголы|ru|Монгольские народы}}. Да XIII стагоддзя манголы з’яўляліся часткай вялікай стэпавай супольнасці, якую кітайцы называлі «{{нп3|Татары (этнонім)|татарамі|ru|Татары (этноним)}}». Іх папярэднікі — протамангольскія і раннемангольскія групы і народы, адным з якіх былі [[кідані]], — прадстаўлялі сабой стэпавых качэўнікаў, што разводзілі коней і рагатую жывёлу, вандравалі ад пашы да пашы і былі арганізаваныя ў невялікія родаплемянныя калектывы, звязаныя агульнасцю паходжання, мовы, культуры і т. п. Суседства з развітой кітайскай цывілізацыяй спрыяла паскарэнню працэсу стварэння плямёнаў, а затым і магутных племянных саюзаў на чале з уплывовымі правадырамі. У 1206 на ўсемангольскім [[Курултай|курултаі]] правадыром усіх манголаў быў абвешчаны [[Чынгісхан|Цемучын]], які перамог у жорсткай міжусобнай барацьбе і прыняў імя і тытул [[Чынгісхан]]а. Чынгісхан стварыў арганізаваную і баяздольную {{нп3|Армія Мангольскай імперыі|армію|ru|Армия Монгольской империи}}, якая і стала вырашальным фактарам у наступных поспехах параўнальна нешматлікага мангольскага этнасу. Скарыўшы суседнія народы {{нп3|Паўднёвая Сібір|Паўднёвай Сібіры|ru|Южная Сибирь}}, Чынгісхан у 1210 пайшоў вайной на [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]] і ў 1215 узяў [[Пекін]]. У 1219—1221 была спустошана [[Сярэдняя Азія]] і заваявана дзяржава [[Харэзм]]шахаў. У 1223 — разбітыя рускія князі, у 1226—1227 — знішчана дзяржава {{нп3|Тангуты|тангутаў|ru|Тангуты}}. У 1231 асноўныя сілы манголаў вярнуліся ў {{нп3|Паўночны Кітай||ru|Северный Китай}} і да 1234 завяршылі разгром чжурчжэньскай дзяржавы [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]]. Заваёвы ў Паўднёвым Кітаі былі працягнутыя ўжо ў 1250-х, пасля паходу ў Еўропу. Спачатку манголы захапілі краіны, што атачалі Паўднёва-Сунскую імперыю — [[Далі (дзяржава)|дзяржаву Далі]] (1252—1253), [[Тыбет]] (1253). У 1258 мангольскія войскі пад правадырствам хана [[Хубілай|Хубілая]] з розных бакоў уварваліся ў {{нп3|Паўднёвы Кітай||uk|Південний Китай}}, але ажыццяўленню іх планаў перашкодзіла нечаканая смерць вялікага хана [[Мункэ]] (1259). Хан [[Хубілай]], захапіўшы ханскі прастол, у 1260 перанёс сталіцу з {{нп3|Каракарум (горад)|Каракарума|uk|Каракорум (місто)}} на тэрыторыю Кітая (спачатку ў {{нп3|Шанду|Кайпін|uk|Шанду}}, а ў 1264 у Чжунду — сучасны [[Пекін]]). Сталіцу паўднёвасунскай дзяржавы [[Ханчжоу]] манголам удалося ўзяць толькі ў 1276 годзе. Да 1280 увесь Кітай быў заваяваны, а Сунская імперыя — знішчана. Пасля заваявання Кітая хан [[Хубілай]] абвяшчае [[дэвіз]] праўлення [[Юань (імперыя)|Юань]] ({{Кітайская||元朝|Yuáncháo}}, 1271—1368), на службу новай уладзе прыцягваюцца [[кідані]], [[чжурчжэні]], [[цюркі]] і нават еўрапейцы — у прыватнасці, у гэты час Кітай наведвае венецыянскі купец [[Марка Пола]]. Надзел Хубілая і яго нашчадкаў, вялікіх ханаў Манголіі — Вялікая Юаньская дзяржава ({{lang-mn|Их Юан улс}}), стаў часткай Вялікай Мангольскай імперыі ({{lang-mn|Их Монгол улс}}). Кітай у гэты перыяд не быў суверэннай дзяржавай і прадстаўляў сабой неад’емную частку імперыі манголаў. Цяжкі эканамічны, палітычны і нацыянальны прыгнёт, усталяваны мангольскімі феадаламі, стрымліваў развіццё краіны. Мноства кітайцаў было звернута ў {{нп3|Рабства ў Кітаі|рабства||Slavery in China}}. Земляробства і гандаль былі падарваныя. Не выконваліся неабходныя работы па падтрыманні ірыгацыйных збудаванняў ([[дамба]]ў і каналаў), што прывяло ў 1334 да жахлівай паводкі і гібелі некалькіх соцень тысяч чалавек. [[Вялікі канал Кітая|Вялікі кітайскі канал]] быў закінуты падчас мангольскага панавання. Народная незадаволенасць новымі кіраўнікамі вылілася ў магутны патрыятычны рух і паўстанні, якія ўзначалілі кіраўнікі тайнага таварыства «{{нп3|Белы лотас (секта)|Белы лотас|ru|Белый лотос (секта)}}» (Байляньцзяа). == Імперыя Мін (1368—1644) == [[Файл:Court_Ladies_of_the_Former_Shu_by_Tang_Yin.jpg|справа|міні|250пкс|«Прыдворныя дамы царства Шу», работы [[Тан Інь|Тан Іня]] (1470—1523)]] У выніку працяглай барацьбы ў сярэдзіне XIV стагоддзя манголы былі выгнаныя. Да ўлады прыйшоў адзін з кіраўнікоў паўстання — сын селяніна [[Чжу Юаньчжан]], які заснаваў дзяржаву [[Імперыя Мін|Міна]] ({{Кітайская||明|Míng}}; 1368—1644). Кітай зноў стаў незалежнай дзяржавай. У 1388 годзе кітайцамі Мін была знішчана старая Мангольская сталіца {{нп3|Каракарум (горад)|Каракарум|ru|Каракорум (город)}}. Манголы, адціснутыя на поўнач, прыступаюць да актыўнага засваення стэпаў сучаснай Манголіі. Імперыя Мін падпарадкоўвае сабе частку чжурчжэньских плямёнаў, дзяржаву [[Наньчжаа]] (сучасныя правінцыі [[Юньнань]] і [[Гуйчжоу]]), частку сучасных правінцый [[Цынхай]] і [[Сычуань]]. Кітайскі флот пад камандай [[Чжэн Хэ]], які складаўся з некалькіх дзясяткаў буйных акіянскіх [[Джонка|джонак]], за перыяд з 1405 па 1433 здзяйсняе некалькі марскіх экспедыцый у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходнюю Азію]], [[Індыя|Індыю]] і да ўсходняга ўзбярэжжа [[Афрыка|Афрыкі]]. Не прынёсшы Кітаю ніякай эканамічнай выгады, экспедыцыі былі спыненыя, а караблі — разабраны. У XVI стагоддзі адбываецца першая спроба ўзмацнелай Японіі ўварвацца ў Кітай і [[Карэя|Карэю]]. У гэты ж час у Кітай пранікаюць еўрапейцы — [[партугальцы]], [[іспанцы]], [[галандцы]]. У 1557 годзе Партугалія авалодала на правах «арэнды» кітайскай тэрыторыяй [[Макаа|Аамынь]] (Макаа). У Кітаі з’яўляюцца і хрысціянскія [[Місіянерства|місіянеры]] — [[езуіты]]. Яны прывезлі ў Кітай новыя інструменты і механізмы — [[гадзіннік]]і, {{нп3|астранамічныя прыборы||ru|Астрономические инструменты}}, наладзілі тут вытворчасць [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]. Адначасова яны займаліся дасканалым вывучэннем Кітая. == Імперыя Цын (1645—1911) == Да канца XVI стагоддзя паўночныя суседзі імперыі Мін — нашчадкі чжурчжэньскіх плямёнаў, разбітых у свой час [[Чынгісхан]]ам, — аб’ядноўваюцца вакол валодання Маньчжоу пад валадарствам правадыра {{нп3|Нурхацы||uk|Нурхаці}} (1559—1626). У 1609 Нурхацы перастае плаціць даніну Кітаю, а затым абвяшчае ўласную дынастыю [[Позняя Цзінь|Цзінь]]. З 1618 маньчжуры {{нп3|Маньчжурскае заваяванне Кітая|ўзмацняюць узброены ціск на Кітай|ru|Маньчжурское завоевание Китая}}. За восем гадоў яны выходзяць практычна да [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікай кітайскай сцяны]] (на крайнім усходзе). Пераемнік Нурхацы {{нп3|Хуан Тайцзы|Абахай|uk|Хуан Тайцзі}} абвяшчае сябе імператарам і змяняе назву дынастыі на [[Імперыя Цын|Цын]]. У пачатку XVII стагоддзя маньчжуры заваявалі [[Унутраная Манголія|Паўднёвую (Унутраную) Манголію]]. На ўсёй тэрыторыі [[Маньчжурыя|Паўднёвай Маньчжурыі]] і захопленых ханстваў Паўднёвай Манголіі ўсталёўваецца цэнтралізаваная адміністрацыя. Маньчжурская [[Кавалерыя|конніца]], падтрыманая ўнутранымі манголамі, пачынае здзяйсняць рэгулярныя набегі на Кітай, рабуючы і звяртаючы ў рабства сотні тысяч кітайцаў. Імператару Мін даводзіцца накіраваць на паўночныя рубяжы сваю лепшую армію пад камандаваннем [[У Саньгуй|У Саньгуя]]. Тым часам у Кітаі разгараецца чарговае сялянскае паўстанне. У 1644 годзе сялянскія атрады пад правадырствам [[Лі Цзычэн]]а, разграміўшы ўсе астатнія арміі, займаюць Пекін, а сам [[Лі Цзычэн]] абвяшчае сябе імператарам. [[У Саньгуй]] прапускае маньчжурскую конніцу на Пекін. Маньчжуры разбіваюць Лі Цзычэна ў {{нп3|Шаньхайгуаньская бітва|Шаньхайгуаньскай бітве|ru|Шаньхайгуаньская битва}}. 6 чэрвеня 1644 маньчжуры захопліваюць сталіцу. Лі Цзычэн неўзабаве гіне, а маньчжуры абвяшчаюць свайго малалетняга імператара [[Шуньчжы|Айсіньгёро Фуліна]] кіраўніком усяго Кітая. У Саньгуй разам з усёй арміяй пераходзіць на службу да заваёўнікаў. Барацьба супраць маньчжурскіх захопнікаў працягваецца яшчэ доўга, але аслаблены Кітай не ў сілах супрацьстаяць добра ўзброенаму і арганізаванаму войску. Апошні аплот супраціву — [[Тайвань]] захоплены маньчжурамі ў 1683 годзе. Кітай такім чынам страціў дзяржаўны суверэнітэт і стаў неад’емнай часткай іншай дзяржавы — маньчжурскай імперыі Цын. Маньчжурская дынастыя ў імперыі Цын кіравала з 1645 па 1911 год. У руках маньчжурскай шляхты знаходзіліся вышэйшыя органы ўлады і кіраўніцтва арміяй. Змешаныя шлюбы былі забароненыя, і тым не менш маньчжуры хутка {{нп3|Кітаізацыя|кітаізаваліся|ru|Китаизация}}, тым больш што, у адрозненне ад манголаў, яны не супрацьпастаўлялі сябе кітайскай культуры. Пачынаючы з [[Кансі]] (гады кіравання 1663—1723), маньчжурскія імператары былі будыстамі, а ў этыцы — [[Канфуцыянства|канфуцыянцамі]], кіруючы краінай па старажытных законах. Кітай пад уладай дынастыі Цын у XVII—XVIII стагоддзях развіваўся досыць інтэнсіўна. Да пачатку XIX стагоддзя ў імперыі Цын налічвалася ўжо каля 300 млн чалавек — прыкладна ў пяць разоў больш, чым на той жа тэрыторыі ў сярэднім на працягу папярэдніх двух тысяч гадоў. Дэмаграфічны ціск прывёў да неабходнасці інтэнсіфікацыі сельскагаспадарчай вытворчасці пры актыўным удзеле дзяржавы. Маньчжуры забяспечылі пакорлівасць кітайскага насельніцтва, але пры гэтым клапаціліся пра росквіт эканомікі краіны і дабрабыт народа. === Знешняя экспансія Цын === [[Файл:The_reception_of_the_diplomatique_and_his_suite,_at_the_Court_of_Pekin_by_James_Gillray.jpg|міні|250px|Карыкатура [[Джэймс Гілрэй|Джэймса Гілрэя]], якая паказвае стаўленне кітайцаў да еўрапейскіх дзівосаў, якія былі дараваныя {{нп3|Пасольства Макартні|брытанскім пасольствам Макартні|ru|Посольство Макартни}} у 1793 годзе.]] Кіраўнікі дзяржавы Цын праводзілі палітыку ізаляцыі Кітая ад знешняга свету. Еўрапейская каланізацыя амаль не закранула імперыю. Каталіцкія місіянеры адыгрывалі прыкметную ролю пры імператарскім двары да канца XVII стагоддзя, пасля чаго хрысціянскія цэрквы былі паступова закрыты, а місіянеры — высланы з краіны. У сярэдзіне XVIII стагоддзя быў ліквідаваны гандаль з еўрапейцамі, за выключэннем аднаго порта ў Кантоне ([[Гуанчжоу]]). Апорным пунктам замежнага гандлю заставаўся востраў [[Макаа]], які знаходзіўся пад кантролем [[Партугалія|партугальцаў]]. У першыя два стагоддзі цынскай дынастыі Кітай, закрыты ад паўсядзённых кантактаў са знешнім светам, выяўляў сябе як моцная незалежная дзяржава, якая ажыццяўляе экспансію ва ўсіх напрамках. Васалам імперыі Цын была [[Карэя]]. У канцы XVII стагоддзя сюзерэнітэт маньчжурскіх імператараў прызналі князі [[Знешняя Манголія|Знешняй Манголіі]]. У 1757 годзе {{нп3|Трэцяя айрацка-маньчжурская вайна|было знішчана Джунгарскае ханства|ru|Третья ойратско-маньчжурская война}}, і тэрыторыя яго разам з заваяваным да 1760 годзе {{нп3|Усходні Туркестан|Усходнім Туркестанам|ru|Восточный Туркестан}} была ўключана ў склад Цынскай імперыі пад назвай [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзян]] («Новая мяжа»). Пасля шэрагу паходаў маньчжура-кітайскай арміі супраць [[Тыбет]]у гэта дзяржава ў канцы XVIII стагоддзя трапіла ў залежнасць ад Цынскай імперыі. Войны Цынскай імперыі [[Бірмана-кітайскія войны|супраць Бірмы]] (1765—1769) і [[В’етнам]]а (1788—1789) апынуліся няўдалымі і скончыліся паразай цынскіх войскаў. Адначасова ажыццяўлялася {{нп3|Кітайская каланізацыя Маньчжурыі|экспансія на поўнач і паўночны ўсход|ru|Китайская колонизация Маньчжурии}}, што немінуча прывяло да канфлікту з [[Расія]]й у [[Прыамур’е|Прыамур’і]]. На працягу двух стагоддзяў тэрыторыя імперыі Цын павялічылася больш чым удвая. Важна адзначыць пры гэтым, што Цынская імперыя — не Кітай: апошні быў толькі адной з яе частак. У імперыі Цын любыя афіцыйныя прадстаўнікі замежных дзяржаў разглядаліся выключна як прадстаўнікі васальных дзяржаў — рэальных або патэнцыйных. === Імперыя Цын і Расія === Першыя крокі па ўсталяванні {{нп3|Кітайска-расійскія адносіны|руска-кітайскіх адносін|ru|Китайско-российские отношения}} былі зроблены Расіяй у канцы існавання [[Імперыя Мін|імперыі Мін]] ({{нп3|Місія Пятліна ў Кітай|місія І. Пятліна|ru|Миссия Петлина в Китай}} ў 1618—1619), але асноўныя місіі ({{нп3|Фёдар Ісакавіч Байкоў|Фёдара Байкова|ru|Байков, Фёдор Исакович}} ў 1654—1657, {{нп3|Мікалай Гаўрылавіч Спафарый|Мікалая Спафарыя|ru|Спафарий, Николай Гаврилович}} ў 1675—1678 і іншыя) рушылі ўслед ужо ў Цынскі перыяд. Паралельна з місіямі ішло прасоўванне на ўсход рускіх казакоў — паходы першапраходцаў {{нп3|Васіль Данілавіч Паяркаў|Васіля Паяркава|ru|Поярков, Василий Данилович}} (1643—1646) і [[Ерафей Паўлавіч Хабараў|Ерафея Хабарава]] (1649—1653) паклалі пачатак асваенню рускімі людзьмі [[Прыамур’е|Прыамур’я]] і прывялі да далучэння яго да Расіі, у той час як маньчжуры лічылі гэтыя раёны сваёй вотчынай. У сярэдзіне XVII стагоддзя на абодвух берагах [[Амур]]а ўжо існавалі рускія крэпасці-астрогі ({{нп3|Албазіно|Албазінскі|ru|Албазино}}, {{нп3|Аблога Кумарскага астрога (1655)|Кумарскі|ru|Осада Кумарского острога (1655)}} і іншыя), сялянскія слабоды і раллі. У 1656 было ўтворана Даурскае (пазней — {{нп3|Албазінскае ваяводства|Албазінскае|ru|Албазинское воеводство}}) ваяводства, у якое ўваходзіла даліна Верхняга і Сярэдняга Амура па абодвух берагах. Хоць мяжа імперыі Цын тады праходзіла крыху паўночней [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]] («[[Вярбовы палісад]]»), у 1650-я гады і пазней Цынская імперыя паспрабавала {{нп3|Руска-цынскія ўзброеныя канфлікты|ваеннай сілай захапіць|uk|Московсько-цінські війни}} рускія ўладанні ў басейне Амура і прадухіліць прыняцце мясцовымі плямёнамі расійскага падданства. Маньчжурскае войска на нейкі час выцесніла казакоў з крэпасці {{нп3|Албазіно|Албазін|ru|Албазино}}. Услед за місіямі {{нп3|Фёдар Ісакавіч Байкоў|Фёдара Байкова|ru|Байков, Фёдор Исакович}} і {{нп3|Мікалай Гаўрылавіч Спафарый|Мікалая Спафарыя|ru|Спафарий, Николай Гаврилович}} Расія накіравала ў 1686 да памежных уладаў на Амуры паўнамоцнае пасольства {{нп3|Фёдар Аляксеевіч Галавін|Фёдара Галавіна|ru|Головин, Фёдор Алексеевич}} для мірнага ўрэгулявання канфлікту. Перамовы вяліся ў асяроддзі шматтысячнай маньчжурскай арміі. З маньчжурскага боку ў перамовах удзельнічалі місіянеры-езуіты, якія супрацівіліся пагадненню Кітая з Расіяй, што яшчэ больш ускладняла абстаноўку. Імперыя Цын адмовілася вызначыць руска-маньчжурскую мяжу па Амуры, запатрабаваўшы сабе ўсе {{нп3|Албазінскае ваяводства||ru|Албазинское воеводство}}, усё [[Забайкалле]], а пасля — наогул усе землі на ўсход ад [[Лена|Лены]]. Пагражаючы захапіць [[Нерчынск]] штурмам, цынскія прадстаўнікі вымусілі {{нп3|Фёдар Аляксеевіч Галавін|Фёдара Галавіна|ru|Головин, Фёдор Алексеевич}} пагадзіцца на адыход рускіх з Верхняга і Сярэдняга Амура. Паводле {{нп3|Нерчынскі дагавор|Нерчынскага дагавора|ru|Нерчинский договор}} 1689 года Расія была вымушана саступіць Цынскай імперыі свае ўладанні па правым беразе р. [[Аргунь]] і на частцы левага і правага берагоў Амура. Казакі былі абавязаны разбурыць і пакінуць {{нп3|Албазіно|Албазін|ru|Албазино}}. З прычыны розначытанняў у тэкстах дагавора, складзеных кожным з бакоў, аднак, вялікая тэрыторыя апынулася неразмежаванай і фактычна ператварылася ў буферную зону паміж дзвюма дзяржавамі. Размежаванне паміж Расіяй і Маньчжурыяй у межах гэтай зоны завяршылася ў XIX стагоддзі. Канчаткова мяжа Расіі з Цынскай імперыяй на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] была вызначана {{нп3|Айгунскі дагавор|Айгунскім (1858)|ru|Айгунский договор}} і {{нп3|Пекінскі трактат (1860)|Пекінскім (1860)|ru|Пекинский трактат (1860)}} дагаворамі; яна прайшла па рэках Амур і [[Усуры]] праз возера [[Ханка (возера)|Ханка]] і горныя хрыбты да р. [[Туманьцзян]]; руска-цынскае тэрытарыяльнае размежаванне ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] было завершана да сярэдзіны 1890-х. === Опіумныя войны === [[Файл:China_Proper_Map_William_Mackenzie_c1866.png|справа|міні|250пкс|Тэрыторыя Кітая ў 1866 годзе.]] Да канца XVIII стагоддзя гандаль імперыі Цын са знешнім светам зноў пачаў пашырацца. Кітайскі [[шоўк]], [[фарфор]], [[чай]] і іншыя тавары карысталіся вялікім попытам у [[Еўропа|Еўропе]], але кітайцы адмаўляліся што-небудзь купляць у еўрапейцаў, так што тым даводзілася плаціць срэбрам за кітайскія тавары. Тады [[Вялікабрытанія|брытанцы]] пачалі ўвозіць у Кітай [[опіум]] — у асноўным кантрабандай з Індыі — і неўзабаве далучылі да курэння опіуму мясцовае насельніцтва, асабліва ў прыморскіх раёнах. Увоз опіуму пастаянна павялічваўся і стаў сапраўдным бедствам для краіны, што прывяло да серыі {{нп3|Опіумныя войны|Опіумных войнаў|ru|Опиумные войны}} у сярэдзіне XIX стагоддзя. Паражэнне ў гэтых войнах прывяло да паступовага ператварэння Кітая ў фактычную паўкалонію еўрапейскіх дзяржаў. Вынікам [[Першая опіумная вайна|першай опіумнай вайны]] стала перамога Вялікабрытаніі, замацаваная [[Нанкінскі дагавор|Нанкінскім дагаворам]] ад 29 жніўня 1842 года, выплата імперыяй Цын {{нп3|Кантрыбуцыя|кантрыбуцыі|ru|Контрибуция}} ў памеры 15 000 000 {{нп3|Лян (адзінка вымярэння)|срэбных лян|ru|Лян (единица измерения)}} (21 000 000 долараў), перадача Вялікабрытаніі вострава [[Ганконг (востраў)|Ганконг]] і адкрыццё пяці кітайскіх партоў для брытанскага гандлю, уключаючы опіум. Гэта быў першы з так званых {{нп3|Няроўныя дагаворы|няроўных дагавораў|ru|Неравные договоры}}. [[ЗША]] і [[Францыя]] таксама навязалі Кітаю дагаворы аб гандлёвых і іншых прывілеях. Аднак спатрэбіліся 20 гадоў зацятых перамоў і [[Другая опіумная вайна|другая «опіумная» вайна]] (1856—1860), каб Кітай цалкам прыняў патрабаванні заходніх дзяржаў. Яны ўключалі: * адкрыццё ў Кітаі замежных дыпламатычных прадстаўніцтваў; * адкрыццё замежнікам для пражывання і гандлю спецыяльна абумоўленых партоў, уключаючы [[Гуанчжоу|Кантон]], [[Сямынь|Амой]], [[Фучжоў]], [[Нінбо]] і [[Шанхай]], а таксама поўнае аддзяленне [[Ганконг]]а; * устанаўленне спецыяльных [[сэтльмент]]аў у гэтых партах, якія знаходзяцца пад кіраваннем замежнай адміністрацыі; * экстэрытарыяльнасць грамадзян заходніх дзяржаў у Кітаі; * свабода плавання замежных судоў у кітайскіх тэрытарыяльных водах; * удзел замежных дзяржаў у рэгуляванні кітайскіх мытных тарыфаў, дзейнасць мытняў пад кіраўніцтвам мытных упраўленняў з замежным персаналам, якія знаходзяцца на кітайскай службе; * доступ хрысціянскіх місіянераў у глыбінныя раёны Кітая<ref>{{Cite web|url=http://www.easttime.ru/countries/topics/3/8/62.html|title=История Китая|access-date=2015-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419004512/http://www.easttime.ru/countries/topics/3/8/62.html|archive-date=2015-04-19|url-status=dead}}</ref>. === Тайпінскае паўстанне === Рост падаткаў і спад рамеснай вытворчасці з-за наплыву замежных тавараў выклікалі ў сярэдзіне XIX стагоддзя больш за 100 хваляванняў і паўстанняў, у тым ліку [[Тайпінскае паўстанне]] сялян. [[Тайпінскае паўстанне]], якое пачалося ў 1851 годзе, паставіла пад удар само існаванне дынастыі Цын. Лідарам паўстання быў хрысціянін {{нп3|Хун Сюцюань||ru|Хун Сюцюань}}. Асноўнай мэтай паўстання была зрынуць дынастыю маньчжураў (меркавана, усталяваць сваю), выгнаць замежных каланізатараў і, амаль утапічная, — стварэнне Тайпінскага нябеснага царства, дзе ўсе роўныя паміж сабой (падчас кульмінацыі паўстання ім гэта амаль удалося). Тайпінскае паўстанне ахапіла паўднёвыя рэгіёны Кітая, а насельніцтва «Тайпінскага царства» налічвала, па розных ацэнках, ад 25 да 30 мільёнаў чалавек. Тайпінскае паўстанне выклікала шэраг мясцовых паўстанняў у іншых частках імперыі Цын, якія змагаліся супраць маньчжурскіх уладаў, нярэдка абвяшчаючы ўласныя дзяржавы. У вайну ўвязаліся таксама замежныя дзяржавы. Становішча ў краіне тады стала катастрафічным. Тайпіны занялі буйныя гарады ([[Нанкін]] і [[Ухань]]), якія паўстанцы, якія спачувалі тайпінам, занялі [[Шанхай]], прадпрымаліся паходы на [[Пекін]] і ў іншыя часткі краіны. Тайпіны былі задушаныя цынскай арміяй пры падтрымцы англічан і французаў толькі ў 1864 годзе. Вайна прывяла да велізарнай колькасці ахвяр-паводле ацэнак, ад 20 да 30 мільёнаў чалавек<ref>{{cite book|last=Platt|first=Stephen R.|year=2012|title=Autumn in the Heavenly Kingdom: China, the West, and the Epic Story of the Taiping Civil War|url=https://archive.org/details/autumninheavenly00plat|url-access=registration|publisher=Knopf|location=New York|isbn=978-0307271730}} Detailed narrative analysis</ref>. У Паўночным Кітаі ў 1852—1868 гадах адбывалася {{нп3|паўстанне няньцзюняў||ru|Восстание няньцзюней}}, якое адцягнула на сябе значныя ўрадавыя сілы, што ў выніку не маглі быць выкарыстаны для барацьбы з тайпінамі. Акрамя таго, у 1856—1873 гадах адбывалася {{Не перакладзена 5|Паўстанне ў Юнані (1856–1873)|паўстанне ў правінцыі Юнань|en|Panthay Rebellion}}, у якім удзельнічалі [[хуэй]] і іншыя нацыянальныя меншасці, а ў 1862-69 гадах адбывалася {{нп3|Дунганскае паўстанне||ru|Дунганское восстание}}. 22 жніўня 1861 года імператар [[Сяньфэн|Айсіньгёро Ічжу]] памёр. Трон атрымаў у спадчыну яго пяцігадовы сын [[Тунчжы (імператар)|Цзайчунь]], які кіраваў пад дэвізам «Тунчжы» і быў народжаны ад [[Цысі|Каштоўнай наложніцы І]]. Нябожчык імператар перад смерцю прызначыў для кіравання дзяржавай у перыяд непаўналецця сына рэгенцкі савет з шасці прыдворных і двух князёў, старэйшым у якім быў князь [[Айсіньгёро Сушунь]]. У лістападзе 1861 [[Айсіньгёро Ісінь|князь Гун]] увайшоў у змову з Каштоўнай наложніцай [[Цысі|І]], і ў выніку палацавага перавароту Сушунь быў пакараны, двум князям прыйшлося здзейсніць самагубства, а прыдворных з рэгенцкага савета пазбавілі ўлады. Новымі сарэгентамі сталі Каштоўная наложніца І (якая змяніла тытул на «Удовая імператрыца [[Цысі]]») і Удовая імператрыца {{нп3|Цыань||ru|Цыань}}, а Гун быў прызначаны Князем-рэгентам. === Заходні ўплыў і рэформы === Гун быў ініцыятарам і правадніком курсу рэформаў, вядомага як «{{нп3|Палітыка самаўзмацнення|Рух самаўзмацнення|ru|Политика самоусиления}}». У прыватнасці, у 1861 годзе ён заснаваў і ўзначаліў {{нп3|Цзунлі ямэнь||ru|Цзунли ямэнь}}, які стаў дэ факта цынскім Міністэрствам замежных спраў, а ў 1862 годзе заснаваў {{нп3|Тунвэньгуань||ru|Тунвэньгуань}}, у якім кітайскія студэнты вывучалі замежныя мовы і заходнія навукі. Публікацыі хрысціянскіх місіянерскіх суполак і пераклады на кітайскую мову заходняй літаратуры дазволілі асвечаным слаям кітайскага грамадства азнаёміцца з новымі галінамі ведаў. Аднак прывілеі, якімі карысталіся замежнікі ў Кітаі, выклікалі незадаволенасць мясцовага насельніцтва. Нярэдка ўспыхвалі бунты, накіраваныя супраць замежнікаў. Найбольш сур’ёзным з іх стала {{Не перакладзена 5|Цяньцзіньская разня||en|Tianjin Massacre}} у 1870 годзе. У другой палавіне XIX стагоддзя ў Кітаі пачалі ўзнікаць нацыянальныя прадпрыемствы ў ваеннай, горназдабыўной і лёгкай прамысловасці, адзначаны спробы рэформ па капіталістычнай мадэрнізацыі кітайскага грамадства (гл. [[Кан Ювэй]], [[Лян Цічаа]], [[Тань Сытун]]). У студзені 1875 года памёр імператар [[Тунчжы (імператар)|Цзайчунь]]. [[Цысі]] настаяла на тым, каб імператарам стаў 4-гадовы [[Гуансюй|Цзайцянь]], сын {{нп3|Айсіньгёро Ісюань|князя Чуня|ru|Айсиньгёро Исюань}} і {{нп3|Ваньчжэнь|||Wanzhen}} — роднай сястры [[Цысі]]. Такім чынам яна змацоўвала свой род з імператарскім і працягвала ажыццяўляць фактычную ўладу ў краіне. 25 лютага 1875 Цзайцянь быў абвешчаны імператарам пад імем Гуансюй. У 1876 годзе ў Кітаі з’явілася {{нп3|Усунская чыгунка|першая чыгунка||Woosung railway}} ад [[Шанхай|Шанхая]] да прыморскага гарадка {{нп3|Усун|||Wusong}}. У 1883 годзе быў створаны Дэпартамент аховы марскога ўзбярэжжа, які кіраваў ваенным флотам на рацэ [[Янцзы]], а таксама адказваў за машынабудаванне, сучасныя школы, тэлеграфную сувязь, чыгункі, горную справу і іншыя пытанні<ref>{{Cite web|url=http://russian.cri.cn/841/2013/04/03/1s463437.htm|title=Из истории железных дорог Китая|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402134055/http://russian.cri.cn/841/2013/04/03/1s463437.htm|url-status=live}}</ref>. === Вайна з Францыяй === Пасля двух франка-в’етнамскіх войнаў ({{нп3|Першая франка-в'етнамская вайна|1858-1862|ru|Первая франко-вьетнамская война}} і {{нп3|Другая франка-в'етнамская вайна|1883-1884|ru|Вторая франко-вьетнамская война}}) Францыя авалодала [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым]] і {{нп3|Чунгбо|Цэнтральным В'етнамам|ru|Чунгбо}}. [[Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам|Паўночны В’етнам]] намінальна знаходзіўся ў васальнай залежнасці ад [[Імперыя Цын|Цынскай дынастыі]]. Падчас франка-в’етнамскай вайны 1883—1884 гадоў. Францыя захапіла шэраг пунктаў, якія належаць Цынскай імперыі. 11 мая і 9 чэрвеня 1884 года паміж Францыяй і імперыяй Цын была падпісана канвенцыя, якая абавязала яе вывесці з В’етнама войскі, уведзеныя туды ў 1882—1883 гадах. Таксама Кітай абяцаў прызнаваць любыя дагаворы, якія будуць заключаны паміж Францыяй і В’етнамам. 6 чэрвеня 1884 Францыя прымусіла В’етнам заключыць {{нп3|Хюэйскі дагавор (1884)|мірны дагавор||Treaty of Huế (1884)}}, па якім яна ўсталёўвала пратэктарат над усім В’етнамам. Але цынскі ўрад адмовіўся прызнаць в’етнама-французскі мірны дагавор. У чэрвені 1884 года цынскія войскі знішчылі французскія атрады, якія прыбылі ў В’етнам для таго, каб яго заняць паводле дагавора. Французскі ўрад гэта выкарыстаў як падставу да вайны. Пачалася {{нп3|франка-кітайская вайна||ru|Франко-китайская война}}. Нягледзячы на поспехі цынскіх войскаў імператар прапанаваў Францыі сесці за стол перамоваў. {{нп3|Цяньцзіньскія трактаты (1858)|Цяньцзіньскі франка-кітайскі дагавор|ru|Тяньцзиньские трактаты (1858)}} быў падпісаны 9 чэрвеня 1885 года. Па гэтай дамове імперыя Цын прызнавала Францыю валадаркай В’етнама, выплачвала кантрыбуцыю і падавала Францыі шэраг гандлёвых прывілеяў у памежных з В’етнамам правінцыях [[Яньнань]] і [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён|Гуансі]]. === Япона-цынская вайна 1894—1895 гадоў === У 1874 годзе Японія захапіла [[Тайвань (востраў)|Фармозу]], аднак вымушана была пакінуць яе па патрабаванні Англіі. У 1879 годзе яна звярнула спрабавала захапіць [[астравы Рукю]]. Пазней Японія звярнула свае намаганні на Карэю, якая знаходзілася ў васальнай залежнасці ад імперыі Цын, і Маньчжурыю. У чэрвені 1894 па просьбе карэйскага ўрада імперыя Цын накіравала войскі ў Карэю для падаўлення сялянскага паўстання. Скарыстаўшыся гэтай падставай, Японія таксама накіравала сюды свае войскі, пасля чаго запатрабавала ад карэйскага караля правядзення «рэформаў», якія азначалі фактычна ўсталяванне ў Карэі японскага кантролю. У ноч на 23 ліпеня пры падтрымцы японскіх войскаў у [[Сеул]]е быў арганізаваны ўрадавы пераварот. Новы ўрад 27 ліпеня звярнуўся да Японіі з «просьбай» аб выгнанні кітайскіх войскаў з Карэі. Аднак яшчэ 25 ліпеня японскі флот ужо без абвяшчэння вайны пачаў ваенныя дзеянні супраць Кітая; [[Першая япона-кітайская вайна|афіцыйная аб’ява вайны]] рушыла ўслед толькі 1 жніўня 1894. У ходзе вайны перавага японскай арміі і флоту прывяла да буйных паражэнняў Кітая на сушы і на моры (пад {{нп3|Бой ля Асана|Асанам|ru|Бой у Асана}}, ліпень 1894; пад {{нп3|Пхеньянская бітва|Пхеньянам|ru|Пхеньянское сражение}}, верасень 1894; пры {{нп3|Бітва пад Цзюляньчэнам|Цзюляне|ru|Сражение под Цзюляньчэном}}, кастрычнік 1894). З 24 кастрычніка 1894 ваенныя дзеянні перайшлі на тэрыторыю [[Паўночна-Усходні Кітай|Паўночна-Усходняга Кітая]]. Да сакавіка 1895 японскія войскі захапілі [[Ляадунскі паўвостраў]], [[Вэйхай]]вэй, {{нп3|Інкоу||ru|Инкоу}}, пад пагрозай знаходзіўся [[Шэньян|Мукдэн]]. 17 красавіка 1895 года ў [[Сіманасэкі]] прадстаўнікі Японіі і Цынскай імперыі падпісалі зневажальны для апошняй [[Сіманасекскі дагавор]]. Паводле дагавора Кітай страціў намінальны суверэнітэт над [[Карэя]]й, перадаў пад уладу Японіі [[Ляадунскі паўвостраў]], [[Тайвань]] і [[астравы Пэнхуледаа]]. === Траістая інтэрвенцыя === Умовы, навязаныя Японіяй імперыі Цын, прывялі да так званай «{{нп3|Траістая інтэрвенцыя|траістай інтэрвенцыі|ru|Тройственная интервенция}}» [[Расія|Расіі]], [[Германія|Германіі]] і [[Францыя|Францыі]] — дзяржаў, якія да гэтага часу ўжо падтрымлівалі шырокія кантакты з Кітаем і таму ўспрынялі падпісаны дагавор як той, што наносіць шкоду іх інтарэсам. 23 красавіка 1895 года [[Расія]], [[Германія]] і [[Францыя]] адначасова, але паасобку звярнуліся да японскага ўрада з патрабаваннем адмовы ад [[Анексія|анексіі]] [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]], якая магла б прывесці да ўсталявання японскага кантролю над {{нп3|Порт-Артур|Порт-Артурам|ru|Порт-Артур}}, пакуль [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], які падтрымліваўся заходнімі саюзнікамі, меў уласныя віды на Порт-Артур як [[незамярзаючы порт]] для Расіі. Германская нота была найбольш жорсткай, нават абразлівай для Японіі. Японіі прыйшлося саступіць. 10 мая 1895 года японскі ўрад заявіў аб вяртанні Кітаю [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]], праўда, дабіўшыся павелічэння сумы кітайскай кантрыбуцыі на 30 мільёнаў {{нп3|Лян (адзінка вымярэння)|таэляў|ru|Лян (единица измерения)}}. === Поспехі расійскай палітыкі ў Цынскай імперыі === У 1895 годзе Расія прадаставіла Пекіну пазыку ў 150 мільёнаў рублёў пад 4 % гадавых. Дагавор утрымліваў абавязацельства Кітая не згаджацца на замежны кантроль над сваімі фінансамі, калі ў ім не будзе ўдзельнічаць Расія. У канцы 1895 года па ініцыятыве [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Вітэ]] быў заснаваны {{нп3|Руска-Кітайскі банк||ru|Русско-Китайский банк}}. 3 чэрвеня 1896 года ў Маскве быў падпісаны руска-кітайскі дагавор аб абарончым саюзе супраць Японіі. 8 верасня 1896 года паміж кітайскім урадам і Руска-Кітайскім банкам быў падпісаны канцэсійны дагавор аб будаўніцтве [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. Таварыства Кітайска-Усходняй чыгункі атрымлівала паласу зямлі ўздоўж дарогі, якая пераходзіла пад яго юрысдыкцыю. У сакавіку 1898 года быў падпісаны {{нп3|Руска-кітайская канвенцыя (1898)|руска-кітайскі дагавор|ru|Русско-китайская конвенция (1898)}} аб арэндзе Расіяй Порт-Артура і [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]]. === Захоп Цзяачжоу Германіяй === [[Файл:China_imperialism_cartoon.jpg|міні|250px|Французская карыкатура 1898 года прадстаўляе Кітай, які дзеляць як пірог каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] (Вялікабрытанія), [[Вільгельм II Гогенцолерн|кайзер Вільгельм II]] (Германія), [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] (Расія) і [[імператар Мэйдзі]] (Японія), а таксама {{нп3|Марыяна (сімвал)|Марыяна|ru|Марианна (символ)}}, якая прадстаўляе Францыю (французскі карыкатурыст далікатна адлюстраваў яе без спробы «ўрваць свой кавалак»). На заднім плане {{нп3|Мандарын (чыноўнік)|кітайскі мандарын|ru|Мандарин (чиновник)}} спрабуе спыніць тое, што адбываецца, але беспаспяхова.]] У жніўні 1897 года [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] наведаў [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] у [[Пецяргоф]]е і дамогся згоды на ўладкаванне нямецкай ваенна-марской базы ў {{нп3|Цзяа-Чжоу||ru|Цзяо-Чжоу}} (у тагачасным варыянце транскрыпцыі «Кіаа-Чаа»), на паўднёвым узбярэжжы [[Шаньдун]]а. У пачатку лістапада ў [[Шаньдун]]е кітайцамі былі забітыя германскія місіянеры. 14 лістапада 1897 года немцы высадзілі дэсант на ўзбярэжжы {{нп3|Цзяа-Чжоу||ru|Цзяо-Чжоу}} і захапілі яго. 6 сакавіка 1898 года было падпісана германа-кітайскае пагадненне, па якім Кітай арандаваў Германіі Цзяа-Чжоу тэрмінам на 99 гадоў. Адначасова кітайскі ўрад прадаставіў Германіі канцэсію на пабудову двух чыгунак у Шаньдуне і шэраг горных канцэсій у гэтай правінцыі. === Кітай і ЗША === У канцы XIX стагоддзя павялічылася эканамічнае пранікненне ў Кітай [[ЗША]], якія абвясцілі [[Палітыка адчыненых дзвярэй|палітыку «адчыненых дзвярэй»]]. === Сто дзён рэформаў === Уплывовы мысляр {{нп3|Кан Ювэй||uk|Кан Ювей}} прапанаваў праект рэформаў, якія ўключалі стварэнне ўсенародна абіранага парламента, які дзейнічае ў рамках канстытуцыйнай манархіі, стымуляванне тэхнічнага і эканамічнага развіцця, стварэнне сістэмы адукацыі для ўсіх слаёў грамадства, рэформу сістэмы судаводства і забарону {{нп3|Бінтаванне ног|бінтавання ног|ru|Бинтование ног}}. Кан і яго паплечнікі змаглі данесці сваі ідэі да маладога імператара Цзайцяня (назва гадоў кіравання — [[Гуансюй]]). Непрацяглы перыяд рэформаў, вядомы як «{{нп3|Сто дзён рэформаў||ru|Сто дней реформ}}», пачаўся 11 чэрвеня 1898 года з выдання імператарам указа «Аб устанаўленні асноўнай лініі дзяржаўнай палітыкі». Цзайцянь прыцягнуў групу маладых рэфарматараў-вучняў і аднадумцаў Кан Ювэя для распрацоўкі серыі ўказаў аб рэформах. У агульнай складанасці было выдадзена звыш 60 указаў, якія тычыліся сістэмы адукацыі, будаўніцтва чыгунак, заводаў і фабрык, мадэрнізацыі сельскай гаспадаркі, развіцця ўнутранага і знешняга гандлю, рэарганізацыі Узброеных Сіл, чысткі дзяржаўнага апарату і г. д. Перыяд радыкальных рэформаў скончыўся 21 верасня таго ж года, калі ўдовая [[Цысі|Імператрыца Цысі]] вырабіла [[Дзяржаўны пераварот|палацавы пераварот]] і адмяніла рэформы. == XX стагоддзе == [[Файл:China_1900.jpg|міні|Карта ўласна Кітая ў пачатку XX стагоддзя з [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|энцыклапедыі Бракгаўза і Эфрона]]]] === Баксёрскае паўстанне === Ва ўмовах падзелу краіны на сферы ўплыву паміж вядучымі дзяржавамі свету і абвастрэння сацыяльна-эканамічных праблем, сярод кітайцаў узмацніліся антыіншаземныя настроі, што стала адной з прычынтак званага баксёрскага паўстання. У маі 1900 года ў Кітаі пачалося вялікае паўстанне, якое атрымала назву баксёрскага або [[Іхэтуаньскае паўстанне|Іхэтуаньскага паўстання]]. 20 чэрвеня ў Пекіне быў забіты германскі пасланнік [[Клеменс Аўгуст фон Кетлер|Кетлер]]. Услед за гэтым паўстанцамі былі [[Аблога Пасольскага квартала ў Пекіне|абложаныя дыпламатычныя місіі]], якія знаходзіліся ў адмысловым квартале Пекіна. Быў абложаны таксама будынак каталіцкага [[Кафедральны сабор Сішыку|кафедральнага сабора Петанг (Бейтанг)]]. Пачаліся масавыя забойствы «іхэтуанямі» кітайцаў-хрысціян, у тым ліку было забіта 222 праваслаўных кітайца. 21 чэрвеня 1900 года [[Цысі|Імператрыца Цысі]] абвясціла вайну Вялікабрытаніі, Германіі, Аўстра-Венгрыі, Францыі, Італіі, Японіі, ЗША і Расіі. Вялікія дзяржавы пагадзіліся аб сумесных дзеяннях супраць паўстанцаў. Галоўнакамандуючым экспедыцыйнымі сіламі быў прызначаны германскі генерал {{нп3|Альфрэд фон Вальдэрзее||ru|Вальдерзее, Альфред фон}}. Аднак, калі ён прыбыў у Кітай, Пекін ужо быў захоплены невялікім перадавым атрадам пад камандаваннем рускага генерала {{нп3|Мікалай Пятровіч Ліневіч|Ліневіча|ru|Линевич, Николай Петрович}}. Руская армія заняла патрэбную пазіцыю — [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]. [[Файл:Railway_enterprise_in_China_-_an_account_of_its_origin_and_development_(1907)_(14573270587).jpg|справа|міні|250px|Карта чыгунак Кітая (1907 год)]] Пасля здушэння Іхэтуаньскага паўстання Кітай канчаткова быў ператвораны ў паўкалонію (паводле «Заключнага дагавора» 1901 года іншаземцы маглі трымаць у Кітаі свае войскі, флот і г. д.). === Руска-японская вайна === 8 лютага 1904 года пачалася [[руска-японская вайна]] за кантроль над [[Маньчжурыя]]й і [[Карэя]]й. Вайна, якая ішла на тэрыторыі Кітая, была для Расіі няўдалай: па яе выніках Расія была вымушана саступіць Японіі {{нп3|Порт-Артур||ru|Порт-Артур}} і [[Ляадунскі паўвостраў]] з часткай пабудаванай да таго часу {{нп3|Паўднёва-Маньчжурская чыгунка|Паўднёва-Маньчжурскай чыгункі|ru|Южно-Маньчжурская железная дорога}}. У 1910 годзе Японія {{нп3|Карэя пад уладай Японіі|анексавала Карэю|ru|Корея под властью Японии}}. === Смерць Цысі === 14 лістапада 1908 года памёр [[Гуансюй|Імператар Гуансюй]], якога [[Цысі|Імператрыца Цысі]] раней адхіліла ад улады. Гуансюй быў атручаны, бо Цысі не хацела, каб ён яе перажыў. На наступны дзень памерла і сама Імператрыца. На пасад узышоў [[Пу І|Імператар Пу І]], якому было два гады. Рэгентам быў прызначаны яго бацька {{нп3|Айсіньгёро Цзайфэн|князь Чунь|ru|Айсиньгёро Цзайфэн}}. === Рэвалюцыя 1911 года і стварэнне Кітайскай Рэспублікі === [[Файл:The_revolutionary_army_entering_Nanking._Wellcome_L0040006.jpg|міні|250пкс|Рэвалюцыйныя войскі штурмуюць [[Нанкін]]]] У 1911 годзе ў Кітаі пачалося {{нп3|Учанскае паўстанне||ru|Учанское восстание}}. Яно стала пачаткам {{нп3|Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі|ru|Синьхайская революция}} (1911—1913), у выніку якой была звергнута маньчжурская дынастыя. Імперыя Цын развалілася і было абвешчана стварэнне [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]]. Пасля падзення манархіі [[Богда-гэгэн VIII|Богда-хан]] кіраўнік Манголіі адмовіўся падпарадкоўвацца Рэспубліцы і абвясціў, што яго краіна прызнавала суверэнітэт маньчжурскай дынастыі, а не Кітайскай рэспублікі. 3 лістапада 1912 года было заключана {{нп3|Мангола-расійскі дагавор (1912)|пагадненне Манголіі з Расіяй|mn|Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ}}. Вялікабрытанія скарысталася ўнутранай барацьбой у Кітаі для ўзмацнення свайго ўплыву ў [[Тыбет]]. Тыбет падняўся на нацыянальна-вызваленчую барацьбу і прымусіў кітайскі гарнізон пакінуць краіну. З тых часоў аж да акупацыі Кітаем Тыбет заставаўся незалежнай дзяржавай. Расія пагадзілася лічыць Тыбет англійскай сферай уплыву, а Англія прызнала рускія інтарэсы ў незалежнай (Знешняй) [[Манголія|Манголіі]]. 12 лютага 1912 года [[Пу І|Імператар Пу І]] адрокся ад улады. На змену яму прыйшоў генерал [[Юань Шыкай]] — прэм’ер-міністр і галоўнакамандуючы арміяй. Неўзабаве ён быў абвешчаны прэзідэнтам Кітая. У 1913 годзе адбылася «{{нп3|Другая рэвалюцыя||ru|Вторая революция}}» пад правадырствам [[Сунь Ятсен]]а. [[Юань Шыкай]] здушыў разрозненыя выступы ў цэнтральных і паўднёвых правінцыях. У краіне ўсталёўваецца ваенная дыктатура Юань Шыкая, заснавальніка групоўкі бэянскіх (паўночных) мілітарыстаў. Сунь Ятсен вымушаны быў эміграваць за мяжу. === Першая сусветная вайна === Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] кітайскі ўрад абвясціў аб сваім нейтралітэце і папрасіў ваюючыя дзяржавы не пераносіць ваенныя дзеянні на тэрыторыю Кітая, у тым ліку і на «арандаваныя» дзяржавамі кітайскія зямлі. Аднак 22 жніўня 1914 года [[Японія]] абвясціла аб сваім стане вайны з Германіяй і высадзіла 30-тысячную армію на поўнач ад [[Ціндаа]] — цэнтра нямецкай калоніі ў правінцыі [[Шаньдун]]. Пасля двухмесячнай ваеннай кампаніі Японія захапіла германскія ўладанні ў Шаньдуне, а таксама распаўсюдзіла свой кантроль на ўсю тэрыторыю правінцыі. У 1915 годзе кітайскія прынцы галасуюць за ўсталяванне ў Кітаі манархіі з [[Юань Шыкай|Юанем Шыкаем]] на імператарскім троне. Распускаецца парламент. Абвяшчаецца аб стварэнні {{нп3|Кітайская імперыя (1915—1916)|Кітайскай імперыі|ru|Китайская империя (1915—1916)}}. Гэта выклікае {{нп3|Вайна ў абарону рэспублікі|шэраг паўстанняў|ru|Война в защиту республики}} у правінцыях Кітая. Незалежнасць ад Пекіна абвяшчаюць правінцыі [[Юньнань]], [[Гуйчжоу]] і [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён|Гуансі]]. Потым адлучаюцца [[Гуандун]], [[Чжэцзян]], [[Сычуань]] і [[Хунань]]. 22 сакавіка 1916 года рэспубліка была адноўлена. [[Юань Шыкай]] быў вымушаны адмовіцца ад тытула. === Эра мілітарыстаў === Пасля смерці Юань Шыкая ў 1916 годзе ў Кітаі {{нп3|Эра мілітарыстаў у Кітаі|пачалі афармляцца|ru|Эра милитаристов в Китае}} шматлікія ваенна-феадальныя вотчыны розных мілітарысцкіх груповак. Найбольш буйной была {{нп3|Бэянскія мілітарысты|бэянская групоўка|ru|Бэйянские милитаристы}}, якая распалася пасля на {{нп3|Фэнцянская кліка|фэнцянскую|ru|Фэнтяньская клика}} на чале з былым верхаводам шайкі {{нп3|Хунхузы|хунхузаў|ru|Хунхузы}}, {{нп3|Чжан Цзалінь|Чжан Цзалінем|ru|Чжан Цзолинь}}, {{нп3|Чжылійская кліка|Чжылійскую|ru|Чжилийская клика}} на чале з генералам [[Фэн Гачжан]]ам і {{нп3|Аньхойская кліка|аньхойскую|ru|Аньхойская клика}} на чале з генералам {{нп3|Дуань Ціжуй|Дуань Ціжуем|ru|Дуань Цижуй}}. У правінцыі [[Шаньсі]] панаваў мілітарыст {{нп3|Янь Сішань|Янь Сішаня|ru|Янь Сишань}}, які падлашчваўся з бэянскай групоўкай, а ў правінцыі [[Шэньсі]] — генерал {{нп3|Чэнь Шуфань|||Chen Shufan}}. Лагер паўднёва-заходніх мілітарыстаў складаўся з двух буйных груповак: юньнаньскай на чале з генералам {{нп3|Тан Цзыяа||ru|Тан Цзияо}}, і гуансійскай на чале з генералам {{нп3|Лу Жунцін|Лу Жунцінам|ru|Лу Жунтин}}. Пад кантролем фэнцяньскай групоўкі знаходзіліся правінцыі [[Хэйлунцзян]], [[Гірын]] і [[Ляанін|Фэнцянь]], пад кантролем чжылійскай — [[Шаньдун]], [[Цзянсу]], [[Чжэцзян]], [[Фуцзянь]], [[Цзянсі|Цзянсу]], [[Хунань]], [[Хубэй]] і частка {{нп3|Чжылі||ru|Чжили}}. Фэнцяньская і аньхойская клікі фінансаваліся Японіяй, чжылійская — Англіяй і ЗША. Прэзідэнт {{нп3|Лі Юаньхун||ru|Ли Юаньхун}} быў стаўленікам паўднёва-заходніх мілітарыстаў. Віцэ-прэзідэнт генерал [[Фэн Гачжан]] арыентаваўся на Вялікабрытанію і ЗША, а прэм’ер-міністр генерал {{нп3|Дуань Ціжуй||ru|Дуань Цижуй}} трымаўся праяпонскага напрамку. У 1917 годзе Японія пачала прадастаўляць Дуань Цыжую буйныя пазыкі, атрымліваючы за іх усё новыя і новыя саступкі, у тым ліку канцэсіі ў Маньчжурыі. У перыяд 1912—1928 гадоў краінай фармальна кіраваў {{нп3|Бэянскі ўрад||ru|Бэйянское правительство}} у Пекіне. Аднак ён не кантраляваў паўнавартасна большасць правінцый. У адказ на рашэнне [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] не вяртаць Кітаю захопленыя Японіяй былыя германскія канцэсіі ў правінцыі [[Шаньдун]] {{нп3|Рух 4 мая|4 мая 1919|ru|Движение 4 мая}} года прайшла дэманстрацыя пратэсту супраць гэтага рашэння, а таксама супраць здрады нацыянальных інтарэсаў Кітая прадажнымі дзеячамі Пекінскага ўрада. Затым пачаліся забастоўкі пратэсту. Пад націскам народных мас Пекінскі ўрад быў вымушаны заявіць аб непрызнанні [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] і зняць з пастоў дзяржаўных дзеячаў, якія найбольш скампраметавалі сябе. «{{нп3|Рух 4 мая||ru|Движение 4 мая}}» паскорыў распаўсюджванне [[марксізм]]у ў Кітаі, адзначыўся распаўсюджваннем гутарковай мовы {{нп3|байхуа||ru|Байхуа}}, пераглядам канфуцыянскіх этычных нормаў, крытыкай традыцыйнай гістарыяграфіі, новымі патрабаваннямі да адукацыі. У 1919—1921 гадах {{нп3|Кітайская акупацыя Манголіі|кітайскія войскі акупавалі Манголію|ru|Китайская оккупация Монголии}}. === Перамога Гаміньдана === Партыя [[Гаміньдан]] была створана ў 1912 годзе ў правінцыі [[Гуанчжоу]]. Амаль праз 10 гадоў, у 1921 годзе, была створана і [[Камуністычная партыя Кітая]], яна была малалікай і не карысталася ў той перыяд асаблівай папулярнасцю. 8 верасня 1923 года ў Кітай па просьбе [[Сунь Ятсен]]а, што прасіў даслаць яму чалавека, з якім ён мог бы размаўляць па-англійску без перакладчыка, прыбыў агент [[Камуністычны інтэрнацыянал|камінтэрна]] [[Міхаіл Маркавіч Барадзін|М. М. Барадзін]]. Ён стаў палітычным дарадцам ЦВК Гаміньдана і асабіста Сунь Ятсена. М. Барадзін арганізаваў супрацоўніцтва паміж Гаміньданам і [[Камуністычная партыя Кітая|КПК]]. 20 студзеня 1924 года праходзіць I Усекітайскі з’езд [[Гаміньдан]]а ў [[Гуанчжоу]] (Кантоне). На з’ездзе быў прыняты курс на саюз з кітайскімі камуністамі і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 16 чэрвеня заснавана Ваенная [[акадэмія Вампу]] пад кіраўніцтвам [[Чан Кайшы]]. У першы набор было залічана 400, у другі — 500, у трэці — 800 і чацвёрты — каля 2600 слухачоў; пры школе было створана два навучальных палкі. У Акадэмію Вампу прыбыла вялікая група савецкіх ваенных дарадцаў. У кастрычніку 1924 года ў Гуанчжоу на пасаду галоўнага ваеннага саветніка прыбыў [[Васіль Канстанцінавіч Блюхер]]. У тым жа годзе была прынятая канстытуцыя Кітая — заканадаўчым органам станавіўся парламент, што складаўся з Сената, які выбіраецца органамі мясцовага самакіравання тэрмінам на 6 гадоў, і Палаты дэпутатаў, якая выбіраецца народам тэрмінам на 3 гады, кіраўніком дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца парламентам тэрмінам на 5 гадоў, выканаўчым органам — кабінет, які складаецца з прэм’ер-міністра і міністра, прызначаных прэзідэнтам са згоды Палаты дэпутатаў, вышэйшай судовай інстанцыяй — Вярхоўны суд, старшыня якога прызначаўся 4 гады. Такім чынам, быў створаны {{нп3|Нацыянальны ўрад Кітайскай рэспублікі||ru|Национальное правительство Китайской республики}}. 30 мая 1925 года ў [[Шанхайскі міжнародны сетлмент|Шанхайскім міжнародным сетлменце]] быў адкрыты агонь па дэманстрантах. Пасля гэтага пачаліся хваляванні, накіраваныя супраць замежнікаў. {{нп3|Рух 30 мая||ru|Движение 30 мая}} прывёў да істотнага паслаблення пазіцый замежных дзяржаў у Кітаі і пачатку адмены так званых {{нп3|Няроўныя дагаворны|нераўнапраўных дагавораў|ru|Неравные договоры}}. [[Файл:Chiang1926.jpg|справа|міні|250пкс|[[Чан Кайшы]] у 1926 годзе.]] У сакавіку 1926 Чан Кайшы ажыццявіў у [[Гуанчжоу|Кантоне]] ваенны пераварот, выгнаў з горада камуністаў, а праз тры месяцы быў абраны старшынёй Гаміньдана і галоўнакамандуючым узброенымі войскамі. Дабіўшыся высокай улады, Чан Кайшы {{нп3|Германа-кітайскае супрацоўніцтва (1911—1941)|запрасіў нямецкіх дарадцаў|ru|Германо-китайское сотрудничество (1911—1941)}} на чале з былым генералам рэйхсвера {{нп3|Ханс фон Сект|фон Сектам|ru|Сект, Ханс фон}}. У якасці дарадцаў у Чан Кайшы дзейнічалі афіцэры Германіі: * палкоўнік {{нп3|Макс Баўэр|М. Баўэр|ru|Бауэр, Макс}} (пратэжэ [[Эрых Людэндорф|Людэндорфа]]) * падпалкоўнік {{нп3|Герман Крыбель|Крыбель|uk|Герман Крібель}} (пазней займаў пасаду германскага пасла ў Шанхаі) * генерал-лейтэнант {{нп3|Фрыдрых Готліб Ветцэль|Ветцэль|ru|Ветцель, Фридрих Готлиб}} * генерал {{нп3|Аляксандр ay Фалькенхаўзен|Фалькенхаузен|ru|Фалькенхаузен, Александр фон}} Гаміньданаўцы старанна пераймалі вопыт немцаў па навядзенні парадку ў краіне. Кітайскія афіцэры ў арганізаваным парадку накіроўваліся на навучанне ў Германію. У 1926 годзе нацыянальна-рэвалюцыйная армія Кітая Чан Кайшы распачала так званы [[Паўночны паход]]. На працягу шасці месяцаў бесперапынных баёў ад улады мясцовых ваенных кіраўнікоў былі вызваленыя цэнтральныя раёны Кітая. У пачатку 1927 Чан Кайшы пайшоў на адкрыты развал адзінага фронту [[Гаміньдан|ГМД]] і [[Камуністычная партыя Кітая|КПК]]: яго войскі пачалі раззбраенне шанхайскіх атрадаў і дружын, у красавіку 1927 года пачаліся {{нп3|Шанхайская разня 1927 года|масавыя арышты і расстрэлы прафсаюзных дзеячаў і камуністаў|ru|Шанхайская резня 1927 года}}. У адказ на гэта камуністы арганізавалі 1 жніўня ў горадзе [[Наньчан]] паўстанне часткі гаміньданаўскіх войскаў, якое ўвайшло ў гісторыю Кітая як «{{нп3|Наньчанскае паўстанне||ru|Наньчанское восстание}}». Аднак пасля некалькіх ваенных аперацый да 1927 год у войскі Гаміньдана кантралявалі большую частку тэрыторыі Кітая. У снежні 1927 года было паднята камуністычнае паўстанне ў [[Гуанчжоу|Кантоне]], якое гаміньданаўцы задушылі пасля чатырох дзён кровапралітных баёў. {{нп3|Чжан Цзалінь||ru|Чжан Цзолинь}} у чэрвені 1927 года атрымаў тытул генералісімуса сухапутных і марскіх сіл Кітайскай Рэспублікі (гэта значыць, фактычна, прэзідэнта краіны) і абвясціў сваёй мэтай «разгром чырвоных дзеля выратавання традыцыйных кітайскіх каштоўнасцяў і культуры». Пачалося аднаўленне дзяржаўных структур. Аднак гаміньданаўскія сілы дасягалі ўсё большых поспехаў, у чэрвені 1928 годзе на іх бок перайшоў {{нп3|Янь Сішань||ru|Янь Сишань}} з правінцыі [[Шаньсі]] і стварыў непасрэдную пагрозу Пекіну. Чжан Цзалінь вырашыў пакінуць Пекін і адправіцца ў Маньчжурыю, але {{нп3|Хуангутуньскі інцыдэнт|загінуў на станцыі Хуангутунь|ru|Хуангутуньский инцидент}}. Яго сын, {{нп3|Чжан Сюэлян||ru|Чжан Сюэлян}}, {{нп3|Аб'яднанне Кітая (1928 год)|прызнаў уладу Гаміньдана|ru|Объединение Китая (1928 год)}}. У маі 1928 года ў [[Цзінань|Цзінані]] {{Не перакладзена 4|Цзінаньскі інцыдэнт|адбылося сутыкненне войскаў Чан Кайшы з японскімі войскамі||Jinan incident}}, пасля якога японцы пачалі наступ у правінцыі [[Шаньдун]]. У выніку было падпісана япона-кітайскае пагадненне аб перамір’і, згодна з якім войскі Чан Кайшы павінны былі быць выведзеныя з Цзінань і зоны Шаньдунскай чыгункі. Гаміньданаўскі ўрад павёў варожую палітыку ў адносінах да СССР. У ліпені 1929 года кітайскія ўлады захапілі [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходнюю чыгунку]], якая сумесна кіравалася СССР і Кітаем, і арыштавалі тысячы савецкіх грамадзян. У адказ у кастрычніку—лістападзе 1929 года савецкія войскі {{нп3|Канфлікт на Кітайска-Усходняй чыгунцы|ажыццявілі паспяховую ваенную аперацыю на кітайскай тэрыторыі|ru|Конфликт на Китайско-Восточной железной дороге}}, пасля якой быў падпісаны {{нп3|Хабараўскі пратакол||ru|Хабаровский протокол}} аб аднаўленні на Кітайска-Усходняй чыгунцы і на савецка-кітайскай мяжы стану, прадугледжанага савецка-кітайскім пагадненнем 1924 года. З лістапада 1930 года па восень 1932 года гаміньданаўскія ўлады распачалі чатыры беспаспяховыя паходы супраць раёнаў, якія кантраляваліся КПК. На гэтай тэрыторыі 11 верасня 1931 года была абвешчана {{нп3|Кітайская Савецкая Рэспубліка||ru|Китайская Советская Республика}}. === Японская акупацыя і Другая сусветная вайна === [[Файл:Japanese_Occupation_-_Map.jpg|міні|250пкс|Японская акупацыя (1940)]] Увосень 1931 года [[Японія]] напала на Кітай. 18 верасня пасля серыі правакацый японцы [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|перайшлі ў наступ, за кароткі час акупаваўшы ўсю Маньчжурыю]]. У сакавіку 1932 года тут была абвешчана дзяржава [[Маньчжоу-го]], якую ўзначаліў [[Пу І|Айсіньгёро Пу І]] — апошні імператар маньчжурскай імперыі [[Імперыя Цын|Цын]], зрынутай у гады {{нп3|Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі|ru|Синьхайская революция}}. У гэтых складаных умовах [[Чан Кайшы]] быў вымушаны змагацца адначасова з трыма ворагамі: знешняй японскай агрэсіяй, спарадычнымі бунтамі асобных мілітарыстаў на месцах і ўзброенымі сіламі [[Камуністычная партыя Кітая|КПК]], якія прэтэндавалі на захоп улады ў краіне. Ён абраў палітыку кампрамісу з японцамі, з мілітарыстамі вёў справы ў залежнасці ад канкрэтных абставінаў, з камуністамі ж ніякі кампраміс не быў магчымы. У 1934 годзе асноўныя сілы [[Камуністычная партыя Кітая|КПК]] былі блакаваныя ў правінцыі [[Цзянсі|Цзянсу]]. У гэтых складаных умовах кіраўніцтва КПК здолела арганізаваць прарыў і пасля шматмесячнага маршу прывяло войскі на паўночны захад краіны ў т. зв. «асаблівы раён» з цэнтрам у горадзе {{нп3|Яньань||ru|Яньань}}; гэтыя падзеі ўвайшлі ў гісторыю КПК як «{{нп3|Вялікі паход кітайскіх камуністаў|Вялікі паход|ru|Великий поход китайских коммунистов}}». [[Чан Кайшы]] планаваў працягваць барацьбу з камуністамі і там, але тут узбунтаваўся шэраг яго генералаў, якія лічылі больш прыярытэтнай задачай прымірэнне з камуністамі і сумесную барацьбу з японскай агрэсіяй. У выніку «{{нп3|Сіянскі інцыдэнт|Сіяньскага інцыдэнту|ru|Сианьский инцидент}}» было падпісана пагадненне аб стварэнні адзінага фронту паміж [[Камуністычная партыя Кітая|КПК]] і [[Гаміньдан]]ам. Урад Чан Кайшы яшчэ ў часы [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] {{нп3|Германа-кітайскае супрацоўніцтва (1911—1941)|атрымліваў ваенную дапамогу ад Германіі|ru|Германо-китайское сотрудничество (1911—1941)}}. З прыходам да ўлады [[Адольф Гітлер|Гітлера]] дапамога была павялічана ў мэтах барацьбы з камуністамі. У Кітаі былі створаны заводы па вытворчасці ліцэнзаванага нямецкага ўзбраення, германскія дарадцы праводзілі навучанне асабістага складу, у Кітай экспартаваліся шлемы, вінтоўкі {{нп3|Gewehr 1888|Gewehr 88|ru|Gewehr 1888}} і {{нп3|Mauser 98|98|ru|Mauser 98}}, пісталеты {{нп3|Mauser C96|Mauser|ru|Mauser C96}}. Кітай таксама атрымліваў невялікую колькасць самалётаў {{нп3|Henschel Hs 123|Henschel|ru|Henschel Hs 123}}, {{нп3|Junkers||ru|Junkers}}, {{нп3|Heinkel||ru|Heinkel}} і [[Messerschmitt AG|Messerschmitt]], гаўбіц [[Rheinmetall]] і {{нп3|Friedrich Krupp AG Hoesch-Krupp|Krupp|ru|Friedrich Krupp AG Hoesch-Krupp}}, супрацьтанкавыя і горныя гарматы, напрыклад, {{нп3|Pak 36|Pak 35/36|ru|Pak 36}}, пастаўляліся таксама лёгкія танкі [[Panzerkampfwagen I|PzKpfw I]]. 25 лістапада 1936 года Японія і Германія заключылі [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]], накіраваны супраць СССР і камуністычнага руху. 12 снежня 1936 года адбыўся {{нп3|Сіяньскі інцыдэнт||ru|Сианьский инцидент}}, які прымусіў Чан Кайшы аб’яднацца з камуністамі. 7 ліпеня 1937 года {{нп3|Інцыдэнт ля моста Лугоуцяа|канфліктам ля моста Лугоуцяа|ru|Инцидент у моста Лугоуцяо}} недалёка ад Пекіна пачалася [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|«вялікая» вайна паміж Японіяй і Кітаем]]. З гэтага моманту, на думку кітайскіх гісторыкаў, пачынаецца [[Другая сусветная вайна]]. 21 жніўня 1937 года быў падпісаны {{нп3|савецка-кітайскі дагавор аб ненападзе||ru|Советско-китайский договор о ненападении}}, пасля чаго СССР стаў аказваць [[Савецкая ваенная дапамога Кітаю|ваенную]] і эканамічную дапамогу ўраду Чан Кайшы (Кітаю пастаўляліся самалёты [[І-16]] і іншая ваенная тэхніка, у першы час на баку Кітая {{нп3|Савецкія дабравольцы ў Кітаі|ваявалі савецкія лётчыкі|ru|Советские добровольцы в Китае}}). Германская ваенная дапамога Кітаю была спыненая. 13 снежня 1937 года пачалася [[Нанкінская разня]], якая доўжылася на працягу шасці тыдняў. У верасні 1937 года кіраўніцтва Гаміньдана заявіла пра гатоўнасць супрацоўнічаць з КПК у барацьбе з японцамі. На тэрыторыі, якая знаходзілася пад кантролем КПК, быў створаны {{нп3|Шэньсі-Ганьсу-Нінсяскі савецкі раён||ru|Шэньси-Ганьсу-Нинсяский советский район}}. Да канца 1938 японская армія заняла значную частку найбольш населеных правінцый Кітая. З вясны 1939 года па меры абвастрэння адносін паміж КПК і Гаміньданам гаміньданаўскія войскі пачалі блакаваць Шэньсі-Ганьсу-Нінсяскі савецкі раён. З канца 1940 года японцы актывізавалі наступальныя аперацыі. Толькі ў жніўні 1943 года сілы КПК змаглі перайсці ў контрнаступ. Але вырашальнае значэнне для вызвалення Кітая ад японскай акупацыі мела [[савецка-японская вайна]] у жніўні 1945 года. 2 верасня 1945 Японія [[Акт аб капітуляцыі Японіі|капітулявала]]. === Працяг грамадзянскай вайны === Пасля паразы Японіі ў 1945 годзе вайна паміж Гаміньданам і КПК аднавілася, пасля некалькіх няўдалых спробаў прымірэння і ўрэгулявання шляхам перамоваў. Да 1949 году армія КПК устанавіла кантроль над большай часткай краіны. Вайна суправаджалася масавымі парушэннямі правоў чалавека з абодвух бакоў, мільёны людзей, якія не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, былі забітыя<ref>''{{нп3|Рудольф Румель|Рудольф Руммель|ru|Руммель, Рудольф}}.'' (1994), [http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE1.HTM Death by Government] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190118212828/http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE1.HTM |date=18 студзеня 2019 }} = Смерть от руки государства.</ref>. Войскі Гаміньдана, абяскроўленыя ў вайне з Японіяй<ref>''Odd Arne Westad.'' Restless Empire: China and the World Since 1750 (2012) p. 291.</ref>, пацярпелі паражэнне ад войскаў КПК у 1949 годзе, пасля чаго ўрад Кітайскай Рэспублікі разам з узброенымі сіламі адступіў на [[Тайвань]], у выніку чаго [[De facto|дэ-факта]] утварылася дзве кітайскія дзяржавы. === Кітайская Народная Рэспубліка === 1 кастрычніка 1949 года ў Пекіне была абвешчана [[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]]. На наступны дзень [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] першым прызнаў КНР і заключыў з ёй {{нп3|Савецка-китайскі дагавор аб дружбе, саюзе і ўзаемнай дапамозе|Дагавор аб дружбе, саюзе і ўзаемнай дапамозе|ru|Советско-китайский договор о дружбе, союзе и взаимной помощи}}. Кітай удзельнічаў (пасылка «добраахвотнікаў») у [[Вайна ў Карэі|Карэйскай вайне 1950—53 гадоў]] на баку [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]]. У кастрычніку 1950 кітайскія войскі [[Чамдоская аперацыя|ўвайшлі на тэрыторыю Тыбету]], які абвясціў у лістападзе 1949 года сваю незалежнасць. 23 мая 1951 года паміж урадамі Тыбету і КНР было падпісана «{{нп3|Пагадненне аб мирным вызваленні Тыбета||ru|Соглашение по мирному освобождению Тибета}}». Гэта вымусіла [[Далай-лама XIV|Далай-ламу XIV]] эмігрыраваць у [[Індыя|Індыю]]. Ідучы паводле савецкай мадэлі, КПК прынялася за стварэнне планавай эканомікі. Аднак, у адрозненне ад СССР, спачатку Кітай не спяшаўся з правядзеннем жорсткай аграрнай калектывізацыі і паспешнай індустрыялізацыі. Супрацьстаянне паміж КНР і гаміньданаўскім рэжымам на Тайвані неаднаразова прыводзіла да ўзброеных сутыкненняў (гл. {{нп3|Першы крызіс у Тайваньскім праліве||ru|Первый кризис в Тайваньском проливе}}, {{нп3|Другі крызіс у тайваньскім праліве||ru|Второй кризис в Тайваньском проливе}}), уключаючы артылерыйскія абстрэлы тэрыторыі. У лютым 1957 года [[Маа Цзэдун|Маа]] рашыўся на {{нп3|Няхай расцвітаюць сто кветак|ўзмацненне галоснасці і крытыкі ў краіне|ru|Пусть расцветают сто цветов}}, каб задзейнічаць гарадскую інтэлігенцыю ў сацыялістычным будаўніцтве. Але ў ліпені 1957 года гэтая кампанія была рэзка згорнутая. Пачатковы перыяд галоснасці апынуўся пасткай: вынікам кампаніі стала {{нп3|Кампанія супраць правых элементаў|масавая траўля інтэлігенцыі|ru|Кампания против правых элементов}}. У лістападзе 1957 года [[Савецка-кітайскі раскол|адносіны КНР і СССР пагоршыліся]]. У маі 1958 года ў закрытым рэжыме адбылася другая сесія {{нп3|VIII з’езд КПК|VIII з’езда КПК|ru|VIII съезд КПК}}, якая адзначыла адмову КПК ад выкарыстання савецкага вопыту. Было абвешчана аб пераходзе да «{{нп3|Палітыка «Трох чырвоных сцягоў»|курсу трох чырвоных сцягоў|ru|Политика «Трёх красных знамён»}}» (новая «генеральная лінія» на пабудову ў КНР сацыялізму па прынцыпе «больш, хутчэй, лепш, эканомней», палітыка «{{нп3|Вялікі скачок|вялікага скачка|ru|Большой скачок}}», стварэнне «народных камун»), закліканаму забяспечыць паскоранае развіццё КНР, вывесці яе ў разрад вядучых сусветных дзяржаў і забяспечыць ёй лідарства ў міжнародным камуністычным руху. Аднак спроба ўзмацніць эканамічны рост шляхам рэзкай калектывізацыі і падмяніць прафесіяналізм энтузіязмам, а таксама няслушныя рашэнні ў галіне сельскай гаспадаркі абярнуліся катастрофай — у выніку {{нп3|Вялікі кітайскі голад|масавага голаду 1959-1961 гадоў|ru|Великий китайский голод}} памерлі, па розных звестках, да 15 мільёнаў чалавек. «Вялікі скачок» падмяніў сабой другі пяцігадовы план 1958—1962, прапанаваны [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлаем]]. Ва ўмовах «вялікага скачка» радыкалізаваўся знешнепалітычны курс кіраўніцтва КНР. 23 жніўня 1958 [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] пачала {{нп3|Другі крызіс у тайваньскім праліве|артылерыйскія абстрэлы|ru|Второй кризис в Тайваньском проливе}} прыбярэжных астравоў у [[Тайванскі праліў|Тайваньскім праліве]], на якіх была сканцэнтравана 100-тысячная групоўка гаміньданаўскіх войскаў. У сакавіку 1959 года адбылося {{нп3|Тыбецкае паўстанне (1959)|Тыбецкае паўстанне|ru|Тибетское восстание (1959)}}. Увосень 1962 года адбылася {{нп3|китайска-індыйская пагранічная вайна||ru|Китайско-индийская пограничная война (1962)}}. [[Файл:Red_Guards_in_Tian'anmen_Square.jpg|справа|міні|250пкс|[[Хунвейбіны]] на [[Плошча Цяньаньмэнь|плошчы Цяньаньмэнь]] у 1966 годзе]] У 1966 годзе старшынёй КПК [[Маа Цзэдун]]ам была пачата масавая кампанія пад лозунгам барацьбы з «рэвізіянізмам» і «рэшткамі буржуазіі ў партыі, урадзе і арміі», вядомая як «[[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурная рэвалюцыя]]». Яе фактычнай задачай было зацвярджэнне [[мааізм]]у ў якасці адзінай дзяржаўнай ідэалогіі і знішчэнне палітычнай апазіцыі. Масавая мабілізацыя моладзі, якая атрымала назву «[[Хунвейбіны|чырвонагвардзейцаў]]», была пазбаўленая выразнай арганізацыі, па прычыне раптоўнасці дзеянняў старшыні і адсутнасці адзінства ў асяроддзі лідараў КПК. Фанатычна адданыя «вобразу Старшыні» студэнты, рабочыя і школьнікі заняліся пошукам і выкрыццём «класавых ворагаў», падбухтораныя {{нп3|Банда чатырох|радыкальнай клікай|ru|Банда четырёх}} да нападаў на больш умераных лідараў партыі. У верасні 1971 года была раскрыта {{нп3|Праект 571|змова Лінь Бяа|ru|Проект 571}} супраць Маа. Намецілася змена курсу ў краіне, якая характарызуецца як паварот на захад. [[Савецка-кітайскі раскол]], які пачаўся ў 1957 годзе, дасягнуў максімальнай вастрыні ў памежных сутыкненнях 1969 года ([[Пагранічны канфлікт на востраве Даманскі]] і [[Пагранічны канфлікт у раёне возера Жаланашколь|Пагранічны канфлікт ля возера Жаланашколь]]). У 1972 годзе з прычыны «{{нп3|Пінг-понгавая дыпламатыя|пінг-понгавай дыпламатыі|ru|Пинг-понговая дипломатия}}» адбылася {{нп3|Візіт Ніксана ў Кітай (1972)|сустрэча|ru|Визит Никсона в Китай (1972)}} Маа Цзэдуна і [[Рычард Ніксан|Рычарда Ніксана]]. У сакавіку 1973 [[Дэн Сяапін]] становіцца віцэ-прэм’ерам ва ўрадзе Чжоу Эньлая, на {{нп3|X з’езд КПК|X з’ездзе КПК|ru|X съезд КПК}} абіраецца членам ЦК, у снежні па прапанове Маа Цзэдуна ўводзіцца ў склад палітбюро ЦК КПК. Пасля смерці Маа ў 1976 годзе рушыла ўслед звяржэнне «{{нп3|Банда чатырох|банды чатырох|ru|Банда четырёх}}», затым «{{нп3|Малая банда чатырох|Малой банды чатырох|ru|Малая банда четырёх}}» і паступовае адхіленне прамога пераемніка Маа {{нп3|Хуа Гафэн|Хуа Гафэна|ru|Хуа Гофэн}}. Уладу ў краіне ўзялі рэфарматары на чале з [[Дэн Сяапін]]ам, якія ў 1977 годзе заявілі аб неабходнасці {{нп3|Балуань Фаньчжэн|выпраўлення памылак|ru|Болуань Фаньчжэн}}, дапушчаных у ходзе Культурнай рэвалюцыі, а ў канцы 1978 года абвясцілі на 3-м пленуме ЦК КПК 11-га склікання {{нп3|Палітыка рэформаў і адкрытасці|палітыку «рэформаў і адкрытасці»|ru|Политика реформ и открытости}}. У палітычнай сферы ў 1978—1979 гадах адбылася кароткачасовая [[лібералізацыя]], якая атрымала назву «{{нп3|Пекінская вясна||ru|Пекинская весна}}». У эканоміцы прагматычнае і рэфарматарскае крыло КПК на чале з [[Дэн Сяапін]]ам у 1978 годзе пачало курс на рыначныя пераўтварэнні, у тым ліку шляхам стварэння сумесных прадпрыемстваў і спецыяльных эканамічных зон, што дазволіла вырашыць або змякчыць харчовыя і іншыя сацыяльныя праблемы. У ходзе трэцяга пленуму была вылучана прапанова аб зняцці працоўнага цэнтра Партыі і дзяржавы да эканамічнага будаўніцтва, а таксама аб ажыццяўленні гістарычнага рашэння аб палітыцы рэформаў і адкрытасці. Менавіта тады быў зроблены вялікі паваротны крок, які валодае велізарным значэннем, з моманту станаўлення новага Кітая<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180115/1515995483-top-10-syoletnih-padzey-u-kitai |title=zviazda.by |access-date=11 ліпеня 2023 |archive-date=11 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711084451/http://zviazda.by/be/news/20180115/1515995483-top-10-syoletnih-padzey-u-kitai |url-status=dead }}</ref>. У лютым-сакавіку 1979 года адбылася [[кітайска-в’етнамская вайна]] — першая ў гісторыі вайна паміж сацыялістычнымі краінамі<ref name="Славин">{{Cite web|author=Владимир Славин|url=http://www.vko.ru/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?tabID=320&ItemID=164&mid=2859&wversion=Staging|title=Первая социалистическая|lang=ru|website=vko.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071212012633/http://www.vko.ru/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?tabID=320&ItemID=164&mid=2859&wversion=Staging|archive-date=2007-12-12|access-date=2007-12-26}}</ref>. {{нп3|Кітайска-в’етнамскія ўзброеныя сутыкненні (1979—1990)|Кітайска-в’етнамскія ўзброеныя сутыкненні|ru|Китайско-вьетнамские вооружённые столкновения (1979—1990)}} працягваліся да 1990 года. Рэальны старт эканамічнай рэформе быў дадзены на {{нп3|XII з’езд КПК|XII з’ездзе КПК|ru|XII съезд КПК}} (1982 г.). На {{нп3|XIII з’езд КПК|XIII з’ездзе КПК|ru|XIII съезд КПК}} (1987) было дадзена падрабязнае тлумачэнне тэорыі пачатковага этапу сацыялізму, згодна з якой сацыялістычны лад і сацыялістычная эканамічная сістэма — розныя рэчы, г. зн. сацыялістычны палітычны рэжым не мае на ўвазе безумоўнай планавай цэнтралізацыі ўсёй эканомікі, а дазваляе выкарыстоўваць і рынкавыя механізмы, асабліва ў пары «дзяржава-прадпрыемства». На XIV з’ездзе КПК (1992) быў абвешчаны курс на пабудову сацыялістычнай рынкавай эканамічнай сістэмы з кітайскай спецыфікай. Практычна ўсе 800 млн сялян атрымалі права на свабодную сельскагаспадарчую вытворчасць. У асноўным была адменена сістэма дзяржзагатовак, вызваленыя цэны на большасць відаў сельскагаспадарчай прадукцыі. Вынікам гэтых мер стаў выхад аграрнага сектара з застою, уступленне сялянскіх гаспадарак на шлях спецыялізацыі і павышэння таварнасці. Арганізаваныя ў вёсцы па ініцыятыве сялян валасна-пасялковыя прадпрыемствы дазволілі забяспечыць рост занятасці (120 млн чал.) і павысіць жыццёвы ўзровень сялян. Задача забеспячэння краіны збожжам была ў асноўным вырашана ў 1980-х. Паступова ў вёсцы сфарміравалася двухслаёвая гаспадарчая сістэма на аснове спалучэння калектыўнай уласнасці і сямейнага падраду. Кітай — член [[ААН]] (з 1971), Азіяцка-Ціхаакіянскай эканамічнай кааперацыі. У галіне прамысловай палітыкі ўрад Кітая, пачынаючы з 1984 года зрабіў упор на канцэпцыю планавай таварнай эканомікі. На практыцы гэта азначала пераклад часткі асобных гарадскіх прадпрыемстваў на самаакупнасць. Актыўна прыцягваліся замежныя інвестыцыі. 2 жніўня 1984 года заключаны кітайска-брытанскі дагавор аб вяртанні Кітаю [[Ганконг]]а (з 1 ліпеня 1997 года). Паспяховае правядзенне палітыкі лібералізацыі ў спалучэнні з жорсткай {{нп3|Адна сям’я — адно дзіця|палітыкай абмежавання нараджальнасці|ru|Одна семья — один ребёнок}} (зніжэнне нараджальнасці за 20 гадоў склала не менш за 200 млн чалавек) дазволіла стварыць дынамічную эканоміку. У красавіку 1989 смерць былога генеральнага сакратара ЦК КПК {{нп3|Ху Яабан|Ху Яабана|ru|Ху Яобан}}, які лічыўся прыхільнікам дэмакратызацыі, выклікала хваляванні ў многіх гарадах КНР. Асаблівую актыўнасць праявілі студэнты Пекіна. 16 красавіка 1989 года група студэнтаў зладзіла на плошчы [[Плошча Цяньаньмэнь|Цяньаньмэнь]] акцыю ў памяць аб Ху Яабане. Публікацыя фотарэпартажу пра гэта была ўспрынятая як адабрэнне акцыі партыйным кіраўніцтвам. У Пекіне пачаліся дэманстрацыі, у якіх прыняло ўдзел да 2 млн чалавек, на плошчы Цяньаньмэнь адбываўся бесперапынны мітынг. Удзельнікаў дэманстрацый падбадзёрыла заява Генеральнага сакратара ЦК КПК [[Чжаа Цзыян]]а пра тое, што тэндэнцыя процідзеяння рэформам гэтак жа небяспечная, як і «уржуазная лібералізацыя». Аднак у партыйным кіраўніцтве ўзялі верх прыхільнікі прымянення сілавых метадаў супраць дэманстрантаў. 3 чэрвеня 1989 года войскам быў дадзены загад здушыць «контррэвалюцыйны мяцеж». У ходзе [[Пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь (1989)|расправы над удзельнікамі пратэстаў]] у Пекіне і іншых гарадах загінула да некалькіх тысяч чалавек, былі праведзены масавыя арышты. Ваеннае становішча ў Пекіне было адменена толькі ў студзені 1990 года. Скліканы 23-24 чэрвеня 1989 года пленум ЦК КПК замяніў [[Чжаа Цзыян]]а на пасадзе генеральнага сакратара ЦК КПК [[Цзян Цзэмінь|Цзян Цзэмінем]]. Аж да сваёй смерці ў 2005 годзе Чжаа Цзыян знаходзіўся пад хатнім арыштам. У 1980-я гады нармалізаваны кітайска-савецкія адносіны, у 1997—98 гадах дэмаркіравана граніца Кітая з [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] (правапераемніца [[СССР]]). [[Беларуска-кітайскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны]] з [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў студзені 1992 года. З [[1993]] г. кіраўнік дзяржавы (старшыня КНР) — [[Цзян Цзэмінь]]. Кітай пачаў перагаворны працэс па ўрэгуляванні спрэчных пытанняў з [[Тайвань|Тайванем]] (вакол яго статуса, красавік 1993), [[Індыя]]й (аб пагранічным канфлікце ў Гімалаях, верасень 1993), [[В’етнам]]ам (пагадненне аб мірным урэгуляванні пагранічнага канфлікту, кастрычнік 1993). У 1997 годзе [[Вялікабрытанія]] вярнула КНР [[Ганконг|Сянган]] (Ганконг), а ў 1999 годзе [[Партугалія]] вярнула КНР [[Макаа|Аамынь]] (Макаа). Гэтыя тэрыторыі атрымалі асаблівы статус у складзе КНР. У пачатку XXI стагоддзя Кітай ператварыўся ў «сусветную фабрыку», куды пераводзіўся шэраг вытворчасцяў з развітых краін [[Еўропа|Еўропы]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і [[Японія|Японіі]]. Аднак бурны эканамічны рост шмат у чым быў звязаны з таннасцю працоўнай сілы, слабым узроўнем тэхнікі бяспекі і [[Экалагічныя праблемы Кітая|дрэнным кантролем за экалогіяй]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Кітай. Гісторыя|Калаткоў У. Я.|299—301}} * ''Чжэн Ляньгэнь.'' Гісторыя Кітая: кароткі агляд / пераклад з кітайскай. — Мінск: Восточная культура, 2022. — 269, [1] с. ISBN 978-985-7260-09-6 == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150419004512/http://www.easttime.ru/countries/topics/3/8/62.html История Китая] // Институт стратегического анализа и прогноза /вебархив/ * [http://lib.asu.ru/slasu/arhiv/doc/istor_kitai.doc История Китая: библиогр. указатель (1818—2005 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331215333/http://lib.asu.ru/slasu/arhiv/doc/istor_kitai.doc |date=31 сакавіка 2022 }} // {{нп3|Алтайскі дзяржаўны ўніверсітэт|АлтГУ|ru|Алтайский государственный университет}}; сост. О. А. Трухина. — Барнаул, 2012. — 89 с. * [https://web.archive.org/web/20090121100142/http://expert.ru/printissues/expert/2009/01/prihod_s_proficitom Опиумные войны — История] // Эксперт * [https://www.kommersant.ru/doc/4116669?from=main_13 Возрождение Поднебесной. Какой КНР пришла к своему 70-летию] // [[Коммерсантъ]], 5.10.2019 * [http://kartap3.narod.ru/statija_10_konf.htm Стафеев С. К., Гусев Д. A. Древний «Китай» находился в Западной Африке] * http://pervokarta.ru/china1.jpg {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220329195112/http://pervokarta.ru/china1.jpg |date=29 сакавіка 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кітай у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая| ]] l1r7cag5mm8s8q4p6yw67yibogyf50t Гроза (Харкаўская вобласць) 0 750065 5177225 4971605 2026-08-07T15:04:57Z 5177225 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Гроза''' ({{lang-uk|Гроза}}) — сяло Шаўчэнкаўскай пасялковай грамады [[Куп’янскі раён|Куп’янскага раёна]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] Украіны. Насельніцтва — 266 чалавек. Да 2020 года орган мясцовага самакіравання — Петрапольская сельская грамада. == Геаграфія == Сяло ''Гроза'' размешчана на ручаі Вітай Яр, адным з вытокаў ракі Сярэдняя Балаклейка. На адлегласці 1 км знаходзяцца сёлы [[Агурціўка]], Самарскэ і Алэксандрыўка, за 2,5 км — пгт [[Шэўчэнкавэ (Харкаўская вобласць)|Шаўчэнкава]]. Побач праходзіць аўтамабільная дарога Н26. == Гісторыя == Заснавана ў 1922 годзе. 12 чэрвеня 2020 года паводле распараджэння Кабінета Міністраў Украіны № 725-р «Пра вызначэнне адміністрацыйных цэнтраў і зацвярджэнне тэрыторый тэрытарыяльных грамад Харкаўскай вобласці», увайшло ў склад Шаўчэнкаўскай пасялковай грамады.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/725-2020-р|title=Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Харківської області|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2022-11-04}}</ref> 17 ліпеня 2020 года пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы і ліквідацыі [[Шэўчэнкаўскі раён (Харкаўская вобласць)|Шаўчэнкаўскага раёна]] увайшло ў склад Куп’янскага раёна Харкаўскай вобласці.<ref>{{Пастанова ВРУ|807-IX|17 ліпеня 2020|Про утворення та ліквідацію районів}}</ref> У лютым — верасні 2022 года сяло [[Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці|было пад расійскай акупацыяй]]. 9 верасня 2022 года ў ходзе [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|харкаўскага контрнаступлення]] [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] вызвалілі сяло. 5 кастрычніка 2023 года адбыўся абстрэл [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійскай арміяй]] крамы і кафэ, у выніку якога загінулі 55 чалавек, сярод іх — шасцігадовае дзіця<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2023/10/5/7422795/|title=Росіяни вдарили по кафе-магазину на Харківщині: 55 загиблих|author=Валентина Романенко|date=5 жовтня 2023|publisher=Українська правда|access-date=5 жовтня 2023}}</ref>. == Насельніцтва == === Мова === Размеркаванне насельніцтва па роднай мове па даных перапісу 2001 года<ref>https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/</ref>: {| class="standard" ![[Мовы Украіны|Мова]] !Адсотак |- |[[Украінская мова|украінская]] | align="right" |93,2 % |- |[[Руская мова ва Украіне|руская]] | align="right" |4,4 % |- |іншыя/не паказалі | align="right" |2,4 % |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://weather.in.ua/ua/har'kovskaja/6011 Надвор’е ў вёсцы Гроза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160323025144/http://weather.in.ua/ua/har'kovskaja/6011|date=23 березня 2016}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-10-06}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1922 годзе]] dfw23t3r6cdra6kacuuw1hrkgmbf009 5177440 5177225 2026-08-08T09:16:49Z 5177440 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Гроза''' ({{lang-uk|Гроза}}) — сяло Шаўчэнкаўскай пасялковай грамады [[Куп’янскі раён|Куп’янскага раёна]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] Украіны. Да 2020 года орган мясцовага самакіравання — Петрапольская сельская грамада. == Геаграфія == Сяло ''Гроза'' размешчана на ручаі Вітай Яр, адным з вытокаў ракі Сярэдняя Балаклейка. На адлегласці 1 км знаходзяцца сёлы [[Агурціўка]], Самарскэ і Алэксандрыўка, за 2,5 км — пгт [[Шэўчэнкавэ (Харкаўская вобласць)|Шаўчэнкава]]. Побач праходзіць аўтамабільная дарога Н26. == Гісторыя == Заснавана ў 1922 годзе. 12 чэрвеня 2020 года паводле распараджэння Кабінета Міністраў Украіны № 725-р «Пра вызначэнне адміністрацыйных цэнтраў і зацвярджэнне тэрыторый тэрытарыяльных грамад Харкаўскай вобласці», увайшло ў склад Шаўчэнкаўскай пасялковай грамады.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/725-2020-р|title=Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Харківської області|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2022-11-04}}</ref> 17 ліпеня 2020 года пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы і ліквідацыі [[Шэўчэнкаўскі раён (Харкаўская вобласць)|Шаўчэнкаўскага раёна]] увайшло ў склад Куп’янскага раёна Харкаўскай вобласці.<ref>{{Пастанова ВРУ|807-IX|17 ліпеня 2020|Про утворення та ліквідацію районів}}</ref> У лютым — верасні 2022 года сяло [[Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці|было пад расійскай акупацыяй]]. 9 верасня 2022 года ў ходзе [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|харкаўскага контрнаступлення]] [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] вызвалілі сяло. 5 кастрычніка 2023 года адбыўся абстрэл [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійскай арміяй]] крамы і кафэ, у выніку якога загінулі 55 чалавек, сярод іх — шасцігадовае дзіця<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2023/10/5/7422795/|title=Росіяни вдарили по кафе-магазину на Харківщині: 55 загиблих|author=Валентина Романенко|date=5 жовтня 2023|publisher=Українська правда|access-date=5 жовтня 2023}}</ref>. == Насельніцтва == === Мова === Размеркаванне насельніцтва па роднай мове па даных перапісу 2001 года<ref>https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/</ref>: {| class="standard" ![[Мовы Украіны|Мова]] !Адсотак |- |[[Украінская мова|украінская]] | align="right" |93,2 % |- |[[Руская мова ва Украіне|руская]] | align="right" |4,4 % |- |іншыя/не паказалі | align="right" |2,4 % |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://weather.in.ua/ua/har'kovskaja/6011 Надвор’е ў вёсцы Гроза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160323025144/http://weather.in.ua/ua/har'kovskaja/6011|date=23 березня 2016}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-10-06}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1922 годзе]] 92gpew5zt1tz60wemn2f9x1vwr1dx0e Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5177233 5176672 2026-08-07T15:51:41Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5177233 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юхан Арфведсан|2026-08-07T11:08:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Серакоўскі|2026-08-06T12:02:20Z|~2026-43234-10}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны мастацкі музей|2026-08-06T06:31:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жэром Эжэн Каджа|2026-08-05T10:38:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|2026-08-05T07:39:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей акупацыі і барацьбы за свабоду|2026-08-05T07:30:08Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|2026-08-05T07:21:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі чыгуначны музей|2026-08-05T07:10:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эторэ Пайс|2026-08-05T06:51:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэвід Пайнс|2026-08-05T06:20:16Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> p8wtjh8uq49n7w7axpyuv9q4z1wziye Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5177231 5176671 2026-08-07T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5177231 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Алакнанда|2026-08-06T08:36:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудрапраяг|2026-08-06T06:17:08Z|~2026-40856-89}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Буракай|2026-08-05T10:46:30Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2h9doncb06fd3w3o3xx0tcr21nwf5p3 Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5177228 5176667 2026-08-07T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +11 новых 5177228 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Віктар Андрэевіч Палагін|2026-08-07T13:06:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт (пам. паміж 1808 і 1817)|2026-08-07T07:32:10Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Валянцін Пятровіч Пакаташкін|2026-08-07T05:39:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сабіна Брыло|2026-08-06T20:46:21Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт|2026-08-06T14:29:37Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Ігнацы Касакоўскі|2026-08-06T12:35:58Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Януш Янушавіч Заслаўскі|2026-08-05T21:59:57Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sqi9oaw094zkusdpipb8b8wi76f1h8o Бернар Фарсі 0 756309 5177079 4658182 2026-08-07T12:09:18Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177079 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Бернар Фарсі''' ({{lang-fr|Bernard Farcy}}; нар. {{ДН|17|3|1949}}) — французскі камедыйны [[акцёр]]. Вядомы па серыі фільмаў «Таксі», дзе гуляў камісара, а ў пятай частцы мэра Жыбера. Таксама Фарсі граў у фільмах «Братэрства ваўка» і «Астэрыкс і Абелікс: місія „Клеапатра“». == Біяграфія == Нарадзіўся 17 сакавіка 1949 года. Вучыўся ў Кансерваторыі драматычнага мастацтва ў Ліёне. Скончыў тэатральную школу ў Рэймсе, пасля чаго пераехаў у [[Парыж]]. Іграў у тэатры ў Манпарнасе; пасля знаёмства з Дамінікам Беснеарам у 1983 годзе выканаў першую ролю ў поўнаметражным фільме «Месяц у сцёкавай канаве». Да сярэдзіны 1990-х гадоў гуляў пераважна ролі другога плана; пасля поспеху ў фільме «Таксі» змяніў амплуа акцёра камедыйных роляў. Паспяховай для Фарсі была роля Шарля дэ Голя, якую ён увасобіў у кіно ў 2006 годзе ў фільме «Вялікі Шарль» (Le grand Charles). == Фільмаграфія == * 1979 — Напалеон і Жазэфіна, або Улада жаданняў / Joséphine ou la comédie des ambitions * 1982 — Крыніца вады / Le point d’eau * 1983 — Месяц у сцёкавай канаве / La lune dans le caniveau — Ісус * 1984 — Чалавек-жанчына / Femmes de personne — Бруна. * 1984 — Наша гісторыя / Notre histoire — Фарыд * 1984 — Крок у цень / Marche à l’ombre — мсье Крысціян * 1986 — Роднасныя сувязі / Lien de parenté — Люсьен Донаці * 1986 — Вячэрняя сукенка / Tenue de soirée * 1987 — Адзіночка / Le Solitair * 1988 — Не будзіце спячага паліцэйскага / Ne Reveillez Pas Un Flic Qui Dort * 1998 — [[Таксі (фільм, 1998)|Таксі]] / Taxi — Камісар Жыбер * 2000 — Таксі 2 / Taxi 2 — Камісар Жыбер * 2001 — Астэрыкс і Абелікс: Місія «Клеапатра» / Astérix et Obélix: Mission Cleopâtre — Краснабарод * 2001 — Братэрства ваўка / Le Pacte des loups — інтэндант Лаффон * 2003 — Таксі 3 / Taxi 3 — Камісар Жыбер * 2007 — Таксі 4 / Taxi 4 — Камісар Жыбер * 2009 — Злыдзень / Le Vilain * 2018 — Таксі 5 / Taxi 5 — Мэр Марселя і Экс-Камісар Жыбер {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фарсі}} fgq6vgga72htxyjfsqwcp8jj9ukitoq Гродзенская турма 0 756778 5177257 5055299 2026-08-07T16:44:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177257 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = Гродзенская турма 3.jpg | Шырыня выявы = 300пкс | Краіна = Беларусь | Назва месцазнаходжання = Горад | Горад = Гродна | Подпіс выявы = Від на гродзенскую турму з вежы Фарнага касцёла | Заснаванне = 1820 | Беларуская назва = Гродзенская турма | Статус = {{ГККРБ 4|412Г000028}} |lat_dir =N |lat_deg = 53|lat_min =40 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =49 |lon_sec =55 |region =BY |CoordScale = }} '''Гродзенская турма''' — [[турма]] № 1, размешчаная на вул. [[Вуліца Кірава (Гродна)|Кірава]], 1 у гістарычным цэнтры [[Гродна]]. Заснаваная ў [[1820]] г., з’яўляецца найстарэйшай дзейнай турмой на тэрыторыі Беларусі. Лічыцца самай строгай турмой у Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://ctv.by/zdes-sideli-napoleon-orda-feliks-dzerzhinskiy-bronislav-tarashkevich-ekskursiya-po-grodnenskomu|title=Здесь сидели Наполеон Орда, Феликс Дзержинский, Бронислав Тарашкевич. Экскурсия по Гродненскому музею тюремного быта}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Комплекс складаецца з уласна турмы і СІЗА. У СІЗА вязні ўтрымліваюцца да суда і да адпраўкі на месца адбывання пакарання. == Гiсторыя == Гродзенская турма займае амаль цэлы квартал на месцы былога [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]]. Турэмны замак з 1820 г. неаднаразова перабудоўваўся і рамантаваўся. У першай палове [[XIX стагоддзе|ХІХ ст.]] у турме захоўваўся саслоўны прынцып размеркавання зняволеных. [[Шляхта|Шляхту]] трымалі асобна ад іншых арыштантаў. На утрыманне вышэйшага саслоўя выдаткоўвалася ў 1,5-2 разы больш сродкаў, чым на арыштантаў ніжэйшага стану. Да канца 30-х гг. ХІХ ст. арыштанты самі куплялі ежу, а грошы на яе ім выдавалі на рукі. Пасля прадукты сталі закупаць і пастаўляць цэнтралізавана. Рацыён складаў хлеб у норме 2 ½ фунты (1,14 кг), а таксама танныя крупы, гарох, капуста, шчаўе (у сезон), буракі, як запраўка — сала ці алей. У [[1838|1838 г.]] быў створаны гродзенскі Апякунскі камітэт па справах турмы. Акрамя гарадскога астрога ў [[1830-я|1830]]-50-я гг. як вязніцы выкарыстоўвалі кармеліцкі, [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)|дамініканскі]], [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскі]] і некаторыя жаночыя кляштары, маёнтак [[Сядзіба Станіславова|Станіславова]]. Праз рэзкае павелічэнне колькасці арыштантаў, пераважна палітычных, няпрофільнае выкарыстанне гэтых месцаў спынілася. У гродзенскім астрогу асобна ад зняволеных жыў гарадскі кат. Іх рэкрутавалі з ліку былых вязняў, прафесія была адна з найменш прэстыжных. Кат атрымліваў удвая большае грашовае ўтрыманне, чым зняволеныя. Ён здзяйсняў пакаранні пугай (забаронена ў [[1845|1845 г.]]), [[бізун]]ом, розгамі. Фізічныя пакаранні выносілі абавязкова публічна. Для гэтага з [[1840-я|1840-х]] на цэнтральнай плошчы горада ставілі [[эшафот]] з прэнгерам (слупом ганьбы). Гродзенская турма актыўна выкарыстоўвалася як перасыльны цэнтр і этапны пункт. Там акумулявалі арыштантаў, асуджаных судамі розных гарадоў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] на [[Катарга|катаргу]], пасяленне ў [[Сібір]], адпраўку ў арыштанцкія роты ці ў салдаты. Там жа начавалі перасыльныя з суседняга [[Царства Польскае|Царства Польскага]] перад адпраўкай далей. Апошняя катэгорыя вязняў дамінавала сярод іншых. [[Файл:Horadnia, Kalučynskaja, Daminikanski. Горадня, Калючынская, Дамініканскі (N. Orda, 1861-69).jpg|міні|Від на гродзенскі турэмны замак у 1860-я гг.]] Толькі з сярэдзіны ХІХ ст. гродзенскую турму пачалі выкарыстоўваць як месца адбыцця пакарання. Да гэтага часу яе асноўнай фунцыяй было зняволенне на час следства. Асноўным жа пакараннем была катарга. У [[1853|1853 г.]] да корпуса турэмнага замка прыбудавалі два [[Флігель|флігелі]] з дзесяццю камерамі для адзіночных падследчых. У [[1854|1854 г.]] на ніжнім паверсе паезуіцкага кляштара, які прылягаў да астрога, з’явіліся пяць камер для ўтрымання вязняў пасля прысудаў. Умяшчальнасць астрога склала трохі больш за 90 чалавек. Рэальна арыштантаў магло быць нашмат больш. У турме панавалі смурод, вільгаць, холад і недахоп святла. Не было [[Каналізацыя|каналізацыі]] і ацяплення, адсутнічалі або былі моцна пашкоджаныя драўляныя падлогі, сцены былі нетынкаваныя, у многіх камерах у вокнах не было шкла, іх забівалі дошкамі. Ваду дастаўлялі ў бочках з [[Нёман]]а.<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/files/harodnia.pdf|загаловак=“Гародня Х–ХХ стст. Каралеўскі горад з правінцыйным лёсам|адказны=пад рэд. А.Ф.Смаленчука|год=2014|месца=Гродна-Уроцлаў|выдавецтва=Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego|старонак=514|isbn=978-83-7893-160-7}}</ref> === Турма ў часы паўстаняя 1863—1864 гадоў === У [[1863|1863 г.]] ў гродзенскай турме ўтрымлівалі мясцовых паўстанцаў. Сярод арыштаваных 48,6 % складала шляхта, 7,4 % — [[мяшчане]], чыноўнікаў было 13, [[Ксёндз|ксяндзоў]] — два. Большасць арыштаваных прымалі непасрэдны ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні Каліноўскага]], каля 30 утрымлівалі «па падазрэнні». [[Файл:Horadnia, Reźnickaja, Jezuicki. Горадня, Рэзьніцкая, Езуіцкі (N. Orda, 1861-69).jpg|злева|міні|Унутрнаны двор турмы ў часы паўстання 1863 г.]] Арыштантаў стала так шмат, што ўлады пачалі шукаць новыя памяшканні і спрабавалі выкарыстаць як турму гродзенскі [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]]. Умовы ўтрымання там таксама былі цяжкімі. Гродзенскую ваенна-следчую камісію расфарміравалі толькі ў траўні [[1866|1866 г.]] Да гэтага ўлады працягвалі змаганне з гродзенскімі мяцежнікамі.<ref name=":0" /> Пасля паўстання 1863 г. гродзенская турма стала самай буйной у губерні. Тут стварылі вытворчыя майстэрні, дзе зняволеныя рабілі кайданы, ланцугі, адзенне і абутак для іншых турмаў. Гэта была адна з найбуйнейшых турмаў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/26463.4/3333511/|title=Гродненская тюрьма: самый дерзкий побег, кружки из мякиша и знаменитые сидельцы|first=Ольга КОМЯГИНА|last={{!}}|website=kp.ru -|date=2015-11-26|access-date=2024-01-19}}</ref> === Турма ў XX стагоддзі === Паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі]] войнамі гродзенская турма называлася Гродзенскай следча-карнай турмой. У сярэднім там адначасова знаходзілася каля 600 мужчын і 100 жанчын. Не менш за чвэрць, а ў час палітычных рэпрэсій і больш, складалі [[Палітычныя зняволеныя|палітычныя вязні]], пераважна [[Камунізм|камуністы]] і беларускія дзеячы.<ref name=":0" /> У лютым [[1939|1939 г.]] у гродзенскай турме ўтрымлівалі 1 027 мужчын і 79 жанчын. Каля 35 % вязняў былі палітычнымі, у тым ліку 304 камуністы і 71 «шпіён». У жніўні 1939 колькасць вязняў зменшылася да 935 мужчын і 65 жанчын. Сярод іх 369 былі камуністамі, колькасць «шпіёнаў» не змянілася.<ref>{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/garadzenski-sotsyum-2013-gistoryya-i-pamyats-xv-xx-stst|аўтар=Міхайлік Л.|загаловак=Гародня ў 1939 г.: напярэдадні вайны // Гарадзенскі соцыум 2013. Гісторыя і памяць. XV-XX cтст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гародня, 9-10 лістапада 2013 г.)|адказны=Пад рэд. А.К.Краўцэвіча і А.Ф.Смаленчука|год=2014|месца=Гродна|старонкі=279|старонак=329|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119182611/https://kamunikat.org/garadzenski-sotsyum-2013-gistoryya-i-pamyats-xv-xx-stst}}</ref> Умовы ў гродзенскай турме тады лічыліся аднымі з найбольш цяжкіх у Польшчы. Пасля [[Абарона Гродна (1939)|заняцця Гродна]] савецкімі войскамі гродзенская турма зноў была перапоўнена: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|саветы]] арыштоўвалі мясцовае насельніцтва за супраціў, у тым ліку прэвентыўна. На пачатку чэрвеня [[1941|1941 г.]] у турме знаходзілася больш за 1750 вязняў.<ref name=":0" /> 22 чэрвеня 1941 г., калі немцы атакавалі Савецкі саюз, кіраўніцтву турмы загадалі перад эвакуацыяй растраляць вязняў. Частку з іх паспелі забіць у камерах. Адна з нямецкіх бомбаў упала на тэрыторыю турмы, гэта дазволіла некаторым зняволеным уцякчы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2022/06/24/turma-shylda/|title=У памяць аб забітых у Гродзенскай турме ўсталююць мемарыяльную шыльду. Пракуратура кажа, што там забівалі немцы і нацыяналісты|last=|website=Hrodna.life|date=2022-06-24|access-date=2024-01-19}}</ref> [[Файл:Гродзенская турма 2.jpg|злева|міні|220x220пкс|Від на прагулачныя дворыкі гродзенскай турмы з гадзіннікавай вежы Фарнага касцёла]] У час Другой сусветнай вайны на тэрыторыі гродзенскай турмы было забіта каля дзвюх тысяч мірных грамадзян, мяркуе гродзенская пракуратура. У [[2005|2005 г.]] у час рамонтных работ каля ўсходняй сцяны турмы знайшлі фрагменты костак. Парэшткі пакінулі на месцы выяўлення. У час кропкавых раскопак пракуратура выявіла парэшткі костак людзей са слядамі тэрмічнага ўздзеяння.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://grodnoplustv.by/index.php/novosti/item/12986-ostanki-neskolkikh-chelovek-obnaruzheny-v-grodnenskoj-tyurme|title=Останки нескольких человек обнаружены в гродненской тюрьме|first=О.|last=Пронкевич|website=Гродно Плюс. Новости Гродно и области {{!}} Телевидение Гродно.|access-date=2024-01-19|archive-date=11 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211165123/https://grodnoplustv.by/index.php/novosti/item/12986-ostanki-neskolkikh-chelovek-obnaruzheny-v-grodnenskoj-tyurme|url-status=dead}}</ref> У савецкі час гродзенскую турму называлі «чырвонай зонай». Тут пабывала шмат злодзеяў у законе — з іх «здымалі карону», перавыхоўвалі гэтых прадстаўнікоў крымінальнага свету.<ref name=":1" /> == Сучаснасць == Турма складаецца з трох будынкаў XVI — 3 часткі XVIІІ ст., чатырох карпусоў канца ХІХ — пачатку ХХ ст. і пазнейшых пабудоў. Будынкі былога кляштара езуітаў прызнаныя матэрыяльнай [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурнай каштоўнасцю]] катэгорыі «2» (рэспубліканскага значэння). [[Файл:Гродзенская турма cms-image-000065389.jpg|міні|Музей турэмнага быту пры гродзенскай турме]] У будынка турмы [[1688|1688 г.]] пабудовы (паводле дакументаў) тры паверхі і адзін — падземны, ёсць тунэль. Агульная плошча — 3500 кв.м. 1335 кв.м. адведзена пад камеры, 1230 — пад адміністрацыйныя памяшканні, 26 — пад гандлёвыя. 15 кв.м. займаюць памяшканні аховы здароўя, 116 — адукацыйныя, 26 — культурна-асветніцкія. 69 кв.м. адведзены пад лазню.[[Файл:Гродзенская турма detplan.jpg|злева|міні|Праектная прапанова па уладкаванні тэрыторыі гродзенскай турмы пасля яе вынасу з цэнтра горада з дэтальнага планавання цэнтра Гродна ў межах Генплана]]У [[2023|2023 г.]] правялі капітальны рамонт гістарычнага будынка. Замянілі [[Вентыляцыя|вентыляцыю]], дахавае пакрыццё, вадасцёкавую сістэму і афарбоўку [[фасад]]аў. Для рамонта будынка кляштара быў атрыманы дазвол [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/02/22/tjurma-remont/|title=У Гродне адрамантуюць турму. За 500 000 рублёў|first=Ірына|last=Новік|website=Hrodna.life|date=2023-02-22|access-date=2024-01-19}}</ref> У [[2015|2015 г.]] каля гродзенскай турмы па адрасе вул. Кірава, 6 адкрылі [[музей]] турэмнага побыту. Экспазіцыя займае тры пакоі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/14727|title=Фотафакт: У Гродне адкрыўся музей турэмнага побыту – Твой стыль|date=2015-08-20|access-date=2024-01-19|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119182611/https://styl.hrodna.life/archive/14727|url-status=dead}}</ref> Трапіць могуць групы па папярэднім запісе. У пачатку [[2000-я|2000-х гг.]] улады прапанавалі езуітам выкупіць сваю колішнюю маёмасць за 18 мільёнаў долараў. Прапанову не прынялі.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://vgr.by/2013/04/15/news-luchnyje-kachestva-papy/|title=Ксендз Казимир Жилис о борьбе с атеизмом, гродненской тюрьме и личных качествах нового папы римского|website=Новости — Новости и события Гродно. Вечерний Гродно|date=2013-04-15|access-date=2024-01-19}}</ref> Вынесці турму з гістарычнага цэнтра Гродна збіраліся яшчэ паводле Генплана [[1988|1988 г.]] Да пытання вярнуліся ў зацверджаным Генплане развіцця горада да 2030 г. Архітэктары прапанавалі захаваць гістарычныя будынкі, узведзеныя да пачатку ХХ ст., астатняе — знесці. У вызваленых будынках — размясціць гатэль з рэстаранам, медыцынскі цэнтр, выставачную прастору.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/detalny-plan/|title=У Гродне з'явяцца тры пешаходныя масты і зона адпачынку замест порта. Што яшчэ чакае цэнтр горада?|website=Hrodna.life|date=2024-01-19|access-date=2024-01-19}}</ref> == Вядомыя вязні == [[Фортэск’ю Андэрсан]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/fortescue-anderson-recenzija/|title=Справа Андэрсана: як англічанін трапіў у гродзенскую турму ў 1863 годзе|website=Hrodna.life|date=2024-01-19|access-date=2024-01-19}}</ref> [[Напалеон Орда]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/9093|title=Топ-7 палітвязняў гарадзенскай турмы – Твой стыль|date=2012-11-16|access-date=2024-01-19|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119182710/https://styl.hrodna.life/archive/9093|url-status=dead}}</ref> [[Людамір Абрэмбскі]] [[Пётр Шумаў]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] [[Піліп Сямёнавіч Пестрак|Піліп Пестрак]] [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]] [[Якуб Герасімавіч Міско|Якуб Міско]] [[Янка Натусевіч]] [[Тамаш Тамашавіч Грыб|Тамаш Грыб]] [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] [[Сяргей Восіпавіч Прытыцкі|Сяргей Прытыцкі]] [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікс Дзяржынскі]] Вольф Месінг [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]] [[Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі|Зміцер Завадскі]] [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі|Валер Леванеўскі]] [[Андрэй Пачобут|Анджэй Пачобут]] [[Мікалай Аўтуховіч]] [[Зміцер Дашкевіч]] === '''Пасля падзей 2020 года''' === [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольд Ашурак]] [[Алесь Пушкін]] [[Павел Мажэйка]] Дзяніс Івашын [[Андрэй Пачобут|Анджэй Пачобут]] [[Мікалай Аўтуховіч]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Гродна]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Гродна)]] [[Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў]] ial8xmvqurmk1zpx1iygxo9oubj3i6i Нясвіжскі палацава-паркавы ансамбль 0 761816 5177240 4698975 2026-08-07T15:56:30Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Нясвіжскі замак]] 5177240 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нясвіжскі замак]] l6mfkw58ebg0n0ca8hklnoiyd6fo0n4 Літаратурны музей Пецёфі 0 763567 5177355 4734969 2026-08-08T05:22:39Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Літаратурныя музеі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177355 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Музей |назва = Літаратурны музей Пецёфі |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = Будынак музея |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = 1000 |профіль = літаратурна-персанальны |дата=19 верасня |заснаваны =1954 |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= Венгрыя, 1053, г. Будапешт, вул. Караі, д. 16 |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |карта = |спасылка = |Commons = }} '''Літаратурны музей Пецёфі''' ({{lang-hu|Petőfi Irodalmi Múzeum}}) — ўстанова, якая займаецца зборам, аховай, вывучэннем і навуковым выкарыстаннем [[Венгерская літаратура|венгерскай літаратуры]], якая размяшчаецца па [[Палац Кароі|вул. Кароі, № 16]] ў [[Будапешт|Будапешце]]. Створаны ў чэрвені 1954 года, на базе Дома Пецёфі (Дом Ёкаі)<ref>{{cite web|url = https://pim.hu/esemenyek/petofi-tarsasagtol-petofi-hazig-1876-1909-hommage-petofi|title = A PETŐFI TÁRSASÁGTÓL A PETŐFI HÁZIG (1876–1909) – HOMMAGE À PETŐFI|work = Petőfi Irodalmi Múzeum|language = hu|access-date = 2024-04-18}}</ref>. == Філіялы == У склад музея ўваходзіць некалькі філіялаў: * [[Мемарыяльны музей Эндрэ Адзі]] * Мемарыяльны зал Мор Ёкаі * [[Мемарыяльны музей Лаяша Кашака]] * [[Музей Ферэнца Казінцы]] * [[Музей венгерскай мовы]] {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-04-19}} [[Катэгорыя:Музеі Будапешта]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:1954 год у Будапешце]] [[Катэгорыя:Літаратурныя музеі]] i04xrybyi5he95sga3wbatnygaxkdkd Восіп Каліст Юдзіцкі 0 766408 5177316 4781772 2026-08-08T00:37:36Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны 5177316 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Юдзіцкі}} '''Восіп Каліст Юдзіцкі''' ({{lang-ru|Осип-Каллист Юдицкий}}, {{lang-pl|Józef Kalasanty Judycki}}; ? — канец [[1850-я|1850-х]] гадоў) — ваенны ўрач. [[Доктар медыцыны]] (1811)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] герба ўласнага «[[Герб «Юдзіцкі»|Радван зменены]]»<ref name=":0">{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія}}</ref>. Пасля заканчэння [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў 1810<ref name=":0"/> годзе працаваў [[ваенны ўрач|ваенным урачом]]. У 1811 годзе абараніў дысертацыю «De hepatitide», атрымаўшы ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]]<ref name="Змеев" />. У 1812 годзе прызначаны ў [[Порхаў]]скі ваенны шпіталь, а ў наступным годзе знаходзіўся ў [[Рэзервовая армія 1813 года|абсервацыйнай арміі]] [[Дзмітрый Іванавіч Лабанаў-Растоўскі|Лабанава-Растоўскага]]. Пераведзены ў 1815 годзе ў [[Беласток|Беластоцкі]] ваенны шпіталь, Юдзіцкі праз год быў прызначаны ардынатарам у [[Заблудаў]]скі ваенны часовы шпіталь і ў тым жа годзе быў прызначаны галоўным урачом у [[Вінніца|Вінніцкі]] ваенны шпіталь<ref name="Змеев" />. У 1817 годзе перавёўся ў 22-ю артылерыйскую брыгаду і ў тым жа годзе выйшаў у адстаўку<ref name="Змеев">Л. Ф. Змеев, «Русские врачи-писатели», тетрадь 2, стр. 174.</ref>. Член [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]]<ref name=":0"/>. Памёр у канцы 1850-х гадоў<ref name=":0"/><ref name="Змеев" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія}} * Л. Ф. Змеев, «Русские врачи-писатели», тетрадь 2, стр. 174. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юдзіцкі Восіп Каліст}} [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 44qz24mtlut4bxnjo6pcc025kamh212 Ідэалогія беларускай дзяржавы 0 767753 5177103 5057980 2026-08-07T12:18:14Z 5177103 wikitext text/x-wiki '''«Ідэалогія беларускай дзяржавы»''' — афіцыйная назва сукупнасці сцвярджэнняў пра прычыны, паходжанне, дасягненні і мэты [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], якую спрабуюць укараніць у грамадскай свядомасці для апраўдання існавання рэжыму і ўтрымання ім кантролю над [[Беларусь|Беларуссю]]. Паводле расійскага палітолага Мікалая Барысава, Беларусь — адзіная [[Постсавецкая прастора|постсавецкая дзяржава]], дзе на афіцыйным узроўні ўведзена дзяржаўная ідэалогія, прычым не ў выглядзе набору знакаў і абстрактных тэзісаў, а сістэмна аформленая з укараненнем у адукацыйны працэс як абавязковая дысцыпліна{{Sfn|Борисов|2012|с=30}}. == Гісторыя стварэння == Палітолаг Мікалай Барысаў сярод фактараў фарміравання беларускай дзяржаўнасці і ідэалогіі вылучыў: адсутнасць у дасавецкі перыяд нацыянальнай дзяржаўнасці; маргіналізацыю ў гады савецкай улады нацыянальнай мовы і культуры ў ходзе [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]]; стварэнне высокаразвітай індустрыяльнай і вельмі мілітарызаванай эканомікі і дасягненне звязанага з ёй высокага ўзроўню адукацыі і прапаганды{{Sfn|Борисов|2012|с=30}}. У 1991—1994 гадах адбываецца фактычная дэідэалагізацыя беларускага грамадства, выкліканая крахам ранейшай савецкай сістэмы. Нягледзячы на актыўную дзейнасць прыхільнікаў [[лібералізм]]у, [[нацыяналізм]]у, [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратыі]] і іншых, ні адна з плыняў не дамаглася пануючага становішча. У 1994—2001 гадах, як адзначала Аляксандра Стром, фарміруюцца асновы новай мадэлі развіцця і сістэмы кіравання, складваецца мадэль палітычнай сістэмы з моцнай дзяржаўнай уладай, ключавой асаблівасцю якой стала высокая персанальная роля [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]{{Sfn|Стром|2018|с=64}}. У сакавіку 2003 года Лукашэнка паставіў задачу стварэння ідэалогіі беларускай дзяржавы. Ён выступіў за пераемнасць палітычнага курсу краіны незалежна ад змены прэзідэнта. Следствам гэтай заявы стала ўключэнне курсу «Асновы ідэалогіі беларускай дзяржавы» як абавязковай дысцыпліны ў праграму навучання студэнтаў ВНУ ўсіх спецыяльнасцяў{{Sfn|Борисов|2012|с=30—31}}. Галоўнымі яго задачамі названы: «''палітычная сацыялізацыя, фарміраванне пэўнай палітычнай культуры і падрыхтоўка маладых грамадзян да паўнавартаснага ўдзелу ў жыцці краіны''». Новая дысцыпліна аб’яднала сацыяльна-палітычную і сацыяльна-эканамічную гісторыю, тэарэтычныя канцэпцыі ў сферы паліталогіі, сацыялогіі і эканомікі і аналіз сучаснага становішча Беларусі. Усе гэтыя элементы былі прывязаныя да гісторыі і апоры на ідэю пераемнасці ў развіцці<ref>Каратеев А. Ю. [https://cyberleninka.ru/article/n/osnovy-ideologii-belorusskogo-gosudarstva-podhody-k-politicheskoy-sotsializatsii «Основы идеологии белорусского государства»: подходы к политической социализации] // Вестник Московского университета. Серия 12. Политические науки. 2014. № 3. C. 114—123.</ref>. Неўзабаве ўтворана галоўнае ідэалагічнае ўпраўленне Адміністрацыі Прэзідэнта, на абласным узроўні і ў [[Мінск]]у — упраўленні ідэалагічнай работы аблвыканкамаў і гарвыканкама, на гарадскім і раённым узроўнях — аддзелы ідэалагічнай работы гарвыканкамаў і райвыканкамаў. Персанальную адказнасць за стан ідэалагічнай работы ў калектывах усклалі на кіраўнікоў дзяржаўных і іншых арганізацый, а яе непасрэдную арганізацыю — на аднаго з намеснікаў кіраўніка. Гэта прывяло да ўвядзення на прадпрыемствах і ва ўстановах пасад намеснікаў кіраўнікоў па ідэалогіі{{Sfn|Борисов|2012|с=30}}. == Агульны агляд == Дырэктар [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]] [[Вячаслаў Даніловіч]], зыходзячы з гісторыі беларускай дзяржаўнасці, вывеў наступныя ідэалагічныя прынцыпы{{Sfn|Данилович|2018|с=14}}: * зацвярджэнне ў беларускім грамадстве сацыяльнай роўнасці і сацыяльнай справядлівасці; * рух грамадства да моцнай прававой дзяржавы; * персаніфікацыя вярхоўнай палітычнай улады; * фарміраванне прамога народаўладдзя і самакіравальнай структур грамадзянскай супольнасці; * неабходнасць і абавязковасць развіцця навукі і адукацыі як асновы прагрэсу грамадства і дзяржавы; * палітычная пераемнасць, негвалтоўнасць і эвалюцыйнасць, этапнасць і паступальнасць у сацыяльным жыцці. Ён жа канстатаваў, што інстытут прэзідэнцтва ў Беларусі з’яўляецца «''вядучым органам дзяржаўнай улады''»{{Sfn|Данилович|2018|с=14}}. Палітолаг Аляксандра Стром падкрэсліла, што ў ідэалогіі нацыянальнай ідэяй стала забеспячэнне ўсебаковага развіцця нацыі як сукупнасці ўсіх грамадзян, ператварэнне краіны ў моцную і квітнеючую дзяржаву шляхам уключэння, перш за ўсё, у інтэграцыйныя працэсы, а менавіта ў [[Саюзная Дзяржава|Саюзную Дзяржаву]] і [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Нацыянальная ідэя разглядаецца як «''духоўны фактар, які аб’ядноўвае грамадства на аснове сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў, накіраваных на павышэнне дабрабыту насельніцтва''»{{sfn|Стром|2018|с=66—67}}. Стратэгічнай мэтай развіцця Беларусі афіцыйная ідэалогія абвясціла [[Постіндустрыяльнае грамадства|грамадства постіндустрыяльнага тыпу]], што прадугледжвае стратэгію постмадэрнізацыі з арыентацыяй на ператварэнне вытворчасці інфармацыі і ведаў у асноўную сферу чалавечай дзейнасці. Умовамі рэалізацыі такой стратэгіі названыя нацыянальная кансалідацыя, нацыянальная бяспека і захаванне знешнепалітычных інтарэсаў краіны{{sfn|Борисов|2012|с=35}}. На думку Барысава, ідэалогія беларускай дзяржавы накіраваная на фармаванне «''мудрагелістага сплаву савецкай і нацыянальнай беларускай ідэнтычнасцяў з перавагай першага кампанента''». Кіруючая эліта на чале з прэзідэнтам умела выкарыстала настальгію большасці грамадзян па савецкім мінулым і іх непрыманне палітычнага курсу пачатку 1990-х гадоў, накіраванага на радыкальны разрыў з гэтым мінулым на ўсіх узроўнях. Ідэалагічныя падставы легітымнасці палітычнага рэжыму Беларусі цесна пераплецены з персанальнай легітымнасцю. Суб’ектам фарміравання і ўкаранення новай ідэалогіі стаў асабіста прэзідэнт Лукашэнка{{sfn|Борисов|2012|с=37—38}}. == Гістарычны кампанент == {{Асноўны артыкул|Гістарычная палітыка Беларусі}} Як нацыянальных герояў афіцыйная ідэалогія вылучыла асветнікаў [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]] і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]], паэтаў [[Янка Купала|Янку Купалу]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Важнае месца ў нацыянальным пантэоне занялі героі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], што Барысаў звязваў з савецкай спадчынай{{sfn|Борисов|2012|с=34}}. Першы час, як пісаў спецыяліст, у дзяржаўнай трактоўцы гісторыі падкрэслівалася, што ў перыяд [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] закладваліся толькі культурна-гістарычныя перадумовы беларускай дзяржаўнасці. Старажытнаруская дзяржава названа агульнай дзяржавай для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Палемізуючы з прыхільнікамі [[Ліцвінства|літвінізму]], афіцыйныя падручнікі лічылі, што Вялікае Княства Літоўскае не было беларускай дзяржавай. Уваходжанне ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] разглядалася як станоўчая з’ява і называлася ўз’яднаннем. Адпрэчваўся і тэзіс аб русіфікацыі, якая праводзіцца Расійскай імперыяй на беларускіх землях, бо «''па сваёй сацыякультурнай сутнасці [беларускі народ] з’яўляецца славяна-рускім народам''». Уваходжанне ў склад Расіі разглядалася як перадумова для стварэння ўласна беларускай дзяржаўнасці. Першай рэальнай уласна беларускай дзяржавай афіцыйная ідэалогія называла [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую ССР]], а не [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускую Народную Рэспубліку]]. Адносна сучаснасці было ўпісана абгрунтаванне неабходнасці Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі{{sfn|Борисов|2012|с=31—33}}. Новы этап у ідэалагічнай палітыцы пачаўся ў 2010-х гадах на хвалі «[[Мяккая беларусізацыя|мяккай беларусізацыі]]», выкліканай супярэчнасцямі ў [[Беларуска-расійскія адносіны|расійска-беларускіх адносінах]]. Як паказвала Стром, у гэты перыяд зроблены асаблівы акцэнт на адраджэнні цікавасці да нацыянальнай культуры, гісторыі і самабытнасці{{sfn|Стром|2018|с=64—65}}. Гістарычныя погляды зведалі змены, аформіўшыся ў [[Канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці|канцэпцыю беларускай дзяржаўнасці]]. Беларуская дзяржаўнасць стала разглядацца як непарыўнае цэлае, якое мела ўвасабленне ў гістарычных і нацыянальных формах. Першыя адносяцца не толькі да беларускага, але і да іншых народаў, і маглі ўяўляць з сябе поліэтнічныя ўтварэнні. У іх рамках паступова фарміравалася, нягледзячы на розныя цяжкасці, дзяржаўнасць беларускага народа. У сутнасці другіх закладзены нацыянальны змест тытульнага этнасу. Да гістарычных формаў былі аднесены Кіеўская Русь, [[Полацкае княства|Полацкае]] і [[Тураўскае княства|Тураўскае]] княствы, Вялікае Княства Літоўскае, [[Рэч Паспалітая]], Расійская імперыя. У лік нацыянальных уключаны Беларуская Народная Рэспубліка, Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь, [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Рэспубліка Беларусь. Пераломным момантам названая [[Першая сусветная вайна]], якая рэзка абвастрыла нацыянальнае пытанне{{sfn|Данилович|2018|с=10}}{{sfn|Стром|2018|с=65}}. == Гл. таксама == * [[Прапаганда ў Беларусі]] * [[Рэжым Лукашэнкі]] * [[Беларусь як памежжа]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-natsionalnoy-ideologii-i-problemy-legitimnosti-politicheskogo-rezhima-na-primere-ideologii-belorusskogo-gosudarstva-1|загаловак=Формирование национальной идеологии и проблемы легитимности политического режима: на примере идеологии белорусского государства|аўтар=Борисов Н. А.|выданне=Вестник РГГУ. Серия: Политология. История. Международные отношения|год=2012|старонкі=29—38|ref=Борисов}} * {{артыкул|спасылка=https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=n8T2ytCPKtSJ%2BmqLzFaAz4DhUhx7InVybCI6Imh0dHBzOi8vYmVsZHVta2EuYmVsdGEuYnkvaXNmaWxlcy8wMDAxNjdfMjY3NjgxLnBkZiIsInRpdGxlIjoiMDAwMTY3XzI2NzY4MS5wZGYiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzE5NDI1MDAzMzM3LCJ5dSI6IjQ2NDM1NTc4NzE3MTg3OTUwMTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTcxOTQyNDk0MCZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPTAwMDE2N18yNjc2ODEucGRmJnRleHQ9JUQwJUI4JUQwJUI0JUQwJUI1JUQwJUJFJUQwJUJCJUQwJUJFJUQwJUIzJUQwJUI4JUQxJThGKyVEMCVCMSVEMCVCNSVEMCVCQiVEMCVCRSVEMSU4MCVEMSU4MyVEMSU4MSVEMSU4MSVEMCVCQSVEMCVCRSVEMCVCMyVEMCVCRSslRDAlQjMlRDAlQkUlRDElODElRDElODMlRDAlQjQlRDAlQjAlRDElODAlRDElODElRDElODIlRDAlQjIlRDAlQjAmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9iZWxkdW1rYS5iZWx0YS5ieS9pc2ZpbGVzLzAwMDE2N18yNjc2ODEucGRmJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03YWI3OTNjOTEzNDAwOWJlNzFjMzRlZjlmY2QzMzgxZCZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru|загаловак=Идеология белорусского государства как ценностный ориентир и руководство к действию|аўтар=Стром А. В.|выданне=[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]|тып=журнал|нумар=12|год=2018|старонкі=62—67|ref=Стром}} * {{артыкул|аўтар=Вячеслав Данилович|загаловак=Концепция истории белорусской государственности|выданне=Наука и инновации|тып=журнал|год=2018|нумар=11|старонкі=9—15|месяц=ноябрь|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontseptsiya-istorii-belorusskoy-gosudarstvennosti|ref=Данилович}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Ідэалогіі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] q7cjz6hwhcsa8dk9dz1jv50cpslajay Данецкі навуковы цэнтр НАН Украіны і МАН Украіны 0 771047 5177310 5056188 2026-08-08T00:04:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177310 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Данецкі навуковы цэнтр НАН Украіны і МАН Украіны |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1965]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |дырэктар = |супрацоўнікі = |навуковыя супрацоўнікі = |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = |дактарантура = |аспірантура = |размяшчэнне = |метро = |адрас = |сайт = |узнагароды = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Данецкі навуковы цэнтр НАН Украіны і [[Міністэрства адукацыі і навукі Украіны|МАН Украіны]]''' — [[навукова-даследчая ўстанова]] у складзе [[НАН Украіны]]. Створаны ў 1965 годзе. Мэта заснавання — каардынацыя дзейнасці навуковых устаноў Нацыянальнай акадэміі навук Украіны, вышэйшых навучальных устаноў, навукова-даследчых арганізацый пры распрацоўцы навуковых праблем, якія маюць важнае значэнне для сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця [[Данбас]]а. Падчас [[вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]] ўстановы былі эвакуіраваны<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/text/pdfNews/Donbass2.pdf |title=Нові адреси установ НАН України, переміщені з Донецького регіону |accessdate=20 травня 2017 |archive-date=22 грудня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222183159/http://www.nas.gov.ua/text/pdfNews/Donbass2.pdf }}</ref>, аднак частка калектыву засталася ў [[Данецк]]у<ref>[https://www.donfti.ru/ Донецкий физико-технический институт имени А. А. Галкина]</ref><ref>[http://guiaidn.ru/index.html Федеральное государственное бюджетное научное учреждение «Институт проблем искусственного интеллекта»]</ref><ref>[http://iamm.su/ru/ Федеральное государственное бюджетное научное учреждение «Институт прикладной математики и механики»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://econri.org/ Институт экономических исследований]</ref><ref>[http://ifgp-dnr.ru/ ФГБНУ «ИНСТИТУТ ФИЗИКИ ГОРНЫХ ПРОЦЕССОВ»]</ref><ref>{{Cite web |url=https://companium.ru/id/1229300098356-infou |title=ФЕДЕРАЛЬНОЕ ГОСУДАРСТВЕННОЕ БЮДЖЕТНОЕ НАУЧНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ «ИНСТИТУТ ФИЗИКО-ОРГАНИЧЕСКОЙ ХИМИИ И УГЛЕХИМИИ ИМ. Л. М.ЛИТВИНЕНКО» |access-date=12 жніўня 2024 |archive-date=11 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911050548/https://companium.ru/id/1229300098356-infou |url-status=dead }}</ref><ref>[http://donetsk-sad.ru/ Донецкий ботанический сад]</ref><ref>[http://ranimi.org/?page_id=287&lang=ru Федеральное государственное бюджетное научное учреждение "Республиканский академический научно-исследовательский и проектно-конструкторский институт горной геологии, геомеханики, геофизики и маркшейдерского дела"]</ref>. == Прыярытэтныя напрамкі дзейнасці == * структурная перабудова паліўна-энергетычнага, металургічнага, хімічнага і машынабудаўнічага комплексаў Данецкага рэгіёну; * экалагічная і тэхналагічная бяспека вуглездабычы; * абарона і рэабілітацыя імуннай сістэмы насельніцтва Данбаса; * ахова навакольнага асяроддзя і эфектыўнае выкарыстанне другасных рэсурсаў; * кадравае і метадалагічнае забеспячэнне развіцця інавацыйнай дзейнасці == Установы<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/ORGSTRUCTURE/REGIONS/DONETSK/Pages/default.aspx |title=Перелік установ НАН України у Донецькій області |accessdate=17 вересня 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080917125208/http://www.nas.gov.ua/ORGSTRUCTURE/REGIONS/DONETSK/Pages/default.aspx |archivedate=17 вересня 2008 |deadurl=yes }}</ref> == * [[Інстытут прыкладной матэматыкі і механікі НАН Украіны|Інстытут прыкладной матэматыкі і механікі]] * [[Інстытут праблем штучнага інтэлекту МАН Украіны і НАН Украіны|Інстытут праблем штучнага інтэлекту]] * [[Данецкі фізіка-тэхнічны інстытут імя А. А. Галкіна НАН Украіны|Данецкі фізіка-тэхнічны інстытут імя А. А. Галкіна]] * [[Інстытут фізіка-арганічнай хіміі і вугляхіміі імя Л. М. Літвіненкі НАН Украіны|Інстытут фізіка-арганічнай хіміі і вугляхіміі імя Л. М. Літвіненкі]] * [[Данецкі батанічны сад]] * [[Інстытут эканомікі прамысловасці НАН Украіны|Інстытут эканомікі прамысловасці]] * [[Інстытут эканоміка-прававых даследаванняў імя В. К. Мамутава НАН Украіны|Інстытут эканоміка-прававых даследаванняў імя В. К. Мамутава]] * [[Навуковы цэнтр горнай геалогіі, геаэкалогіі і развіцця інфраструктуры НАН Украіны|Навуковы цэнтр горнай геалогіі, геаэкалогіі і развіцця інфраструктуры]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Інстытуты НАН Украіны}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Украіны]] hogq90tkvsu1anltbs4ausrnf0z0df2 Мальмезон 0 775117 5177068 4858499 2026-08-07T12:05:20Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177068 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Мальмезон''' ({{lang-fr|Château de Malmaison}}, літаральна '''«Нядобры дом»''') — [[Замак|замак]] у [[Францыя|Францыі]], размешчаны каля левага берага [[Сена (рака)|Сены]], прыкладна ў 12 кіламетрах на захад ад цэнтра [[Парыж|Парыжа]]. Былая рэзідэнцыя імператрыцы [[Жазефіна Багарнэ|Жазэфіны Багарнэ]], замак разам з [[Цюільры (палац)|палацам Цюільры]] быў сядзібай французскага ўрада з 1800 па 1802 год і апошняй рэзідэнцыяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] ў [[Францыя|Францыі]] ў канцы перыяду [[Сто дзён|Ста дзён]] у 1815 годзе. == Гісторыя == [[Жазефіна Багарнэ|Жазэфіна Багарнэ]] набыла сядзібу ў красавіку 1799 года для сябе і свайго мужа, генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], будучага імператара, які ў той час ваяваў у [[Егіпет|Егіпце]]. Мальмезон быў занядбаным маёнткам ля Парыжа. Па вяртанні Банапарт выказаў гнеў на Жазэфіну за тое, што яна набыла такі дарагі дом на грошы, якія яна чакала, што ён атрымае ад егіпецкай кампаніі. Дом, за які яна заплаціла больш за 300 тысяч [[Французскі франк|франкаў]], патрабаваў капітальнага рамонту. Жазэфіна імкнулася ператварыць вялікі маёнтак у «самы прыгожы і цікаўны [[Сад|сад]] у Еўропе, узор добрага гаспадарання». Яна знайшла рэдкія і экзатычныя расліны і жывёл, каб палепшыць сады. Жазэфіна пісала: «Я жадаю, каб Мальмезон неўзабаве стаў крыніцай дабротаў для ўсёй Францыі». У 1800 годзе яна пабудавала аранжарэю з падагрэвам, якая ўмяшчала 300 раслін [[Ананас|ананаса]]. Праз пяць гадоў яна загадала пабудаваць [[Цяпліца|цяпліцу]], ацяпляную дзясяткам вугальных печаў. З 1803 года і да сваёй смерці ў 1814 годзе Жазэфіна ўпершыню культывавала ў Францыі каля 200 новых раслін. Сядзіба набыла славу сваім [[Ружа|ружовым]] садам. Імператрыца Жазэфіна папрасіла бельгійскага мастака [[П’ер-Жазеф Рэдутэ|П'ера-Жазэфа Рэдутэ]] намаляваць яе [[Ружа|ружы]] і [[Лілея|лілеі]], і [[Гравюра|гравюры]] гэтых работ даволі добра прадаюцца нават сёння. Яна стварыла шырокую калекцыю руж, збіраючы расліны са сваёй роднай [[Марцініка|Марцінікі]] і з іншых месцаў па ўсім свеце. Яна вырошчвала каля 250 гатункаў руж. Птушкі і жывёлы ўсіх відаў пачалі ўзбагачаць яе сад, дзе ім было дазволена свабодна блукаць па зямлі. У Мальмезоне Жазэфіна была ў кампаніі [[Кенгуру|кенгуру]], [[Эму|эму]], чорных [[Лебедзі|лебедзяў]], [[Зебры|зебр]], [[Авечка свойская|авечак]], [[Газель-доркас|газэляў]], [[Страус|страусаў]], [[Серна|серн]], [[Сапраўдныя цюлені|цюленяў]], [[Антылопы|антылоп]] і [[Лама (жывёла)|лам]]. Пасля разводу з Напалеонам Жазэфіна атрымала Мальмезон ва ўласнасць, а таксама пенсію ў 5 мільёнаў франкаў у год, і заставалася там да сваёй смерці ў 1814 годзе. Напалеон вярнуўся і пасяліўся ў доме пасля паразы ў [[Бітва пры Ватэрлоа|бітве пры Ватэрлоа]] ў 1815 годзе, перад ссылкай на [[Востраў Святой Алены|востраў Святой Алены]]. Пасля смерці Жазэфіны ў 1814 годзе дом пуставаў, сад і дом былі разрабаваныя і разбураныя. У 1842 годзе Мальмезон быў набыты каралевай [[Марыя Крысціна (каралева Іспаніі)|Марыяй Крысцінай]], удавой іспанскага караля [[Фердынанд VII|Фердынанда VII]]. Яна жыла там са сваім другім мужам Аўгусцінам Фернандам Муньёсам, герцагам Рыансарэсам (зробленым герцагам яго падчаркай, каралевай [[Ізабела II|Ізабелай II]], у 1844 годзе). У 1861 годзе каралева Марыя Крысціна праз сваю дачку Гартэнзію прадала маёмасць [[Напалеон III|Напалеону III]], унуку Жазэфіны. Маёнтак быў пашкоджаны баямі падчас [[Франка-пруская вайна|вайны 1870 года]], а затым усталяваннем у замку казарм. У 1877 годзе ён быў прададзены дзяржавай гандляру, які паступова распрадаў зямельныя ўчасткі парка. У 1896 годзе мецэнат і філантроп Даніэль Іфла набыў замак разам з паркам, які на той час скараціўся да 6 гектараў, і перадаў яго дзяржаве ў 1903 годзе. У 1905 годзе ў маёнтку быў адкрыты музей. Мальмезон быў поўнасцю адноўлены вядомым французскім архітэктарам П'ерам Гумбертам у пачатку ХХ стагоддзя. Цяпер ён лічыцца важным гістарычным помнікам. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Славутасці Парыжа}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Францыі]] [[Катэгорыя:Палацы Парыжа]] a82bo4ywfy7mtpbs2aq4jqyb4pprdku Напалеон (фільм, 2023) 0 776776 5177069 4877608 2026-08-07T12:05:39Z Ueschar 151377 Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177069 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Напалеон (значэнні)}} {{Фільм}} '''«Напалеон»''' ({{lang-en|Napoleon}}) — эпічны гістарычны фільм рэжысёра і прадзюсара [[Рыдлі Скот]]а паводле сцэнарыя Дэвіда Скарпы. Расказвае пра прыход [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] да ўлады і яго адносінах з жонкай Жазэфінай. Напалеона сыграў [[Хаакін Фенікс]] (які таксама з’яўляецца прадзюсарам), Жазэфіну — [[Ванеса Кірбі]]. 22 лістапада 2023 года карціна выйшла ў пракат, 9 студзеня 2024 года пачаўся лічбавы рэліз. Зборы фільма па ўсім свеце склалі 218 мільёнаў долараў пры бюджэце 130—200 мільёнаў. Водгукі крытыкаў былі неадназначнымі: фільм хвалілі за батальныя сцэны і пастаноўку, але пры гэтым крытыкавалі за гістарычныя недакладнасці. == Сюжэт == Дзеянне фільма пачынаецца ў 1793 годзе. Малады афіцэр Напалеон Банапарт назірае за пакараннем смерцю каралевы [[Марыя Антуанета|Марыі-Антуанэты]]. Пазней ён прапануе камісару Полю Барасу план узяцця Тулона і асабіста вядзе салдат на начны штурм, які заканчваецца перамогай. У 1795 годзе Банапарт душыць паўстанне раялістаў у Парыжы, расстраляўшы натоўп з гармат. Ён ажэніцца з удавой арыстакрата Жазэфіна дэ Багарнэ; нягледзячы на ​​бурнае сексуальнае жыццё, гэты шлюб застаецца бяздзетным. У 1798 годзе Банапарт высаджваецца ў Егіпце і атрымлівае перамогу ў Бітве ля пірамід, але спяшаецца дадому, калі даведаецца, што ў Жазэфіны ёсць палюбоўнік. Правадыры Дырэкторыі абвінавачваюць яго ў дэзерцірстве, ён высоўвае сустрэчныя абвінавачванні і здзяйсняе дзяржаўны пераварот, заняўшы пасаду першага консула. У 1804 годзе папа рымскі карануе Напалеона як імператара французаў. Міністр замежных спраў Талейран прапануе Аўстрыі саюз, але атрымлівае адмову. Пачынаецца вайна, Напалеон перамагае аўстрыйцаў і рускіх пры Аўстэрліцы. Ён прымушае да міру Аўстрыю, у 1807 годзе заключае саюз з [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]]. Маці Напалеона прымушае яго правесці ноч з 18-гадовай дзяўчынай, тая зацяжарвае, і гэта становіцца доказам бясплоднасці Жазэфіны. У 1810 годзе Напалеон разводзіцца з жонкай, захаваўшы добрыя адносіны з ёй, і жэніцца з Марыяй-Луізай, дачкой [[Франц II|Франца II]]. Праз год яна нараджае [[Напалеон II|сына]]. У 1812 годзе Напалеон урываецца ў Расію. Адбываецца [[Барадзінская бітва]], французы заходзяюць у апусцелую Маскву. Уначы Напалеон прачынаецца ад шуму і зарыва, бо ў горадзе пачаўся пажар. Французская армія аказваецца ў сэрцы варожай краіны пасярод зімы. Напалеон загадвае адыходзіць, ад паўмільённай арміі застаецца не больш 40 тысяч чалавек. У 1814 годзе яму даводзіцца адрачыся ад прастола і адправіцца на [[Эльба (востраў)|востраў Эльба]]. Праз год Напалеон даведаецца, што Жазэфіна вярнулася да свецкага жыцця. Ён пакідае востраў і высаджваецца ў Францыі, усе войскі пераходзяць на яго бок. Жазэфіна памірае ад дыфтэрыту да прыезду Напалеона. Саюзнікі спешна сцягваюць вялізныя сілы, пры Ватэрлоа яны атрымліваюць канчатковую перамогу. Напалеона і яго служак ссылаюць на [[востраў Святой Алены]]. У ссылцы ён піша мемуары і выкладае слухачам версію гісторыі, у якой ён заўсёды мае рацыю. Напалеон памірае ў 1821 годзе, пачуўшы, як Жазэфіна кліча яго на новую сустрэчу. Фільм змяшчае шэсць маштабных батальных сцэн[: у прыватнасці, гэта бітвы пры Тулоне, Пірамідах, Аўстэрліцы, Барадзіно і Ватэрлоа. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Фільмы Рыдлі Скота|nocat=1}} [[Катэгорыя:Фільмы 2023 года]] 7x3fp6toglnppilzrbsry5jsjksozvl Грозненский рабочий 0 777391 5177261 4993970 2026-08-07T17:48:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177261 wikitext text/x-wiki {{Газета | назва = «Грозненскі рабочы» | арыгінальная назва = «Грозненский рабочий» | выява = | подпіс = | тып = Гістарычная, навукова-пазнавальная і культурна-асветніцкая газета <small>(з 2013 года)</small><br>Грамадска-палітычная газета <small>(да 2012 года)</small> | фармат = А4 | заснаванне = сакавік 1917 года | уладальнікі = | выдавец = ЗАТ «Газета „Грозненскі рабочы“» | галоўны рэдактар = Лёма Абдулаевіч Турпалаў | штат = | палітычна = незалежная газета | мова = [[Руская мова|руская]] | тыраж = 2000 асобнікаў | галоўны офіс = [[Грозны]], вуліца Маякоўскага, 92 (Дом друку) | ISSN = | вэб-сайт = http://grozrab.com/ }} [[Файл:Дом Печати, Грозный.jpg|thumb|right|280px|Будынак [[Дом друку (Грозны)|Дома друку]] ў [[Грозны]]м, дзе размяшчаецца рэдакцыя.]] '''«Грозненскі рабочы»''' ({{lang-ru|«Грозненский рабочий»}}) — гістарычная, навукова-пазнавальная і культурна-асветніцкая [[Руская мова|рускамоўная]] газета [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспублікі]]. Створана за [[Бальшавікі|бальшавіцкай]] улады ў 1917 годзе ў горадзе [[Грозны]]м. З’яўляецца найстарэйшым дзеючым друкаваным выданнем рэгіёна<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://grozrab.org/istorijaizdanija.aspx |title=Гісторыя выдання |access-date=23 лістапада 2024 |archive-date=9 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109210209/http://grozrab.org/istorijaizdanija.aspx |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == === Бальшавіцкая газета === Першы нумар газеты выйшаў у сакавіку 1917 года пад назвай «Таварыш» ({{lang-ru|«Товарищ»}})<ref name=autogenerated1 />. У 1918 годзе газета была перайменаваная ў «Весці Савета рабочых і ваенных дэпутатаў Грозненскага раёна» ({{lang-ru|«Известия Совета рабочих и военных депутатов Грозненского района»}}).<ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542520 |title=Грозненский рабочий: общественно-политическая газета |access-date=2013-10-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065256/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542520 |url-status=live }}</ref> У пачатку 1920-х гадоў газета атрымала назву «Чырвоны паўстанец» ({{lang-ru|«Красный повстанец»}})<ref>{{Cite web |url=http://www.fedy-diary.ru/?page_id=6580 |title=Тимур Музаев «ЧЕЧЕНСКИЙ КРИЗИС — 99. Политическое противостояние в Ичкерии: расстановка сил, хроника, факты» / Часть I |access-date=2013-10-29 |archive-date=2013-10-30 |archive-url=https://archive.today/20131030061805/http://www.fedy-diary.ru/?page_id=6580 |url-status=live }}</ref>. У 1921 годзе галоўная грозненская газета зноў мяняе назву, з гэтага часу яна атрымлівае найменне «Чырвоная праца» ({{lang-ru|«Красный труд»}}). У гэты час выданне пазіцыянуецца як штодзённая працармейская газета<ref>Газета «Красный труд», № 32, 25 февраля 1921 года</ref>. Пазней газета становіцца штодзённым органам Грозненскага гарадскога выканаўчага камітэта і палітычнага аддзела Каўказскай працоўнай арміі (Каўпрацармія)<ref>Газета «Красный труд», № 82, 28 красавіка 1921 года</ref><ref>Газета «Красный труд», № 240</ref><ref>Газета «Красный труд», № 255, 29 лістапада 1921 года</ref>. У 1922 годзе адбываецца чарговая змена назвы, з гэтага часу газета называецца «Нафтарабочы» ({{lang-ru|«Нефтерабочий»}})<ref name=autogenerated1 />. Заснавальнікамі газеты становяцца Грозненскі гарадскі выканаўчы і акруговы камітэты [[Расійская камуністычная партыя (бальшавікоў)|Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў)]]<ref>Газета «Нефтерабочий», № 35, люты 1922 года</ref>, да 1924 года газета з’яўлялася органам Грозненскага губернскага камітэта РКП(б), губернскага выканаўчага камітэта і губернскага савета прафсаюзаў<ref>Газета «Нефтерабочий», № 193, 23 жніўня 1924 года</ref>, пазней — органам Грозненскага акруговага камітэта РКП(б), акруговага выканаўчага камітэта і акруговага савета прафсаюзаў<ref>Газета «Нефтерабочий», № 258, 6 лістапада 1924 года</ref>. [[Файл:Публикация_грамоты_в_газете_Грозненский_рабочий.jpg|thumb|right|280px|Грамата [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] пра ўзнагароджанне Грозненскага пралетарыяту [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Публікацыя граматы ў газеце «Грозненскі рабочы», 20 траўня 1925 года.]] З 7 лістапада 1924 года газета стала выходзіць як «Грозненскі рабочы», гэтая назва захоўвалася за газетай больш за 65 гадоў. У 1924 годзе выданне пазіцыянавалася як штодзённая масавая працоўная газета, орган Грозненскага акруговага камітэта [[Усесаюзная камуністычная партыя (бальшавікоў)|УКП(б)]], Савета прафсаюзаў і выканаўчага камітэта Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 1, 7 лістапада 1924 года</ref>. Далей колькасць заснавальнікаў і іхнія найменні неаднаразова мяняліся ў сувязі з рознымі палітычнымі пераўтварэннямі і падзеямі: так, да 1927 года газета стала органам Грозненскага акруговага камітэта УКП(б), Савета прафсаюзаў і гарадскога Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 64, 22 сакавіка 1927 года</ref>, з 4 лістапада 1928 года — органам Чачэнскага арганізацыйнага бюро УКП(б), аргбюро Савета прафесійных саюзаў і Чачэнскага абласнога выканаўчага камітэта і гарадскога Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 258, 4 лістапада 1928 года</ref>, са студзеня 1929 года — органам Чачэнскага абласнога камітэта УКП(б), Чачэнскага абласнога выканаўчага камітэта, Чачэнскага абласнога савета прафесійных саюзаў і Грозненскага гарадскога Савета<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 1, студзень 1929 года</ref>. У 1930-х гадах газета арганізуе выязную працу рэдакцыі, дзякуючы чаму выходзіць шэраг спецыяльных выпускаў газеты. Так, у 1931 годзе выпускаецца спецыяльнае выданне «„Грозненскі рабочы“ на Новых Промыслах» ({{lang-ru|«„Грозненский рабочий“ на Новых Промыслах»}})<ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542528 |title=Грозненский рабочий на Новых Промыслах |access-date=2013-10-29 |archive-date=2014-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602200630/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542528 |url-status=live }}</ref>, у 1933 годзе выпушчаны выданні «„Грозненскі рабочы“ на абласным з’ездзе калгаснікаў-ударнікаў» ({{lang-ru|«„Грозненский рабочий“ на областном съезде колхозников-ударников»}}+<ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542529 |title=Грозненский рабочий на областном съезде колхозников-ударников |access-date=2013-10-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085433/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542529 |url-status=live }}</ref> і «„Грозненскі рабочы“. Голас вышак» ({{lang-ru|«„Грозненский рабочий“. Голос вышек»}})<ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542525 |title=Грозненский рабочий. Голос вышек. |access-date=2013-10-29 |archive-date=2014-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602200632/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542525 |url-status=live }}</ref>, у 1934 годзе выйшаў у свет сумесны выпуск газет «Грозненскі рабочы» і «Фінансавы фронт»<ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4557200 |title=Финансовый фронт и Грозненский рабочий |access-date=2013-10-29 |archive-date=2014-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602200825/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4557200 |url-status=live }}</ref>, у 1934, 1935 і 1938 гадах выпушчана некалькі сумесных выязных нумароў газет «Грозненскі рабочы» і «Тэхніка нафты»<ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542530 |title=Грозненский рабочий. Техника нефти. |access-date=2013-10-29 |archive-date=2014-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602200057/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542530 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542526 |title=Грозненский рабочий. Техника нефти. |access-date=2013-10-29 |archive-date=2014-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602201007/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542526 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542531 |title=«Грозненский рабочий», «Техника нефти» на заводе «Красный молот» |access-date=2013-10-29 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605050955/http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/4542531 |url-status=live }}</ref>. З 1934 года найменні заснавальнікаў «Грозненскага рабочага» зноў неаднаразова змяняюцца — газета была органам Чачэна-Інгушскага абласнога камітэта УКП(б), выканаўчага камітэта [[Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чачэна-Інгушскай АССР]] і Грозненскага гарадскога Савета<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 79, 1934 год</ref>, з 2 жніўня 1938 года — органам абласнога камітэта і гарадскога камітэта УКП(б) і Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Чачэна-Інгушскай АССР|Вярхоўнага Савета Чачэна-Інгушскай АССР]]<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 177, 2 жніўня 1938 года</ref>, з 1940 года — органам абласнога камітэта і гарадскога камітэта УКП(б) і Вярхоўнага Савета Чачэна-Інгушскай АССР<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 56, 1940 год</ref>, са студзеня 1942 года — органам абласнога і Грозненскага гарадскога камітэтаў УКП(б) і Вярхоўнага Савета Чачэна-Інгушскай АССР<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 1, студзень 1942 года</ref>, з 4 сакавіка 1944 года — органам абласнога і Грозненскага гарадскога камітэтаў УКП(б)<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 45, 4 сакавіка 1944 года</ref>, з 4 красавіка 1944 года — органам Грозненскага абласнога камітэта, [[Гарадскі камітэт КПСС|Гарадскога камітэта КПСС]] і абласнога савета<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 67, 4 красавіка 1944 года</ref>, з 29 кастрычніка 1952 года — органам Грозненскага абласнога камітэта КПСС і абласнога Савета дэпутатаў працоўных<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 216, 29 кастрычніка 1952 года</ref>, з 17 лютага 1957 года — органам Чачэна-Інгушскага камітэта КПСС і абласнога камітэта па Чачэна-Інгушскай АССР<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 34, 17 лютага 1957 года</ref>, з 26 верасня 1957 года — органам Чачэна-Інгушскага абласнога і Грозненскага гарадскога камітэтаў КПСС, арганізацыйнага камітэта па Чачэна-Інгушскай АССР і Грозненскага гарадскога Савета дэпутатаў працоўных<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 191, 26 верасня 1957 года</ref>, з 1958 года — органам Чачэна-Інгушскага абласнога, Грозненскага гарадскога камітэтаў КПСС і Вярхоўнага Савета Чачэна-Інгушскай АССР<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 78, 1958 год</ref>. У 1964 годзе заснавальнікамі газеты сталі Чачэна-Інгушскі абласны камітэт КПСС, Вярхоўны Савет і Савет Міністраў Чачэна-Інгушскай АССР, такі пералік захоўваўся ў падзагалоўку газеты аж да 6 кастрычніка 1990 года<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 38, 6 кастрычніка 1990 года</ref>. У сакавіку 1967 года «Грозненскі рабочы» ўзнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. У 1971 годзе тыраж газеты складаў 110 тысяч асобнікаў<ref>{{БСЭ3|Грозненский рабочий|7}}</ref>. У 1977 годзе «Грозненскі рабочы» ўзнагароджаны [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР|Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР]]<ref>{{Cite web |url=https://naukaprava.ru/catalog/1/113/61/42444/ |title=Ведомости Верховного Совета РСФСР. – М.: Издание Верховного Совета РСФСР, 1977. – № 13 (31 марта). – 213 – 252 с. – &#91;Статьи 260 – 339&#93;. |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225141758/https://naukaprava.ru/catalog/1/113/61/42444/ |url-status=live }}</ref>. === Постсавецкі час === З 24 жніўня 1990 года на хвалі [[Перабудова|перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] газета перайменавана ў «Голас Чачэна-Інгушэціі» ({{lang-ru|«Голос Чечено-Ингушетии»}})<ref>Газета «Голос Чечено-Ингушетии», № 1, 24 жніўня 1990 года</ref>. З 7 кастрычніка 1990 года выданне стала пазіцыянавацца як рэспубліканская грамадска-палітычная газета<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 39, 7 кастрычніка 1990 года</ref>, з 30 красавіка 1992 года — як рэспубліканская незалежная грамадска-палітычная газета<ref>Газета «Голос Чечено-Ингушетии», № 84, 30 красавіка 1992 года</ref>. 21 траўня 1992 года газета становіцца афіцыйным выданнем Парламента Чачэнскай Рэспублікі, атрымлівае новую назву — «Голас Чачэнскай Рэспублікі» ({{lang-ru|«Голос Чеченской Республики»}}). Галоўны рэдактар Муса Мусаеў і частка калектыву пакідаюць выданне ў сувязі з нязгодай з пазбаўленнем статуса незалежнай газеты<ref>Газета «Голос Чеченской Республики», № 95, 21 траўня 1992 года</ref><ref>{{cite web |url = http://www.dosh-journal.ru/2(20)2008/1216058046.htm |title = «Забытые» страницы газеты «Грозненский рабочий» |author = Мария Катышева |date = 2008 |publisher = Журнал [[Дош (часопіс)|«Дош»]], № 2 (20) |accessdate = 2013-08-21 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6JHInF62X?url=http://www.dosh-journal.ru/2(20)2008/1216058046.htm |archivedate = 2013-08-31 }}</ref>. 1 студзеня 1993 году з падзагалоўку знікае слова «незалежная», з гэтага моманту «Голас Чачэнскай Рэспублікі» выходзіць як грамадска-палітычная газета. У траўні 1993 году па распараджэнні віцэ-прэзідэнта [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя]] [[Зелімхан Абдулмуслімавіч Яндарбіеў|Зелімхана Яндарбіева]] за крытыку адміністрацыі [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Джахара Дудаева]] і падтрымку антыічкерыйскага руху, выданне парламенцкай газеты было спынена. У сувязі з гэтым, у 1993—1994 гады газета выдавалася ў падпольных умовах на базе [[Урус-Мартанаўскі раён|ўрус-мартанаўскай]] газеты «Маршо» пад назвай «Голас народа». У гэты час выданне пазіцыянавалася як газета дэмакратычных сіл Чачэнскай Рэспублікі. Праз пачатак [[Першая чачэнская вайна|першай расійска-чачэнскай вайны]] ў снежні 1944 года газета закрылася. У траўні 1995 года ранейшы калектыў выдання на чале з рэдактарам Мусам Мусаевым аднаўляюць выпуск газеты пад старой назвай «Грозненскі рабочы». З прычыны разбурэння аднайменнай друкарні ў Грозным, «Грозненскі рабочы» стаў друкавацца ў горадзе [[Мінеральныя Воды]] [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага краю]]. У той жа час пачынае выдавацца газета «Голас Чачэнскай Рэспублікі», якая прэтэндавала на гістарычную пераемнасць «Грозненскага рабочага». Гэтае выданне праіснавала да другой паловы 2000-х гадоў. У ліпені-кастрычніку 1995 года на старонках «Грозненскага рабочага» часова друкавалася газета прыхільнікаў [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Руслана Хасбулатава]] «Жыццё» ({{lang-ru|«Жизнь»}})<ref>http://www.fedy-diary.ru/?page_id=6580 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924014902/http://www.fedy-diary.ru/?page_id=6580 |date=24 верасня 2015 }} Тимур Музаев «ЧЕЧЕНСКИЙ КРИЗИС — 99. Политическое противостояние в Ичкерии: расстановка сил, хроника, факты» / Часть I</ref>. У жніўні 1996 года падчас ваенных дзеянняў на вуліцах Грознага быў смяротна паранены карэспандэнт газеты Іван Гогун<ref name=memory>{{cite web |url = http://kavpolit.com/chechenskij-pocherk/ |title = «Чеченский почерк» |author = Саид Эминов |date = 2012-12-17 |publisher = [[Кавказская политика]] |accessdate = 2013-08-21 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6JHIwiGFS?url=http://kavpolit.com/chechenskij-pocherk/ |archivedate = 2013-08-31 }}</ref>. У 1996 годзе тыраж «Грозненскага рабочага» складаў 14 тысяч асобнікаў<ref name="аўтаспасылка1">{{артыкул |аўтар = Лёма Турпалов |загаловак = Средства массовой информации Чеченской Республики в условиях российско-чеченского противостояния |спасылка = http://old.sakharov-center.ru/chr/chrus16_1.htm |мова = ru |адказны = Рэдактар-укладальнік — доктар гістарычных навук [[Дзмітрый Яфімавіч Фурман|Дз. Я. Фурман]] |выданне = Чечня и Россия: общества и государства |тып = Зборнік артыкулаў. Публікацыі [[Музей і грамадскі цэнтр імя А. Д. Сахарава|Музея і грамадскага цэнтра імя Андрэя Сахарава]] |месца = Масква |выдавецтва = «Полинформ-Талбури» |год = 1999 |выпуск = 3 |isbn = 5-93516-004-8 |archivedate = 2016-03-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304110800/http://old.sakharov-center.ru/chr/chrus16_1.htm }}</ref>. З 6 жніўня 1998 гады ў газеце стаў выходзіць дадатак «Суайчыннік» ({{lang-ru|«Соотечественник»}}) для [[Рускія|рускага]] і рускамоўнага насельніцтва<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 32, 6 жніўня 1998 года</ref>. Рэдактарам «Суайчынніка» з’яўляўся дарадца Прэзідэнта Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя па працы з рускамоўным насельніцтвам Анатоль Мітрафанаў. У лютым 1999 года рэдактар дадатку быў выкрадзены і забіты, выданне «Суайчынніка» спынілася<ref>{{Cite web |url=http://checheninfo.ru/9652-russkie-v-chechne.html |title=Русские в Чечне |access-date=2013-10-29 |archive-date=2014-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602195818/http://checheninfo.ru/9652-russkie-v-chechne.html |url-status=live }}</ref> У канцы 1990-х гадоў пры «Грозненскім рабочым» выпускаўся штомесячны культурна-асветны дадатак «Гармонія» пад кіраўніцтвам Асят Вазаевай<ref name="аўтаспасылка1" />. У кастрычніку 1999 года быў смяротна паранены падчас бамбёжкі і перастрэлкі на вуліцы Грознага падчас [[Другая чачэнская вайна|другой расійска-чачэнскай вайны]] карэспандэнт газеты Суп’ян Эпендыеў<ref name=memory />. У сувязі з пачаткам новай вайны газета стала выходзіць на тэрыторыі [[Інгушэція|Інгушэціі]]. У гэты перыяд газета распаўсюджвалася пераважна сярод жыхароў рэспублікі, сярод якіх было шмат бежанцаў з Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя. Тыраж газеты складаў 2 тысячы экзэмпляраў, частка тыражу дастаўлялася ў Ічкерыю. Праз адсутнасць фінансавання газета спыніла выходзіць рэгулярна ўвесну 2001 года. Пасля гэтага двойчы аднаўляла працу, улетку 2002 году газета выйграла грант на далейшы выпуск. Стабільны выхад выдання аднавіўся з пачатку 2003 года<ref>http://www.watchdog.cz/?show=000000-000003-000002-000024&lang=2 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110310200135/http://www.watchdog.cz/?show=000000-000003-000002-000024&lang=2 |date=10 сакавіка 2011 }} Пресса Чеченской Республики</ref>. У 2003 годзе галоўны рэдактар газеты [[Муса Каімавіч Мурадаў|Муса Мурадаў]] атрымаў [[Міжнародная прэмія за свабоду прэсы|Міжнародную прэмію за свабоду прэсы]] [[Камітэт абароны журналістаў|Камітэта абароны журналістаў]]<ref>{{cite web |url = http://lenta.ru/news/2009/11/25/press/ |title = Осужденному азербайджанскому журналисту присудили международную премию |date = 2009-11-25 |work = Интернет и СМИ |publisher = [[Lenta.ru]] |accessdate = 2013-08-20 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6JHIoDHL5?url=http://lenta.ru/news/2009/11/25/press/ |archivedate = 2013-08-31 }}</ref>. 15 кастрычніка 2003 года ў адзіны дзяржаўны рэестр юрыдычных асоб унесена Закрытае акцыянернае таварыства «Газета „Грозненскі рабочы“», якое стала заснавальнікам газеты. З 2003 года рэдактарам газеты з’яўляецца Лёма Абдулаевіч Турпалаў. У 2007 годзе рэдактар «Грозненскага рабочага» атрымаў заахвочвальную прэмію ў конкурсе «Узнагароды за асвятленне біялагічнай разнастайнасці на Каўказе (Biodiversity Reporting Award)», які праводзіла арганізацыя «[[Міжнародны цэнтр для журналістаў]]» пры падтрымцы [[Фонд супрацоўніцтва для захавання ўразлівых экасістэм|Фонду супрацоўніцтва для захавання ўразлівых экасістэм]] (CEPF) для журналістаў з [[Азербайджан]]а, [[Арменія|Арменіі]], [[Грузія|Грузіі]] і Расіі<ref>{{cite web |url = http://www.cepf.net/news/press_releases/Pages/2007_armenia_now.aspx |title = ArmeniaNow.Com Claims Top Prizes In Caucasus Contest |date = 2007-11-23 |work = Press Releases |publisher = [[Critical Ecosystem Partnership Fund]] |accessdate = 2013-06-14 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HNOPVX97?url=http://www.cepf.net/news/press_releases/Pages/2007_armenia_now.aspx |archivedate = 2013-06-14 }}</ref>. У 2007 годзе рэдакцыя газеты выдала кнігу «„Грозненскі рабочы“. 90 гадоў», аўтарамі і складальнікамі якой сталі генеральны дырэктар ЗАТ «Газета „Грозненскі рабочы“» Муса Мурадаў і галоўны рэдактар газеты Лёма Турпалаў. Падчас святкавання 90-годдзя газеты юбілейнымі медалямі газеты ўзнагароджаны Прэзідэнт Чачэнскай Рэспублікі [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|Рамзан Кадыраў]], Прэзідэнт Рэспублікі Інгушэція [[Мурат Магаметавіч Зязікаў|Мурат Зязікаў]], які садзейнічаў працягу працы і выпуску газеты на тэрыторыі Інгушэціі, адзін са старэйшых фотакарэспандэнтаў М. Кабіяшвілі, які 55 гадоў прапрацаваў у газеце, і журналіст Алег Джургаеў. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Інгушэція прысвоена ганаровае званне «Заслужаны работнік культуры Рэспублікі Інгушэція» супрацоўнікам газеты Мусе Мурадаву, Лёме Турпалаву, Асіят Муртазаліевай, Адлану Сагаіпаву і іншым. Да юбілейнай даты быў прэзентаваны дакументальны фільм «Ад рупара бальшавікоў да газеты для чытачоў» ({{lang-ru|«От рупора большевиков к газете для читателей»}})<ref>{{Cite web |url=http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=11&PubID=4433 |title=У газеты «Грозненский рабочий» 90-летний юбилей |access-date=2013-10-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083031/http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=11&PubID=4433 |url-status=live }}</ref>. Тады ж газета зноў пачала друкавацца ў друкарні «Грозненскі рабочы». У 2011 годзе лаўрэатам [[Іскра (прэмія)|нацыянальнай прэміі ў галіне друкаванай прэсы «Іскра»]] за лепшы аналітычны артыкул стала карэспандэнтка газеты Зарыхан Зубайраева<ref>{{cite web |url = http://izvestia.ru/news/372366 |title = «Искра» в бронзовом исполнении |author = Сергей Самсонов |date = 2011-03-14 |work = Общество |publisher = [[Известия]] |accessdate = 2013-08-21 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6JHIpW3Xc?url=http://izvestia.ru/news/372366 |archivedate = 2013-08-31 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/181938/ |title = Журналистка из Чечни стала лауреатом премии «Искра-2010» |author = Татьяна Гантимурова |date = 2011-03-05 |work = Российская Федерация, СКФО, Северный Кавказ, Чечня > Общество |publisher = [[Кавказский Узел]] |accessdate = 2013-08-21 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6JHIsZ0X9?url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/181938/ |archivedate = 2013-08-31 }}</ref>. У 2013 годзе галоўны рэдактар газеты Лёма Турпалаў атрымаў [[Узнагароды Чачэнскай Рэспублікі|Ганаровую грамату Парламента Чачэнскай Рэспублікі]]<ref>{{cite web |url = http://kavkaz.mk.ru/news/2013/01/27/803610-blagodarya-zhurnalistam-lyudi-uznali-pravdu-o-tom-chto-proishodit-v-chechne.html |title = Благодаря журналистам люди узнали правду о том, что происходит в Чечне |author = Алексей Емельянов |date = 2013-01-27 |work = Ставрополь (Кавказ) |publisher = «[[Маскоўскі камсамолец|Московский комсомолец]]» |accessdate = 2013-08-21 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6JHItyT4L?url=http://kavkaz.mk.ru/news/2013/01/27/803610-blagodarya-zhurnalistam-lyudi-uznali-pravdu-o-tom-chto-proishodit-v-chechne.html |archivedate = 2013-08-31 }}</ref>. Са студзеня 2013 года выданне «Грозненскага рабочага» спынілася ў сувязі з недахопам сродкаў у заснавальніка. Газета не была ў стане самаакупляцца, а разлічваць на дзяржаўную падтрымку не магла, з’яўляючыся незалежным выданнем. 6 жніўня 2013 года выданне газеты аднавілася, пры гэтым замест грамадска-палітычнай газеты выданне набыло іншую канцэпцыю — гістарычнае, навукова-пазнавальнае, культурна-асветніцкае выданне<ref>Газета «Грозненский рабочий», № 1 (21332), 6 жніўня 2013 года</ref>. === Кароткая гістарычная даведка === {| class="standard" !Дата !Найменне выдання беларускай мовай !Найменне выдання рускай мовай |- |03.1917 |«Таварыш» |«Товарищ» |- |12.1917 |«Весці Савета рабочых і ваенных дэпутатаў Грозненскага раёна» |«Известия Совета рабочих и военных депутатов Грозненского района» |- |1920 |«Весці Грозненска-Уладзікаўказскага Рэўкама і палітаддзела Каўказскай арміі працы» |«Известия Грозненско-Владикавказского Ревкома и политотдела Кавказской армии труда» |- |1920 |«Весці Грозненскага акруговага рэўкама і палітаддзела Каўказскай арміі працы» |«Известия Грозненского окружного ревкома и политотдела Кавказской армии труда» |- |1921 |«Чырвоны паўстанец» |«Красный повстанец» |- |1921 |«Чырвоная праца» |«Красный труд» |- |1922 |«Нафтарабочы» |«Нефтерабочий» |- |07.11.1924 |«Грозненскі рабочы» |«Грозненский рабочий» |- |24.08.1990 |«Голас Чачэна-Інгушэціі» |«Голос Чечено-Ингушетии» |- |21.05.1992 |«Голас Чачэнскай Рэспублікі» |«Голос Чеченской Республики» |- |05.1993 |«Голас народа» |«Голос народа» |- |05.1995 |«Грозненскі рабочы» |«Грозненский рабочий» |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://nlr.ru/res/inv/ukazat55/record%20full.php?record%20ID=157206 Электронныя копіі «Грозненскага рабочага» ў даведніку РНБ «Газеты ў сетцы і па-за ёю»]{{Недаступная спасылка}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты РСФСР]] [[Катэгорыя:Газеты Расіі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР|Катэгорыя:Газеты]] htbqyevifvbolar6f1t4p4ppjt4yeoz Данііл Ацнюкоў 0 781580 5177314 5056341 2026-08-08T00:36:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177314 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} '''Данііл Ацнюкоў''' (нар. {{ДН|20|1|2002}}) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст. == Біяграфія == У 6 гадоў пайшоў у спартовую школу. Калі было 15 гадоў запрасілі выступаць за «Лакаматыў» з [[Новасібірск]]а. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): 2023/24. * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Сярэбраны прызёр [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (1): 2023/24. * срэбны прызёр чэмпіянату Расіі сярод юнакоў 2002–2003 гады нараджэння. * трэцяе месца Першасці Расіі сярод юнакоў 2001–2002 гады нараджэння. * золата чэмпіянату Расіі моладзевай лігі 2017–2018 гады нараджэння. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volleybox.net/ru/daniil-atnyukov-p32035/clubs Daniil Atnyukov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241112035842/https://volleybox.net/ru/daniil-atnyukov-p32035/clubs |date=12 лістапада 2024 }} * [https://rfsolokomotiv.ru/article/3380-voleybol-eto-moya-zhizn/ Волейбол — это моя жизнь] * [https://ya-trener.ru/daniil_atnykov/ Даниил Атнюков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250209114703/https://ya-trener.ru/daniil_atnykov/ |date=9 лютага 2025 }} * [https://ya-trener.ru/daniil_atnukov/ Даниил Атнюков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250320213158/https://ya-trener.ru/daniil_atnukov/ |date=20 сакавіка 2025 }} * [https://women.volleybox.net/ru/daniil-atnyukov-p254534/clubs Daniil Atnyukov]{{Недаступная спасылка}} * [https://gp.by/novosti/sport/news274358.html Трансферные новости из стана гомельской "Энергии"] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ацнюкоў Данііл}} [[Катэгорыя:Валейбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Мурама» (жаночы валейбол)]] [[Катэгорыя:Валейбольныя трэнеры Расіі]] to6yfgv2bvcxz1cboj1ea903pqtsf68 Нясвіжскі парк 0 781695 5177236 4925137 2026-08-07T15:55:45Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Нясвіжскі замак]] 5177236 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нясвіжскі замак]] l6mfkw58ebg0n0ca8hklnoiyd6fo0n4 Джэк Кетчум 0 786878 5177341 4983191 2026-08-08T03:20:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177341 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Пісьменнік}} '''Далас Уільям Майр''' (10 лістапада 1946 г&nbsp;- 24 студзеня 2018 г.), больш вядомы пад псеўданімам '''Джэк Кетчум''', быў амерыканскім аўтарам фантастыкі жахаў. Ён быў лаўрэатам чатырох прэмій Брэма Стокера і яшчэ трох намінацый. Яго раманамі былі: «''Мёртвы сезон»'', «''Мёртвая рака»'' і «''Рэд»'', два апошнія з якіх былі экранізаваны. У 2011 годзе Кетчум атрымаў узнагароду Grand Master Award World Horror Convention за выдатны ўклад у жанр хорар. == Біяграфія == === Маладосць і адукацыя === Кетчум нарадзіўся ў Лівінгстане, штат [[Нью-Джэрсі]], як адзінае дзіця ў сям’і нямецкіх імігрантаў. Яго бацька, Далас Уільям Майр (1908—1997), служыў у артылерыі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а маці, Эвелін Фанер Майр (1915—1987), была [[бухгалтар]]ам і офіс-менеджэрам. <ref>{{Cite web|url=https://heavy.com/entertainment/2018/01/jack-ketchum-cause-of-death-cancer/|title=Jack Ketchum Cause of Death: How Did 'The Girl Next Door' Author Die?|author=Orfanides, Effie|date=January 24, 2018|publisher=Heavy.com|access-date=23 красавіка 2025|archive-date=8 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008210823/https://heavy.com/entertainment/2018/01/jack-ketchum-cause-of-death-cancer/|url-status=dead}}</ref> Ён атрымаў ступень бакалаўра мастацтваў па англійскай мове ў каледжы Эмерсан у [[Бостан]]е, штат [[Масачусэтс]], а пазней два гады выкладаў у сярэдняй школе ў Брукліне, штат [[Масачусетс|Масачусэтс]]. === Раннія гады === Былы акцёр, выкладчык, літаратурны агент, прадавец піламатэрыялаў і прадавец газаванай вады, Кетчум прыпісваў сваю дзіцячую любоў да [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]], дыназаўраў і жахаў, якія правялі яго праз гады станаўлення. Ён пачаў прыдумляць гісторыі ў юным узросце і растлумачыў, што праводзіў шмат часу ў сваім пакоі або ў лесе каля свайго дома, унізе на беразе ручая: «[м]ія інтарэсы [былі] кнігі, коміксы, фільмы, рок-н-рол, мелодыі з шоу, тэлебачанне, дыназаўры […] амаль любы занятак, які не патрабаваў занадта шмат зносін, або дзе я мог лёгка сысці ад зносін». Ён прыдумляў гісторыі, выкарыстоўваючы ў якасці персанажаў сваіх пластмасавых салдат, рыцараў і дыназаўраў. Ён таксама быў вялікім прыхільнікам [[Хэлаўін|Хэлоўіна]], і яго маці, «[…] добра спраўляючыся са швейнай машынкай […]», пераканалася, што ў маладога Кетчума быў сапраўдны касцюм; яго любімымі былі Пітэр Пэн і [[Супермэн]] . Акрамя таго, Кетчум раней выказаў цікавасць да фільмаў жахаў, такіх як «''[[Насферату: Сімфонія жаху|Насферату»]]'', і класічных Universal Monsters, такіх як ''«Гарбун з Нотр-Дам''» і «''Прывід оперы»''. Пазней, у падлеткавым узросце, Кетчум пасябраваў з [[Роберт Блох|Робертам Блохам]], аўтарам «Псіха», які стаў яго настаўнікам. Ён падтрымліваў працу Кетчума гэтак жа, як яго працу падтрымліваў яго ўласны настаўнік [[Говард Філіпс Лаўкрафт|Х.&nbsp;П. Лаўкрафт]] . Адносіны Кетчама з Блохам працягваліся да смерці Блоха ў 1994 годзе Бацькі Кетчума былі ўладальнікамі закусачнай і аўтамата па продажы газаванай вады, дзе Джэк падпрацоўваў, каб падтрымліваць сваю пісьменніцкую працу, днём ён быў кухарам хуткага прыгатавання, а пасля наступлення цемры — прадаўцом газіроўкі.. Кетчум працаваў на многіх розных працах, перш чым завяршыць свой першы раман «''Мёртвы сезон»'', у тым ліку выступаў у якасці агента празаіка [[Генры Мілер]]а ў літаратурным агенцтве Скота Мэрэдыта, што стала ключавым момантам у яго кар’еры; яго сустрэча з Мілерам у яго доме ў Пасіфік Палісейдс з’яўляецца адной з тэм яго ўспамінаў у ''Кнізе душ''. Ён таксама прадаваў артыкулы і апавяданні&nbsp;— як мастацкая, так і публіцыстычная літаратура&nbsp;— у розныя рок-н-рольныя і мужчынскія часопісы, каб папоўніць свой прыбытак. Яго рашэнне ў канчатковым выніку засяродзіцца на напісанні раманаў збольшага было абумоўлена перавагай працы, якая абяцае стабільнасць і даўгавечнасць. На працягу ўсяго жыцця Кетчам шмат і прагна чытаў такіх аўтараў, як [[Роберт Блох]], [[Чарлз Букоўскі|Чарльз Букоўскі]], Джым Харысан, Франц Дускі і [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэст Хэмінгуэй]] . Акрамя яго майстэрства ў напісанні апавяданняў і часопісных артыкулаў, а таксама яркага ўяўлення, чытанне было найважнейшым інструментам у пісьменніцкім арсенале Кетчума, які прывёў яго ад напісання эсэ з мінусам у сёмым класе да працы ў часопісах, а затым і да працы ў міжсезонне і далей. === Гады Ежы Лівінгстана === Перад тым, як Кетчум звярнуўся да напісання раманаў, ён прадаў вялікую колькасць кароткіх мастацкіх твораў і артыкулаў у часопісы. Яго першапачатковы псеўданім Ежы Лівінгстан з’явіўся ў гэты перыяд. Паколькі ў яго часта было апублікавана некалькі артыкулаў у пэўным часопісе, ён выкарыстоўваў сваё імя для першага радка аўтара, а потым прымаў псеўданім для астатніх. Ён паходзіў з Лівінгстана, штат Нью-Джэрсі, і ў той час чытаў твор Ежы Касінскага : «Мне спадабаўся жарт. Значыць, Ежы Лівінгстан». — растлумачыў ён. Адзін з яго самых вядомых персанажаў, калі ён пісаў як Ежы Лівінгстан, — Страуп, п’еса пра Пруста: Строуп, аднак, зусім не разумеў людзей, нават самога сябе. Кетчум называе Страупа «[] выпіўкай. Няўдачнікам. [[Гамафобія|гамафобам]] . Вельмі сумніўным сябрам і ненадзейным палюбоўнікам. Жананенавіснік, як чорт, і па большай частцы ганарыцца гэтым». <ref name="autogenerated4" /> Страуп — поўная супрацьлегласць [[Марсель Пруст|Марсэлю Прусту]], якога Кетчум называе «[а]магчыма, самым адчувальным пісьменнікам у гісторыі». <ref name="autogenerated4" /> Строуп з’явіўся ў мужчынскім часопісе ''Swank'' . Ён уваскрос у казцы «Гісторыя авечага луга», якая ўвайшла ў кнігу ''Triage'' (2001), зборнік з Рычардам Лэйманам і Эдвардам Лі . Яго подзвігі можна знайсці ў зборы ў ''«Разбіты на коле сэксу: гады Ежы Лівінгстана»'' (2007). === Смерць === Кетчам памёр ад раку 24 студзеня 2018 г. у [[Нью-Ёрк]]у ва ўзросце 71 года. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20180124214457/https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/horror-writer-jack-ketchum-dead-at-71/2018/01/24/90715a38-0144-11e8-86b9-8908743c79dd_story.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/jack-ketchum-dead-71-actor-11909120|title=Actor and horror novelist Jack Ketchum dies aged 71 of cancer|author=Saunders|first=Emmeline|website=[[Daily Mirror]]|date=January 24, 2018|access-date=January 26, 2018}}</ref> == Бібліяграфія == === Раманы === * ''Мёртвы сезон'' ''(Off Season) 1981'' * ''Хто не схаваўся…'' (Hide and Seek) 1984 * ''Дзяўчына па суседстве'' (The Girl Next Door) 1989 * ''Мёртвая рака (Offspring) 1991'' * ''Рэд'' (''Red'') 1995<br /> == Фільмаграфія == === Сцэнарыст === * ''Страчаны'' (2006) * ''Дзяўчына па суседстве'' (2007) * ''Рэд'' (2008) * ''Нашчадства'' (2009) * ''Жанчына'' (2011) * ''Заказ па пошце'' (кароткаметражны, 2011) * ''Алівія'' (кароткаметражны, 2013) * ''XX'' (сегмент «Скрыня», 2017) === Акцёр === * ''Страчаны'' (2006) як Тэдзі Панік * ''Хедэр'' (2006) у ролі дзяржаўнага міліцыянера № 2 * ''Дзяўчына па суседстве'' (2007) як карнавальны работнік * ''Рэд'' (2008) у ролі бармэна * ''Нашчадства'' (2009) як Макс Джозэф == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.jackketchum.net/ Афіцыйны сайт] * {{Imdb імя|1626482|Jack Ketchum}} * Jack Ketchum * [https://www.dlsreviews.com/jack-ketchum.php Старонка Джэка Кетчама на DLS Reviews] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-04-23}} {{DEFAULTSORT:Кетчум Джэк}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2018 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] 199gdvo9w7o8brrdihxx4ew80sifuxj Гжэгаж Браўн 0 788214 5177132 5079052 2026-08-07T12:33:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177132 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Браўн}} {{Палітык}} '''Гжэ́гаж Мі́хал Бра́ўн''' ({{lang-pl|Grzegorz Michał Braun}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі палітык, рэжысёр, сцэнарыст, выкладчык, публіцыст. Кандыдат у прэзідэнты Польшчы ў 2015 і 2025 гадах, дэпутат Сейму IX і X скліканняў, старшыня «Канфедэрацыі польскай кароны» (2019—2025), дэпутат [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] X склікання. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў польскую філалогію ва [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Уроцлаўскім універсітэце]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://www.encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/15284,Braun-Grzegorz.html|title=Braun Grzegorz|first=Instytut Pamięcie|last=Narodowej|website=Encyklopedia Solidarności|access-date=2025-05-20}}</ref>. Да 2007 года там жа чытаў курс журналістыкі. У 1993 годзе прайшоў паслядыпломныя студыі на факультэце радыё і тэлебачання [[Сілезскі ўніверсітэт у Катавіцах|Сілезскага ўніверсітэта ў Катавіцах]]. У 1990—1994 гг. працаваў у рэдакцыі часопіса «[[Fronda]]»<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://mamprawowiedziec.pl/polityk/40649#biografia|title=Grzegorz Braun|website=MamPrawoWiedziec.pl|access-date=2025-05-20}}</ref>, потым — на «[[Радыё Уроцлаў]]». Аўтар больш за 20 дакументальных фільмаў<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://familis.pl/braun-grzegorz|title=Grzegorz Braun|website=Księgarnia rodzinna FAMILIS Barbara Walewska|access-date=2025-05-20}}</ref>. Публіцыст часопісаў «Opcja na Prawo» і «Magna Polonia». == Палітычная дзейнасць == На выбарах польскага Сейма 2023 года паспяхова пераабраўся ў дэпутаты, набраўшы 26 895 галасоў<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://sejmsenat2023.pkw.gov.pl/sejmsenat2023/pl/sejm/okreg/23|title=Wybory do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w 2023 r.|website=sejmsenat2023.pkw.gov.pl|access-date=2025-05-20}}</ref>. У Сейме 10-га склікання з лістапада па снежань 2023 года ўваходзіў у склад Камітэта па справах [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага]] [[Еўрапейскі Саюз|Саюза]] і Камітэта па нацыянальнай абароне<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/posel.xsp?id=034&type=A|title=Grzegorz Braun|website=www.sejm.gov.pl|access-date=2025-05-20}}</ref>. Перамог на выбарах у [[Еўрапейскі парламент]] у 2024 годзе і атрымаў месца дэпутата 10-га склікання. Балатаваўся з другога месца ў спісе [[Канфедэрацыя (партыя)|Канфедэрацыі]] ў акрузе № 10 пры падтрымцы 113 746 выбаршчыкаў (7,64 %)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://pe2024.pkw.gov.pl/pe2024/pl/komitet/41138?obszar=-10|title=Wybory do Parlamentu Europejskiego 2024|website=pe2024.pkw.gov.pl|access-date=2025-05-20}}</ref>. У Еўрапейскім парламенце ўваходзіў у камітэт па замежных справах<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.europarl.europa.eu/committees/pl/afet/home/members|title=Członkowie {{!}} Strona główna {{!}} AFET {{!}} Komisje {{!}} Parlament Europejski|website=www.europarl.europa.eu|access-date=2025-05-20}}</ref>. 17 студзеня 2025 года партыйным судом быў выключыў з шэрагаў Канфедэрацыі<ref>{{Cite web|url=https://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/7,54420,31623360,grzegorz-braun-usuniety-z-konfederacji-za-samodzielny-start.html|title=Grzegorz Braun usunięty z Konfederacji. Za start w wyborach prezydenckich|author=Tomasz Cylka|website=[[wyborcza.pl]]|date=2025-01-17|access-date=2025-05-20}}</ref>. Выключэнне было звязана з тым, што двума днямі раней ён аб’явіў аб пачатку сваёй прэзідэнцкай кампаніі 2025 года насуперак рэкамендацыі партыі аб вылучэнні кандыдатуры [[Славамір Менцэн|Славаміра Менцэна]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://wiadomosci.onet.pl/wybory/wybory-prezydenckie/grzegorz-braun-oglosil-swoj-start-w-wyborach-prezydenckich/wsz8hj5?utm_source=t.co_viasg_wiadomosci&utm_medium=social&utm_campaign=leo_automatic|title=Grzegorz Braun ogłosił swój start w wyborach prezydenckich|website=Onet Wiadomości|date=2025-01-15|access-date=2025-05-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://wiadomosci.wp.pl/braun-wystartuje-w-wyborach-prezydenckich-z-boza-i-ludzka-pomoca-7114669907786464a|title=Braun wystartuje w wyborach prezydenckich. "Z bożą i ludzką pomocą"|first=Grupa Wirtualna|last=Polska|website=WP Wiadomości|date=2025-01-15|access-date=2025-05-20}}</ref>. На выбарах Браўн заняў чацвёртае месца з 13 кандыдатаў. Яго падтрымалі 1 242 917 выбаршчыкаў (6,34 %). Гэты вынік быў значна вышэйшы, чым падчас апытанняў. Практычна ніводная арганізацыя ў сваіх апытаннях не давала яму больш за 3,5 % на працягу ўсёй прэзідэнцкай кампаніі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://wybory.gov.pl/prezydent2025/|title=Wybory Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w 2025 r.|website=wybory.gov.pl|access-date=2025-05-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.rp.pl/polityka/art42301261-sondaz-grzegorz-braun-z-najwiekszym-wzrostem-poparcia-slawomir-mentzen-z-najwiekszym-spadkiem|title=Sondaż. Grzegorz Braun z największym wzrostem poparcia, Sławomir Mentzen z największym spadkiem|website=Rzeczpospolita|date=2025-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516093143/https://www.rp.pl/polityka/art42301261-sondaz-grzegorz-braun-z-najwiekszym-wzrostem-poparcia-slawomir-mentzen-z-najwiekszym-spadkiem|archive-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref>. Выключэннем стала апытанне [[Агульнапольская даследчыцкая група|Агульнапольскай даследчыцкай групы]] (Ogólnopolska Grupa Badawcza — OGB), праведзенае за тры дні да выбараў, у якім ён атрымаў падтрымку ў 5,87 %<ref>{{Cite web|url=https://stanpolityki.pl/sondaz-prezydencki-ogb-16-05-25/|title=Sondaż prezydencki OGB (16.05.25)|first=O. G. B.|last=Pro|website=Stanpolityki|date=2025-05-16|access-date=2025-05-20}}</ref>. == Вынікі выбараў == {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Ворган ! Акруга ! Вынік |- | 2010 | Гарадская рада [[Уроцлаў|Уроцлава]] | № 3 |style="background:pink;"| 172 (0,56 %)<ref>{{Cite web|url=https://wybory2010.pkw.gov.pl/owk/pl/026401/2c9682222bd31380012bd572323747eb.html|title=Wybory Samorządowe 2010|website=wybory2010.pkw.gov.pl|access-date=2025-05-20}}</ref> |- | 2015 | [[Прэзідэнт Польшчы]] | |style="background:pink;"| 124 132 (0,83 %)<ref>{{cite web | url = http://prezydent2015.pkw.gov.pl/319_Pierwsze_glosowanie.html | title = Wyniki wyborów prezydenckich 2015 | publisher = Państwowa Komisja Wyborcza | date = 2015-05-10 | access-date = 2025-05-20 | language = pl }}</ref> |- | 2019 | Мэр [[Гданьск]]а | |style="background:pink;"| 20 164 (11,86 %)<ref>{{cite web | url = https://gdansk.kbw.gov.pl/uploaded_files/1551792919_Protokol_wynikow_glosowania_i_wynikow_wyborow_Prezydenta_Miasta_Gdanska.pdf | title = Protokół głosowania i wyników wyborów Prezydenta Miasta Gdańska | publisher = KBW Gdańsk | date = 2019-03-03 | access-date = 2025-05-20 | language = pl }}</ref> |- | 2019 | [[Еўрапейскі парламент]] IX склікання | № 9 |style="background:pink;"| 33 072 (4,43 %)<ref>{{cite web | url = https://pe2019.pkw.gov.pl/pe2019/pl/wyniki/komitet/19905/okr/9 | title = Wyniki wyborów do PE 2019 – okręg 9 | publisher = PKW | date = 2019-05-26 | access-date = 2025-05-20 | language = pl }}</ref> |- | 2019 | Сейм IX склікання | № 23 |style="background:palegreen;"| 31 148 (5,29 %)<ref>{{cite web | url = https://sejmsenat2019.pkw.gov.pl/sejmsenat2019/pl/wyniki/kandydat/1300018/sejm/okr/23 | title = Wyniki wyborów do Sejmu 2019 – okręg 23 | publisher = PKW | date = 2019-10-13 | access-date = 2025-05-20 | language = pl }}</ref> |- | 2021 | Мэр [[Жэшаў|Жэшава]] | |style="background:pink;"| 7 296 (9,15 %)<ref>{{cite web | url = https://bip.erzeszow.pl/static/img/k02/ORA/ma%C5%82gosia/wybory/Protokol_wyboru_prezydenta.pdf | title = Protokół wyników wyborów Prezydenta Miasta Rzeszowa | publisher = Miasto Rzeszów | date = 2021-06-13 | access-date = 2025-05-20 | language = pl | archive-date = 14 чэрвеня 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210614015619/https://bip.erzeszow.pl/static/img/k02/ORA/ma%C5%82gosia/wybory/Protokol_wyboru_prezydenta.pdf | url-status = dead }}</ref> |- | 2023 | Сейм X склікання | № 23 |style="background:palegreen;"| 26 895 (3,99 %)<ref>{{cite web | url = https://sejmsenat2023.pkw.gov.pl/sejmsenat2023/pl/sejm/okreg/23 | title = Wyniki wyborów do Sejmu 2023 – okręg 23 | publisher = PKW | date = 2023-10-15 | access-date = 2025-05-20 | language = pl }}</ref> |- | 2024 | [[Еўрапейскі парламент]] X склікання | № 10 |style="background:palegreen;"| 113 746 (7,64 %)<ref>{{cite web | url = https://wybory.gov.pl/pe2024/pl/kandydat/3943066 | title = Wyniki wyborów do PE 2024 – kandydat Braun | publisher = PKW | date = 2024-06-09 | access-date = 2025-05-20 | language = pl }}</ref> |- | 2025 | [[Прэзідэнт Польшчы]] | |style="background:pink;"| 1 242 917 (6,34 %)<ref>{{cite web | url = https://wybory.gov.pl/prezydent2025/pl/kandydat/4279595 | title = Wyniki wyborów prezydenckich 2025 – kandydat Braun | publisher = PKW | date = 2025-05-10 | access-date = 2025-05-20 | language = pl }}</ref> |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]] q86eo5kmu1lufztws9ywrq2xyyekosw Давід Эйнхорн 0 791872 5177472 5032474 2026-08-08T10:21:23Z Aliaksei Lastouski 75892 5177472 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Давід Эйнхорн''' ({{ВД-Прэамбула}}) — паэт, журналіст і эсэіст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1886 годзе ў [[Карэлічы|Карэлічах]] у яўрэйскай сям'і. Сын Беньяміна Эйнхорна, былога ваеннага ўрача, які стаў прызначаным урадам [[Рабін|рабінам]]. Рос у [[Рубяжэвічы|Рубяжэвічах]]. "Душа маю належыць штэтлю на літоўскай зямлі", пісаў ён пазней<ref name=":0">Saß, Anne-Christin (2010). Estraikh, Gennady; Krutikov, Mikhail (eds.). ''Yiddish in Weimar Berlin: At the Crossroads of Diaspora Politics and Culture''. Legenda. pp. 179–195</ref>. Вучыўся ў школе ў [[Ваўкавыск|Ваўкавыску]] і пачаў пісаць вершы ў раннім узросце, спачатку на [[Іўрыт|іўрыце]]. Быў глыбока ўражаны паразай [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Расійскай рэвалюцыі 1905 года]] і звярнуўся да сацыялістычнай і бундаўскай палітыкі. Ён стаў актыўным у літаратурным руху на ідыш, пісаў вершы для літаратурнага часопіса на ідыш ''«Literarishe Monatsshriften»'' у 1908 годзе. У 1909 годзе Айнхорн апублікаваў свой першы зборнік вершаў ''«Shtile Gezangen»'' («Ціхія спевы»), а ў 1913 годзе — ''«Mayne Lider''» («Мае вершы»). Крытыкі высока ацанілі лірычную якасць вершаў у гэтых творах, часта сканцэнтраваных на канфлікце паміж традыцыйным парадкам і сучаснасцю, і многія з іх пазней былі пакладзены на музыку. У 1910 годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]], каб дапамагчы заснаваць выдавецтва [[Boris Kletskin|Барыса Клецкіна]]. У тым жа годзе ён працаваў сакратаром у [[Мендэле Мойхер-Сфорым|Мендэле Мохера Сфорыма]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1068|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2025-09-05}}</ref>. === Выгнанне === У 1912 годзе Эйнхорн быў арыштаваны за сувязі з [[Бунд|Бундам]] і зняволены ў Вільні на шэсць месяцаў. Пасля гэтага ён быў высланы з краіны; спачатку паехаў у [[Парыж]], а ў 1913 годзе пераехаў у [[Берн]], [[Швейцарыя]]. Там ён наведваў курсы па гісторыі мастацтва і філасофіі ў [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскім універсітэце]], пісаў для дзіцячага перыядычнага выдання на ідыш ''«Grininke beymelekh»'' і віленскага часопіса ''«Di yudishe velt»''. У гэты перыяд таксама зрабіў пераклад на ідыш [[Псалтыр|«Кнігі Псалтыра»]]. З 1916 па 1917 год рэдагаваў двухтыднёвае выданне для бежанцаў ''«Di Fraye Shtime»,'' якое выходзіла ў Берне і [[Жэнева|Жэневе]]. У 1917 годзе пераехаў у [[Радам]], а затым у [[Варшава|Варшаву]]. У тым жа годзе ён напісаў яшчэ адну кнігу «''Tsu a Yidisher Tokhter»'' («Дачцэ-яўрэйцы») у якасці вясельнага падарунка Геніі Зісман, з якой ажаніўся ў сакавіку 1917 года. Напісаў эсэ для зборніка 1920 года пад назвай ''«Di Tevye»'' («Каўчэг»), які ён апублікаваў разам з паэтам Альтэрам Кацызнэ. Падчас знаходжання ў Варшаве ён супрацоўнічаў з бундаўскім перыядычным выданнем ''«Lebns-fragn»'', якое выдаваў лідар Бунда [[Уладзімір Медэм]]. === Берлін === [[Файл:Romanisches_Cafe_im_2._romanischen_Haus.jpg|alt=A postcard image with a large ornate brick building with a sign and awning at front saying "Romanisches Cafe"|міні|Эйнхорн сустракаўся з многімі іншымі членамі яўрэйскай інтэлектуальнай супольнасці ў Romanisches Café (на фота паштоўкі 1900 года).]] Расчараваны антысемітымам і тым, што ён называў «армейскай атмасферай» Варшавы, Эйнхорн пераехаў у [[Берлін]] восенню 1920 года. Ён часта наведваў ''Romanisches Café'', якое стала цэнтральным месцам сустрэч яўрэйскіх мігрантаў-інтэлектуалаў у Берліне, хоць і пачаў рашуча выступаць супраць «культуры кавярняў» многіх мігрантаў, якіх ён асуджаў як буржуазных інтэлектуалаў, якія «лічаць забітых ахвяр украінскіх пагромаў сваёй уласнасцю, кожны вечар ствараюць новыя камітэты дапамогі, здымаюць наш смутак і выкрываюць наш сорам у кіно»<ref name=":0" />. Ён крытыкаваў яўрэйскую інтэлігенцыю за тое, што яна аддае прыярытэт яўрэйскім абшчынам ва Усходняй Еўропе, у той час як у значнай ступені ігнаруе яўрэйскіх працоўных-мігрантаў у Германіі і стварае літаратурныя праекты, якія не ахопліваюць шырэйшую аўдыторыю. Падчас знаходжання ў Берліне Эйнхорн працаваў перакладчыкам у выдавецтве «Wostok» і разам з журналістам [[Shmaryahu Gorelik|Шмарыягу Гарэлікам]] і лінгвістам Максам Вайнрайхам напісаў [[зборнік]] пад назвай ''«Der Onheyb»'' («Пачатак»). Ён рэдагаваў калонку пра літаратуру на ідышы ў штомесячніку [[Марцін Бубер|Марціна Бубера]] ''«Der Jude»'' і часта пісаў у нью-ёркскай газеце на ідышы ''«Forward»'', будучы адным з нямногіх пісьменнікаў у Берліне. У 1924 годзе ў Берліне ён апублікаваў зборнік сваіх вершаў пад назвай ''«Gezamlte Lider 1904-1924''» («Зборнік вершаў 1904–1924»). Эйнхорн адчуваў усё большае расчараванне ў камуністычных і сацыялістычных рухах у Германіі; сімпатызуючы гэтаму руху, ён лічыў, што ў камуністаў у Германіі няма ніякіх шанцаў супраць дамінавання [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычнай партыі]] (СДПГ). Ён прысутнічаў на канферэнцыі Лейбарысцкага і Сацыялістычнага Інтэрнацыяналу ў Гамбургу ў 1923 годзе, дзе напісаў, што бачыў, як «цела бездакорнага сацыялізму было аднесена ў магілу».<ref name=":0" /> Лічыў, што вялікая колькасць моладзі ў Германіі была схільная да расісцкіх і антысеміцкіх ідэй. У адрозненне ад многіх іншых інтэлектуалаў, якія адкідалі гэты рух, быў глыбока занепакоены першапачатковым уздымам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]] [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]]. Назіраў за сустрэчамі нацысцкай партыі ў Берліне і прыйшоў да высновы, што ў Германіі ўзнікае разгул антысемітызму па ўсім палітычным спектры. З-за гэтага пакінуў Берлін і паехаў у Парыж восенню 1924 года, ненадоўга вярнуўшыся з візітам у снежні. === Пазнейшае жыццё і смерць === [[Файл:Eynhorn ParisianBUndists.png|міні|Давід Эйнхорн (стаіць сёмы злева) сярод групы парыжскіх бундыстаў. Каля 1930]] У Парыжы Айнхорн працягваў займацца журналістыкай, дзе ў 1928 годзе працаваў рэдактарам штомесячнага перыядычнага выдання пад назвай ''«Di Epokhe»'' і вёў калонку ў бундаўскім часопісе ''«Undzer Shtime»'' («Наш голас»). У 1934 годзе напісаў артыкулы «Вечны жыд» і «''[[Іліяда|Іліяда»]]''для энцыклапедыі на ідыш ''«Algemeyne Entsiklopedye»''. У 1940 годзе падчас [[Французская кампанія|бітвы за Францыю]] уцёк з Парыжа і эміграваў у Злучаныя Штаты. Пасля эміграцыі працягваў пісаць вершы. Працягваў пісаць у «''Forvarts»'', у 1956 годзе вёў штотыднёвую калонку пад назвай «''Tsvishn Tsvey Veltn''» («Паміж двума светамі»), якая служыла мемуарамі па літаратурнай культуры на ідыш. Сярод тэм яго прац былі лёс сучаснага [[Іўдаізм|іўдаізму]], ідэя вяртання да веры і знішчэнне еўрапейскага яўрэйства. Некаторыя з яго твораў былі перакладзены на іншыя мовы. Эйнхорн не верыў, што яўрэйства можа існаваць без іўдаізму; адпаведна, змагаўся супраць асіміляцыі і заклікаў да захавання яўрэйскіх традыцый. Мова ідыш увасабляла для яго сутнасць яўрэйскай спадчыны, і ён баяўся, што яе выцесніць іўрыт. Нягледзячы на ​​тое, што прызнаваў дзяржаву Ізраіль, лічыў, што захаванне яўрэйскай культуры не залежыць ад нацыянальнай тэрыторыі<ref name=":1" />. Памёр у Нью-Ёрку 2 сакавіка 1973 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Эйнхорн Давід}} [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] [[Катэгорыя:Журналісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія паэты]] [[Катэгорыя:Постаці Карэлічаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] h6p2dejhfdrlcth3z2k2twerkc80fqu 5177473 5177472 2026-08-08T10:22:04Z Aliaksei Lastouski 75892 5177473 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Давід Эйнхорн''' ({{ВД-Прэамбула}}) — паэт, журналіст і эсэіст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1886 годзе ў [[Карэлічы|Карэлічах]] у яўрэйскай сям'і. Сын Беньяміна Эйнхорна, былога ваеннага ўрача, які стаў прызначаным урадам [[Рабін|рабінам]]. Рос у [[Рубяжэвічы|Рубяжэвічах]]. "Душа маю належыць штэтлю на літоўскай зямлі", пісаў ён пазней<ref name=":0">Saß, Anne-Christin (2010). Estraikh, Gennady; Krutikov, Mikhail (eds.). ''Yiddish in Weimar Berlin: At the Crossroads of Diaspora Politics and Culture''. Legenda. pp. 179–195</ref>. Вучыўся ў школе ў [[Ваўкавыск|Ваўкавыску]] і пачаў пісаць вершы ў раннім узросце, спачатку на [[Іўрыт|іўрыце]]. Быў глыбока ўражаны паразай [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Расійскай рэвалюцыі 1905 года]] і звярнуўся да сацыялістычнай і бундаўскай палітыкі. Ён стаў актыўным у літаратурным руху на ідыш, пісаў вершы для літаратурнага часопіса на ідыш ''«Literarishe Monatsshriften»'' у 1908 годзе. У 1909 годзе Айнхорн апублікаваў свой першы зборнік вершаў ''«Shtile Gezangen»'' («Ціхія спевы»), а ў 1913 годзе — ''«Mayne Lider''» («Мае вершы»). Крытыкі высока ацанілі лірычную якасць вершаў у гэтых творах, часта сканцэнтраваных на канфлікце паміж традыцыйным парадкам і сучаснасцю, і многія з іх пазней былі пакладзены на музыку. У 1910 годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]], каб дапамагчы заснаваць выдавецтва [[Boris Kletskin|Барыса Клецкіна]]. У тым жа годзе ён працаваў сакратаром у [[Мендэле Мойхер-Сфорым|Мендэле Мохера Сфорыма]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1068|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2025-09-05}}</ref>. === Выгнанне === У 1912 годзе Эйнхорн быў арыштаваны за сувязі з [[Бунд|Бундам]] і зняволены ў Вільні на шэсць месяцаў. Пасля гэтага ён быў высланы з краіны; спачатку паехаў у [[Парыж]], а ў 1913 годзе пераехаў у [[Берн]], [[Швейцарыя]]. Там ён наведваў курсы па гісторыі мастацтва і філасофіі ў [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскім універсітэце]], пісаў для дзіцячага перыядычнага выдання на ідыш ''«Grininke beymelekh»'' і віленскага часопіса ''«Di yudishe velt»''. У гэты перыяд таксама зрабіў пераклад на ідыш [[Псалтыр|«Кнігі Псалтыра»]]. З 1916 па 1917 год рэдагаваў двухтыднёвае выданне для бежанцаў ''«Di Fraye Shtime»,'' якое выходзіла ў Берне і [[Жэнева|Жэневе]]. У 1917 годзе пераехаў у [[Радам]], а затым у [[Варшава|Варшаву]]. У тым жа годзе ён напісаў яшчэ адну кнігу «''Tsu a Yidisher Tokhter»'' («Дачцэ-яўрэйцы») у якасці вясельнага падарунка Геніі Зісман, з якой ажаніўся ў сакавіку 1917 года. Напісаў эсэ для зборніка 1920 года пад назвай ''«Di Tevye»'' («Каўчэг»), які ён апублікаваў разам з паэтам Альтэрам Кацызнэ. Падчас знаходжання ў Варшаве ён супрацоўнічаў з бундаўскім перыядычным выданнем ''«Lebns-fragn»'', якое выдаваў лідар Бунда [[Уладзімір Медэм]]. === Берлін === [[Файл:Romanisches_Cafe_im_2._romanischen_Haus.jpg|alt=A postcard image with a large ornate brick building with a sign and awning at front saying "Romanisches Cafe"|міні|Эйнхорн сустракаўся з многімі іншымі членамі яўрэйскай інтэлектуальнай супольнасці ў Romanisches Café (на фота паштоўкі 1900 года).]] Расчараваны антысемітымам і тым, што ён называў «армейскай атмасферай» Варшавы, Эйнхорн пераехаў у [[Берлін]] восенню 1920 года. Ён часта наведваў ''Romanisches Café'', якое стала цэнтральным месцам сустрэч яўрэйскіх мігрантаў-інтэлектуалаў у Берліне, хоць і пачаў рашуча выступаць супраць «культуры кавярняў» многіх мігрантаў, якіх ён асуджаў як буржуазных інтэлектуалаў, якія «лічаць забітых ахвяр украінскіх пагромаў сваёй уласнасцю, кожны вечар ствараюць новыя камітэты дапамогі, здымаюць наш смутак і выкрываюць наш сорам у кіно»<ref name=":0" />. Ён крытыкаваў яўрэйскую інтэлігенцыю за тое, што яна аддае прыярытэт яўрэйскім абшчынам ва Усходняй Еўропе, у той час як у значнай ступені ігнаруе яўрэйскіх працоўных-мігрантаў у Германіі і стварае літаратурныя праекты, якія не ахопліваюць шырэйшую аўдыторыю. Падчас знаходжання ў Берліне Эйнхорн працаваў перакладчыкам у выдавецтве «Wostok» і разам з журналістам [[Shmaryahu Gorelik|Шмарыягу Гарэлікам]] і лінгвістам Максам Вайнрайхам напісаў [[зборнік]] пад назвай ''«Der Onheyb»'' («Пачатак»). Ён рэдагаваў калонку пра літаратуру на ідышы ў штомесячніку [[Марцін Бубер|Марціна Бубера]] ''«Der Jude»'' і часта пісаў у нью-ёркскай газеце на ідышы ''«Forward»'', будучы адным з нямногіх пісьменнікаў у Берліне. У 1924 годзе ў Берліне ён апублікаваў зборнік сваіх вершаў пад назвай ''«Gezamlte Lider 1904-1924''» («Зборнік вершаў 1904–1924»). Эйнхорн адчуваў усё большае расчараванне ў камуністычных і сацыялістычных рухах у Германіі; сімпатызуючы гэтаму руху, ён лічыў, што ў камуністаў у Германіі няма ніякіх шанцаў супраць дамінавання [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычнай партыі]] (СДПГ). Ён прысутнічаў на канферэнцыі Лейбарысцкага і Сацыялістычнага Інтэрнацыяналу ў Гамбургу ў 1923 годзе, дзе напісаў, што бачыў, як «цела бездакорнага сацыялізму было аднесена ў магілу».<ref name=":0" /> Лічыў, што вялікая колькасць моладзі ў Германіі была схільная да расісцкіх і антысеміцкіх ідэй. У адрозненне ад многіх іншых інтэлектуалаў, якія адкідалі гэты рух, быў глыбока занепакоены першапачатковым уздымам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]] [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]]. Назіраў за сустрэчамі нацысцкай партыі ў Берліне і прыйшоў да высновы, што ў Германіі ўзнікае разгул антысемітызму па ўсім палітычным спектры. З-за гэтага пакінуў Берлін і паехаў у Парыж восенню 1924 года, ненадоўга вярнуўшыся з візітам у снежні. === Пазнейшае жыццё і смерць === [[Файл:Eynhorn ParisianBUndists.png|міні|Давід Эйнхорн (стаіць сёмы злева) сярод групы парыжскіх бундыстаў. Каля 1930]] У Парыжы Айнхорн працягваў займацца журналістыкай, дзе ў 1928 годзе працаваў рэдактарам штомесячнага перыядычнага выдання пад назвай ''«Di Epokhe»'' і вёў калонку ў бундаўскім часопісе ''«Undzer Shtime»'' («Наш голас»). У 1934 годзе напісаў артыкулы «Вечны жыд» і «''[[Іліяда|Іліяда»]]''для энцыклапедыі на ідыш ''«Algemeyne Entsiklopedye»''. У 1940 годзе падчас [[Французская кампанія|бітвы за Францыю]] уцёк з Парыжа і эміграваў у Злучаныя Штаты. Пасля эміграцыі працягваў пісаць вершы. Працягваў пісаць у «''Forvarts»'', у 1956 годзе вёў штотыднёвую калонку пад назвай «''Tsvishn Tsvey Veltn''» («Паміж двума светамі»), якая служыла мемуарамі па літаратурнай культуры на ідыш. Сярод тэм яго прац былі лёс сучаснага [[Іўдаізм|іўдаізму]], ідэя вяртання да веры і знішчэнне еўрапейскага яўрэйства. Некаторыя з яго твораў былі перакладзены на іншыя мовы. Эйнхорн не верыў, што яўрэйства можа існаваць без іўдаізму; адпаведна, змагаўся супраць асіміляцыі і заклікаў да захавання яўрэйскіх традыцый. Мова ідыш увасабляла для яго сутнасць яўрэйскай спадчыны, і ён баяўся, што яе выцесніць іўрыт. Нягледзячы на ​​тое, што прызнаваў дзяржаву Ізраіль, лічыў, што захаванне яўрэйскай культуры не залежыць ад нацыянальнай тэрыторыі<ref name=":1" />. Памёр у Нью-Ёрку 2 сакавіка 1973 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Эйнхорн Давід}} [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] [[Катэгорыя:Журналісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія паэты]] [[Катэгорыя:Постаці Карэлічаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] qgfj2772z8zqokbpfr5w0uoxz2k8p9u Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025) 0 793368 5177320 5150036 2026-08-08T00:51:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177320 wikitext text/x-wiki '''[[Дарожна-транспартнае здарэнне]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]]''' адбылося [[10 кастрычніка]] [[2025]] года. Паводле інфармацыі [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|СК РБ]] каля 19:15 на 72-м кіламетры дарогі {{Таблічка-by|Р|31}} «[[Бабруйск]] — [[Мазыр]] — граніца Украіны» адбылося лабавое сутыкненне [[мікрааўтобус]]а Mercedes і пазадарожніка Volkswagen. Пры аварыі пацярпелі 19 чалавек, з іх загінулі 6, яшчэ 8, уключаючы падлетка, дастаўлены ў Светлагорскую ЦРБ, 3 пакінулі месца здарэння да прыбыцця медыцынскай дапамогі і 2 адмовіліся ад шпіталізацыі і былі накіраваны на амбулаторнае лячэнне<ref>[https://ivatsevichy.by/6-chelovek-pogibli-v-dtp-na-gomelshhine/ 6 человек погибли в ДТП на Гомельщине]{{Недаступная спасылка}} // Іvatsevichy.by</ref><ref>[https://tochka.by/articles/incidents/zhutkoe_dtp_proizoshlo_v_svetlogorskom_rayone_shestero_pogibshikh/ В жутком ДТП на Гомельщине погибло шесть человек — подробности]{{Недаступная спасылка}} // [[Точка BY]]</ref><ref>[https://ont.by/news/v-minzdrave-rasskazali-o-sostoyanii-postradavshih-v-dtp-na-gomelshine-gde-pogibli-shest-chelovek В Минздраве рассказали о состоянии пострадавших в ДТП на Гомельщине, где погибли шесть человек] // [[АНТ]]</ref>. Пазней стала вядома, што загінулі 8 чалавек, сярод якіх і абодва кіроўцы<ref>[https://smartpress.by/news/kolichestvo-pogibshikh-v-dtp-s-marshrutkoy-na-gomelshchine-uvelichilos-/ Количество погибших в ДТП с маршруткой на Гомельщине увеличилось]</ref>. У ходзе следства стала вядома, што кіроўца маршрутнага таксі Mercedes здзейсніў спадарожнае сутыкненне з [[трактар]]ам, які рухаўся з паўпрычэпам, пасля чаго не справіўся з кіраваннем і выехаў на паласу сустрэчнага руху, дзе здзейсніў сутыкненне з аўтамабілем Volkswagen<ref>[https://t.me/pressmvd/19452 Дополненная информация о ДТП с шестью погибшими на Гомельщине. Комментарий начальника ГУ ГАИ МВД Виктора Ротченкова]</ref><ref>[https://tochka.by/articles/incidents/stali_izvestny_podrobnosti_dtp_s_marshrutkoy_v_kotorom_pogibli_shest_chelovek/ Стали известны подробности ДТП с маршруткой, в котором погибли шесть человек ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251031101604/https://tochka.by/articles/incidents/stali_izvestny_podrobnosti_dtp_s_marshrutkoy_v_kotorom_pogibli_shest_chelovek/ |date=31 кастрычніка 2025 }} // [[Точка BY]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Катастрофы ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Транспартныя катастрофы ў Беларусі]] ojn16dpdvndyb1aghm5zsk9pa8i0k3a Лідзія Маркаўна Балкавец 0 793733 5177391 5161584 2026-08-08T07:16:58Z M.L.Bot 261 /* Бібліяграфія */ 5177391 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Балкавец}} {{Навуковец}} '''Лідзія Маркаўна Балкавец'''<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://herbarium-msk.botany.by/1142-2/|title=Коллекторы — Гербарий Института экспериментальной ботаники НАН Беларуси|access-date=2025-10-17}}</ref> — беларуская бібліятэкарка і батанік, спецыялістка ў галіне раслінаводства<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-307177&strq=l_siz=20|title=Балкавец, Л. (раслінаводства)|website=unicat.nlb.by|access-date=2025-10-17}}</ref>. У 1914 годзе член камітэта Мінскага аддзялення Расійскага таварыства абароны жанчын. З лістапада 1914 года як сястра міласэрнасці Мінскай грамады сёстраў міласэрнасці Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа працавала ў Мінскім ваенным шпіталі<ref>{{Cite web|url=https://personalhistory.ru/papers/Spisok_sester_miloserdiya_1915.htm|title=Списокъ сестеръ милосердія Россійскаго Общества Краснаго Креста, назначенныхъ для ухода за ранеными и больными воинами въ лечебныя учрежденія Краснаго Креста, военнаго вѣдомства, общественныхъ организацій и частныхъ лицъ. Составленъ по свѣдѣніямъ, имѣющимся въ Канделяріи Главнаго Управленія Россійскаго Общества Краснаго Креста къ 1-му августа 1915 года. — Петроградъ : Государственная Типографія. 1915.}}</ref>. У 1918—1924 гадах загадчыца [[Публічная бібліятэка імя А. С. Пушкіна (Мінск)|публічнай бібліятэкі імя А. С. Пушкіна]] ў Мінску.<ref>{{Cite web|url=https://niab.by/newsite/ru/content/all/Library_of_Pushkin|title=Віртуальная выстава, прысвечаная 125-годдзю з дня заснавання Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С. Пушкіна {{!}} Национальный исторический архив Беларуси|website=niab.by|access-date=2025-10-17|archive-date=28 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128233826/https://niab.by/newsite/ru/content/all/Library_of_Pushkin|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bibdelo.nlb.by/items/show/249|title=Приказ № 105б Главного политико-просветительного комитета Народного комиссариата просвещения БССР о списках сотрудников коллектора библиотечного подотдела и библиотек, подведомственных Главному политико-просветительному комитету Народного комиссариата просвещения БССР · История библиотечного дела Беларуси|website=bibdelo.nlb.by|access-date=2025-10-17}}</ref> Удзельніца Трэцяга Усесаюзнага з’езду батанікаў у Ленінградзе 8-15 студзеня 1928 года, выступала з дакладам «Растительный мир в быту белорусского крестьянина».<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5/zuHcEAAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86%20%D0%9B.%D0%9C.&pg=PA36|загаловак=Третий Всесоюзный съезд ботаников: Ленинград. 8-15 января 1928 года|год=1928|месца=Ленинград|выдавецтва=|старонкі=36|старонак=39}}</ref> Перапісвалася з этнографам {{Не перакладзена 5|Барыс Мацвеевіч Сакалоў|Барысам Сакаловым|ru|Соколов, Борис Матвеевич}}.{{Sfn|Керимова|2017|loc=Прим. 13, С. 124}} Станам на 1929 год жыла ў Мінску па вуліцы Луначарскага, д. 6, кв. 6<ref name=":1">Адресная книга ботаников СССР. По поручению государственного Русского ботанического общества составлена Е. А. Ждановским. — Л. : Изд. Гос. русск. ботан. общ-ва, 1929. — 178 с. — С. 14, № 55.</ref>. У гэтай кватэры тым часам жыў і [[Сцяпан Балкавец]]. У 1929 годзе супрацоўніца [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]<ref name=":1">Адресная книга ботаников СССР. По поручению государственного Русского ботанического общества составлена Е. А. Ждановским. — Л. : Изд. Гос. русск. ботан. общ-ва, 1929. — 178 с. — С. 14, № 55.</ref>. Адна з асноўных калектараў гербарыяў Інбелкульта, потым [[Беларуская акадэмія навук|Беларускай акадэміі навук]] (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі|ІЭБ]] НАНБ)<ref>Гербарый // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. — С. 39.</ref>, у 1920-1940 гады ўнесла 747 узораў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://herbarium-msk.botany.by/%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%86%d0%b8%d1%8f-%d1%81%d0%be%d1%81%d1%83%d0%b4%d0%b8%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%85-%d1%80%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b9/|title=Коллекция сосудистых растений — Гербарий Института экспериментальной ботаники НАН Беларуси|access-date=2025-10-17}}</ref>. Лабарант у першым (з 1931) калектыве [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральнага батанічнага саду]] Беларускай акадэміі навук.<ref>{{Cite web|url=https://cbg.org.by/by/nauka/istoriya.php|title=Гісторыя станаўлення і развіцця Цэнтральнага батанічнага саду Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|website=cbg.org.by|access-date=2025-10-17}}</ref> Аўтарка прац па тэорыі бібліятэчнай справы, пра лекавыя і карысныя расліны, па ахове лекавых і дзікарослых раслін<ref name=":0" />. == Бібліяграфія == * ''Балковец Л''. О нормах библиотечного труда // Красный библиотекарь. — 1924. — № 4-5. — С. 183—186. * ''Балковец Л''. Профессиональная пригодность к библиотечной работе // Красный библиотекарь. — 1925. — № 4. — С. 86-94. * ''Балкавец Л.'' <nowiki>Кароткі нарыс расьліннасьці Банцараўшчыны Менскае акругі</nowiki> // Наш край, № [https://kamunikat.org/nash-kray-shtomesyachnik-tsentralnaga-byuro-krayaznawstva-pry-belaruskay-akademii-navuk-11-1929 11 (50)], 1929. — С. 41-47. * <nowiki>Дзікарастучыя лекавыя і іншыя карысныя расьліны БССР</nowiki> / Л. Балкавец. — Менск : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Сельгассектар, 1932. — 87, [1] с. -- (апісана 81 лекавая расліна з кароткай інфармацыяй пра ўжыванне ў медыцыне і народнай гаспадарцы, хімічны склад). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Керимова|спасылка=https://iea-ras.ru/?product=%D1%82%D1%80%D0%B8-%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD|аўтар=Керимова М. М.|загаловак=Три века российской этнографии: страницы истории|адказны=Отв. ред. А.А. Сирина, составители А.А. Сирина, А.И. Терюков, М.Ф. Хартанович|год=2017|частка=Вклад В. В. Богданова и Б. М. Соколова в создание и развитие российской этнографической периодики в конце XIX – первой четверти XX века|месца=М.|выдавецтва=ИЭА РАН|старонкі=102-139|старонак=358 с., ил.|серыя=Из истории российской этнографии, этнологии и антропологии|isbn=978-5-4211-0197-0|выпуск=1}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Балкавец Лідзія Маркаўна}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары Беларусі]] [[Катэгорыя:Батанікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] h6d6fiuyuosfvnrj6vxxxkbi83762g8 Дзяржаўны пераварот у Беларусі (1996) 0 797722 5177413 5077829 2026-08-08T07:55:20Z 5177413 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны пераварот у Беларусі'''{{sfn|OSCE YB 1999|2000|p=185}}{{sfn|OSCE YB 1998|1999|p=203}}{{sfn|Shadurski|2023a|p=158}}, палітолагамі часта характарызуецца як '''канстытуцыйны крызіс'''{{sfn|Курьянович|2013|p=63, 64}}{{sfn|Шадурский|2022|p=410}}, а [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] і яго саюзнікамі як '''канстытуцыйная рэформа'''{{sfn|Курьянович|2013|p=70}} — ключавая падзея ў найноўшай гісторыі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Курьянович|2013|p=63}}{{sfn|Шадурский|2022|p=396}}, вострае супрацьстаянне выканаўчай улады ў асобе прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і заканадаўчай улады ў асобе [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савета XIII склікання]] {{sfn|Курьянович|2013|p=63}}{{sfn|Shadurski|2023a|p=149}}, якое прывяло да радыкальнай змены канстытуцыйнага ладу{{sfn|Venice Commission|1996|p=2}}{{sfn|Курьянович|2013|p=63}}, сістэмы дзяржаўнага кіравання ў краіне{{sfn|Thorning-Petersen|1997|p=5}} і ўсталяванню аўтарытарнага рэжыму{{sfn|Shadurski|2023a|p=143, 158}}{{sfn|Курьянович|2013|p=63}}. Як канстытуцыйны пераварот (''constitutional coup'') падзеі характарызаваў кіраўнік Кансультатыўна-назіральнай групы АБСЕ [[Ханс-Георг Вік]]{{sfn|OSCE YB 1999|2000|p=185}}, як дзяржаўны пераварот (''cold coup d’état'') іх ахарактыразаваў [[Хайнц Тымерман]]{{sfn|OSCE YB 1998|1999|p=203}}, паказваючы на ​​фактычную ліквідацыю падзелу ўладаў{{sfn|Thorning-Petersen|1997|p=5}}{{sfn|Shadurski|2023a|p=158}}. Аналагічна падзеі характарызуюць польскі палітолаг {{нп5|Павел Казанэцкі||pl|Paweł Kazanecki}}{{Sfn|Салідарнасць|2024}} і беларускія эксперты [[Валерый Іванавіч Карбалевіч|Валер Карбалевіч]]{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}} і [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]]{{Sfn|РС 11-24|2015}}. Старшыня [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суда]] [[Валерый Гур’евіч Ціхіня|Валерый Ціхіня]], падаў у адстаўку ў знак пратэсту супраць незаконных змен [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] і назваў дзеянні Лукашэнкі «прававым вандалізмам»{{Sfn|NYT 11-25|1996}}. Паводле высноў экспертаў [[Венецыянская камісія|Венецыянскай камісіі]] змены вялі да стварэння сістэмы, якая не адпавядае прынцыпу падзелу ўладаў і пазбаўляе парламент ролі процівагі {{sfn|Venice Commission|1996|p=3, 5, 12}}. == Прадгісторыя == Вытокамі супрацьстаяння былі асабістыя амбіцыі Лукашэнкі і яго жаданне сканцэнтраваць у сваіх руках усе ўладныя паўнамоцтвы{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Shadurski|2023b|p=197}}{{sfn|Федута|2005|p=211}}. Эксперты характарызуюць Лукашэнку як чалавека, для якога ўлада — адзіны спосаб існавання, адзначаючы яго паталагічную прагу да панавання і імкненне да пазбаўлення любога кантролю з боку грамадства або іншых дзяржаўных інстытутаў (галін улады){{sfn|Карбалевич|2010|p=Глава 8}}{{sfn|Shadurski|2023a|p=152}}{{sfn|Федута|2005|p=211}}. Канстытуцыя ў рэдакцыі 1994 года не вызначала эфектыўнай сістэмы стрымак і проціваг{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Venice Commission|1996|p=12}}, што давала магчымасць Лукашэнку выкарыстоўваць «прававыя тупікі»{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}, ігнараваць рашэнні Канстытуцыйнага суда, а таксама выдаваць указы, якім ён сам вызначаў статус закона, каб абысці існыя заканадаўчыя нормы і ўмацаваць сваю аднаасобную ўладу{{sfn|HRW Helsinki|1997|p=9}}{{sfn|Shadurski|2023b|p=197}}{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}. Ад пачатку прэзідэнцтва Лукашэнка імкнуўся да максімізацыі выканаўчай і мінімізацыі ўплыву заканадаўчай і судовай улады{{sfn|HRW Helsinki|1997|p=8}}{{sfn|Shadurski|2023b|p=197}}. Да сярэдзіны 1996 года ён ужо трымаў рэальны кантроль над сілавымі структурамі{{sfn|Shadurski|2023a|p=158}}, тэлебачаннем і дзяржаўнымі СМІ{{sfn|HRW Helsinki|1997|p=14}}, а таксама мясцовай адміністрацыяй праз створаную «прэзідэнцкую вертыкаль»{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Shadurski|2023a|p=157}}. Аднак Канстытуцыя 1994 года і Вярхоўны Савет XIII склікання заставаліся законнымі перашкодамі яго аднаасобнай уладзе{{sfn|Shadurski|2023a|p=150}}. Да 1996 года Вярхоўны Савет яшчэ 12-га склікання падаў у Канстытуцыйны суд каля дваццаці запытаў пра законнасць указаў Лукашэнкі, з якіх 11 былі прызнаныя неканстытуцыйнымі{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Федута|2005|p=312}}. У 1996 годзе, пасля спробы Сямёна Шарэцкага залагодзіць канфлікт добраахвотным адкліканнем усіх ранейшых запытаў у КС{{sfn|Федута|2005|p=271}}{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}, Вярхоўны Савет 13-га склікання быў вымушаны вярнуцца да практыкі запытаў у КС з прычыны далейшага ігнаравання прэзідэнтам прававых нормаў{{sfn|Курьянович|2013|p=66}}{{sfn|Федута|2005|p=308}}. Спроба дэпутатаў фракцыі «Грамадзянскае дзеянне» пачаць чарговае расследаванне дзейнасці Упраўлення справамі презідэнта (у прыватнасці фірмы «Торгэкспо») у сакавіку 1996 года і выкрыць «ценевы бюджэт» Лукашэнкі выклікала ў яго рэзкае раздражненне{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Федута|2005|p=265}}. У сакавіку 1996 года ў дэпутацкіх колах ужо абмяркоўвалі магчымасць імпічменту{{sfn|Федута|2005|p=275}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Хто ня хоча быць пажыцьцёвым прэзыдэнтам}}. Эксперты адзначаюць боязь Лукашэнкі перад выкрыццём яго карупцыйных схем і адхіленнем ад улады, што ён разглядаў не толькі як прыцягненне да законнай адказнасці, але як і фізічную пагрозу сабе — «мяне пасадзяць на палю»{{sfn|Карбалевич|2010|p=Глава 8}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Хто ня хоча быць пажыцьцёвым прэзыдэнтам}}. Паводле экспертаў, Лукашэнка дзейнічаў на апярэджанне і ініцыяваў рэферэндум, каб легітымізаваць фактычна ўжо ўсталяваную ім дыктатуру і выключыць магчымасць адхілення сябе ад улады на законных падставах у будучым{{sfn|РС 11-20|2021|p=Хто ня хоча быць пажыцьцёвым прэзыдэнтам}}{{sfn|Карбалевич|2010|p=Глава 7}}{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|Шадурский|2022|p=410}}. == Ход падзей == Адкрытая фаза супрацьстаяння пачалася ў ліпені 1996 года{{sfn|Курьянович|2013|p=63}}, калі Лукашэнка запатрабаваў ад Вярхоўнага Савета падаўжэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў з пяці да сямі гадоў, а таксама стварэння другой палаты парламента, членаў якой ён мог бы прызначаць сам{{sfn|HRW Helsinki|1997|p=8}}{{sfn|Курьянович|2013|p=66}}. Лукашэнка публічна заяўляў, што дзейная Канстытуцыя недасканалая, бо прынята парламентам кулуарна, без абмеркавання з народам, сцвярджаў, што ў сістэме дзяржаўнага ладу няма балансу ўладаў, а прэзідэнт абмежаваны ў дзеяннях «законатворчым свербам» дэпутатаў{{sfn|Федута|2005|p=434}}. Лукашэнка сцвярджаў, што краіне патрэбны «дырыжор» або «галава сям’і» з практычна неабмежаванымі паўнамоцтвамі{{sfn|Федута|2005|p=434}}. Пасля афіцыйнага візіту ў Парыж у ліпені 1996 года Лукашэнка пачаў актыўна апеляваць да досведу Францыі, сцвярджаючы, што мае намер рэфармаваць беларускую Канстытуцыю на французскі ўзор{{sfn|Курьянович|2013|p=66}}{{sfn|Федута|2005|p=346}}. Асабліва ён падкрэсліваў, што ў Францыі прэзідэнт у той час абіраўся менавіта на сем гадоў — гэты аргумент выкарыстоўваўся ім і для легітымізацыі свайго імкнення да падаўжэння паўнамоцтваў у вачах міжнароднай супольнасці{{sfn|Курьянович|2013|p=66}}{{sfn|Федута|2005|p=346}}. Рытарычна пашырэнне прэзідэнцкай улады абгрутоўвалася патрэбай жорсткіх мер для вываду краіны з крызісу і «разгрому мафіёзных кланаў»{{sfn|Курьянович|2013|p=64, 69}}{{sfn|Федута|2005|p=279, 304}}. Праз падкантрольныя СМІ Лукашэнка пераконваў, што Вярхоўны Савет перашкаджае яго барацьбе са злачыннасцю і перашкаджае «запусціць заводы», заяўляў, што толькі моцная прэзідэнцкая ўлада можа гарантаваць стабільнасць і абараніць народ ад «палітычных авантурыстаў»{{sfn|Федута|2005|p=304, 341}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Ямо «экалягічна чыстыя амэрыканскія прадукты»}}, абгрунтоўваў патрабаванні тым, што Вярхоўны Савет знаходзіцца ў стане паралічу і калектыўнай безадказнасці{{sfn|Курьянович|2013|p=67}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Хто ня хоча быць пажыцьцёвым прэзыдэнтам}}. Вярхоўны Савет адмовіўся задаволіць патрабаванні Лукашэнкі пра падаўжэнне тэрміну паўнамоцтваў без рэферэндуму, Лукашэнка выкарыстаў адмову як нагоду для ініцыявання плебісцыту{{sfn|HRW Helsinki|1997|p=8}}{{sfn|Курьянович|2013|p=63, 67}}. 7 жніўня 1996 года Лукашэнка афіцыйна ўнёс прапанову пра правядзенне рэспубліканскага рэферэндуму{{sfn|Курьянович|2013|p=63, 69}}, галоўным пытаннем якога была новая рэдакцыя Канстытуцыі, якая фактычна надзяляла прэзідэнта неабмежаванымі паўнамоцтвамі — правам прызначаць суддзяў, кіраўніка Цэнтрвыбаркама і пракуратуры, а таксама выдаваць указы са статусам законаў{{sfn|Курьянович|2013|p=69, 70}}{{sfn|NYT|1996|p=}}. Парламент адказаў сустрэчнымі прапановамі, уключаючы праект Канстытуцыі, які скасоўваў пасаду прэзідэнта, і пытанне пра выбарнасць мясцовай улады{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|NYT|1996|p=}}. У верасні 1996 года ВС прызначыў [[Віктар Іосіфавіч Ганчар|Віктара Ганчара]] старшынём Цэнтрвыбаркаму, што было выклікам Лукашэнку, бо Ганчар быў яго непрымірымым крытыкам{{sfn|Курьянович|2013|p=68}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Віктара Ганчара выправаджваюць}}. У адказ прэзідэнт выкарыстаў адміністрацыйны рэсурс і правёў 19-20 кастрычніка 1996 года [[Усебеларускі народны сход]] (УНС), які ўхваліў яго ініцыятывы{{sfn|Курьянович|2013|p=69, 70}}. Усебеларускі народны сход не меў канстытуцыйнага статусу або законных паўнамоцтваў для прыняцця падобных рашэнняў — эксперты характарызавалі яго як спробу стварыць «віртуальную грамадзянскую супольнасць» з лаяльных структур{{sfn|OSCE YB 1998|1999|p=203}}{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Гэты форум быў сфарміраваны выключна па ініцыятыве Лукашэнкі з адабраных удзельнікаў — прадстаўнікоў працоўных калектываў і грамадскіх аб’яднанняў, загадзя падрыхтаваных да аднагалоснага ўхвалення курса прэзідэнта{{sfn|Курьянович|2013|p=69, 70}}. Некаторыя прыхільнікі Лукашэнкі прапаноўвалі надзяліць УНС паўнамоцтвамі зацвердзіць новую Канстытуцыю напрамую, па аналогіі з канстытуцыйным канвентам{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Аднак Лукашэнка адмовіўся ад гэтай ідэі, бо лічыў, што толькі рэспубліканскі рэферэндум дасць зменам неабходную легітымнасць і дазволіць апеляваць да «голаса народа»{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Роля УНС была чыста палітычнай і прапагандысцкай, яна мусіла прадэманстраваць масавую падтрымку прэзідэнцкага курса{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Форум прайшоў па загадзя зададзеным сцэнарыі, без удзелу апазіцыі і альтэрнатыўных меркаванняў, і прыняў чаканае рашэнне пра падтрымку рэферэндуму{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Сваю арбітражную функцыю спрабаваў здзейсніць [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]] пад кіраўніцтвам Валерыя Ціхіні, абвясціўшы 4 лістапада 1996 года, што рэферэндум па пытаннях змены Канстытуцыі можа мець толькі кансультацыйны, а не абавязковы характар{{sfn|Курьянович|2013|p=69}}{{sfn|Venice Commission|1996|p=12}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Віктара Ганчара выправаджваюць}}. У адказ Лукашэнка выдаў указы (у прыватнасці, ад 5 і 7 лістапада), якімі фактычна адмяніў рашэнне Канстытуцыйнага суда і пастановы парламента, абвясціўшы, што вынікі рэферэндуму будуць канчатковымі і абавязковымі{{sfn|Курьянович|2013|p=69}}{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}{{sfn|HRW Helsinki|1997|p=9}}. Гэтыя дзеянні Валер Ціхіня назваў «прававым вандалізмам»{{sfn|NYT|1996|p=3}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Віктара Ганчара выправаджваюць}}. Найбольш актыўная фаза супрацьстаяння прыпала на верасень-лістапад 1996 года, калі Вярхоўны Савет 13-га склікання пачаў новы раўнд расследаванняў дзейнасці прэзідэнцкіх структур (пасля рэзананснага дакладу Антончыка ў 1994 годзе з наступнымі «белымі плямамі» ў прэсе і спробаў фракцыі «Грамадзянскае дзеянне» ў сакавіку 1996 года), што было даручана Кантрольнай палаце на чале з Васілём Саковічам{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Федута|2005|p=265, 301}}. Расследаванне сутыкнулася з жорсткім сабатажам: прэзідэнцкія структуры адмовіліся падаваць дакументы, са спасылкай на асабістае распараджэнне Лукашэнкі{{sfn|Федута|2005|p=301}}. Да гэтага часу пазабюджэтныя фонды Упраўлення справамі прэзідэнта (УДП), якія папаўняліся за кошт маштабных падатковых і мытных ільгот (напрыклад, праз сакрэтнае распараджэнне № 230 ад лістапада 1995 года), сталі супастаўныя з дзяржаўным бюджэтам краіны{{sfn|Федута|2005|p=301, 580}}{{sfn|Карбалевич|2010|p=Собственный кошелек}}. Для забеспячэння патрэбнага выніку рэферэндуму Лукашэнку трэба быў поўны кантроль над падлікам галасоў{{sfn|Федута|2005|p=308}}. 14 лістапада 1996 года сваім указам (у парушэнне Канстытуцыі, бо кіраўніка ЦВК меў права прызначаць і звальняць толькі парламент) Лукашэнка адхіліў ад пасады Віктара Ганчара, які заяўляў пра шматлікія парушэнні і адмаўляўся прызнаваць легітымнасць рэферэндуму{{sfn|Курьянович|2013|p=69}}{{sfn|HRW Helsinki|1997|p=33}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Віктара Ганчара выправаджваюць}}. Служба аховы прэзідэнта здзейсніла ўзброены захоп будынка ЦВК і фізічна выправадзіла Ганчара з кабінета{{sfn|Курьянович|2013|p=69}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Віктара Ганчара выправаджваюць}}. Новай выканаўцай абавязкаў кіраўніка ЦВК прэзідэнт прызначыў [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзію Ярмошыну]]{{sfn|Курьянович|2013|p=69}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Віктара Ганчара выправаджваюць}}. У адказ на гэтыя дзеянні выканаўчай улады дэпутаты распачалі працэдуру імпічменту{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|NYT|1996|p=3}}. 19 лістапада 1996 года Вярхоўны Савет афіцыйна ініцыяваў працэс — у Канстытуцыйны суд быў перададзены зварот з подпісамі 73 дэпутатаў (пры неабходных 70), і ў той жа дзень Суд пачаў справу аб парушэнні прэзідэнтам Канстытуцыі{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|РС 11-20|2021|p=Рыхтуецца імпічмэнт...}}. 19 лістапада 1996 года група лаяльных дэпутатаў была запрошана да Аляксандра Лукашэнкі, у выніку 62 дэпутаты падпісалі заяву аб падтрымцы прэзідэнта і адмове ўдзельнічаць у працы парламента{{sfn|Навумчык|2021|p=459}}. Гэта былі дэпутаты фракцыі «Згода» («Согласие»), якую ўзначальваў [[Уладзімір Мікалаевіч Канаплёў|Уладзімір Канаплёў]] — яе называюць галоўнай сілай, што праводзіла «разбуральную работу» ў парламенце па камандзе прэзідэнцкай адміністрацыі{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Навумчык|2021|p=422, 423}}. 20 лістапада гэтыя дэпутаты не з’явіліся на пасяджэнне ў Авальную залу. Разам з іншымі адсутнымі колькасць дэпутатаў, якія не прыйшлі, дасягнула 90 чалавек, што пакінула парламент без кворуму (2/3 складу), неабходнага для прыняцця правамоцных рашэнняў{{sfn|Навумчык|2021|p=459}}. Эксперты ацэньваюць гэта як наўмысны сабатаж працы Вярхоўнага Савета, арганізаваны прапрэзідэнцкімі дэпутатамі{{sfn|Курьянович|2013|p=64}}{{sfn|Навумчык|2021|p=459}}. Менавіта ў гэты дзень дэпутатам мусілі афіцыйна абвясціць, што Канстытуцыйны суд пачаў справу аб парушэнні прэзідэнтам Канстытуцыі (працэдуру імпічменту){{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|Навумчык|2021|p=459}}. Сабатаж паралізаваў Вярхоўны Савет у крытычны момант супрацьстаяння{{sfn|Навумчык|2021|p=459}}. Прыём зрыву кворуму быў не новы: выканаўчая ўлада ўжо выкарыстоўвала яго ў верасні 1995 года, каб заблакаваць працу Вярхоўнага Савета 12-га склікання{{sfn|Навумчык|2021|p=459}}. Судовыя слуханні па справе імпічменту былі прызначаны на 22 лістапада, аднак яны былі фактычна сарваны ўмяшаннем высокапастаўленых расійскіх пасрэднікаў, якія прыбылі ў Мінск для навязання пагаднення{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|Федута|2005|p=324}}{{sfn|Shadurski|2023a|p=150}}. У ноч з 21 на 22 лістапада ў Мінск прыбыла высокапастаўленая расійская дэлегацыя — [[Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін|Віктар Чарнамырдзін]], [[Ягор Строеў]], [[Генадзь Мікалаевіч Селязнёў|Генадзь Селязнёў]]. Пры іх пасрэдніцтве і пад гарантыі Расіі было падпісана пагадненне — парламент адклікае імпічмент, а прэзідэнт прызнае рэферэндум кансультацыйным. 22 лістапада, пасля начных перамоў з расійскімі пасрэднікамі, дэпутаты былі ў разгубленасці{{sfn|Навумчык|2021|p=471}}{{sfn|Федута|2005|p=321}}. Кіраўніцтва Вярхоўнага Савету (Сямён Шарэцкі, Сяргей Калякін) рыхтавала дадатковую пастанову, каб юрыдычна замацаваць выкананне Лукашэнкам яго абавязкаў паводле пагаднення (прызнанне рэферэндуму кансультацыйным), бо не давярала яму на слова{{sfn|Федута|2005|p=321, 322}}{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Кіраўнік фракцыі «Згода» Уладзімір Канаплёў бегаў па залі з мабільным тэлефонам, атрымліваючы інструкцыі наўпрост ад Лукашэнкі або яго адміністрацыі{{sfn|Федута|2005|p=322}}{{sfn|Навумчык|2021|p=471}}. У вырашальны момант Канаплёў падняў тэлефон над галавой і даў каманду сваім дэпутатам не рэгістравацца на галасаванне і не галасаваць, каб сарваць кворум (для ратыфікацыі патрабавалася мінімум 100 галасоў){{sfn|Федута|2005|p=322}}{{sfn|Курьянович|2013|p=70, 71}}. Тым часам як Лукашэнка, які асабіста прыбыў у Авальную залю, з трыбуны ўгаворваў дэпутатаў ратыфікаваць пагадненне без аніякіх дадатковых дакументаў і ўмоў{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|Федута|2005|p=322}}. З фізічна прысутных ў Авальнай залі падчас абмеркавання не меней 176 дэпутатаў, у галасаванні ўзяло ўдзел толькі 116{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Для прыняцця рашэння (ратыфікацыі пагаднення) трэба была простая большасць галасоў ад абранага складу Вярхоўнага Савета XIII склікання{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}. Тым часам было агулам 199 абраных дэпутатаў, такім чынам для ўхвалення пастановы патрабавалася мінімум 100 галасоў (што адпавядае прыкладна 50,25 % ад абранага складу){{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}. За ратыфікацыю пагаднення прагаласавалі толькі 83 дэпутаты{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. Неабходная колькасць галасоў (100) не дасягнутая з прычыны дзеянняў прапрэзідэнцкай фракцыі «Згода» («Согласие»), якая налічвала 62 дэпутаты{{sfn|Курьянович|2013|p=70, 71}}. Яе прадстаўнікі выканалі каманду Уладзіміра Канаплёва, які даў знак не рэгістравацца на галасаванне і не галасаваць{{sfn|Федута|2005|p=322}}{{sfn|Навумчык|2021|p=471}}. Дэмакратычная апазіцыя таксама галасавала супраць або не ўдзельнічала, бо лічыла пагадненне капітуляцыяй перад Лукашэнкам і не жадала адклікаць працэдуру імпічменту{{sfn|Навумчык|2021|p=471}}. Як толькі галасаванне правалілася, Лукашэнка заявіў: «Як Вярхоўны Савет не зацвердзіў пагадненне, то і я не выконваю свае абавязацельствы»{{sfn|Федута|2005|p=322}}. Гэта дало яму фармальную падставу перад расійскімі гарантамі абвясціць рэферэндум абавязковым, што ён і зрабіў сваім указам 23 лістапада{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}. [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|Рэферэндум 24 лістапада 1996 года]] прайшоў у атмасферы манаполіі дзяржаўных СМІ і масавага датэрміновага галасавання (каля 20 %), што зрабіла фальсіфікацыі практычна непазбежнымі. Па даных ЦВК на чале з Лідзіяй Ярмошынай, за праект Лукашэнкі прагаласавала больш за 70 % выбаршчыкаў. АБСЕ, Рада Еўропы і краіны Захаду не прызналі вынікі рэферэндуму, бо лічылі сам рэферэндум нелегітымным з прычыны парушэння канстытуцыйных працэдур. 25 лістапада, раніцай пасля рэферэндуму, дэпутатаў, якія захавалі вернасць Канстытуцыі 1994 году, проста не пусцілі ў памяшканні Вярхоўнага Савета ў будынку [[Дом урада (Мінск)|Дома ўраду]]{{sfn|Федута|2005|p=332}}{{sfn|Навумчык|2021|p=476}}. Пазней ім дазволілі ўвайсці ў будынак толькі для таго, каб забраць асабістыя рэчы з кабінетаў{{sfn|Федута|2005|p=332}}. Увечары 26 лістапада 1996 года група лаяльных дэпутатаў сабралася па-за сценамі афіцыйнай залы пасяджэнняў, у будынку Адміністрацыі прэзідэнта, што само па сабе было парушэннем рэгламенту{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}. Сход вёў намеснік старшыні Вярхоўнага Савета [[Юрый Георгіевіч Малумаў|Юрый Малумаў]], які не меў на гэта законных паўнамоцтваў ад спікера Сямёна Шарэцкага{{sfn|Курьянович|2013|p=70}}{{sfn|Федута|2005|p=331}}. У залі знаходзілася каля 110—112 дэпутатаў (уключаючы 62 дэпутаты фракцыі «Згода»), лаяльных Аляксандру Лукашэнку{{sfn|Курьянович|2013|p=70, 71}}{{sfn|Навумчык|2021|p=459}}. Уначы з 26 на 27 лістапада 1996 года гэты сход прыняў рашэнне пра спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета XIII склікання{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}{{sfn|Навумчык|2021|p=476}}. Гэта было грубым парушэннем дзейнай на той момант Канстытуцыі 1994 года, якая патрабавала не менш як 2/3 галасоў ад абраных дэпутатаў для яго датэрміновага роспуску{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}. На той час былі абраныя 199 дэпутатаў, для легітымнага рашэння патрабавалася мінімум 133 галасы, а за самароспуск прагаласавалі толькі 103 чалавекі (каля 52 % ад абранага складу){{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}. 27 лістапада 1996 года Лукашэнка падпісаў новую Канстытуцыю. На падставе рашэння начнога сходу, з ліку 110 лаяльных дэпутатаў, Лукашэнка сваім указам сфарміраваў ніжнюю палату новага парламента — [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]]{{sfn|Федута|2005|p=332}}{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}. Дэпутаты, якія захавалі вернасць Канстытуцыі 1994 года і адмовіліся прызнаць вынікі рэферэндуму, былі фактычна выціснутыя з палітычнага поля і канчаткова адхілены ад дзяржаўнай дзейнасці{{sfn|Карбалевич|2010|p=Государственный переворот в форме референдума}}{{sfn|Навумчык|2021|p=476}}{{sfn|Shadurski|2023a|p=158}}{{sfn|Курьянович|2013|p=71}}. == Роля Расіі == Такім чынам, Лукашэнка парушыў пагадненне, як толькі мінула пагроза імпічменту. У адрозненне ад ЗША і Еўрасаюза, Расія не толькі адразу прызнала вынікі рэферэндуму, Барыс Ельцын павіншаваў Лукашэнку з перамогай, але і прыклала значныя намаганні на міжнароднай арэне для падтрымкі рэжыму Лукашэнкі. СМІ, напрыклад, New York Times разглядалі парушэнне пагаднення як «зневажальнае паражэнне» расійскай дыпламатыі, паколькі яе пасрэдніцкія намаганні былі выкарыстаныя Лукашэнкам для ўзурпацыі ўлады{{Sfn|NYT 11-25|1996}}. Аднак эксперты адзначаюць, што расійскае кіраўніцтва падтрымлівала Лукашэнку, бо бачыла ў ім «гаранта ўласных інтарэсаў» (уключаючы інтарэсы «Газпрома» і ваеннае супрацоўніцтва) і прыхільніка глыбокай інтэграцыі. Старшыня Вярхоўнай Рады [[Сямён Георгіевіч Шарэцкі|Сямён Шарэцкі]] пазней заяўляў, што на яго аказваўся каласальны ціск, у тым ліку з боку [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Федута|спасылка=https://mostyeuropy.pl/sites/default/files/2018-02/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%20-%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F.pdf|аўтар=[[Аляксандр Іосіфавіч Фядута|Федута А. И.]]|загаловак=Лукашенко: политическая биография |год=2005|месца=М. |выдавецтва=Референдум|старонак=703|isbn=978-5-98097-007-9}} * {{Кніга|ref=Карбалевич|аўтар=[[Валерый Іванавіч Карбалевіч|Карбалевич В. И.]]|загаловак=Александр Лукашенко. Политический портрет|год=2010|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Партизан|старонак=718|isbn=978-5-91114-007-6}} * {{Кніга|ref=Навумчык|спасылка=https://kamunikat.org/dzevyanosta-shosty-navumchyk-syargey|аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]]|загаловак=Дзевяноста шосты|год=2021|месца=Прага|выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода|старонкі=504|серыя=Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе|isbn=978-0-929849-89-8|archive-date=23 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123235648/https://kamunikat.org/dzevyanosta-shosty-navumchyk-syargey}} * {{Артыкул|ref=Шадурский|спасылка=https://ejournals.eu/czasopismo/wschodnioznawstwo/artykul/tri-desiatiletiia-suvereniteta-respubliki-belarus-1991-2021-tochka-nevozvrata-ne-proidena|ref=Шадурский|аўтар=[[Віктар Генадзевіч Шадурскі|Виктор Шадурский]]|загаловак=Три десятилетия суверенитета Республики Беларусь (1991–2021): точка невозврата не пройдена|год=2022|выданне=Wschodnioznawstwo|том=16|старонкі=395–423|issn=2720-0825|doi=10.4467/20827695WSC.22.023.16772}} * {{Артыкул|ref=Курьянович|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/konstitutsionnyy-krizis-v-respublike-belarus-1996-g-prichiny-eskalatsiya-preodolenie|ref=Курьянович|аўтар=Курьянович А. В.|загаловак=Конституционный кризис в Республике Беларусь 1996 г.: причины, эскалация, преодоление|год=2013|выданне=Вестник Удмуртского университета. Серия История и филология|выпуск=3|старонкі=63–72}} * {{Артыкул|ref=Shadurski|спасылка=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/16402|аўтар=Victor Shadurski|загаловак=The Republic of Belarus (1990–1996): transformation of a parliamentary republic into an authoritary state|год=2023a|выданне=Studia Podlaskie|выпуск=31|старонкі=143–160|doi=10.15290/sp.2023.31.08}} * {{Кніга|ref=Shadurski|аўтар=Shadurski, V.|загаловак=Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy|адказны=ed. by E. Korosteleva, I. Petrova, A. Kudlenko|год=2023b|частка=Where Does Belarus Go from Here?|месца=London|выдавецтва=Routledge|старонкі=192–206|isbn=9781003311454}} * {{h|OSCE YB 1995-1996|1997|[https://www.ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/95_96/OSCE_Yearbook_1995_96.pdf OSCE Yearbook 1995/1996] : Yearbook on the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) / Institute for Peace Research and Security Policy at the University of Hamburg (Ed.). — Baden-Baden : Nomos, 1997. — 552 p.}} * {{h|OSCE YB 1997|1998|[https://www.ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/97/OSCE_Yearbook_1997.pdf OSCE Yearbook 1997] : Yearbook on the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) / Institute for Peace Research and Security Policy at the University of Hamburg (Ed.). — Baden-Baden : Nomos, 1998. — 551 p.}} * {{h|OSCE YB 1998|1999|[https://www.ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/98/OSCE_Yearbook_1998.pdf OSCE Yearbook 1998] : Yearbook on the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) / Institute for Peace Research and Security Policy at the University of Hamburg (Ed.). — Baden-Baden : Nomos, 1999. — 551 p.}} * {{h|OSCE YB 1999|2000|[https://www.ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/99/OSCE_Yearbook_1999.pdf OSCE Yearbook 1999] : Yearbook on the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) / Institute for Peace Research and Security Policy at the University of Hamburg (Ed.). — Baden-Baden : Nomos, 2000. — 714 p.}} * {{h|Thorning-Petersen|1997| [https://fln.dk/media/lfspjedq/bela026.pdf Report of the mission of the Personal Representative of the Chairman in Office of the OSCE to the Republic of Belarus, 15-18 April 1997.] — Copenhagen, 1997. — 10 p. }} * {{h|HRW Helsinki|1997| [https://www.hrw.org/reports/pdfs/b/belarus/belarus978.pdf Republic of Belarus: Crushing Civil Society] / Human Rights Watch / Helsinki. — Vol. 9, No. 8 (D). — New York, 1997. — 72 p. }} * {{h|Venice Commission|1996| Opinion on the amendments and addenda to the Constitution of the Republic of Belarus / European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). — Strasbourg, 1996. — 13 p. }} * OSCE Troika Ministers issue statement on Belarus [Electronic resource] / OSCE. — 1996. — 16 November. — URL: https://www.osce.org/node/52453. * OSCE Troika issues statement on Belarus [Electronic resource] / OSCE. — 1996. — 3 December. — URL: https://www.osce.org/node/52438 * {{h|NYT 11-25|1996| Gordon, M. R. [https://www.nytimes.com/1996/11/25/world/president-of-belarus-pushes-referendum-to-expand-power.html President of Belarus Pushes Referendum to Expand Power] / M. R. Gordon // The New York Times. — 1996. — 25 November. — P. 3.}} * {{h|NYT 11-26|1996| Gordon, M. R. [https://www.nytimes.com/1996/11/26/world/president-of-belarus-wins-referendum-on-expanding-his-power.html President of Belarus Wins Referendum on Expanding His Power] / M. R. Gordon // The New York Times. — 1996. — 26 November. — P. 9.}} * {{h|NYT 12-05|1996| [https://www.nytimes.com/1996/12/05/world/3-belarus-judges-quit-over-leader-s-changes.html 3 Belarus Judges Quit Over Leader’s Changes] // The New York Times. — 1996. — 5 December. — P. 15.}} * {{h|NYT 11-31|1996| [https://www.nytimes.com/1996/08/31/opinion/the-tyrant-of-belarus.html The Tyrant of Belarus] // The New York Times. — 1996. — 31 August. — P. 20.}} * {{h|U.S. DS|1997| [https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/1996_hrp_report/belarus.html Belarus Country Report on Human Rights Practices for 1996] / U.S. Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. – Washington, D.C., 1997. – URL: https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/1996_hrp_report/belarus.html (дата звяртання: 24.05.2024).}} == Спасылкі == * {{h|DW|2016| Макушина, Н. [https://p.dw.com/p/2T8Ov Как Лукашенко осуществил госпереворот] [Электронный ресурс] / Н. Макушина // Deutsche Welle. — 2016. — 24 ноября. — URL: https://p.dw.com/p/2T8Ov}} * {{h|БН|2016|Класковский, А. [https://inosmi.ru/20161124/238276556.html Референдум-96, двадцать лет спустя. Лукашенко выиграл, Белоруссия проиграла] [Электронный ресурс] / А. Класковский // ИноСМИ (Белорусские новости). — 2016. — 24 ноября. — URL: https://inosmi.ru/20161124/238276556.html}} * {{h|Салідарнасць|2024|[https://gazetaby.com/post/polski-palitolag-na-situacyyu-u-belarusi-z-1996-goda-kali-lukashenka-z/199804/ Польскі палітолаг: «На сітуацыю ў Беларусі з 1996 года, калі Лукашэнка зрабіў канстытуцыйны пераварот, ніякі Захад не меў аніякага ўплыву»] [Электронны рэсурс] // Салідарнасць. — 2024. — 24 красавіка. — URL: https://gazetaby.com/post/polski-palitolag-na-situacyyu-u-belarusi-z-1996-goda-kali-lukashenka-z/199804/}} * {{h|РС 11-20|2021|[https://www.svaboda.org/a/31569880.html «Дзевяноста шосты». Дэпутаты рыхтуюць Лукашэнку імпічмэнт, Лукашэнка рыхтуе пераварот] [Электронны рэсурс] // Радыё Свабода. — 2021. — 20 ноября. — URL: https://www.svaboda.org/a/31569880.html}} * {{h|РС 11-24|2015|[https://www.svaboda.org/a/27383812.html Экспэрты перакананыя, што трэба скасаваць Канстытуцыю 1996 году] [Электронны рэсурс] // Радыё Свабода. — 2015. — 24 ноября. — URL: https://www.svaboda.org/a/27383812.html}} * https://www.youtube.com/watch?v=1K3F24AnJHU * https://www.youtube.com/watch?v=4rnGxD2Wq0o {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-05}} [[Катэгорыя:1996 год у Беларусі]] ltffkszf8tv8go216paqv5uild0db6i Вінцэнт Барткевіч 0 797929 5177400 5085415 2026-08-08T07:27:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5177400 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = вайсковец, паўстанец | месца нараджэння = Палессе, Свянцянскі павет }}'''Вінцэнт Барткевіч''' (пол. ''Wincenty Bortkiewicz''''',''' [[1776]], [[Палессе (Пастаўскі раён)|Палессе]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] (зараз - [[Пастаўскі раён]] - [[1838|1838,]] Нікольскае [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]) — удзельнік паўстанняў [[Паўстанне 1794 года|1794]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]] гадоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%86%D0%A7|аўтар=Барткевіч Вінцэнт|загаловак=Беларуская энцыклапедыя.|год=1996|выдавецтва=Т. 2|старонкі=320}}</ref><ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гарбачова Вольга|загаловак=Удзельнікі паўстання 1830-1831 гг. на Беларусі|год=2006|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавецтва БДУ|старонкі=50}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/587|title=Wincenty Bortkiewicz|website=IPSB}}</ref>. == Біяграфія == Удзельнічаў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|кампаніі 1792 года]]. У паўстанні Касцюшкі 1794 года служыў артылерыйскім [[Паручнік|паручнікам]] і ўдзельнічаў у баях у [[Прага (Варшава)|Празе]]. Паранены ў гэтай кампаніі, трапіў у палон [[Расія|расійцаў]]. Пасля вызвалення вярнуўся на радзіму, кіраваў маёнткамі Пеліканы і Палессе [[Свянцянскі павет (1921—1940)|ў Завілейскім павеце]] і займаў пасаду віцэ-маршалка дваранства. Падчас Лістападаўскага паўстання Часовы камітэт паўстання даручыў яму камандаванне ўзброенымі сіламі ў акрузе. Удзельнічаў ва ўзяцці Вільні з [[17 красавіка|17]] па [[20 красавіка|20]] красавіка [[1831|1831 года.]] З-за значнай перавагі праціўніка, [[4 мая|4-5]] мая [[1831|1831 года]] павёў войскі ў бок [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павету]], дзе перагрупаваў апалчэнне ў [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужках]]. 15 мая паспяшаўся пад [[Глыбокае]] на дапамогу [[Станіслаў Радзішэўскі|Радзішэўскаму]], але агульнай сітуацыі гэта не выратавала, таму разам з іншымі лідарамі адступіў у бок [[Жамойць|Жамойці]] [[5 мая|16]] [[16 мая|мая]] [[1831|1831 года.]] Вілейцамі працягваў камандаваць Радзішэўскі, у свянцянцаў і дзісненцаў Брахоцкі камандаваў пяхотай, а Барткевіч - кавалерыяй. Камандаваў аб'яднанай кавалерыяй трох акруг падчас сутычкі пад [[Качэргішкі|Качэргішкамі]] (21.05.1831), а таксама ў бітве пад Віжунамі (24.05.1831). Надалей паўстанцы падзяліліся: 25 мая Брахоцкі і Барткевіч рушылі насустрач польскаму генералу Гелгуду, і злучыліся з ім 12 чэрвеня<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/war/1831a/%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_1830-1831_%D0%B3%D0%B3..html|title=Pawet: Паўстанне 1830-1831 гг.|website=pawet.net|access-date=2026-01-06}}</ref>. У Жамойці далучыўся да корпуса Дэмбінскага, з якім дайшоў да [[Варшава|Варшавы]], дзе 9 жніўня 1831 года выконваў абавязкі маршалка на Віленскім сейміку па абранню дэпутатаў на сейм. Пасля паразы паўстання вярнуўся ў Завілейскі павет. Быў арыштаваны і 9 студзеня 1832 года накіраваны ў вязніцу пры кляштары Святога Ігната ў Вільні. Следчая камісія залічыла яго 20 жніўня 1832 года да злачынцаў 1-й катэгорыі. За 16 месяцаў праведзеных у вязніцы Барткевіч расхварэўся, урэшце 1 кастрычніка 1833 года загадам імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая І]] быў сасланы ў [[Волагда|Волагду]] з захаваннем шляхецкіх правоў. 2 ліпеня 1832 накладзены секвестр на маёнткі Палессе і Пеліканы, які пазней зняты. У 1837 атрымаў дазвол перасяліцца ў Смаленскую губерню пад нагляд паліцыі, хутка пасля гэтага памёр<ref name=":0" />. Быў узнагароджаны ордэнам [[Virtuti Militari]] [[31 жніўня]] [[1831|1831 года]] за ўдзел у паўстанні. Быў жанаты на Разаліі з Сулістроўскіх, дачцы [[Тадэвуш Сулістроўскі|Тадэвуша Сулістроўскага]]<ref>{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/2320|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=vkl.by|access-date=2026-01-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/587|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VIII|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2026-01-06}}</ref>. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барткевіч Вінцэнт}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў]] rb98t0n1mx0uhnns1sbg7n4if00y7s9 Дзяржынскі раённы выканаўчы камітэт 0 798530 5177414 5159019 2026-08-08T08:08:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177414 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Дзяржынскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 222712, [[Мінская вобласць]], г. [[Дзяржынск]], [[Плошча Дзяржынскага (Дзяржынск)|пл. Дзяржынскага]], 1<ref name="contacts">{{cite web|url=https://www.dzerzhinsk.gov.by/rukovodstvo/upravleniya-i-otdely|title=Управления и отделы|publisher=Дзержинский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru|archive-date=22 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122015040/https://dzerzhinsk.gov.by/rukovodstvo/upravleniya-i-otdely|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Мікіта Ігаравіч Рэут]] |пасада главы1 = [[Старшыня Дзяржынскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://www.dzerzhinsk.gov.by/ dzerzhinsk.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Дзяржынскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Дзяржынскі раённы Савет дэпутатаў|Дзяржынскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Дзяржынск]]а, на [[Плошча Дзяржынскага (Дзяржынск)|плошчы Дзяржынскага]], 1<ref name="contacts" />. == Структура == У структуру Дзяржынскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="location">{{cite web|url=https://www.dzerzhinsk.gov.by/rukovodstvo/raspolozhenie-otdelov-rajispolkoma|title=Расположение отделов, управлений райисполкома|publisher=Дзержинский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru|url-status=dead}}</ref>: * Упраўленне справамі (уключае групу бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці); * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне (уключае аддзел пенсійнага забеспячэння, аддзел працоўных адносін і сацыяльных выплат; аддзел занятасці насельніцтва размешчаны па [[Вуліца Якуба Коласа (Дзяржынск)|вуліцы Якуба Коласа]], 4); * Упраўленне па адукацыі, спорце і турызме (размяшчаецца ў асобным будынку па [[Вуліца Кірава (Дзяржынск)|вуліцы Кірава]], 10); * Фінансавы аддзел; * Аддзел эканомікі; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Аддзел культуры; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел па рабоце са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС) (размяшчаецца па [[Мінская вуліца (Дзяржынск)|вуліцы Мінскай]], 4а); * Юрыдычны сектар; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * [[Мікалай Іванавіч Арцюшкевіч]] (з 2006)<ref name="fan">{{Cite web |url=https://fanipol.by/novosti/ofitsialno/novym-predsedatelem-dzerzhinskogo-rayona-naznachen-lysenko-maksim-vladimirovich/ |title=Новым председателем Дзержинского района назначен Лысенко Максим Владимирович |access-date=11 чэрвеня 2026 |archive-date=17 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717131514/https://fanipol.by/novosti/ofitsialno/novym-predsedatelem-dzerzhinskogo-rayona-naznachen-lysenko-maksim-vladimirovich/ |url-status=dead }}</ref>; * [[Максім Уладзіміравіч Лысенка]] (сакавік 2021<ref name="fan"/> — чэрвень 2025<ref>[https://blr.belta.by/president/view/maksim-lysenka-naznachany-ministram-pryrodnyh-resursau-i-ahovy-navakolnaga-asjaroddzja-belarusi-158965-2026/ Максім Лысенка назначаны міністрам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Беларусі]</ref>); * [[Мікіта Ігаравіч Рэут]] (з 30 чэрвеня 2025)<ref name="reut">{{cite web|url=https://mlyn.by/30062025/v-minskom-rajone-novyj-predsedatel/|title=В пяти районах Минской области — новые руководители|publisher=Мінская праўда|date=2025-06-30|accessdate=2026-01-13|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.dzerzhinsk.gov.by/|Дзяржынскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Дзяржынска]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Дзяржынскі раён]] 3ndzqo5k6wem5731zu4j9ee2n4sbkmw Аляксандр Багаткевіч 0 799200 5177395 5155552 2026-08-08T07:20:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5177395 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = [[Бібліёграф]] | месца нараджэння = [[Сліжова]] }}[[Файл:Bohatkiewicz Aleksander Rzecz o bibliografii.jpg|міні|Аляксандр Багаткевіч. Кніжнае выданне лекцыі пра агульную бібліяграфію. Вільня, 1830]] '''Аляксандар Віктар Багаткевіч''' (пол. ''Aleksander Wiktor Bohatkiewicz''''',''' [[20 верасня]] [[1795|1795,]] [[Сліжова]] - [[1833|1833,]] [[Пятроўшчына (Пастаўскі раён)|Пятроўшчына]] (?)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367151251696/J.04~2005~1367151251696.pdf|аўтар=Navickienė, Aušra|загаловак=Dokumentai, teikiantys faktų apie knygos mokslo teoretiko Aleksandro Wiktoro Bohatkiewicziaus gyvenimą|год=2005|выданне=Knygotyra|том=45|старонкі=210-229}}</ref> – бібліёграф і бібліятэказнаўца<ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. - С. 325-326.</ref><ref>''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.'': энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 351.</ref><ref>Michał Brensztejn: Bohatkiewicz Aleksander. W: ''Polski Słownik Biograficzny''. T. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1936, s. 220–221.</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/system/files/repository/90/ba/77/990002436371008452.pdf|аўтар=Bohatkiewicz, Aleksander Wiktor|загаловак=Veikalas apie visuotinę bibliografiją|год=2004|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus universiteto leidykla}}</ref>. == Біяграфія == Сын Міхала Багаткевіча і Марцыяны, народжанай Рудзінскай. Скончыў Пастаўскую павятовую школу (1813). Выпускнік факультэта літаратуры і гуманітарных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]. Быў сябрам [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], членам [[таварыства філаматаў]]. Падтрымліваў перапіску з [[Іаахім Лялевель|Іаахімам Лялевелем]]. У 1820 абараніў магістарскую працу. Быў адным з найбольш здольных вучняў [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які дапамагаў яму ў навуковай кар'еры. З мая 1821 стаў працаваць у бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта, 1 верасня 1823 стаў памочнікам бібліятэкара<ref>Brensztejn, Michał. [https://delibra.bg.polsl.pl/dlibra/publication/25752/edition/23925/content Bibljoteka Uniwersytecka w Wilnie do roku 1832-go]{{Недаступная спасылка}}. Wilno, 1922. S. 64-65.</ref>. Пасля смерці Гродэка ў 1825 стаў неафіцыйным кіраўніком бібліятэкі і заставаўся ім да канца жыцця. Склаў каталог дублетаў Віленскай бібліятэкі, апісанні бібліятэк [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]] і [[Вінцэнт Герберскі|Вінцэнта Герберскага]], каталог нумізматычнай калекцыі [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. У 1826-28 быў сакратаром факультэта літаратуры і мастацтва, 10 снежня 1828 атрымаў намінацыю на пасаду дацэнта. Падрыхтаваў і з пачатку 1829 пачаў чытаць курс лекцый па агульнай бібліяграфіі, пад якой разумеў комплекс навук пра кнігу. Падкрэсліваў сувязь бібліяграфіі з гісторыяй літаратуры. Уступная частка курса ў 1829 г. была публікавана ў часопісе «''Dziennik Wilenski''» пад назвай «Аб усеагульнай бібліяграфіі», праз год выдадзена асобнай кнігай «''Rzecz o bibliografii powszechney na otworzenie tego kursu w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim dn. 10 stycznia 1829 roku''» (Вільня, 1830). Гэтыя публікацыі з’яўляюцца першымі тэарэтычнымі працамі бібліяграфазнаўства ў Літве і Беларусі і першымі вучэбнымі матэрыяламі па гэтай дысцыпліне<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/129682|title=Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-01-18}}</ref>. Памёр у сваім маёнтку Пятроўшчына пад Паставамі, праяўляючы сімптомы псіхічнага захворвання пад канец жыцця. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багаткевіч Аляксандр}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-19}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Бібліяграфія]] [[Катэгорыя:Бібліятэкары]] 8zhcxyebnlecaynhm1oijb38eyq9nty Юзаф Канстанцін Багуслаўскі 0 799212 5177396 5085927 2026-08-08T07:22:31Z Aliaksei Lastouski 75892 5177396 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Józef Konstanty Bogusławski | дата нараджэння = [[9 снежня]] [[1754]] | род дзейнасці = [[філосаф]], [[калекцыянер]] | дата смерці = [[14 сакавіка]] [[1819]] | месца смерці = [[Вільня]] | выява = [[File:Jozef Konstanty Boguslawski.jpg|thumb|Мацей Янушэвіч. Партрэт Юзафа Канстанціна Багуслаўскага]] }}'''Юзаф Канстанцін Багуслаўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Józef Konstanty Bogusławski'', [[9 снежня]] [[1754]] - [[14 сакавіка]] [[1819]], [[Вільня]]) - рэлігійны і грамадскі дзяяч, філосаф, калекцыянер<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 2. – С. 210.</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае]]: энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 277.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. - С. 326.</ref><ref name=":0">C. Falkowski, ''Bogusławski Józef Konstanty'', Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków, 1936. S. 208-209.</ref>. Прафесар [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай школы Вялікага княства Літоўскага]], член [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]]. Cкончыў курс навук у грамадскім вучылішчы ў Злачаве на Харкаўшчыне, уступіў у [[Піяры|ордэн піяраў]] i быў выкладчыкам у ix школах у Міжрэччы на Валыні i ў Варшаве. 19 мая 1788 абараніў доктарскую працу па [[Тэалогія|тэалогіі]] ў Галоўнай школе Вялікага Княства Літоўскага. У кастрычніку 1789 пры падтрымцы [[Ігнацы Якуб Масальскі|біскупа Масальскага]] атрымаў там прафесуру і стаў выкладаць маральную тэалогію і гісторыю царквы, а з 1796 - таксама і дагматычную тэалогію. У 1799 быў абраны дэканам маральнага калегіюма. Перайшоў па дазволе папы ў свецкае духавенства, пасля гэтага - [[пробашч]] у [[Падбярэззе (Літва)|Падбярэззі]] каля Вільні, канонік інфлянцкі. У 1803 з-за хваробы перайшоў на эмерытуру. Некалькі разоў да 1810 яго выбіралі дэканам факультэта маральных і палітычных навук. У 1805 праводзіў візітацыю школ віленскай навучальнай акругі. У гэтым жа годзе стаў [[Капелан|капеланам]] пры ўніверсітэце. У 1808 як прадстаўнік універсітэта далучыўся да віленскага капітула<ref name=":0" />. Склаў зборнік біяграфій дзяржаўных дзеячаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] i [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (''Zycia sławnych Polakow krotko zebrane,'' Варшава, 1788, 2-е выд., Вільня, 1814). Сабраў больш за 200 партрэтаў для сваёй галерэі славутых палякаў, па яго замове мастакі капіявалі партрэты з карціннай галерэі Станіслава Аўгуста, а таксама з розных збораў у [[Кракаў|Кракаве]], [[Львоў|Львове]], [[Познань|Познані]], [[Гнезна (Польшча)|Гнезне]], [[Гданьск|Гданьску]], [[Вільня|Вільні]] і [[Нясвіж|Нясвіжу]]. Адрэстаўраваў для захоўвання галерэі дом капітула ў Вільні. Пасля смерці яго калекцыя была распрададзена з публічных таргоў. Большая частка калекцыі (71 партрэт) зараз захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://dbs.ossolineum.pl/kzc/pobi.php?dokumenty_cyfrowe/DE_23831.pdf|аўтар=Polanowska Jolanta|загаловак=Wileńska Galeria Obrazów Sławnych Polaków Józefa Bogusławskiego (1788-1820)|год=2012|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|том=74|нумар=1|старонкі=45-66}}</ref>. У 1785 годзе ўступіў у [[Масонская ложа|масонскую ложу]] ў Варшаве, у Вільні далучыўся да ложы "[[Руплівы ліцвін]]", дзе валодаў 3-й ступенню магістра. Аўтар кнігі «Пра дасканалае заканадаўства» (''O Doskonałym Prawodawctwie, Czyli o pożytkach wydoskonalonych edukacyi narodowey,'' 1786), дзе развіваў [[Фізіякратыя|фізіякратычныя]] погляды пад уплывам прац [[Франсуа Кенэ]]. У дадзеным творы сцвярджаецца падзел свету на дзве часткі: 1) тое, што не надзелена розумам і воляй; функцыяніруе паводле створаных Богам натуральных законаў; 2) тое, што надзелена розумам і воляй; з’яўляецца зменлівым і можа адпавядаць ці не адпавядаць нязменным натуральным законам. Чалавек разглядаецца як дваістая істота: тое ў ім, што звязана з дзейнасцю цела, дэтэрмінавана законамі прыроды; тое, што зыходзіць ад розуму і волі, можа адпавядаць або не адпавядаць натуральным законам і змяняцца ў залежнасці ад заканадаўства, адукацыі, грамадскай думкі. Грамадска-палітычны лад у той ці іншай дзяржаве ацэньваўся ў залежнасці ад яго адпаведнасці натуральнаму праву. Палітычным ідэалам Багуслаўскага выступае асветная спадчынная [[канстытуцыйная манархія]]. Недасканаласць дзяржаўнай сістэмы звязваецца з нізкім інтэлектуальным узроўнем грамадства. У сувязі з гэтым праблема рэфармавання дзяржаўна-прававой сістэмы цесна злучаецца з неабходнасцю асветы<ref>''Бортнік, Ігар.'' [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/14859/1/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%96%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf Філасофская і грамадска-палітычная думка Беларусі]. – Наваполацк: ПДУ, 2010. – С. 118</ref>. Пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках у Вільні]]. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багуслаўскі Юзаф Канстанцін}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-19}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары навук]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Піяры]] c0q4j6xl75i1dagzojyvc2b04la1n8w 5177397 5177396 2026-08-08T07:22:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5177397 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Józef Konstanty Bogusławski | дата нараджэння = [[9 снежня]] [[1754]] | род дзейнасці = [[філосаф]], [[калекцыянер]] | дата смерці = [[14 сакавіка]] [[1819]] | месца смерці = [[Вільня]] | выява = [[File:Jozef Konstanty Boguslawski.jpg|thumb|Мацей Янушэвіч. Партрэт Юзафа Канстанціна Багуслаўскага]] }}'''Юзаф Канстанцін Багуслаўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Józef Konstanty Bogusławski'', [[9 снежня]] [[1754]] - [[14 сакавіка]] [[1819]], [[Вільня]]) - рэлігійны і грамадскі дзяяч, філосаф, калекцыянер<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 2. – С. 210.</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае]]: энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 277.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. - С. 326.</ref><ref name=":0">C. Falkowski, ''Bogusławski Józef Konstanty'', Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków, 1936. S. 208-209.</ref>. Прафесар [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай школы Вялікага княства Літоўскага]], член [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]]. Cкончыў курс навук у грамадскім вучылішчы ў Злачаве на Харкаўшчыне, уступіў у [[Піяры|ордэн піяраў]] i быў выкладчыкам у ix школах у Міжрэччы на Валыні i ў Варшаве. 19 мая 1788 абараніў доктарскую працу па [[Тэалогія|тэалогіі]] ў Галоўнай школе Вялікага Княства Літоўскага. У кастрычніку 1789 пры падтрымцы [[Ігнацы Якуб Масальскі|біскупа Масальскага]] атрымаў там прафесуру і стаў выкладаць маральную тэалогію і гісторыю царквы, а з 1796 - таксама і дагматычную тэалогію. У 1799 быў абраны дэканам маральнага калегіюма. Перайшоў па дазволе папы ў свецкае духавенства, пасля гэтага - [[пробашч]] у [[Падбярэззе (Літва)|Падбярэззі]] каля Вільні, канонік інфлянцкі. У 1803 з-за хваробы перайшоў на эмерытуру. Некалькі разоў да 1810 яго выбіралі дэканам факультэта маральных і палітычных навук. У 1805 праводзіў візітацыю школ віленскай навучальнай акругі. У гэтым жа годзе стаў [[Капелан|капеланам]] пры ўніверсітэце. У 1808 як прадстаўнік універсітэта далучыўся да віленскага капітула<ref name=":0" />. Склаў зборнік біяграфій дзяржаўных дзеячаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] i [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (''Zycia sławnych Polakow krotko zebrane,'' Варшава, 1788, 2-е выд., Вільня, 1814). Сабраў больш за 200 партрэтаў для сваёй галерэі славутых палякаў, па яго замове мастакі капіявалі партрэты з карціннай галерэі Станіслава Аўгуста, а таксама з розных збораў у [[Кракаў|Кракаве]], [[Львоў|Львове]], [[Познань|Познані]], [[Гнезна (Польшча)|Гнезне]], [[Гданьск|Гданьску]], [[Вільня|Вільні]] і [[Нясвіж|Нясвіжу]]. Адрэстаўраваў для захоўвання галерэі дом капітула ў Вільні. Пасля смерці яго калекцыя была распрададзена з публічных таргоў. Большая частка калекцыі (71 партрэт) зараз захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://dbs.ossolineum.pl/kzc/pobi.php?dokumenty_cyfrowe/DE_23831.pdf|аўтар=Polanowska Jolanta|загаловак=Wileńska Galeria Obrazów Sławnych Polaków Józefa Bogusławskiego (1788-1820)|год=2012|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|том=74|нумар=1|старонкі=45-66}}</ref>. У 1785 годзе ўступіў у [[Масонская ложа|масонскую ложу]] ў Варшаве, у Вільні далучыўся да ложы "[[Руплівы ліцвін]]", дзе валодаў 3-й ступенню магістра. Аўтар кнігі «Пра дасканалае заканадаўства» (''O Doskonałym Prawodawctwie, Czyli o pożytkach wydoskonalonych edukacyi narodowey,'' 1786), дзе развіваў [[Фізіякратыя|фізіякратычныя]] погляды пад уплывам прац [[Франсуа Кенэ]]. У дадзеным творы сцвярджаецца падзел свету на дзве часткі: 1) тое, што не надзелена розумам і воляй; функцыяніруе паводле створаных Богам натуральных законаў; 2) тое, што надзелена розумам і воляй; з’яўляецца зменлівым і можа адпавядаць ці не адпавядаць нязменным натуральным законам. Чалавек разглядаецца як дваістая істота: тое ў ім, што звязана з дзейнасцю цела, дэтэрмінавана законамі прыроды; тое, што зыходзіць ад розуму і волі, можа адпавядаць або не адпавядаць натуральным законам і змяняцца ў залежнасці ад заканадаўства, адукацыі, грамадскай думкі. Грамадска-палітычны лад у той ці іншай дзяржаве ацэньваўся ў залежнасці ад яго адпаведнасці натуральнаму праву. Палітычным ідэалам Багуслаўскага выступае асветная спадчынная [[канстытуцыйная манархія]]. Недасканаласць дзяржаўнай сістэмы звязваецца з нізкім інтэлектуальным узроўнем грамадства. У сувязі з гэтым праблема рэфармавання дзяржаўна-прававой сістэмы цесна злучаецца з неабходнасцю асветы<ref>''Бортнік, Ігар.'' [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/14859/1/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%96%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf Філасофская і грамадска-палітычная думка Беларусі]. – Наваполацк: ПДУ, 2010. – С. 118</ref>. Пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках у Вільні]]. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багуслаўскі Юзаф}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-19}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары навук]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Піяры]] pp8r5k1cvbqp7boud9x9zgjzjhg4a53 5177398 5177397 2026-08-08T07:24:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5177398 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Józef Konstanty Bogusławski | дата нараджэння = [[9 снежня]] [[1754]] | род дзейнасці = [[філосаф]], [[калекцыянер]] | дата смерці = [[14 сакавіка]] [[1819]] | месца смерці = [[Вільня]] | выява = [[File:Jozef Konstanty Boguslawski.jpg|thumb|Мацей Янушэвіч. Партрэт Юзафа Канстанціна Багуслаўскага]] }}'''Юзаф Канстанцін Багуслаўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Józef Konstanty Bogusławski'', [[9 снежня]] [[1754]] - [[14 сакавіка]] [[1819]], [[Вільня]]) - рэлігійны і грамадскі дзяяч, філосаф, калекцыянер<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 2. – С. 210.</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае]]: энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 277.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. - С. 326.</ref><ref name=":0">C. Falkowski, ''Bogusławski Józef Konstanty'', Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków, 1936. S. 208-209.</ref>. Прафесар [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай школы Вялікага княства Літоўскага]], член [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]]. Cкончыў курс навук у грамадскім вучылішчы ў Злачаве на Харкаўшчыне, уступіў у [[Піяры|ордэн піяраў]] i быў выкладчыкам у ix школах у Міжрэччы на Валыні i ў Варшаве. 19 мая 1788 абараніў доктарскую працу па [[Тэалогія|тэалогіі]] ў Галоўнай школе Вялікага Княства Літоўскага. У кастрычніку 1789 пры падтрымцы [[Ігнацы Якуб Масальскі|біскупа Масальскага]] атрымаў там прафесуру і стаў выкладаць маральную тэалогію і гісторыю царквы, а з 1796 - таксама і дагматычную тэалогію. У 1799 быў абраны дэканам маральнага калегіюма. Перайшоў па дазволе папы ў свецкае духавенства, пасля гэтага - [[пробашч]] у [[Падбярэззе (Літва)|Падбярэззі]] каля Вільні, канонік інфлянцкі. У 1803 з-за хваробы перайшоў на эмерытуру. Некалькі разоў да 1810 яго выбіралі дэканам факультэта маральных і палітычных навук. У 1805 праводзіў візітацыю школ віленскай навучальнай акругі. У гэтым жа годзе стаў [[Капелан|капеланам]] пры ўніверсітэце. У 1808 як прадстаўнік універсітэта далучыўся да віленскага капітула<ref name=":0" />. Склаў зборнік біяграфій дзяржаўных дзеячаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] i [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (''Zycia sławnych Polakow krotko zebrane,'' Варшава, 1788, 2-е выд., Вільня, 1814). Сабраў больш за 200 партрэтаў для сваёй галерэі славутых палякаў, па яго замове мастакі капіявалі партрэты з карціннай галерэі Станіслава Аўгуста, а таксама з розных збораў у [[Кракаў|Кракаве]], [[Львоў|Львове]], [[Познань|Познані]], [[Гнезна (Польшча)|Гнезне]], [[Гданьск|Гданьску]], [[Вільня|Вільні]] і [[Нясвіж|Нясвіжу]]. Адрэстаўраваў для захоўвання галерэі дом капітула ў Вільні. Пасля смерці яго калекцыя была распрададзена з публічных таргоў. Большая частка калекцыі (71 партрэт) зараз захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://dbs.ossolineum.pl/kzc/pobi.php?dokumenty_cyfrowe/DE_23831.pdf|аўтар=Polanowska Jolanta|загаловак=Wileńska Galeria Obrazów Sławnych Polaków Józefa Bogusławskiego (1788-1820)|год=2012|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|том=74|нумар=1|старонкі=45-66}}</ref>. У 1785 годзе ўступіў у [[Масонская ложа|масонскую ложу]] ў Варшаве, у Вільні далучыўся да ложы "[[Руплівы ліцвін]]", дзе валодаў 3-й ступенню магістра. Аўтар кнігі «Пра дасканалае заканадаўства» (''O Doskonałym Prawodawctwie, Czyli o pożytkach wydoskonalonych edukacyi narodowey,'' 1786), дзе развіваў [[Фізіякратыя|фізіякратычныя]] погляды пад уплывам прац [[Франсуа Кенэ]]. У дадзеным творы сцвярджаецца падзел свету на дзве часткі: 1) тое, што не надзелена розумам і воляй; функцыяніруе паводле створаных Богам натуральных законаў; 2) тое, што надзелена розумам і воляй; з’яўляецца зменлівым і можа адпавядаць ці не адпавядаць нязменным натуральным законам. Чалавек разглядаецца як дваістая істота: тое ў ім, што звязана з дзейнасцю цела, дэтэрмінавана законамі прыроды; тое, што зыходзіць ад розуму і волі, можа адпавядаць або не адпавядаць натуральным законам і змяняцца ў залежнасці ад заканадаўства, адукацыі, грамадскай думкі. Грамадска-палітычны лад у той ці іншай дзяржаве ацэньваўся ў залежнасці ад яго адпаведнасці натуральнаму праву. Палітычным ідэалам Багуслаўскага выступае асветная спадчынная [[канстытуцыйная манархія]]. Недасканаласць дзяржаўнай сістэмы звязваецца з нізкім інтэлектуальным узроўнем грамадства. У сувязі з гэтым праблема рэфармавання дзяржаўна-прававой сістэмы цесна злучаецца з неабходнасцю асветы<ref>''Бортнік, Ігар.'' [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/14859/1/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%96%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf Філасофская і грамадска-палітычная думка Беларусі]. – Наваполацк: ПДУ, 2010. – С. 118</ref>. Пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках у Вільні]]. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багуслаўскі Юзаф}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары навук]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Піяры]] dgpiw4bn1elb2glufa3pz81epwkchpy Антоні Вівульскі 0 799270 5177399 5095504 2026-08-08T07:26:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5177399 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Антоні Вівульскі''' герба Прус III (пол. ''Antoni Wiwulski''''',''' [[20 лютага]] [[1877|1877 г.]], [[Тоцьма]] - [[10 студзеня]] [[1919|1919,]] [[Вільня]]) — польскі [[архітэктар]] і [[Скульптура|скульптар]], аўтар, сярод іншых, помніка Грунвальдскай бітве ў Кракаве (1910) і помніка [[Тры крыжы|Тром Крыжам]] у Вільні (1916)<ref>{{Кніга|аўтар=Krzysztof Stefański|загаловак=Zmarł jak żył, na skrzydłach… Antoni Wiwulski (1877–1919). Artysta epoki Młodej Polski|год=2024|месца=Warszawa|выдавецтва=Polonika}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/sc/article/view/13341|аўтар=Krzysztof Stefański|загаловак=Sztuka i wiara w poglądach i twórczości Antoniego Wiwulskiego|год=2023-11-06|мова=pl|выданне=Saeculum Christianum. Pismo Historyczne|том=30|выпуск=1|старонкі=213–226|issn=2720-0515|doi=10.21697/sc.2023.30.1.15}}</ref><ref>''Nijolė Lukšionytė-Tolvaišienė''. Antanas Vivulskis (1877—1919), tradicijų ir modernumo dermė. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2002</ref>. == Біяграфія == Антоні Вівульскі нарадзіўся на поўначы Расіі, дзе яго бацька, выпускнік Лясной акадэміі ў Санкт-Пецярбургу, быў кіраўніком дзяржаўных лясоў. Пасля смерці бацькі ў 1883 годзе маці пераехала з ім у [[Елгава|Мітаву]] . Пасля некалькіх гадоў навучання ў сярэдняй школе яна вырашыла перавесці сына ў Езуіцкі інстытут адукацыі ў Хіраве падчас аўстрыйскага падзелу, які Вівульскі скончыў, перш чым пачаць вучобу ў Вене. Быў першым архітэктарам і скульптарам з [[Літва|Літвы]], які скончыў [[Венскі тэхнічны ўніверсітэт|Вышэйшую тэхнічную школу ў Вене]] (архітэктурны факультэт, 1901 г.) і [[Нацыянальная вышэйшая школа прыгожых мастацтваў|Дзяржаўную вышэйшую школу прыгожых мастацтваў у Парыжы]] на мяжы [[XIX стагоддзе|20]] [[XX стагоддзе|стагоддзя]]. Зацікавіўся скульптурай падчас вучобы ў Вене. Падчас вывучэння мастацтва ў Парыжы, нягледзячы на цяжкае фінансавае становішча, ён арандаваў уласную скульптурную студыю. Яго першыя працы прыцягнулі ўвагу парыжскай мастацкай супольнасці, у тым ліку [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіслава Міцкевіча]] і [[Ігнацы Ян Падарэўскі|Ігнацыя Падэрэўскага]]. Апошні шукаў скульптара, які мог бы стварыць помнік у гонар перамогі пад [[Грунвальдская бітва|Грунвальдам]], які славуты музыкант хацеў падарыць Кракаву. Прыняўшы эскізы Вівульскага, Падэрэўскі арганізаваў для мастака студыю ў аранжарэі ў садзе яго вілы ў [[Морж (горад)|Моржы]], Швейцарыя. Грунвальдскі помнік у [[Кракаў|Кракаве]] прынёс Вівульскаму вядомасць. Адліты ў Францыі, помнік быў перавезены цягніком у Кракаў. Затым ён быў афіцыйна адкрыты [[15 ліпеня]] [[1910|1910 года]] ў гонар 500-годдзя гістарычнай [[Грунвальдская бітва|бітвы]] ў прысутнасці 150 000 чалавек. Пачатак Першай сусветнай вайны заспеў яго ў [[Чарапоўшчына|Чарапоўшчыне]], маёнтку, які належыў яго цётцы, Аляксандры Маліноўскай. Вівульскі ўдзельнічаў у [[Бітва за Вільню (1918—1919)|абароне Вільні]] ад савецкіх войскаў 5 студзеня 1919 г. у складзе польскай [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароны Літвы і Беларусі]]. Падчас службы ён захварэў на цяжкую пнеўманію, у выніку якой памёр 10 студзеня 1919 г. , праз некалькі дзён пасля таго, як саветы занялі горад і абвясцілі Літоўскую Савецкую Рэспубліку. Пачаткова быў пахаваны ў касцёле Сэрцы Ісуса, пры яго перабудове эксгуміраваны і перапахаваны на [[Роса|могілках Росы]]. [[Файл:Antoni Wiwulski.jpg|міні|Антоні Вівульскі ў Закапанэ. 1909-10.]] == Важныя працы == Тры іншыя найвялікшыя творы былі створаны ў Літве: * [[Тры крыжы]] ў [[Вільня|Вільні]] з 1916 года * Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса ў Вільні, будаўніцтва якога пачалося ў [[1913|1913 годзе]] і працягвалася пасля смерці мастака. Пачатак Другой сусветнай вайны перапыніў працу, і недабудаваны касцёл быў знесены пасля вайны. На яго месцы быў пабудаваны «Палац будаўнічай культуры». * капліца ў [[Шылава (Расейнскі раён)|Шылаве]]. [[Файл:Nagrobek_Antoniego_Wiwulskiego_na_Rossie.jpg|міні|320x320пкс|Магіла Вівульскага на могілках Роса (2019)]]Антоні Вівульскі таксама з'яўляецца аўтарам шматлікіх скульптур: партрэтаў, фігуратыўных кампазіцый сімвалічнага і рэлігійнага характару, эцюдаў і эскізаў да помнікаў, у тым ліку мемарыяльнай дошкі, прысвечанай [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку,]] у касцёле [[Касцёл Святых Янаў|Святых Янаў ў Вільні]]. У 1912 годзе ён прыняў удзел у Алімпійскім конкурсе мастацтва і літаратуры ў Стакгольме. == Памяць == Адна з вуліц у Вільні (на якой і стаяў касцёл Сэрца Езуса) носіць яго імя. 10 студзеня 2019 года ў сувязі са стагоддзем Антонія Вівульскага ва Ужупісе на доме па вул. Ужупё 5 (Užupio g. 5) быў урачыста адкрыты памятны знак у выглядзе бронзавага барэльефа «Шынель Вівульскага» (аўтар скульптар Вітаўтас Налівайка). == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вівульскі Антонія}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1877 годзе]] [[Катэгорыя:Скульптары Польшчы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Нацыянальнай вышэйшай школы прыгожых мастацтваў]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Архітэктары]] tmwmoj3vf3g6wofhe4p2fs9vl340w17 Міхал Беркман 0 799692 5177404 5088543 2026-08-08T07:33:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5177404 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхал Беркман''' ([[Польская мова|пол]]. ''Michał Berkman'', [[23 верасня]] [[1823]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]] — [[18 лютага]] [[1913]], [[Скернявіцы]], [[Польшча]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], грамадскі дзеяч<ref>''Polski Słownik Biograficzny'', Kraków, 1935. Т. 1, s. 454.</ref>. == Ранняе жыццё і вучоба == Нарадзіўся 23 верасня 1823 года ў Вільні ў сям’і віленскага гадзіншчыка Юзафа Міхала і Людвікі з Кіслінгаў (вядомай сваімі прароцтвамі і яснабачаннем). Стрыечным братам Міхала быў мастак [[Юзаф Беркман]]. У 1841 годзе скончыў Віленскую гімназію з залатым медалём. Пасля гімназіі як урадавы стыпендыят паступіў вывучаць матэматыку і прыродазнаўчыя навукі [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|ў Харкаўскі ўніверсітэт]], які скончыў у 1848 годзе. Пасля заканчэння вучобы Мікалас Беркман выкладаў гісторыю і геаграфію ў павятовай школе ў [[Пружаны|Пружанах]] і матэматыку ў [[Ліда|Лідзе]]. З 1858 года ён выкладаў у Віленскай гімназіі. У гэты перыяд ён меў зносіны з [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сіракомляй]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхалам Эльвіра Андрыёлі]], [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], а таксама арганізаваў і кіраваў аматарскім хорам, удзельнічаў у аматарскіх спектаклях. У Вільні ўступіў [[Братні саюз літоўскай моладзі|у Брацкі саюз літоўскай моладзі,]] які ўзначальвалі [[Францішак Далеўскі]] і Аляксандр Далеўскі. Пазней паехаў выкладаць у гімназію ў [[Кейданы|Кейданах]]. У гэтым горадзе працаваў яго сябар дзяцінства [[Mykolas Turskis|Міхал Турскі]], які потым ажаніўся [[Zuzana Dalevskytė-Turskienė|на Зузане Далеўскай]]. Падчас працы ў Кейданах, Міхал Беркман у 1862 годзе ажаніўся з Юліяй Далеўскай. 11 жніўня 1862 года ў доме Беркманаў у Кейданах адбыўся шлюб [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] і [[Апалонія Серакоўская|Апалоніі з Далеўскіх]] (сястры Юліі). На гэта вяселле сабраліся практычна ўсе будучыя кіраўнікі паўстання — [[Кастусь Каліноўскі]], [[Якуб Гейштар]], [[Антанас Мацкявічус]], браты Далеўскія. Вяселле было выкарыстана для прыкрыцця сустрэчы і абмеркавання падзей у Варшаве і далейшых планаў па падрыхтоўцы паўстання. Пазней святкаванне шлюба назвалі «апошняй мазуркай на Літве»<ref>''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. С. 108—109.</ref>. Апалонія Серакоўская ў сваіх успамінах пакінула наступную характарыстыку Міхала Беркмана: <blockquote>Міхал Беркман цалкам адпавядаў пасадзе, якую займаў. Ціхі, просты, сціплы ў ацэнках сябе, заўсёды адсоўваўся ў цень, каб не звяртаць на сябе ўвагі. Таму ён быў сапраўды карысны агулу. Быў усебакова адукаваным і інтэлектуальным чалавекам. Здольны матэматык, прыродазнавец, музыка, паэт, удачлівы і дасціпны імправізатар у розных акалічнасцях. У часе свайго побыту ў Вільні на таварыскіх сходах увязваўся ў спрэчкі з нашым любімым, натхнёным Людвікам Сыракомлем. Той быў заўсёды мілым, дасціпным і сардэчным, калі Міхал умеў быць з’едліва рэзкім, але тая рэзкасць заўсёды была скіравана ў бок тых, каго не шанаваў. У такіх выпадках таварыства з асцярогай глядзела на два агеньчыкі, што загараліся ў яго вачах. Быў музыкам немалой сілы на віаланчэлі і скрыпках, няраз дапамагаў Манюшку ў падборы галасоў у музычных і вакальных калектывах<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/ns/2018/38/%E2%84%96_38_(1397).html|title=Pawet: № 38 (1397)|website=pawet.net|access-date=2026-01-25}}</ref>. </blockquote> == Удзел у паўстанні 1863 года і сібірская ссылка == Пасля пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] страціў працу ў гімназіі. Пад псеўданімам Юліяна Далеўскага актыўна ўдзельнічаў у [[Коўна|Ковенскай]] арганізацыі. Кватэра Беркманаў стала месцам рэгулярных сустрэч паўстанцаў. У жніўні 1863 года Міхала і Юлію Беркманаў арыштавалі. У кватэры Беркманаў у Кедайняй быў праведзены ператрус. Іх зняволілі ў [[Коўна|Кавенскай]] турме. У верасні 1864 года па загаду [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёва]] Міхала і Юлію саслалі ў [[Кастрама|Кастрамскую]] губерню<ref>''Матвейчык Дзмітрый''. Удзельнікі паўстання 1863-64 гадоў: біяграфічны слоўнік. Мінск: Беларусь, 2016. — С. 78.</ref>. З ліпеня 1866 года Беркманам дазволілі жыць [[Самара|у Самары]], дзе працаваў у статыстычным камітэце. 29 мая 1867 года, пасля таго, як цар абвясціў частковую амністыю паўстанцам, Юліі і Міхалу дазволілі паехаць і жыць у [[Варшава|Варшаву]]. Ім быў забаронены ўезд у Літву. == Апошнія гады жыцця == У Варшаве працаваў рэпетытарам і выкладаў матэматыку ў тэхнічным вучылішчы Варшаўска-Венскай чыгункі<ref>[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/237016/display/JPEG Kurjer Warszawski. R. 93, 1913, nr 55]</ref>. Пры дапамозе Касы Мяноўскага выдаў у 1884 годзе два падручнікі «Пачаткі арыфметыкі»<ref>https://pbc.up.krakow.pl/dlibra/publication/6793/edition/6648</ref> і «Пра самыя простыя геаграфічныя фігуры». З 1905 года Міхалам жыў са сваім братам Юзафам у Скернявіцах, дзе і памёр 18 лютага 1913 года. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беркман Міхал}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] amorc515uzkchfb0au3ni4kf6q9v7mu Антоні Глушневіч 0 799759 5177405 5088716 2026-08-08T07:35:27Z Aliaksei Lastouski 75892 5177405 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Antoni Hłuszniewicz.jpg|thumb]] | месца нараджэння = [[Барысаў]] }}'''Антоні Глушневіч''' (польск. ''Antoni Hłuszniewicz,'' [[1793]], [[Барысаў]] - [[5 жніўня]] [[1861]], [[Парыж]]) — дзеяч эміграцыі, [[Урач|лекар]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Гарбачова Вольга|загаловак=Удзельнікі паўстання 1830-1831 гг. на Беларусі : бібліяграфічны слоўнік|год=Мінск: БДУ, 2004|выданне=|старонкі=110}}</ref><ref>''Polski Słownik Biograficzny'', Т. 9, s. 550-551.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1793 годзе ў Барысаве і меў малодшага брата [[Міхал Восіпавіч Глушневіч|Міхала]]. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую гімназію]] (1810), вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], затым скончыў медыцынскі факультэт, у 1822 годзе атрымаў ступень доктара і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. У 1830 годзе падарожнічаў з навуковымі мэтамі за мяжой, дзе атрымаў звесткі пра пачатак паўстання 1830-31 гг. і неадкладна вярнуўся. Працаваў у ваенным шпіталі Варшавы. 10 жніўня 1830 абраны дэпутатам варшаўскага сойма ад [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]]. Пасля паражэння паўстання эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Супрацоўнічаў з [[Іаахім Лялевель|Іяхімам Лелевелем]] у [[Камітэт Польскага Народа|Камітэце Польскага Народа]], дзе быў ініцыятарам адрасу да англійскага парламенту (снежань 1831 года). Быў членам [[Таварыства літоўскіх і рускіх зямель]]<ref>''Матвейчык Дзмітрый''. Выгнаныя з роднага краю: Паслялістападаўская эміграцыя з Беларусі і Літвы (1830–1870-я гады). – Мінск: Лімарыус, 2011. С. 48.</ref>. Належаў да тайнага камітэта, заснаванага Я. Лелевелем і [[Юзаф Заліўскі|Юзафам]] [[Юзаф Заліўскі|Заліўскім]], [[Помста народа|«Помста народа]]», але ў рэшце рэшт не падтрымаў партызанскую кампанію. У 1835 на некаторы час за сваю палітычную і канспіратыўную актыўнасць быў высланы з Польшчы. У 1835 годзе па ініцыятыве Лелевеля быў заснаваны Саюз дзяцей польскага народа, адным з членаў якога ён быў. З 1835 па 1838 год ён актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскага дэмакратычнага таварыства]] і ў Асацыяцыі польскай эміграцыі да 1846 года. Удзельнічаў у стварэнні ў 1841 у Версалі так званая Версальска-Віленскай бібліятэкі. У пачатку 50-х гг., калі Гіпаліт Клімашэўскі выконваў абавязкі дырэктара Баціньѐльскай школы, Версальска-Віленская бібліятэка была пераведзена ў школьныя будынкі і аб’яднана з існаваўшай там бібліятэкай<ref>''Гарбачова Вольга''. [https://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/izdania/tif/2/Gorbatcheva.pdf Беларусь і Вялікая эміграцыя (1830-1860-я гг.)] / В. В. Гарбачова // Працы гістарычнага факультэта БДУ: навук. зб. Вып. 2 / рэдкал. У. К. Коршук (адк. рэд.) [і інш.] – Мн: БДУ, 2007. – С. 106–109</ref>. У 1845 стаў працаваць лекарам у [[Польская школа ў Батыньёлі|польскай школы ў Батыньёлі]], шмат сілаў аддаваў яе развіццю і з 1851 года ўваходзіў у раду школы. З 1858 быў абраны віцэ-прэзідэнтам таварыства польскіх лекараў у Парыжу. У першым сшытку таварыства за 1858 год апублікаваў сваю працу пра [[каўтун]]. Быў лекарам [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]]. Не стварыў сям'і, памёр у Парыжы 5 жніўня 1861 года і быў пахаваны на [[Манмартр (могілкі)|могілках Манмартр]]. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глушневіч Антоні}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Манмартр]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1793 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў]] sstgzjjy9arjfqcpisirdksir5zhckr Антоній Баляслаў Глябовіч 0 799879 5177406 5136102 2026-08-08T07:37:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5177406 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Антоній Баляслаў Глябовіч''' ({{lang-pl|Antoni Bolesław Hlebowicz}}; {{ВДП}}) — гісторык, педагог, перакладчык, член Савета народнай адукацыі і рады Рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі ў Варшаве<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/732|title=Глябовіч Антоній Баляслаў|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref name=":1">''[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]'': у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 368.</ref><ref name=":2">''Polski Słownik Biograficzny,'' t. 9, s. 540.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://azbyka.ru/otechnik/Spravochniki/russkij-biograficheskij-slovar-tom-5/203|title=Глебович, Антоний Болеслав - Русский биографический словарь А.А. Половцова. Том 5|website=Православный портал «Азбука веры»|access-date=2026-01-28}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Гродне. Сын Мацея. Скончыў [[Дамініканцы|дамініканскую]] школу ў Гродне, а затым вучыўся на літаратурна-філасофскім факультэце [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Атрымаў у 1820 ступень [[Кандыдат навук|кандыдата філасофіі]]. Належаў да таварыства [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]]. === Працы і пераклады === [[Файл:Hlebowicz Rys Witolda.png|міні|Антоні Баляслаў Глябовіч. Кароткі нарыс жыцця вялікага князя літоўскага Вітаўта. Вільня, 1821]] Пад кіраўніцтвам [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Ігната Анацэвіча]] напісаў «''Кароткі нарыс жыцця [[Вітаўт]]а''» (Вільня, 1821) — першую навуковую біяграфію вялікага князя<ref>''Burbianka Marta''. Antoni Hlebowicz — zapomniany biograf Witolda // Ateneum Wileńskie. 1930. Z. 3/4.</ref>, прысвечаную галоўным чынам яго замежнай палітыцы і войнам. Сістэматызаваў рукапісныя матэрыялы [[Мацей Догель|Мацея Догеля]], сабраныя для невыдадзеных тамоў «''Дыпламатычнага кодэкса Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага''», якія зберагаліся ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Знойдзеныя там лісты [[Персія|персідскіх]] шахаў да [[Жыгімонт ІІІ Ваза|Жыгімонта ІІІ]], а таксама артыкул «''Гісторыя булгараў''» апублікаваў у «''Dziennik Wileński».''<ref name=":0" /><ref name=":1" /> У 1822 г. у часопісе «''Віленскі дзённік''» звярнуў увагу на некаторых «польскіх пісьменнікаў і польскія творы», уласна, у невялікім матэрыяле гаворка ішла пра двух аўтараў: [[Грыгорый Цамблак|Грыгорыя Цамблака]] і праваслаўнага і грамадска-палітычнага дзеяча, тэарэтыка красамоўства, выкладчыка і рэктара Кіева-Магілянскай духоўнай акадэміі, ігумена Кіева-Брацкага манастыра ў 1658—1668 гг. [[Іанікій Галятоўскі|Іянікія Галятоўскага]]. Пералічыў творы І. Галятоўскага, сярод якіх пяць — «''Ключ разумення''», «''Новае неба''», «''Месія праўдзівы''», «''Паганскія багі''» і «''Душы памерлых людзей''» — былі пададзены як напісаныя на беларускай мове. Відавочна, у Глябовіча выраз «беларуская мова» яшчэ не меў сучаснага значэння<ref>''Запрудскі, Сяргей''. Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства XIX стагоддзя: вучэб. дапам. — Мінск : БДУ, 2020. — С. 121—122.</ref>. У 1824 ў часопісе «''Северный архив''» апублікаваў нарыс літоўскай міфалогіі, дзе абапіраўся на працы [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]].<ref>''Глебович А. Б''. [https://prussia.online/Data/Book/li/litovskaya-mifologiya/%D0%93%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%90.%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%20(1824),%20OCR.pdf Литовская мифология] // Северный Архив. — 1824. — Ч. IX, № 3. — С. 131—141; № 4. — с. 191—199.</ref> Пераклаў з рускай на польскую мову кнігі [[Іван Мікалаевіч Лабойка|Івана Лабойкі]] «''Погляд на старажытную скандынаўскую літаратуру''» (Вільня, 1822) і Гаўрыіла Успенскага «''Кароткае апісанне расійскіх старажытнасцей''» (т. 1-2, Вільня). Апрацаваў «Нарыс статыстыкі расійскай дзяржавы» (Вільня, 1826). Пераклаў падручнікі: «''Руская граматыка для іншаземцаў''» К. Ф. Рэйфа (Вільня, 1823), «''Пачатковыя правілы рускай граматыкі''» М. І. Грэча (Варшава, 1834), аўтар падручніка «''Польска-рускія размовы''» (Варшава, 1836). === Кар’ера === У [[1823|1823 годзе]] ён прыбыў у [[Санкт-Пецярбург]], дзе паступіў на царскую ўрадавую службу і адначасова стаў сакратаром [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Мікалая Румянцава]], што дало магчымасць карыстацца яго багатымі зборамі гістарычных матэрыялаў. У [[1829|1829 годзе]] стаў членам штаба князя Канстанціна. Падчас паўстання 1830-31 гадоў працаваў у канцылярыі інтэнданта расійскай арміі, пасля задушэння паўстання працаваў перакладчыкам у найвышэйшым крымінальным судзе<ref name=":2" />. У [[1832|1832 годзе]] перайшоў на царскую службу ў [[Царства Польскае|Каралеўства Польскае]], у Міністэрства асветы. Быў адказным за перадачу кніг з варшаўскай Публічнай бібліятэкі ў Санкт-Пецярбург. З 1833 сакратар рады народнай адукацыі, з 1834 галоўны візітатар школ Каралеўства Польскага, з 1839 свецкі член праўлення Варшаўскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі. Пасля стварэння ў 1839 Варшаўскага навучальнага вокруга стаў членам рады публічнага выхавання. Вызначаўся як лаяльны і сервільны чыноўнік<ref name=":2" />. З 1841 таксама быў заснавальнікам і выдаўцом часопіса «[[Pamiętnik Religijno-Moralny|Pamiętnik Religijno-Maralny]]» (Рэлігійна-маральны дзённік), афіцыйнага органа Духоўнай акадэміі ў Варшаве, дзе закраналіся пытанні [[Літургія|літургіі]], [[Тэалогія|тэалогіі]] і хрысціянскай этыкі. У гэтым часопісе таксама ўтрымлівалася і шмат гістарычнага і статычнага матэрыялу пра касцёлы, кляштары, духоўныя акадэміі і дабрачынныя таварыствы, у тым ліку пра варшаўскі Інстытут глуханямых і сляпых, чацольм назіральнай рады якога быў Антоні Глябовіч<ref name=":2" />. Жыў у Варшаве на вуліцах Новы Свят і Брацкая. Пахаванне адбылося [[1 чэрвеня]] 1847 года ў [[Касцёл Святога Аляксандра|касцёле Святога Аляксандра]], а яго парэшткі былі пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]]. == Працы == * ''Krótki rys życia Witołda w. x. litewskiego'', (1821), * ''Krótkie opisanie statoźytncści rossyjskich, czyli obraz życia, zwyczajów, rządu, edukacyi, praw, religii i stanu wojennego dawnych Rossyjan'', przekład z rosyjskiego, (1822), * ''Rzut oka na starożytną literature skandynawską'', przekład z rosyjskiego, (1823), * ''Gramatyka rossyjska dla użytku cudzoziemców Ch. Ph. Reiffa'', przekład z francuskiego, (1823), * ''Rys statystyki państwa rosyjskiego'', (1826), * ''Początkowe prawidla rossyiskiéj gramatyki M. Grecza'', tłumaczenie z ros., (1834), * ''Rozmowy polsko-rossyjskie'', (1836). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-29}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глябовіч Антоній Баляслаў}} rkvfgrndqc86sm5qyt6ilat7ruhzhzh Апалонія Серакоўская 0 799997 5177407 5092200 2026-08-08T07:39:08Z Aliaksei Lastouski 75892 5177407 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} [[Файл:Glaubicz - Apolonia Sierakowska w więzieniu.jpg|міні|Апалонія Серакоўская ў вязніцы, Мураўёў вымушае яе глядзець на смерць мужа]] '''Апалонія Серакоўская''' (дзявочае прозвішча: Далеўская, {{Lang-pl|Apolonia Dalewska-Sierakowska}}; {{ВД-Прэамбула}}) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 году]], жонка [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскога]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Была адной з дзесяці дзяцей Дамініка Далеўскага і яго жонкі Дамінікі з Наркевічаў. Паводле метрычных кніг Апалонія Фердынанда Дамініка нарадзілася 19 студзеня 1838 г. у Кункулцы, Салечніцкай парафіі, ахрышчана была 6 красавіка таго ж года ў [[Салечнікі|Салечніках]]. Хрышчонымі бацькамі былі Самуэль Лацкі, капітан расійскай арміі, і Апалонія Ратоўт, начальніца сясцёр міласэрнасці ў Вільні<ref name=":0">Успаміны, Да 155-годдзя паўстання 1863, Апалонія з Далеўскіх Серакоўская / [http://pawet.net/ns/2018/20/%E2%84%96_20_(1379).html Наша Слова, № 3 (1362), 17 студзеня 2018]</ref>. У 1848 годзе памёр бацька Дамінік Далеўскі. Удава Дамініка Далеўская разам з дзецьмі пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. Маці ўдзяляла шмат увагі адукацыі дачок. Пра чатырох з шасці сясцёр вядома, што яны скончылі пансіён. Пазней Апалонія наведвала курсы, арганізаваныя [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкім Інстытутам]], на якіх выкладаліся матэматыка, прыродазнаўства, гісторыя, літаратура, эстэтыка і педагогіка. Музыку выкладаў [[Станіслаў Манюшка]]. Гэтыя курсы былі сакрэтнымі, арганізаванымі мясцовай інтэлігенцыяй у знак пратэсту супраць палітыкі цара. === Шлюб з Зыгмунтам Серакоўскім і паўстанне === Улетку 1861 году Апалонія Далеўская пазнаёмілася з капітанам расійскай арміі Зыгмунтам Серакоўскім. Пара ажанілася ў [[Кейданы|Кейданах]] 30 ліпеня 1862. Шлюб таксама быў зарэгістраваны ў Вільні ў [[Касцёл Св. Яна (Вільнюс)|касцёле св. Яна]]. У вяселлі прынялі ўдзел будучыя кіраўнікі паўстання: [[Канстанцін Каліноўскі]], [[Якуб Гейштар]], [[Антанас Мацкявічус]]. Пазней святкаванне шлюба назвалі «апошняй мазуркай на Літве»<ref>''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. С. 108—109.</ref>. Пасля вяселля пара прабыла ў Кейданах тыдзень. Пасля гэтага Апалонія Далеўская-Серакоўская суправаджала мужа ў камандзіроўцы ў Заходняй Эўропе. Пара наведала [[Берлін]], [[Лейпцыг]], [[Познань]], [[Вена|Вену]], [[Парыж]]. Калі Апалёнія захварэла, яна вярнулася ў Вільню і засталася з маці, а муж паехаў у [[Алжыр]]. У пачатку 1863 года Апалонія і Зігмунт Серакоўскі адправіліся ў [[Санкт-Пецярбург]], а да канца вясны вярнуліся ў Вільню. 3 красавіка 1863 года абодва адправіліся ў [[Коўна]], адкуль Апалонія пераехала ў [[Кейданы]]. Зыгмунт Серакоўскі далучыўся да паўстанцаў. Удзел Серакоўскага ў паўстанні трываў ня поўны месяц. Кампанія, распачатая арганізацыяй найбольшага паўстанчага згрупавання і першымі ваеннымі поспехамі, закончылася для параненага ў найбольшай бітве ў паўстанні пад [[Біржы|Біржамі]] зняволеннем (11 мая) і выракам смерці. У паўстанні бралі ўдзел усе Далеўскія. [[Францішак Далеўскі|Францішак]] належаў да кіраўніцтва лагера белых, [[Цітус Далеўскі|Цітус]] і [[Канстанцін Далеўскі|Канстанцін]] аказаліся на баку чырвоных. Сястра [[Юлія Беркман|Юлія]] з мужам [[Міхал Беркман|Міхалам Беркманам]] дзейнічалі на Ковеншчыне, а Ксаверыя была сакратаркай Францішка ў літоўскім паўстанчым урадзе. Сама Апалонія была кур’еркай паўстанцаў<ref name=":0" />. === Сібірская ссылка === Пасля арышту Зыгмунта Серакоўскага была арыштаваная і яго цяжарная жонка Апалонія. Яна прабыла пад арыштам тры месяцы. Арыштаванага мужа яна бачыла толькі адзін раз. Пасля гэтага яна захварэла. 17 верасня 1863 года за спробу заступіцца за мужа Апалонія Серакоўская была саслана ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскую губерню]]. У перапісцы Віленскага і Наўгародскага губернатараў значылася: <blockquote>Вядомы маршалак мяцежніцкіх шаек Зыгмунт Серакоўскі меў блізкае знаёмства з домам Далеўскіх і ажаніўся на Апалоніі Далеўскай. Удава гэтага злачынцы, застаючыся пасля пакарання смерцю мужа на жыхарстве ў Вільні, узбуджае ў людзях, якія супраць урада, відавочнае спачуванне да свайго становішча. Віленская следчая камісія па палітычных справах, праводзячы следства аб злачынствах Францішкага Далеўскага і яго сястры Тэклы, звярнула ўвагу на даказаны справай шкодны палітычны кірунак усяго сямейства Далеўскіх, у заключэнні сваім прызнае неабходным выслаць усё гэтае сямейства ў адну з унутраных губерняў Расіі на жыхарства<ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|title=Будзьма беларусамі! » Жанчына, на вяселлі якой танчыў Кастусь Каліноўскі|url=https://budzma.org/news/apaloniya-serakouskaya.html|website=budzma.org}}</ref>. </blockquote>Хворая Апалонія пакінула Вільню цягніком 24 верасня 1863 года ў суправаджэнні жандара і акушэркі Юзэфы Борычэўскай. Жахлівае абыходжанне [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] з цяжарнай А. Серакаўскай шырока асвятлялася ў замежнай прэсе, у тым ліку ў часопісе «''The Times''». 21 кастрычніка 1863 года Апалонія Серакоўская нарадзіла дачку Зігманту, якая памерла ў дзяцінстве ў 1866 годзе пасля таго, як Апалонія пераехала з Ноўгарада жыць у [[Самара|Самару]]. === Апошнія гады жыцця === Пасля абвяшчэння царом амністыі Апалонія Серакоўская ў пачатку 1868 года прыбыла ў [[Царства Польскае|Польскае Каралеўства]] і пасялілася [[Варшава|ў Варшаве]]. Тут разам са сваёй сястрой Ксаверыяй яна выкладала і кіравала тайнай жаночай школай для дачок літоўскіх выгнаннікаў [[Сібір|у Сібір]]. Памерла ў Варшаве 2 студзеня 1919 года. Пахавана ў сямейнай магіле на [[Паванзкоўскія могілкі|Павонзкіх могілках]]. == Творчасць == Пакінула ўспаміны пра свае жыццё, знаёмства з мужам. Праз гісторыю сваёй сям’і паказвае лёс розных людзей, малюе партрэт грамадства, якое ўдзельнічае ў паўстанні супраць царызму. Успаміны зьмяшчаюць шмат інфармацыі пра палітыку і паўсядзённае жыцьцё 1840-60-х гадоў у Літве. Рукапіс трапіў у [[Львоў]] да Ганны Якубоўскай, жонкі Сатурніна Якубоўскага, сябра Зыгмунта Серакоўскага, а пазней трапіў у рукі [[Бенедыкт Дыбоўскі|Бенедыкта Дыбоўскага]], сябра Далеўскіх. Ён прывёз рукапіс у Вільню і перадаў на захоўванне Віленскаму таварыству сяброў навукі. Копія рукапісу знаходзіцца на захоўванні ў Музеі літаратуры імя Адама Міцкевіча (Варшава). Па-беларуску ўспаміны часткова публікаваліся ў перакладзе [[Станіслаў Вацлававіч Суднік|Станіслава Судніка]] ў газэце "[[Наша слова (1990)|Наша Слова]]". Упершыню цалкам успаміны былі выдадзены па-польску ў 2010 годзе<ref>''Apolonia Sierakowska z Dalewskich'', Wspomnienia, Wyd. Neriton, Warszawa 2010.</ref>, пераклад на літоўскую мову - у 2017 годзе.<ref>''Apolonija Dalevskytė – Sierakauskienė''. Atsiminimai. Iš lenkų kalbos vertė Tamara Bairašauskaitė. Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2019.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Серакоўская Апалонія}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Далеўскія]] exeox761duopf03o6di4n0xdx891gk0 Парфірый Важынскі 0 800081 5177408 5092210 2026-08-08T07:41:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5177408 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = паўстанец }}'''Важынскі Парфірый''' (польск. ''Porfiriusz Ważyński'', ? - пасля [[12 лютага]] [[1857]]), - удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref name=":0">''[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]'': у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 351.</ref><ref>''Гарбачова Вольга''. Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі. – Мінск, 2006. – С. 73-74.</ref>. Сын Міхала і Эльжбеты з Валовічаў<ref>{{Cite web|url=https://korycki.us/getperson.php?personID=I4430&tree=Korycki&sitever=standard|title=Porfiriusz Ważyński (1791 - Abt 1860): Korycki - Kiliś - Kostewicz - Pawelski|website=korycki.us|access-date=2026-02-01}}</ref>. Памешчык з [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уладальнік маёнтка Араны, старшыня ашмянскага трыбунала, лідскі маршалак. Удзельнік [[Вайна 1812 года|кампаніі 1812 года]]. У студзені 1831 года арганізаваў у сваім маёнтку тайны камітэт для падрыхтоўкі паўстання. Узначальваў ашмянскі ўрадавы камітэт, напісаў адозвы "''Да шляхты і земляробаў Літвы''", "''Да адстаўных салдатаў польскіх і французскіх войскаў''", "''Да літоўцаў - вялікага народу''". У апалчэнні кіраваў палком конных стральцоў. Пасля паражэння пад [[Ашмяны|Ашмянамі]] далучыўся да атрада [[Дэзыдэры Хлапоўскі|Д. Хлапоўскага]]. Па канфірмацыі галоўнакамандуючага 1-й арміі ад 19.11.1831 сасланы на цяжкія работы ў Сібір з канфіскацыяй маёмасці. 3 кастрычніка 1832 года пакінуты на пасяленні пад наглядам паліцыі ў [[Табольская губерня|Табольскай губерні]]. У 1857 атрымаў дазвол вярнуцца на месца жыхарства з правам атрымання страчаных правоў. 12.2.1857 выехаў у накірунку [[Вільня|Вільні]], далейшы лёс невядомы<ref name=":0" />. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Важынскі Парфірый}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1857 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў]] qsza21tfg2qrv1mkwsgjhbum5qn9a4m Юзаф Хлапіцкі 0 800082 5177411 5092205 2026-08-08T07:47:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5177411 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Юзаф Гжэгаж Хлапіцкі''' (польск. ''Józef Grzegorz Chłopicki,'' [[14 сакавіка]] [[1771|1771,]] Капусцін — [[30 верасня]] [[1854|1854,]] [[Кракаў]]) — удзельнік [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] і [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]], першы дыктатар [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref>[[Беларуская_энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 2003. — Т. 17. — С. 29.</ref><ref name=":0">[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 68.</ref>. == Пачатак кар’еры == Сын Францішка Хлапіцкага, [[чашнік]]а [[Брацлаў]]скага, і Марыяны Лянкевіч. У 14 гадоў уцёк з манастырскай школы і пайшоў у войска. У 1788 годзе пакінуў польскае войска і пайшоў у расійскае войска, каб змагацца супраць [[Турцыя|Турцыі]], але вярнуўся ў Польшчу ўсяго праз год. Праз два гады ён атрымаў званне [[Харунжы|прапаршчыка]]. Удзельнічаў у кампаніях [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|польска-расійскай вайны]] 1792 года (у тым ліку [[Бітва пад Зяленцамі|ў бітве пад Зяленцамі]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Польшчы]] яго полк быў уключаны ў склад расійскай арміі. Хлапіцкі не падаў у адстаўку, як многія іншыя афіцэры, і тым самым атрымаў званне лейтэнанта. Пасля пачатку [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] ў 1794 годзе зноў змяніў форму і далучыўся да паўстанцкага войска. Ён ваяваў у дывізіі Панінскага, сярод іншага, прыкрываючы лінію [[Вісла|Віслы]] да паразы пад [[Бой пад Мацяёвіцамі (1794)|Мацеёвіцамі]]. == Напалеонаўскія войны == Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Францыі]] эміграваў і ў 1797 годзе далучыўся да [[Легіёны польскія|легіёнаў Дамброўскага]], куды быў прыняты ў званні [[Капітан|капітана]]. У 1798 годзе быў павышаны да [[Маёр|маёра]]. Ён удзельнічаў ва ўсіх буйных бітвах легіёнаў. У 1799 годзе, атрымаўшы ад Дамброўскага званне начальніка батальёна, ён неаднаразова дэманстраваў свае камандзірскія здольнасці. Вызначыўся ў бітве пры Трэбіі, дзе быў паранены і змагаўся пад Нові. Ён удзельнічаў у аблозе [[Мантуя|Мантуі]] ў 1801 годзе. У 1802 годзе яго адправілі ў паўднёвую Італію, дзе ён змагаўся супраць партызан. Ён быў членам [[Масонства|масонскай ложы]] ''L’Union'' у Італіі. У 1805 годзе вярнуўся на поўнач, дзе французы аблажылі аўстрыйскія войскі ў [[Венецыя|Венецыі]]. Вызначыўся 24 снежня пад [[Bitwa pod Castel Franco|Кастэль-Франка]], дзе 2-гі батальён легіёнаў пад яго камандаваннем адбіў дзве атакі кірасіраў і захапіў многіх з іх. Ваяваў у Італіі да 1806 года. У канцы таго ж года ён з часткай сваіх сіл адправіўся ў [[Сілезія|Сілезію]], дзе — дзякуючы ўказу Напалеона ад 6 красавіка 1807 года — фарміраваўся Польска-італьянскі легіён. Хлапіцкі быў узведзены ў [[Палкоўнік|палкоўнікі]] і камандзірам 1-га палка гэтага фарміравання. Пасля гэтага Польска-італьянскі легіён быў пераведзены ў [[Вестфалія|Вестфалію]]. 31 сакавіка Польска-італьянскі легіён быў расфармаваны і перафарміраваны пад назвай Надвісленскі легіён. Яго камандзірам стаў палкоўнік Хлапіцкі. [[Файл:Assault_on_San_Engracia_monastery_by_Baron_Lejeune.JPG|міні|250x250пкс|Крывавы штурм манастыра Санта-Энграсія пяхотай Хлапіцкага падчас другой аблогі Сарагосы, 1809 г.]] Пераведзены ў [[Іспанія|Іспанію]], вызначыўся падчас першай і другой аблогі [[Сарагоса|Сарагосы]]. Яго лічылі адважным і эфектыўным камандзірам пяхотных фарміраванняў. У 1809 годзе ён быў павышаны да брыгаднага генерала і ваяваў у Іспаніі да 1812 года. Быў узнагароджаны [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]], Італьянскім крыжам Жалезнай кароны і Камандорскім крыжам [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]]. У 1812 годзе вярнуўся ў Польшчу з Віслаўскім легіёнам, каб прыняць удзел у [[Вайна 1812 года|вайне супраць Расіі]]. Падчас кампаніі супраць Масквы ён ваяваў у [[Барадзінская бітва|Барадзінскай бітве]]. У сутычцы на ўскраіне Масквы Хлапіцкі быў цяжка паранены ў нагу. Працягла лячыўся да снежня 1813 года. У той час ён падаў у адстаўку. == У Каралеўстве Польскім == [[Файл:Chlopicki_i_Skrzynecki.jpg|міні|240x240пкс|Хлапіцкі са Скшынецкім]] У 1814 годзе, пасля падзення Напалеона, ён уступіў у Польскую армію, сфарміраваную пад патранатам цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I.]] Там ён атрымаў званне генерал-маёра і камандаваў 1-й пяхотнай дывізіяй. Як спецыяліст, ён спачатку карыстаўся павагай вялікага князя Канстанціна . Аднак аказалася, што ён не заўсёды мог мець зносіны з Канстанцінам. Правёў паўтара года пад добраахвотным хатнім арыштам. Гэта прынесла яму сімпатыю насельніцтва. Яго просьба аб адстаўцы была канчаткова задаволена ў кастрычніку 1818 года. Пасля звальнення з арміі ён прысвяціў сябе сваім хобі: збіраў мапы, хадзіў у тэатр і гуляў у карты. Не займаўся змоўніцкай дзейнасцю. У [[1815|1815 годзе]] ён быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 1-й ступені і [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой]] [[Ордэн Святой Ганны|Ганны 1-й ступені]], а таксама знакам Пашаны ў 1830 годзе за 25 гадоў службы ў Войску Польскім. [[Файл:Józef_Chłopicki_4.PNG|міні|209x209пкс|Юзаф Хлапіцкі пасля адстаўкі]] У ноч з 29 на 30 лістапада 1830 года, калі пачалося [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскае паўстанне]], Хлапіцкі адмовіўся далучыцца да польскіх паўстанцаў. Аднак 3 снежня 1830 года ён прыняў прапанаваную яму пасаду галоўнакамандуючага, а праз два дні абвясціў сябе дыктатарам. Хлапіцкі не верыў у поспех паўстання, сабатаваў наступальныя аперацыі і затрымліваў арганізацыю арміі. Спрабаваў весці перамовы з царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]], якія ў рэшце рэшт аказаліся безвыніковымі, улічваючы патрабаванне цара аб безумоўнай капітуляцыі польскіх войскаў. Даў магчымасць Канстанціну Паўлавічу з войскам пакінуць каралеўства, стрымліваў ваенную падрыхтоўку, не падтрымаў прапанову [[Дэзыдэры Хлапоўскі|Д. Хлапоўскага]] ад адпраўцы войскаў у Беларусь і Літву, выслаў у Пецярбург на перамовы [[Францішак Ксаверый Друцкі-Любецкі|Францішка Друцкага-Любецкага]] і Ю. Язерскага. Толькі ў канцы снежня 1830 — пачатку студзеня 1831 аддаў загад аб арганізацыі батальёнаў рухомай гвардыі, згадзіўся на павялічэнне арміі да 100 тысяч пехоты і 20 тысяч кавалерыі<ref name=":0" />. 17 студзеня 1831 года сышоў з дыктатуры. Аднак заставаўся неафіцыйным дарадцам галоўнакамандуючага, князя [[Міхаіл Гедэон Радзівіл|Міхала Радзівіла]].[[Файл:Pistolety_chlopickiego.JPG|міні|240x240пкс|Пісталеты Юзафа Хлапіцкага]]19 лютага змагаўся пад Ваўрам, а 22 лютага 1831 года быў прызначаны камандуючым франтавых войскаў. Узначаліў бітву пад Грохавам, у якой польскія войскі стрымлівалі пераўзыходзячыя рускія войскі. Падчас бітвы ён быў цяжка паранены ў ногі. == Апошнія гады == Апошнія гады свайго жыцця ён правёў у [[Кракаў|Кракаве]]. Падчас прагулкі з графам Адамам Патоцкім (з якім ён спыняўся ў так званым Старым палацы ў Кшэшовіцах) пад курганом Касцюшкі, кажуць, меланхалічна заўважыў: «У мяне таксама мог бы быць падобны». Быў пахаваны ў капліцы на могілках у [[Кшэшавіцы|Кшэшовіцах]]. Яго імя выгравіравана на [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай арцы ў Парыжы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Постаці Кракава]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў]] 9mhafsgdcf0l06qvcmnc6xeg2mzuctg Дэзыдэры Хлапоўскі 0 800083 5177409 5103903 2026-08-08T07:42:49Z Aliaksei Lastouski 75892 5177409 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дэзідэры Адам Хлапоўскі''' (польск. ''Dezydery Adam Chłapowski''''',''' [[23 мая]] [[1788|1788 г.]] Тураў, [[Вялікапольшча]] — [[27 сакавіка]] [[1879|1879,]] Тураў) — польскі [[генерал]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 69.</ref><ref name=":0">{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Urodził się Dezydery Chłapowski - Muzeum Historii Polski w Warszawie|url=https://muzhp.pl/kalendarium/urodzil-sie-dezydery-chlapowski|website=muzhp.pl}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Dezydery Chłapowski – generał z Wielkopolski|url=https://dzieje.pl/aktualnosci/dezydery-chlapowski-general-z-wielkopolski|website=dzieje.pl}}</ref>. == Біяграфія == Калі яму было 14 гадоў, бацька аддаў яго ў [[Каралеўства Прусія|прускі]] [[Драгуны (род войскаў)|драгунскі]] [[полк]] генерала Брузевіца, размешчаны ў [[Вялікая Польшча|Вялікапольшчы]]. Адначасова вучыўся ў Берлінскім інстытуце афіцэраў, які скончыў у 1805 годзе, атрымаўшы званне [[Паручнік|лейтэнанта]]. [[Файл:Napoleon_dismounting_with_an_injured_foot_at_Regensburg,_aided_by_the_Surgeon,_Yvan,_April_23,_1809_(by_Claude_Gautherot).jpg|злева|міні|350x350пкс|''Паранены пад Рэгенсбургам Напалеон'', карціна П’ера Готэро. Хлапоўскі ў кавалерыйскай форме бачны справа, трымае сцяг.]] Пасля таго, як французы захапілі Берлін, пераехаў у [[Познань]], дзе далучыўся да ганаровай варты імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] з сотні чалавек, сфарміраванай мясцовай шляхтай пасля Вялікапольскага паўстання 1806 года. Заваяваў прыхільнасць Напалеона, які павысіў яго да лейтэнанта. Пасля бітвы пад [[Тчэў|Тчэвам]], як камандзір паўроты, быў узнагароджаны крыжам [[Virtuti Militari]] і [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]. Падчас аблогі [[Гданьск]]а трапіў у прускі палон. Пасля [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]] і вяртання з [[Рыга|Рыгі]], дзе ён быў інтэрнаваны, быў павышаны да [[капітан]]а і прызначаны ад’ютантам генерала Яна Генрыка Дамброўскага. У лютым 1808 года яго выклікалі ў [[Парыж]], дзе стаў ардынарным афіцэрам Напалеона. Падчас гэтага знаходжання ён скончыў ваенную вучобу ў Парыжскай палітэхнічнай школе. Ваяваў разам з Напалеонам у Іспанскай і Аўстрыйскай кампаніях. За ўдзел у бітве пад [[Рэгенсбург]]ам яму было прысвоена званне [[барон]]а Імперыі. У студзені 1811 года быў прызначаны начальнікам польскага эскадрону 1-га лёгкага кавалерыйска-уланскага палка Імператарскай гвардыі. З ім ён удзельнічаў у Маскоўскай кампаніі (1812) і Саксонскай кампаніі (1813). У [[Дрэздэн]]е, ён папрасіў аб адстаўцы, якую атрымаў 19 чэрвеня 1813 года. Рашэнне было выклікана абурэннем Хлапоўскага стаўленнем Напалеона да Польшчы (яго планамі перадаць [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскае герцагства]] цару ў абмен на мір). Аднак гэта прынесла яму дрэнную рэпутацыю сярод напалеонаўскіх ветэранаў і абвінавачванні ў [[Дэзерцірства|дэзерцірстве]]. Пасля адрачэння Напалеона адправіўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў родным Тураве, арганізаваў маёнтак і пачаў укараняць сучасную эканоміку. Каб паглыбіць свае веды, ён зноў адправіўся ў [[Англія|Англію]] (1818—1819), пасля вяртання ён укараніў рашэнні, якія назіраў у Англіі. У выніку ён выплаціў свае даўгі на працягу 15 гадоў, і маёнтак Тураў хутка стаў адной з лепшых гаспадарак у Вялікім Княстве Познанскім. Хлапоўскі ўвёў [[севазварот]] замест [[Трохполле|трохпольнай сістэмы]], выкарыстоўваў жалезны [[плуг]] і сеяў [[Канюшына|канюшыну,]] якая ўзбагачала глебу. Гэта прывяло да таго, што Хлапоўскі быў адным з запрошаных на канферэнцыю ў Берліне, дзе быў распрацаваны план вызвалення сялян у Вялікім Княстве. Са свайго боку ён выдзеліў частку сваёй зямлі для размеркавання паміж сялянамі. З пачаткам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] зноў апрануў форму і далучыўся да паўстанцкай арміі. Ён распрацаваў смелы і пераканаўчы план наступлення, які ўключаў захоп [[Брэст]]а, але план не быў ухвалены [[Юзаф Хлапіцкі|Юзафам Хлапіцкім]], дыктатарам паўстання, які аддаваў перавагу абарончай тактыцы. Толькі пасля зняцця Хлапіцкага Хлапоўскі атрымаў камандаванне брыгадай. Прыняў удзел у бітве пад Грохавам, дзе ўзначаліў кавалерыйскую атаку, каб стрымаць рускую пяхоту пасля адступлення польскай пяхоты. Затым, пад камандаваннем няўмелага генерала [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда,]] удзельнічаў у [[Літва|Літоўскай]] экспедыцыі, падчас якой быў павышаны да звання [[Генерал|брыгаднага генерала]]. Нягледзячы на шэраг нязначных перамог, нерашучасць Гелгуда адносна наступальных планаў Хлапоўскага па хуткай атацы на [[Вільня|Вільню]] да прыбыцця буйнейшых рускіх сіл прывяла да правалу Літоўскай экспедыцыі. Па рашэнні Нацыянальнай рады Хлапоўскі нарэшце быў узведзены ў званне генерал-маёра і яму было даручана вярхоўнае камандаванне ў Літве, але экспедыцыя не прыбыла своечасова (Хлапоўскі даведаўся пра гэта толькі ў Прусіі). Падраздзяленне было вымушана перасекчы пруска-расійскую мяжу, дзе Хлапоўскі, як прускі падданы, быў асуджаны на год пазбаўлення волі. Пазбег канфіскацыі маёмасці, замененай вялікім штрафам. Пакаранне адбываў у крэпасці ў [[Шчэцін]]е. Пасля вызвалення ён вярнуўся ў Тураў. Мадэрнізаваў сваю гаспадарку паводле англійскага ўзору. Увёў вырошчванне бабовых раслін, а шырока ўжываную трохпольную сістэму замяніў чатырохпольным нарфалкскім севазваротам. Яго гаспадарка мела ўласны цукровы завод, гарэлачню, алейню і бровар. Быў папярэднікам меліярацыйнай палітыкі ў Вялікапольшчы. Прымаў у сваім маёнтку шматлікіх практыкантаў. Планаваў стварыць у Познані сельскагаспадарчую школу, аднак гэтаму супрацьстаялі прускія ўлады. З’яўляецца аўтарам падручніка «Аб земляробстве»<ref name=":0" />. Падчас Вялікапольскага паўстання 1848 года арганізоўваў паўстанцкія атрады. <gallery mode="nolines" widths="200" heights="180" class="left"> Файл:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|link=Plik:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|alt=Chłapowski w latach dziecięcych| Хлапоўскі ў дзяцінстве Файл:Dezydery_Chlapowski.jpg|link=Plik:Dezydery_Chlapowski.jpg|alt=Dezydery Chłapowski jako oficer sztabowy Napoleona| Дэзідэры Хлапоўскі — штабны афіцэр Напалеона Файл:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|link=Plik:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|alt=Portret Dezyderego z Albumu biograficznego zasłużonych Polaków| Партрэт Дэзідэрыя з біяграфічнага альбома заслужаных палякаў Файл:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|link=Plik:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|alt=Zdjęcie przedstawiające Chłapowskiego w podeszłym wieku| Фотаздымак Хлапоўскага ў старасці Файл:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|link=Plik:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|alt=Żona Dezyderego, Antonina z Grudzińskich| Жонка Дэзідэрыя Антаніна, народжаная Грудзінская </gallery> == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хлапоўскі Дэзідэры}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Познані]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0vvldkbfbfa5s4jscdgcjb1hh7mkp3s 5177421 5177409 2026-08-08T08:50:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5177421 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дэзідэры Адам Хлапоўскі''' (польск. ''Dezydery Adam Chłapowski''''',''' [[23 мая]] [[1788|1788 г.]] Тураў, [[Вялікапольшча]] — [[27 сакавіка]] [[1879|1879,]] Тураў) — польскі [[генерал]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 69.</ref><ref name=":0">{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Urodził się Dezydery Chłapowski - Muzeum Historii Polski w Warszawie|url=https://muzhp.pl/kalendarium/urodzil-sie-dezydery-chlapowski|website=muzhp.pl}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Dezydery Chłapowski – generał z Wielkopolski|url=https://dzieje.pl/aktualnosci/dezydery-chlapowski-general-z-wielkopolski|website=dzieje.pl}}</ref>. == Біяграфія == Калі яму было 14 гадоў, бацька аддаў яго ў [[Каралеўства Прусія|прускі]] [[Драгуны (род войскаў)|драгунскі]] [[полк]] генерала Брузевіца, размешчаны ў [[Вялікая Польшча|Вялікапольшчы]]. Адначасова вучыўся ў Берлінскім інстытуце афіцэраў, які скончыў у 1805 годзе, атрымаўшы званне [[Паручнік|лейтэнанта]]. [[Файл:Napoleon_dismounting_with_an_injured_foot_at_Regensburg,_aided_by_the_Surgeon,_Yvan,_April_23,_1809_(by_Claude_Gautherot).jpg|злева|міні|350x350пкс|''Паранены пад Рэгенсбургам Напалеон'', карціна П’ера Готэро. Хлапоўскі ў кавалерыйскай форме бачны справа, трымае сцяг.]] Пасля таго, як французы захапілі Берлін, пераехаў у [[Познань]], дзе далучыўся да ганаровай варты імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] з сотні чалавек, сфарміраванай мясцовай шляхтай пасля Вялікапольскага паўстання 1806 года. Заваяваў прыхільнасць Напалеона, які павысіў яго да лейтэнанта. Пасля бітвы пад [[Тчэў|Тчэвам]], як камандзір паўроты, быў узнагароджаны крыжам [[Virtuti Militari]] і [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]. Падчас аблогі [[Гданьск]]а трапіў у прускі палон. Пасля [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]] і вяртання з [[Рыга|Рыгі]], дзе ён быў інтэрнаваны, быў павышаны да [[капітан]]а і прызначаны ад’ютантам генерала Яна Генрыка Дамброўскага. У лютым 1808 года яго выклікалі ў [[Парыж]], дзе стаў ардынарным афіцэрам Напалеона. Падчас гэтага знаходжання ён скончыў ваенную вучобу ў Парыжскай палітэхнічнай школе. Ваяваў разам з Напалеонам у Іспанскай і Аўстрыйскай кампаніях. За ўдзел у бітве пад [[Рэгенсбург]]ам яму было прысвоена званне [[барон]]а Імперыі. У студзені 1811 года быў прызначаны начальнікам польскага эскадрону 1-га лёгкага кавалерыйска-уланскага палка Імператарскай гвардыі. З ім ён удзельнічаў у Маскоўскай кампаніі (1812) і Саксонскай кампаніі (1813). У [[Дрэздэн]]е, ён папрасіў аб адстаўцы, якую атрымаў 19 чэрвеня 1813 года. Рашэнне было выклікана абурэннем Хлапоўскага стаўленнем Напалеона да Польшчы (яго планамі перадаць [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскае герцагства]] цару ў абмен на мір). Аднак гэта прынесла яму дрэнную рэпутацыю сярод напалеонаўскіх ветэранаў і абвінавачванні ў [[Дэзерцірства|дэзерцірстве]]. Пасля адрачэння Напалеона адправіўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў родным Тураве, арганізаваў маёнтак і пачаў укараняць сучасную эканоміку. Каб паглыбіць свае веды, ён зноў адправіўся ў [[Англія|Англію]] (1818—1819), пасля вяртання ён укараніў рашэнні, якія назіраў у Англіі. У выніку ён выплаціў свае даўгі на працягу 15 гадоў, і маёнтак Тураў хутка стаў адной з лепшых гаспадарак у Вялікім Княстве Познанскім. Хлапоўскі ўвёў [[севазварот]] замест [[Трохполле|трохпольнай сістэмы]], выкарыстоўваў жалезны [[плуг]] і сеяў [[Канюшына|канюшыну,]] якая ўзбагачала глебу. Гэта прывяло да таго, што Хлапоўскі быў адным з запрошаных на канферэнцыю ў Берліне, дзе быў распрацаваны план вызвалення сялян у Вялікім Княстве. Са свайго боку ён выдзеліў частку сваёй зямлі для размеркавання паміж сялянамі. З пачаткам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] зноў апрануў форму і далучыўся да паўстанцкай арміі. Ён распрацаваў смелы і пераканаўчы план наступлення, які ўключаў захоп [[Брэст]]а, але план не быў ухвалены [[Юзаф Хлапіцкі|Юзафам Хлапіцкім]], дыктатарам паўстання, які аддаваў перавагу абарончай тактыцы. Толькі пасля зняцця Хлапіцкага Хлапоўскі атрымаў камандаванне брыгадай. Прыняў удзел у бітве пад Грохавам, дзе ўзначаліў кавалерыйскую атаку, каб стрымаць рускую пяхоту пасля адступлення польскай пяхоты. Затым, пад камандаваннем няўмелага генерала [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда,]] удзельнічаў у [[Літва|Літоўскай]] экспедыцыі, падчас якой быў павышаны да звання [[Генерал|брыгаднага генерала]]. Нягледзячы на шэраг нязначных перамог, нерашучасць Гелгуда адносна наступальных планаў Хлапоўскага па хуткай атацы на [[Вільня|Вільню]] да прыбыцця буйнейшых рускіх сіл прывяла да правалу Літоўскай экспедыцыі. Па рашэнні Нацыянальнай рады Хлапоўскі нарэшце быў узведзены ў званне генерал-маёра і яму было даручана вярхоўнае камандаванне ў Літве, але экспедыцыя не прыбыла своечасова (Хлапоўскі даведаўся пра гэта толькі ў Прусіі). Падраздзяленне было вымушана перасекчы пруска-расійскую мяжу, дзе Хлапоўскі, як прускі падданы, быў асуджаны на год пазбаўлення волі. Пазбег канфіскацыі маёмасці, замененай вялікім штрафам. Пакаранне адбываў у крэпасці ў [[Шчэцін]]е. Пасля вызвалення ён вярнуўся ў Тураў. Мадэрнізаваў сваю гаспадарку паводле англійскага ўзору. Увёў вырошчванне бабовых раслін, а шырока ўжываную трохпольную сістэму замяніў чатырохпольным нарфалкскім севазваротам. Яго гаспадарка мела ўласны цукровы завод, гарэлачню, алейню і бровар. Быў папярэднікам меліярацыйнай палітыкі ў Вялікапольшчы. Прымаў у сваім маёнтку шматлікіх практыкантаў. Планаваў стварыць у Познані сельскагаспадарчую школу, аднак гэтаму супрацьстаялі прускія ўлады. З’яўляецца аўтарам падручніка «Аб земляробстве»<ref name=":0" />. Падчас Вялікапольскага паўстання 1848 года арганізоўваў паўстанцкія атрады. <gallery mode="nolines" widths="200" heights="180" class="left"> Файл:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|link=Plik:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|alt=Chłapowski w latach dziecięcych| Хлапоўскі ў дзяцінстве Файл:Dezydery_Chlapowski.jpg|link=Plik:Dezydery_Chlapowski.jpg|alt=Dezydery Chłapowski jako oficer sztabowy Napoleona| Дэзідэры Хлапоўскі — штабны афіцэр Напалеона Файл:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|link=Plik:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|alt=Portret Dezyderego z Albumu biograficznego zasłużonych Polaków| Партрэт Дэзідэрыя з біяграфічнага альбома заслужаных палякаў Файл:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|link=Plik:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|alt=Zdjęcie przedstawiające Chłapowskiego w podeszłym wieku| Фотаздымак Хлапоўскага ў старасці Файл:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|link=Plik:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|alt=Żona Dezyderego, Antonina z Grudzińskich| Жонка Дэзідэрыя Антаніна, народжаная Грудзінская </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Хлапіцкі Дэзыдэры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Познані]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] oxzf138un7nrlzvm3sn2ovj2oh7rdxk 5177422 5177421 2026-08-08T08:50:43Z Aliaksei Lastouski 75892 5177422 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дэзідэры Адам Хлапоўскі''' (польск. ''Dezydery Adam Chłapowski''''',''' [[23 мая]] [[1788|1788 г.]] Тураў, [[Вялікапольшча]] — [[27 сакавіка]] [[1879|1879,]] Тураў) — польскі [[генерал]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 69.</ref><ref name=":0">{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Urodził się Dezydery Chłapowski - Muzeum Historii Polski w Warszawie|url=https://muzhp.pl/kalendarium/urodzil-sie-dezydery-chlapowski|website=muzhp.pl}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Dezydery Chłapowski – generał z Wielkopolski|url=https://dzieje.pl/aktualnosci/dezydery-chlapowski-general-z-wielkopolski|website=dzieje.pl}}</ref>. == Біяграфія == Калі яму было 14 гадоў, бацька аддаў яго ў [[Каралеўства Прусія|прускі]] [[Драгуны (род войскаў)|драгунскі]] [[полк]] генерала Брузевіца, размешчаны ў [[Вялікая Польшча|Вялікапольшчы]]. Адначасова вучыўся ў Берлінскім інстытуце афіцэраў, які скончыў у 1805 годзе, атрымаўшы званне [[Паручнік|лейтэнанта]]. [[Файл:Napoleon_dismounting_with_an_injured_foot_at_Regensburg,_aided_by_the_Surgeon,_Yvan,_April_23,_1809_(by_Claude_Gautherot).jpg|злева|міні|350x350пкс|''Паранены пад Рэгенсбургам Напалеон'', карціна П’ера Готэро. Хлапоўскі ў кавалерыйскай форме бачны справа, трымае сцяг.]] Пасля таго, як французы захапілі Берлін, пераехаў у [[Познань]], дзе далучыўся да ганаровай варты імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] з сотні чалавек, сфарміраванай мясцовай шляхтай пасля Вялікапольскага паўстання 1806 года. Заваяваў прыхільнасць Напалеона, які павысіў яго да лейтэнанта. Пасля бітвы пад [[Тчэў|Тчэвам]], як камандзір паўроты, быў узнагароджаны крыжам [[Virtuti Militari]] і [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]. Падчас аблогі [[Гданьск]]а трапіў у прускі палон. Пасля [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]] і вяртання з [[Рыга|Рыгі]], дзе ён быў інтэрнаваны, быў павышаны да [[капітан]]а і прызначаны ад’ютантам генерала Яна Генрыка Дамброўскага. У лютым 1808 года яго выклікалі ў [[Парыж]], дзе стаў ардынарным афіцэрам Напалеона. Падчас гэтага знаходжання ён скончыў ваенную вучобу ў Парыжскай палітэхнічнай школе. Ваяваў разам з Напалеонам у Іспанскай і Аўстрыйскай кампаніях. За ўдзел у бітве пад [[Рэгенсбург]]ам яму было прысвоена званне [[барон]]а Імперыі. У студзені 1811 года быў прызначаны начальнікам польскага эскадрону 1-га лёгкага кавалерыйска-уланскага палка Імператарскай гвардыі. З ім ён удзельнічаў у Маскоўскай кампаніі (1812) і Саксонскай кампаніі (1813). У [[Дрэздэн]]е, ён папрасіў аб адстаўцы, якую атрымаў 19 чэрвеня 1813 года. Рашэнне было выклікана абурэннем Хлапоўскага стаўленнем Напалеона да Польшчы (яго планамі перадаць [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскае герцагства]] цару ў абмен на мір). Аднак гэта прынесла яму дрэнную рэпутацыю сярод напалеонаўскіх ветэранаў і абвінавачванні ў [[Дэзерцірства|дэзерцірстве]]. Пасля адрачэння Напалеона адправіўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў родным Тураве, арганізаваў маёнтак і пачаў укараняць сучасную эканоміку. Каб паглыбіць свае веды, ён зноў адправіўся ў [[Англія|Англію]] (1818—1819), пасля вяртання ён укараніў рашэнні, якія назіраў у Англіі. У выніку ён выплаціў свае даўгі на працягу 15 гадоў, і маёнтак Тураў хутка стаў адной з лепшых гаспадарак у Вялікім Княстве Познанскім. Хлапоўскі ўвёў [[севазварот]] замест [[Трохполле|трохпольнай сістэмы]], выкарыстоўваў жалезны [[плуг]] і сеяў [[Канюшына|канюшыну,]] якая ўзбагачала глебу. Гэта прывяло да таго, што Хлапоўскі быў адным з запрошаных на канферэнцыю ў Берліне, дзе быў распрацаваны план вызвалення сялян у Вялікім Княстве. Са свайго боку ён выдзеліў частку сваёй зямлі для размеркавання паміж сялянамі. З пачаткам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] зноў апрануў форму і далучыўся да паўстанцкай арміі. Ён распрацаваў смелы і пераканаўчы план наступлення, які ўключаў захоп [[Брэст]]а, але план не быў ухвалены [[Юзаф Хлапіцкі|Юзафам Хлапіцкім]], дыктатарам паўстання, які аддаваў перавагу абарончай тактыцы. Толькі пасля зняцця Хлапіцкага Хлапоўскі атрымаў камандаванне брыгадай. Прыняў удзел у бітве пад Грохавам, дзе ўзначаліў кавалерыйскую атаку, каб стрымаць рускую пяхоту пасля адступлення польскай пяхоты. Затым, пад камандаваннем няўмелага генерала [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда,]] удзельнічаў у [[Літва|Літоўскай]] экспедыцыі, падчас якой быў павышаны да звання [[Генерал|брыгаднага генерала]]. Нягледзячы на шэраг нязначных перамог, нерашучасць Гелгуда адносна наступальных планаў Хлапоўскага па хуткай атацы на [[Вільня|Вільню]] да прыбыцця буйнейшых рускіх сіл прывяла да правалу Літоўскай экспедыцыі. Па рашэнні Нацыянальнай рады Хлапоўскі нарэшце быў узведзены ў званне генерал-маёра і яму было даручана вярхоўнае камандаванне ў Літве, але экспедыцыя не прыбыла своечасова (Хлапоўскі даведаўся пра гэта толькі ў Прусіі). Падраздзяленне было вымушана перасекчы пруска-расійскую мяжу, дзе Хлапоўскі, як прускі падданы, быў асуджаны на год пазбаўлення волі. Пазбег канфіскацыі маёмасці, замененай вялікім штрафам. Пакаранне адбываў у крэпасці ў [[Шчэцін]]е. Пасля вызвалення ён вярнуўся ў Тураў. Мадэрнізаваў сваю гаспадарку паводле англійскага ўзору. Увёў вырошчванне бабовых раслін, а шырока ўжываную трохпольную сістэму замяніў чатырохпольным нарфалкскім севазваротам. Яго гаспадарка мела ўласны цукровы завод, гарэлачню, алейню і бровар. Быў папярэднікам меліярацыйнай палітыкі ў Вялікапольшчы. Прымаў у сваім маёнтку шматлікіх практыкантаў. Планаваў стварыць у Познані сельскагаспадарчую школу, аднак гэтаму супрацьстаялі прускія ўлады. З’яўляецца аўтарам падручніка «Аб земляробстве»<ref name=":0" />. Падчас Вялікапольскага паўстання 1848 года арганізоўваў паўстанцкія атрады. <gallery mode="nolines" widths="200" heights="180" class="left"> Файл:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|link=Plik:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|alt=Chłapowski w latach dziecięcych| Хлапоўскі ў дзяцінстве Файл:Dezydery_Chlapowski.jpg|link=Plik:Dezydery_Chlapowski.jpg|alt=Dezydery Chłapowski jako oficer sztabowy Napoleona| Дэзідэры Хлапоўскі — штабны афіцэр Напалеона Файл:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|link=Plik:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|alt=Portret Dezyderego z Albumu biograficznego zasłużonych Polaków| Партрэт Дэзідэрыя з біяграфічнага альбома заслужаных палякаў Файл:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|link=Plik:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|alt=Zdjęcie przedstawiające Chłapowskiego w podeszłym wieku| Фотаздымак Хлапоўскага ў старасці Файл:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|link=Plik:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|alt=Żona Dezyderego, Antonina z Grudzińskich| Жонка Дэзідэрыя Антаніна, народжаная Грудзінская </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Хлапоўскі Дэзыдэры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Познані]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] hxe5ld17x13r2c7drn04aty0jzfpx3w 5177426 5177422 2026-08-08T08:53:26Z Aliaksei Lastouski 75892 5177426 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дэзідэры Адам Хлапоўскі''' (польск. ''Dezydery Adam Chłapowski''''',''' [[23 мая]] [[1788|1788 г.]] Тураў, [[Вялікапольшча]] — [[27 сакавіка]] [[1879|1879,]] Тураў) — польскі [[генерал]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 69.</ref><ref name=":0">{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Urodził się Dezydery Chłapowski - Muzeum Historii Polski w Warszawie|url=https://muzhp.pl/kalendarium/urodzil-sie-dezydery-chlapowski|website=muzhp.pl}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Dezydery Chłapowski – generał z Wielkopolski|url=https://dzieje.pl/aktualnosci/dezydery-chlapowski-general-z-wielkopolski|website=dzieje.pl}}</ref>. == Біяграфія == Калі яму было 14 гадоў, бацька аддаў яго ў [[Каралеўства Прусія|прускі]] [[Драгуны (род войскаў)|драгунскі]] [[полк]] генерала Брузевіца, размешчаны ў [[Вялікая Польшча|Вялікапольшчы]]. Адначасова вучыўся ў Берлінскім інстытуце афіцэраў, які скончыў у 1805 годзе, атрымаўшы званне [[Паручнік|лейтэнанта]]. [[Файл:Napoleon_dismounting_with_an_injured_foot_at_Regensburg,_aided_by_the_Surgeon,_Yvan,_April_23,_1809_(by_Claude_Gautherot).jpg|злева|міні|350x350пкс|''Паранены пад Рэгенсбургам Напалеон'', карціна П’ера Готэро. Хлапоўскі ў кавалерыйскай форме бачны справа, трымае сцяг.]] Пасля таго, як французы захапілі Берлін, пераехаў у [[Познань]], дзе далучыўся да ганаровай варты імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] з сотні чалавек, сфарміраванай мясцовай шляхтай пасля Вялікапольскага паўстання 1806 года. Заваяваў прыхільнасць Напалеона, які павысіў яго да лейтэнанта. Пасля бітвы пад [[Тчэў|Тчэвам]], як камандзір паўроты, быў узнагароджаны крыжам [[Virtuti Militari]] і [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]. Падчас аблогі [[Гданьск]]а трапіў у прускі палон. Пасля [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]] і вяртання з [[Рыга|Рыгі]], дзе ён быў інтэрнаваны, быў павышаны да [[капітан]]а і прызначаны ад’ютантам генерала Яна Генрыка Дамброўскага. У лютым 1808 года яго выклікалі ў [[Парыж]], дзе стаў ардынарным афіцэрам Напалеона. Падчас гэтага знаходжання ён скончыў ваенную вучобу ў Парыжскай палітэхнічнай школе. Ваяваў разам з Напалеонам у Іспанскай і Аўстрыйскай кампаніях. За ўдзел у бітве пад [[Рэгенсбург]]ам яму было прысвоена званне [[барон]]а Імперыі. У студзені 1811 года быў прызначаны начальнікам польскага эскадрону 1-га лёгкага кавалерыйска-уланскага палка Імператарскай гвардыі. З ім ён удзельнічаў у Маскоўскай кампаніі (1812) і Саксонскай кампаніі (1813). У [[Дрэздэн]]е, ён папрасіў аб адстаўцы, якую атрымаў 19 чэрвеня 1813 года. Рашэнне было выклікана абурэннем Хлапоўскага стаўленнем Напалеона да Польшчы (яго планамі перадаць [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскае герцагства]] цару ў абмен на мір). Аднак гэта прынесла яму дрэнную рэпутацыю сярод напалеонаўскіх ветэранаў і абвінавачванні ў [[Дэзерцірства|дэзерцірстве]]. Пасля адрачэння Напалеона адправіўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў родным Тураве, арганізаваў маёнтак і пачаў укараняць сучасную эканоміку. Каб паглыбіць свае веды, ён зноў адправіўся ў [[Англія|Англію]] (1818—1819), пасля вяртання ён укараніў рашэнні, якія назіраў у Англіі. У выніку ён выплаціў свае даўгі на працягу 15 гадоў, і маёнтак Тураў хутка стаў адной з лепшых гаспадарак у Вялікім Княстве Познанскім. Хлапоўскі ўвёў [[севазварот]] замест [[Трохполле|трохпольнай сістэмы]], выкарыстоўваў жалезны [[плуг]] і сеяў [[Канюшына|канюшыну,]] якая ўзбагачала глебу. Гэта прывяло да таго, што Хлапоўскі быў адным з запрошаных на канферэнцыю ў Берліне, дзе быў распрацаваны план вызвалення сялян у Вялікім Княстве. Са свайго боку ён выдзеліў частку сваёй зямлі для размеркавання паміж сялянамі. З пачаткам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] зноў апрануў форму і далучыўся да паўстанцкай арміі. Ён распрацаваў смелы і пераканаўчы план наступлення, які ўключаў захоп [[Брэст]]а, але план не быў ухвалены [[Юзаф Хлапіцкі|Юзафам Хлапіцкім]], дыктатарам паўстання, які аддаваў перавагу абарончай тактыцы. Толькі пасля зняцця Хлапіцкага Хлапоўскі атрымаў камандаванне брыгадай. Прыняў удзел у бітве пад Грохавам, дзе ўзначаліў кавалерыйскую атаку, каб стрымаць рускую пяхоту пасля адступлення польскай пяхоты. Затым, пад камандаваннем няўмелага генерала [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда,]] удзельнічаў у [[Літва|Літоўскай]] экспедыцыі, падчас якой быў павышаны да звання [[Генерал|брыгаднага генерала]]. Нягледзячы на шэраг нязначных перамог, нерашучасць Гелгуда адносна наступальных планаў Хлапоўскага па хуткай атацы на [[Вільня|Вільню]] да прыбыцця буйнейшых рускіх сіл прывяла да правалу Літоўскай экспедыцыі. Па рашэнні Нацыянальнай рады Хлапоўскі нарэшце быў узведзены ў званне генерал-маёра і яму было даручана вярхоўнае камандаванне ў Літве, але экспедыцыя не прыбыла своечасова (Хлапоўскі даведаўся пра гэта толькі ў Прусіі). Падраздзяленне было вымушана перасекчы пруска-расійскую мяжу, дзе Хлапоўскі, як прускі падданы, быў асуджаны на год пазбаўлення волі. Пазбег канфіскацыі маёмасці, замененай вялікім штрафам. Пакаранне адбываў у крэпасці ў [[Шчэцін]]е. Пасля вызвалення ён вярнуўся ў Тураў. Мадэрнізаваў сваю гаспадарку паводле англійскага ўзору. Увёў вырошчванне бабовых раслін, а шырока ўжываную трохпольную сістэму замяніў чатырохпольным нарфалкскім севазваротам. Яго гаспадарка мела ўласны цукровы завод, гарэлачню, алейню і бровар. Быў папярэднікам меліярацыйнай палітыкі ў Вялікапольшчы. Прымаў у сваім маёнтку шматлікіх практыкантаў. Планаваў стварыць у Познані сельскагаспадарчую школу, аднак гэтаму супрацьстаялі прускія ўлады. З’яўляецца аўтарам падручніка «Аб земляробстве»<ref name=":0" />. Падчас Вялікапольскага паўстання 1848 года арганізоўваў паўстанцкія атрады. <gallery mode="nolines" widths="200" heights="180" class="left"> Файл:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|link=Plik:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|alt=Chłapowski w latach dziecięcych| Хлапоўскі ў дзяцінстве Файл:Dezydery_Chlapowski.jpg|link=Plik:Dezydery_Chlapowski.jpg|alt=Dezydery Chłapowski jako oficer sztabowy Napoleona| Дэзідэры Хлапоўскі — штабны афіцэр Напалеона Файл:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|link=Plik:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|alt=Portret Dezyderego z Albumu biograficznego zasłużonych Polaków| Партрэт Дэзідэрыя з біяграфічнага альбома заслужаных палякаў Файл:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|link=Plik:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|alt=Zdjęcie przedstawiające Chłapowskiego w podeszłym wieku| Фотаздымак Хлапоўскага ў старасці Файл:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|link=Plik:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|alt=Żona Dezyderego, Antonina z Grudzińskich| Жонка Дэзідэрыя Антаніна, народжаная Грудзінская </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Хлапоўскі Дэзыдэры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Познані]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] 8ba34qeof7zzhwyax20b1erahfx3z1t 5177428 5177426 2026-08-08T08:54:19Z Aliaksei Lastouski 75892 5177428 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дэзідэры Адам Хлапоўскі''' (польск. ''Dezydery Adam Chłapowski''''',''' [[23 мая]] [[1788|1788 г.]] Тураў, [[Вялікапольшча]] — [[27 сакавіка]] [[1879|1879,]] Тураў) — польскі [[генерал]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 69.</ref><ref name=":0">{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Urodził się Dezydery Chłapowski - Muzeum Historii Polski w Warszawie|url=https://muzhp.pl/kalendarium/urodzil-sie-dezydery-chlapowski|website=muzhp.pl}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Dezydery Chłapowski – generał z Wielkopolski|url=https://dzieje.pl/aktualnosci/dezydery-chlapowski-general-z-wielkopolski|website=dzieje.pl}}</ref>. == Біяграфія == Калі яму было 14 гадоў, бацька аддаў яго ў [[Каралеўства Прусія|прускі]] [[Драгуны (род войскаў)|драгунскі]] [[полк]] генерала Брузевіца, размешчаны ў [[Вялікая Польшча|Вялікапольшчы]]. Адначасова вучыўся ў Берлінскім інстытуце афіцэраў, які скончыў у 1805 годзе, атрымаўшы званне [[Паручнік|лейтэнанта]]. [[Файл:Napoleon_dismounting_with_an_injured_foot_at_Regensburg,_aided_by_the_Surgeon,_Yvan,_April_23,_1809_(by_Claude_Gautherot).jpg|злева|міні|350x350пкс|''Паранены пад Рэгенсбургам Напалеон'', карціна П’ера Готэро. Хлапоўскі ў кавалерыйскай форме бачны справа, трымае сцяг.]] Пасля таго, як французы захапілі Берлін, пераехаў у [[Познань]], дзе далучыўся да ганаровай варты імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] з сотні чалавек, сфарміраванай мясцовай шляхтай пасля Вялікапольскага паўстання 1806 года. Заваяваў прыхільнасць Напалеона, які павысіў яго да лейтэнанта. Пасля бітвы пад [[Тчэў|Тчэвам]], як камандзір паўроты, быў узнагароджаны крыжам [[Virtuti Militari]] і [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]. Падчас аблогі [[Гданьск]]а трапіў у прускі палон. Пасля [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]] і вяртання з [[Рыга|Рыгі]], дзе ён быў інтэрнаваны, быў павышаны да [[капітан]]а і прызначаны ад’ютантам генерала Яна Генрыка Дамброўскага. У лютым 1808 года яго выклікалі ў [[Парыж]], дзе стаў ардынарным афіцэрам Напалеона. Падчас гэтага знаходжання ён скончыў ваенную вучобу ў Парыжскай палітэхнічнай школе. Ваяваў разам з Напалеонам у Іспанскай і Аўстрыйскай кампаніях. За ўдзел у бітве пад [[Рэгенсбург]]ам яму было прысвоена званне [[барон]]а Імперыі. У студзені 1811 года быў прызначаны начальнікам польскага эскадрону 1-га лёгкага кавалерыйска-уланскага палка Імператарскай гвардыі. З ім ён удзельнічаў у [[Вайна 1812 года|Маскоўскай кампаніі (1812)]] і Саксонскай кампаніі (1813). У [[Дрэздэн]]е, ён папрасіў аб адстаўцы, якую атрымаў 19 чэрвеня 1813 года. Рашэнне было выклікана абурэннем Хлапоўскага стаўленнем Напалеона да Польшчы (яго планамі перадаць [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскае герцагства]] цару ў абмен на мір). Аднак гэта прынесла яму дрэнную рэпутацыю сярод напалеонаўскіх ветэранаў і абвінавачванні ў [[Дэзерцірства|дэзерцірстве]]. Пасля адрачэння Напалеона адправіўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў родным Тураве, арганізаваў маёнтак і пачаў укараняць сучасную эканоміку. Каб паглыбіць свае веды, ён зноў адправіўся ў [[Англія|Англію]] (1818—1819), пасля вяртання ён укараніў рашэнні, якія назіраў у Англіі. У выніку ён выплаціў свае даўгі на працягу 15 гадоў, і маёнтак Тураў хутка стаў адной з лепшых гаспадарак у Вялікім Княстве Познанскім. Хлапоўскі ўвёў [[севазварот]] замест [[Трохполле|трохпольнай сістэмы]], выкарыстоўваў жалезны [[плуг]] і сеяў [[Канюшына|канюшыну,]] якая ўзбагачала глебу. Гэта прывяло да таго, што Хлапоўскі быў адным з запрошаных на канферэнцыю ў Берліне, дзе быў распрацаваны план вызвалення сялян у Вялікім Княстве. Са свайго боку ён выдзеліў частку сваёй зямлі для размеркавання паміж сялянамі. З пачаткам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] зноў апрануў форму і далучыўся да паўстанцкай арміі. Ён распрацаваў смелы і пераканаўчы план наступлення, які ўключаў захоп [[Брэст]]а, але план не быў ухвалены [[Юзаф Хлапіцкі|Юзафам Хлапіцкім]], дыктатарам паўстання, які аддаваў перавагу абарончай тактыцы. Толькі пасля зняцця Хлапіцкага Хлапоўскі атрымаў камандаванне брыгадай. Прыняў удзел у бітве пад Грохавам, дзе ўзначаліў кавалерыйскую атаку, каб стрымаць рускую пяхоту пасля адступлення польскай пяхоты. Затым, пад камандаваннем няўмелага генерала [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда,]] удзельнічаў у [[Літва|Літоўскай]] экспедыцыі, падчас якой быў павышаны да звання [[Генерал|брыгаднага генерала]]. Нягледзячы на шэраг нязначных перамог, нерашучасць Гелгуда адносна наступальных планаў Хлапоўскага па хуткай атацы на [[Вільня|Вільню]] да прыбыцця буйнейшых рускіх сіл прывяла да правалу Літоўскай экспедыцыі. Па рашэнні Нацыянальнай рады Хлапоўскі нарэшце быў узведзены ў званне генерал-маёра і яму было даручана вярхоўнае камандаванне ў Літве, але экспедыцыя не прыбыла своечасова (Хлапоўскі даведаўся пра гэта толькі ў Прусіі). Падраздзяленне было вымушана перасекчы пруска-расійскую мяжу, дзе Хлапоўскі, як прускі падданы, быў асуджаны на год пазбаўлення волі. Пазбег канфіскацыі маёмасці, замененай вялікім штрафам. Пакаранне адбываў у крэпасці ў [[Шчэцін]]е. Пасля вызвалення ён вярнуўся ў Тураў. Мадэрнізаваў сваю гаспадарку паводле англійскага ўзору. Увёў вырошчванне бабовых раслін, а шырока ўжываную трохпольную сістэму замяніў чатырохпольным нарфалкскім севазваротам. Яго гаспадарка мела ўласны цукровы завод, гарэлачню, алейню і бровар. Быў папярэднікам меліярацыйнай палітыкі ў Вялікапольшчы. Прымаў у сваім маёнтку шматлікіх практыкантаў. Планаваў стварыць у Познані сельскагаспадарчую школу, аднак гэтаму супрацьстаялі прускія ўлады. З’яўляецца аўтарам падручніка «Аб земляробстве»<ref name=":0" />. Падчас Вялікапольскага паўстання 1848 года арганізоўваў паўстанцкія атрады. <gallery mode="nolines" widths="200" heights="180" class="left"> Файл:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|link=Plik:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|alt=Chłapowski w latach dziecięcych| Хлапоўскі ў дзяцінстве Файл:Dezydery_Chlapowski.jpg|link=Plik:Dezydery_Chlapowski.jpg|alt=Dezydery Chłapowski jako oficer sztabowy Napoleona| Дэзідэры Хлапоўскі — штабны афіцэр Напалеона Файл:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|link=Plik:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|alt=Portret Dezyderego z Albumu biograficznego zasłużonych Polaków| Партрэт Дэзідэрыя з біяграфічнага альбома заслужаных палякаў Файл:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|link=Plik:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|alt=Zdjęcie przedstawiające Chłapowskiego w podeszłym wieku| Фотаздымак Хлапоўскага ў старасці Файл:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|link=Plik:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|alt=Żona Dezyderego, Antonina z Grudzińskich| Жонка Дэзідэрыя Антаніна, народжаная Грудзінская </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Хлапоўскі Дэзыдэры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Познані]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] 10m6usxan6wmx3vyuwoedjz2jj3av7d 5177464 5177428 2026-08-08T09:56:12Z M.L.Bot 261 афармленне 5177464 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дэзідэры Адам Хлапоўскі''' ({{lang-pl|Dezydery Adam Chłapowski}}; {{ВДП}}) — польскі [[генерал]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]<ref>[[Энцыклапедыя_гісторыі_Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 69.</ref><ref name=":0">{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Urodził się Dezydery Chłapowski - Muzeum Historii Polski w Warszawie|url=https://muzhp.pl/kalendarium/urodzil-sie-dezydery-chlapowski|website=muzhp.pl}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|lang=pl|title=Dezydery Chłapowski – generał z Wielkopolski|url=https://dzieje.pl/aktualnosci/dezydery-chlapowski-general-z-wielkopolski|website=dzieje.pl}}</ref>. == Біяграфія == Калі яму было 14 гадоў, бацька аддаў яго ў [[Каралеўства Прусія|прускі]] [[Драгуны (род войскаў)|драгунскі]] [[полк]] генерала Брузевіца, размешчаны ў [[Вялікая Польшча|Вялікапольшчы]]. Адначасова вучыўся ў Берлінскім інстытуце афіцэраў, які скончыў у 1805 годзе, атрымаўшы званне [[Паручнік|лейтэнанта]]. [[Файл:Napoleon_dismounting_with_an_injured_foot_at_Regensburg,_aided_by_the_Surgeon,_Yvan,_April_23,_1809_(by_Claude_Gautherot).jpg|злева|міні|350x350пкс|''Паранены пад Рэгенсбургам Напалеон'', карціна П’ера Готэро. Хлапоўскі ў кавалерыйскай форме бачны справа, трымае сцяг.]] Пасля таго, як французы захапілі Берлін, пераехаў у [[Познань]], дзе далучыўся да ганаровай варты імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] з сотні чалавек, сфарміраванай мясцовай шляхтай пасля Вялікапольскага паўстання 1806 года. Заваяваў прыхільнасць Напалеона, які павысіў яго да лейтэнанта. Пасля бітвы пад [[Тчэў|Тчэвам]], як камандзір паўроты, быў узнагароджаны крыжам [[Virtuti Militari]] і [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]. Падчас аблогі [[Гданьск]]а трапіў у прускі палон. Пасля [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]] і вяртання з [[Рыга|Рыгі]], дзе ён быў інтэрнаваны, быў павышаны да [[капітан]]а і прызначаны ад’ютантам генерала Яна Генрыка Дамброўскага. У лютым 1808 года яго выклікалі ў [[Парыж]], дзе стаў ардынарным афіцэрам Напалеона. Падчас гэтага знаходжання ён скончыў ваенную вучобу ў Парыжскай палітэхнічнай школе. Ваяваў разам з Напалеонам у Іспанскай і Аўстрыйскай кампаніях. За ўдзел у бітве пад [[Рэгенсбург]]ам яму было прысвоена званне [[барон]]а Імперыі. У студзені 1811 года быў прызначаны начальнікам польскага эскадрону 1-га лёгкага кавалерыйска-уланскага палка Імператарскай гвардыі. З ім ён удзельнічаў у [[Вайна 1812 года|Маскоўскай кампаніі (1812)]] і Саксонскай кампаніі (1813). У [[Дрэздэн]]е, ён папрасіў аб адстаўцы, якую атрымаў 19 чэрвеня 1813 года. Рашэнне было выклікана абурэннем Хлапоўскага стаўленнем Напалеона да Польшчы (яго планамі перадаць [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскае герцагства]] цару ў абмен на мір). Аднак гэта прынесла яму дрэнную рэпутацыю сярод напалеонаўскіх ветэранаў і абвінавачванні ў [[Дэзерцірства|дэзерцірстве]]. Пасля адрачэння Напалеона адправіўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў родным Тураве, арганізаваў маёнтак і пачаў укараняць сучасную эканоміку. Каб паглыбіць свае веды, ён зноў адправіўся ў [[Англія|Англію]] (1818—1819), пасля вяртання ён укараніў рашэнні, якія назіраў у Англіі. У выніку ён выплаціў свае даўгі на працягу 15 гадоў, і маёнтак Тураў хутка стаў адной з лепшых гаспадарак у Вялікім Княстве Познанскім. Хлапоўскі ўвёў [[севазварот]] замест [[Трохполле|трохпольнай сістэмы]], выкарыстоўваў жалезны [[плуг]] і сеяў [[Канюшына|канюшыну,]] якая ўзбагачала глебу. Гэта прывяло да таго, што Хлапоўскі быў адным з запрошаных на канферэнцыю ў Берліне, дзе быў распрацаваны план вызвалення сялян у Вялікім Княстве. Са свайго боку ён выдзеліў частку сваёй зямлі для размеркавання паміж сялянамі. З пачаткам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] зноў апрануў форму і далучыўся да паўстанцкай арміі. Ён распрацаваў смелы і пераканаўчы план наступлення, які ўключаў захоп [[Брэст]]а, але план не быў ухвалены [[Юзаф Хлапіцкі|Юзафам Хлапіцкім]], дыктатарам паўстання, які аддаваў перавагу абарончай тактыцы. Толькі пасля зняцця Хлапіцкага Хлапоўскі атрымаў камандаванне брыгадай. Прыняў удзел у бітве пад Грохавам, дзе ўзначаліў кавалерыйскую атаку, каб стрымаць рускую пяхоту пасля адступлення польскай пяхоты. Затым, пад камандаваннем няўмелага генерала [[Антоні Гелгуд|Антонія Гелгуда,]] удзельнічаў у [[Літва|Літоўскай]] экспедыцыі, падчас якой быў павышаны да звання [[Генерал|брыгаднага генерала]]. Нягледзячы на шэраг нязначных перамог, нерашучасць Гелгуда адносна наступальных планаў Хлапоўскага па хуткай атацы на [[Вільня|Вільню]] да прыбыцця буйнейшых рускіх сіл прывяла да правалу Літоўскай экспедыцыі. Па рашэнні Нацыянальнай рады Хлапоўскі нарэшце быў узведзены ў званне генерал-маёра і яму было даручана вярхоўнае камандаванне ў Літве, але экспедыцыя не прыбыла своечасова (Хлапоўскі даведаўся пра гэта толькі ў Прусіі). Падраздзяленне было вымушана перасекчы пруска-расійскую мяжу, дзе Хлапоўскі, як прускі падданы, быў асуджаны на год пазбаўлення волі. Пазбег канфіскацыі маёмасці, замененай вялікім штрафам. Пакаранне адбываў у крэпасці ў [[Шчэцін]]е. Пасля вызвалення ён вярнуўся ў Тураў. Мадэрнізаваў сваю гаспадарку паводле англійскага ўзору. Увёў вырошчванне бабовых раслін, а шырока ўжываную трохпольную сістэму замяніў чатырохпольным нарфалкскім севазваротам. Яго гаспадарка мела ўласны цукровы завод, гарэлачню, алейню і бровар. Быў папярэднікам меліярацыйнай палітыкі ў Вялікапольшчы. Прымаў у сваім маёнтку шматлікіх практыкантаў. Планаваў стварыць у Познані сельскагаспадарчую школу, аднак гэтаму супрацьстаялі прускія ўлады. З’яўляецца аўтарам падручніка «Аб земляробстве»<ref name=":0" />. Падчас Вялікапольскага паўстання 1848 года арганізоўваў паўстанцкія атрады. <gallery mode="nolines" widths="200" heights="180" class="left"> Файл:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|link=Plik:Dezydery_Chłapowski_jako_mały_dobosz.jpg|alt=Chłapowski w latach dziecięcych| Хлапоўскі ў дзяцінстве Файл:Dezydery_Chlapowski.jpg|link=Plik:Dezydery_Chlapowski.jpg|alt=Dezydery Chłapowski jako oficer sztabowy Napoleona| Дэзідэры Хлапоўскі — штабны афіцэр Напалеона Файл:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|link=Plik:Album_p0170a_v3_-_Dezydery_Chłapowski.jpg|alt=Portret Dezyderego z Albumu biograficznego zasłużonych Polaków| Партрэт Дэзідэрыя з біяграфічнага альбома заслужаных палякаў Файл:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|link=Plik:PL_Gloger-Encyklopedja_staropolska_ilustrowana_T.4_327b.jpg|alt=Zdjęcie przedstawiające Chłapowskiego w podeszłym wieku| Фотаздымак Хлапоўскага ў старасці Файл:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|link=Plik:Antonina_z_Grudzińskich_Chłapowska.jpg|alt=Żona Dezyderego, Antonina z Grudzińskich| Жонка Дэзідэрыя Антаніна, народжаная Грудзінская </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Хлапоўскі Дэзыдэры}} [[Катэгорыя:Постаці Познані]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] q766cnpkfje29vi5bdfpi3qmiuyorz0 Станіслаў Радзішэўскі 0 800143 5177412 5092453 2026-08-08T07:49:14Z Aliaksei Lastouski 75892 5177412 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = [[File:Stanisław Radziszewski.jpg|thumb]] | род дзейнасці = Паўстанец | дата нараджэння = каля [[1788]] | месца нараджэння = [[Нясвіж]] | дата смерці = [[23 ліпеня]] [[1844]] | месца смерці = [[Майнц]] }}'''Станіслаў Радзішэўскі''' ([[Польская мова|польск.]] ''Stanisław Radziszewski''''',''' каля [[1788|1788,]] [[Нясвіж]] - [[23 ліпеня]] [[1844]], [[Майнц]]) - удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]]<ref>''Гарбачова Вольга''. Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі. – Мінск, 2006. – С. 288-289.</ref><ref>''Polski Słownik Biograficzny,'' t. ХХХ, s. 130-131.</ref>. == Біяграфія == Памешчык з [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерн]]<nowiki/>і. Сын [[Міхал Радзішэўскі|Міхала]], [[Барская канфедэрацыя|барскага канфедэрата]], і Людвікі Бжастоўскай, уладальнік маёнткаў [[Ілья]], [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзева]], Буйвідзы і засценка Паляны. з 1830 вілейскі маршалак. Служыў у Сямёнаўскім гвардзейскім палку, з якога пайшоў у адстаўку ў чыне капітана. Пасля пачатку пахода [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] на Расію стаў шэфам палка віленскага дэпартамента, адбыў кампаніі ў Расіі (1812) і Германіі (1813). Падчас [[Бітва пад Лейпцыгам|бітвы пад Лейпцыгам]] быў паранены і патрапіў у расійскі палон. Адстаўны палкоўнік французскіх войскаў. У паўстанні з красавіка 1831 года, узначальваў вілейскае апалчэнне. На [[Вілейка|Вілейку]] быў накіраваны Тэпцярскі полк [[Казацтва|казакаў]], які па дарозе разрабаваў маёнтак у Іллі. Паўстанцкі камітэт пры звестках пра набліжэнне непрыяцеля пакінуў горад, і Радзішэўскі стаў адзіны кіраўніком паўстання на Вілейшчыне. Пасля кароткай начной сутычкі накіраваўся са сваім атрадам да [[Мядзел|Мядзела]]. У мясцовых лясах яго атрад вырас 3000 пехоты і 300 вершнікаў. 4 мая зрабіў спробу адбіць Вілейку, якая скончылася няўдачай. Адступіў да [[Глыбокае|Глыбокага]]. Там 15 мая быў атакаваны варожымі войскамі, адступіў да [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоў]], дзе злучыўся з паўстанцкімі аддзеламі [[Вінцэнт Барткевіч|Вінцэнта Барткевіча]] ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]) і [[Валянцін Брахоцкі|Валенція Брахоцкага]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]). Аб'яднаны атрад праз [[Беразвечча|Беразвеччу]], [[Мосар]], [[Казяны (Браслаўскі раён)|Казьяны]] выступіў у бок [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскага павета]]. Браў удзел у пераможнай бітве 21 мая пад Качаргішкамі над расійскім атрадам палкоўніка Цінькова. Пад Віжунамі Вількамірскага павета адбылася чарговая перагрупіроўка, атрад падзяліўся на дзве часткі, адну з іх узначаліў Станіслаў Радзішэўскі, і аб'яднаўся з паўстанцамі Вількамірскага павета пад кіраўніцтвам [[Міхал Лісецкі|Міхала Лісецкага]]. Разам з імі дайшоў да вызваленага [[Вількамір|Вількаміра]]. Тут ён атрымаў паведамленне пра прыбыццё з [[Польшча|Польшчы]] корпуса [[Дэзыдэры Хлапоўскі|Дэзыдэрыя Хлапоўскага]], злучэнне паўстанцаў з рэгулярным польскім войскам адбылося 13 чэрвеня ў [[Чобішкіс|Чабішках]]. Аддзелы Радзішэўскага і Лісецкага былі ператвораны 26-ы полк лінейнай пяхоты, які ўзначаліў Радзішэўскі. Пасля бітвы пад Вільняй 19 чэрвеня далучыўся да корпуса [[Генрык Дэмбінскі|Генрыка Дэмбінскага]], браў удзел у бітве за [[Панявеж]], у стрымліванні пераправы расійскага войска праз раку [[Нявежа|Нявежу]], у бітве пад [[Шаўлі|Шаўлямі]] (8 ліпеня). Паводле рашэння на нарадзе пад Куршанамі яго атрад застаўся ў корпусе Дэмбінскага і разам вырушыў да [[Варшава|Варшавы]], па дарозе адбыліся бітвы пад Малятамі (16 ліпеня) і [[Іўе|Іўем]] (22 ліпеня). 3 жніўня прыбыў да Варшавы з палком, які налічваў 25 афіцэраў і 297 падафіцэраў і жаўнераў. На паўстанцкім сейме ў Варшаве 10.8.1831 быў абраны маршалкам на Мінскім сейміку па абранню дэпутатаў на сейм. 30.8.1831 атрымаў залаты крыж. Браў удзел у бітвах за Варшаву (6-7 верасня) ў складзе групы пад камандаваннем генерала Анджэя Руцці. 5.10.1831 адышоў з корпусам генерала Мацея Рыбінскага ў [[Прусія|Прусію]], інтэрніраваны. 25.4.1833 прыбыў у [[Францыя|Францыі]], знаходзіўся ў [[Парыж|Парыжы]] (жонка Клара з Абрамовічаў з трыма малымі дачкамі засталася ў в. [[Беніца|Беніцы]] Ашмянскага павета). 20.4.1837 адзін з заснавальнікаў Польскага клуба, са студзеня 1838 яго бібліятэкар. У 1838 член Гісторыка-літаратурнага таварыства. Парашэнню мінскай следчай камісіі з 21.12.1831 прызнаны злачынцам першага разраду, маёнткі былі канфіскаваны. Памёр 23 ліпеня 1844 у Майнцы ў Казіміра Швыкоўскага, сваяка жонкі, былога падначаленага афіцэра ў 1831 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясвіжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Майнцы]] hzrbnvh5dxnz1cuhbidq8yn1httdt9k Ян Генрык Дамброўскі 0 800152 5177410 5095513 2026-08-08T07:44:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5177410 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = [[File:Jan Henryk Dąbrowski.jpg|thumb|Невядомы мастак. Ян Генрык Дамброўскі. ХІХ ст. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] }} '''Ян Генрык Дамброўскі''' ({{Lang-pl|Jan Henryk Dąbrowski}}, {{Датанараджэння|2|8|1755}}, Пярховец, [[Кракаўскае ваяводства (да 1795 года)|Малапольскае ваяводства]], [[Рэч Паспалітая]] — {{Датасмерці|6|10|1818}}, Венская Гура, Вялікае Княства Познаньскае, [[Каралеўства Прусія]]) — [[Польшча|польскі]] [[генерал]], удзельнік [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]], ініцыятар стварэння польскіх легіёнаў у [[Італія|Італіі]], галоўнакамандуючы польскімі войскамі ў [[Вайна 1812 года|1813 годзе]], сенатар-ваявода [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]] ў 1815 годзе, [[Генерал ад кавалерыі|генерал кавалерыі]] арміі Каралеўства Польскага ў 1815 годзе<ref>[[Беларуская энцыклапедыя|Беларуская энцыклапедыя:]] у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 29.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 202. </ref>. Спачатку Дамброўскі служыў у саксонскім войску і ў 1792 годзе, незадоўга да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|другога падзелу Польшчы]], далучыўся да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]] 1794 года даслужыўся да звання генерала. Пасля заканчэння [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Польшчы]], які паклаў пачатак падзенню Польшчы як незалежнай дзяржавы, актыўна ўдзельнічаў у аднаўленні незалежнасці Польшчы з-за мяжы. Стаў заснавальнікам Польскіх легіёнаў у Італіі, якія служылі [[Напалеон I Банапарт|Напалеону Банапарту]] з 1797 года, і як генерал французскай і італьянскай армій, спрычыніўся да кароткачасовага [[Герцагства Варшаўскае|аднаўлення незалежнасці Польшчы]] падчас вайны Чацвёртай кааліцыі ў 1806 годзе. Удзельнічаў у [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнах]], у прыватнасці [[Польсько-австрійська війна|ў польска-аўстрыйскай вайне]] і [[Вайна 1812 года|франка-расійскай вайне 1812 года.]] Пасля падзення Напалеона заняў пасаду сенатара ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] і быў адным з заснавальнікаў польскай арміі. == Гімн Польшчы («Мазурка Дамброўскага») == У польскім нацыянальным гімне «[[Гімн Польшчы|Jeszcze Polska nie zginęła»]], напісаным і ўпершыню выкананым польскімі легіянерамі, імя Дамброўскага згадваецца кожны раз у прыпеве, таму ён таксама вядомы як ''«Мазурка Дамброўскага»''. Легіянеры меркавалі, што перамога над Аўстрыяй адкрые ім шлях да незалежнай Польшчы. І таму сярод іх была папулярнай песня Юзэфа Выбіцкага, якая пазней стала нацыянальным гімнам Польшчы. <blockquote><poem> Марш, марш Дамброўскі З італьянскай зямлі ў Польшчу. Пад тваім кіраўніцтвам Аб’яднаемся з народам.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2433850,223-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%83-%D1%9E-%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%96-%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%96-%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F-%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%91%D0%BD%D1%8B-%E2%80%93-%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D1%8D%D1%82%D1%83-%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B|title=223 гады таму ў Італіі былі створаныя Польскія Легіёны – фарміраванне, якое мела за мэту змагацца за незалежнасць Польшчы - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-02-02}}</ref></poem></blockquote> == Біяграфія == Сын палкоўніка Яна Міхала Дамброўскага і Зоф’і Марыі Дамброўскай. Пакінуў Польшчу ў 1766 годзе. Пачаў службу ў 1771 годзе ў званні капрала ў [[Курфюрства Саксонія|саксонскай]] арміі. У 1779 годзе прыняў удзел, без асаблівага поспеху, у вайне за баварскую спадчыну. Гэтая вайна не была поўная буйных бітваў, бо была манеўранай, мэтай якой было акружыць ворага і аддзяліць яго ад складоў без узброеных сутыкненняў . Падчас васямнаццацігадовага знаходжання на чужыне ён пераняў нямецкую культуру і дрэнна размаўляў [[Польская мова|па-польску]]. У 1779 годзе памёр бацька Дамброўскага. Пасля адкрыцця завяшчання высветлілася, што спадчына ацэньваецца прыкладна ў 60 тысяч [[Талер|талераў]] (300 тысяч [[злоты]]х), але большая частка маёмасці была ненадзейнай, у выніку чаго Дамброўскі страціў сямейныя Печавіцы, і ў яго застаўся толькі заручальны пярсцёнак ад маці, меч ад бацькі і некалькі коней. З 1780 года ў званні [[Паручнік|лейтэнанта]] ён служыў у гвардыі курфюрства ў [[Дрэздэн]]е. У 1792 годзе ён уступіў у польскае войска, што адбылося не без угавораў і самога караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]], які асабіста пераканаў [[Фрідріх Август I|курфюрста]] вызваліць неацэннага афіцэра. [[28 чэрвеня]] ён быў прыняты ў польскае войска ў званні [[падпалкоўнік]]а, а 14 ліпеня 1792 года хутка дасягнуў звання віцэ-брыгадзіра. Служыў у 1-й [[Брыгада (войска)|брыгадзе]] Нацыянальнай кавалерыі, але актыўнага ўдзелу ў бітвах 1792 года не прымаў. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] праславіўся абаронай [[Варшава|Варшавы]] (асабліва 28 жніўня пад Павонзкамі) і паходам у [[Вялікая Польшча|Вялікую Польшчу]], дзе быў узведзены ў званне [[генерал]] [[Паручнік|-лейтэнанта]] . 18 лістапада 1794 года быў захоплены расіянамі пад [[Радошице (Свєнтокшиське воєводство)|Радошыцамі]] і вымушаны (разам з [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшкам]]) адмовіцца ад барацьбы супраць Расіі і яе саюзнікаў у будучыні. Сустрэўся ў Варшаве з Аляксандрам Суворавым, які высока ацаніў вайсковы талент Дамброўскага і прапанаваў яму службу ў расійскім войску, але той адмовіўся і выехаў у Францыю. == Польскі легіён == [[Файл:Jan_Henryk_Dabrowski_2.jpg|справа|міні|301x301пкс|Ян Генрык Дамброўскі ў вайне за Польскія легіёны.]] [[Францыя]] стала галоўнай крыніцай дапамогі палякам і арэнай значнай палітычнай актыўнасці ў Польшчы. Дамброўскі выступіў з ініцыятывай стварэння пры рэвалюцыйнай французскай арміі польскіх легіёнаў і ўзначаліў іх. Дамброўскі адправіўся ў [[Мілан]], дзе знаходзіўся галоўнакамандуючы італьянскай арміі — генерал [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]]. Сустрэча адбылася 4 снежня. 9 студзеня 1797 года ў Мілане быў падпісаны дагавор з урадам [[Ламбардыя|Ламбардыі]], які заклікаў польскія легіёны да барацьбы. Мундзіры і штандарты былі зроблены па польскім узоры, мова каманд і званняў таксама была польскай. На пагонах быў надпіс {{Lang-it|Gli uomini liberi sono fratelli}} (''Усе'' ''свабодныя людзі — браты''). [[Кукарда|Кукарды,]] прышпіленыя да формы, былі [[Сцяг Францыі|трохкаляровымі]], што ў сувязі з Французскай рэвалюцыяй сімвалізавала саюз і абарону [[Першая французская рэспубліка|Рэспублікі]]. Дамброўскі гарантаваў добраахвотнікам [[Цызальпінская рэспубліка|ламбардскае]] грамадзянства з правам вярнуцца ў краіну.[[Файл:January_Suchodolski_-_Wjazd_generała_Jana_Henryka_Dąbrowskiego_do_Rzymu.jpg|міні|279x279пкс|Уезд генерала Яна Генрыка Дамброўскага ў Рым. Карціна [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януара Сухадольскага]]]] Спачатку легіянеры змагаліся на флангу Напалеона ў [[Рыміні]], [[Верона|Вероне]] і на возеры Гарда. Пасля [[Кампа-Фармійскі мір|прымірэння з Аўстрыяй]] легіянеры ўвайшлі ў склад экспедыцыйнага корпуса [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінскай рэспублікі]]. Частка легіянераў была адпраўлена ў [[Рым]], дзе Францыя зрынула [[Папская вобласць|папскую ўладу]]. У прыватнасці, у лістападзе 1798 года яны ўдзельнічалі ў абароне [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымскай рэспублікі]]. У 1799 годзе польскія легіянеры (каля 8 тысяч чалавек) удзельнічалі ў баях супраць войскаў [[Вайна другой кааліцыі|другой антыфранцузскай кааліцыі]]. Страты першага легіёна дасягнулі 2 тысяч забітымі і параненымі; у другім легіёне, якім тады асабіста камандаваў Дамброўскі, засталося толькі 800 салдат, здольных змагацца. У такіх умовах у 1799 годзе быў сфарміраваны легіён над [[Рэйн]]ам пад назвай Дунайскі легіён пад камандаваннем генерала Князевіча, а ў 1800 годзе Дамброўскі рэарганізаваў 6-тысячны легіён пад назвай Першы польскі легіён. Адначасова французы разграмілі сваіх ворагаў, а пазней падпісалі з імі мірныя дамовы. Але гэта не прывяло да вырашэння польскага пытання, у выніку чаго палякі пачалі масава пакідаць войска, часам даходзячы да публічнай крытыкі французскай палітыкі. Таму польскія легіянеры былі адпраўлены на востраў [[Гаіці (востраў)|Санта-Дамінга]] для падаўлення антыфранцузскага паўстання. Пасля ў Еўропу вярнулася толькі некалькі сотняў легіянераў, астатнія альбо загінулі ад рук тубыльцаў, альбо засталіся ў Амерыцы. Усяго ў польскіх легіёнах служыла каля 35 тысяч чалавек, загінула каля 20 тысяч. Яны рыхтавалі выдатныя кадры для будучага афіцэрскага корпуса. == Варшаўскае герцагства == [[Файл:Marsz,_marsz_Dabrowski.PNG|справа|міні|319x319пкс|{{Lang-pl|Marsz, marsz Dąbrowski!}}]] 7 лістапада 1806 г., пасля пераможнай бітвы пад Енай і ўступлення французскіх войскаў на тэрыторыю Польшчы, Дамброўскі разам з Выбіцкім апублікаваў у [[Познань|Познані]] маніфест, у якім заклікаў да захавання міру і спакою і да паслухмянасці новым уладам (галоўным рэдактарам быў Выбіцкі, бо Дамброўскі не валодаў дасканала польскай мовай). Дзейнічаючы ў прынцыпе без паўнамоцтваў, без Напалеона, Дамброўскі і Выбіцкі арганізавалі камісію, якая ўзяла на сябе паўнамоцтвы прускіх уладаў. З галоўнага штаба ў Познані 3 снежня 1806 года генерал Ян Генрык Дамброўскі аддаў знакаміты загад аб стварэнні Польскай арміі — зачатак будучай [[Військо герцогства Варшавського|Арміі Варшаўскага герцагства]]. Першапачаткова гэта былі 3 легіёны Варшаўскага герцагства — познаньскі, калішскі і варшаўскі. Польска-італьянскі легіён быў сфарміраваны на падставе ўказа Напалеона ад 6 красавіка 1807 года і быў размешчаны ва [[Уроцлаў|Вроцлаве]], [[Бжэг]]у і [[Ныса|Нысе]] . Імператар прыбыў у Познань вечарам 27 лістапада, а на наступны дзень адбыліся ўрачыстасці з гэтай нагоды. У сваёй прамове Напалеон сказаў: «''Гэта вайна з яе хваляваннем, з яе небяспекамі»,'' і запатрабаваў забеспячэння арміі і стварэння ўласнай, польскай арміі. 29 лістапада прыйшла вестка, што [[Іаахім Мюрат]] увайшоў у [[Варшава|Варшаву]]. Дамброўскі прыбыў у сталіцу 6 снежня ў якасці «''паўнамоцнага губернатара ў польскіх землях пад абаронай Яго Праасвяшчэнства Імператара Францыі і галоўнага арганізатара польскіх войскаў''». [[Файл:Virtuti_Militarii_Dąbrowski.JPG|міні|240x240пкс|Камандорскі крыж ордэна Virtuti Militari Дамброўскага]] 6 сакавіка 1808 года быў узнагароджаны Камандорскім крыжам [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]]. Прыняў удзел у [[Польсько-австрійська війна 1809|кампаніі 1809 года]], прадставіўшы польскаму камандаванню план экспедыцыі ў [[Галічына|Галіцыю]], і паспяхова змагаўся супраць аўстрыйцаў пад [[Радзымін]]ам і [[Лэнчыца]]й. У 1812 годзе камандаваў адной з трох польскіх дывізій V корпуса і асабліва вызначыўся пад [[Магілёў|Магілёвам]] і [[Барысаў|Барысавам]] . 26 лістапада ў [[Бітва на Бярэзіне|бітве на Бярэзіне]] быў цяжка паранены падчас абароны аднаго з двух мастоў на Бярэзіне. У 1813 годзе удзельнічаў у бітве пад Лейпцыгам. Пасля смерці [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] стаў галоўнакамандуючым войска Варшаўскага герцагства, у якім засталося ледзь 5 тысяч салдат. == У Каралеўстве Польскім == У 1815 годзе, пасля паразы Напалеона, ён вярнуўся ў Варшаву і стаў кіраўніком Ваенна-арганізацыйнага камітэта, мэтай якога была арганізацыя войска новаўтворанага Каралеўства Польскага, дзе атрымаў званне [[Генерал ад кавалерыі|генерала ад кавалерыі]]. Адмовіўся ад пасады губернатара Каралеўства Польскага, якую яму прапанаваў цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I,]] і 24 лістапада 1815 года выйшаў у адстаўку. Быў сенатарам і [[ваявода]]м, пакінуў дзяржаўныя пасады і пачаў жыць у сваіх маёнтках у Вялікім княстве Познанскім, дзе і памёр 6 чэрвеня 1818 года. Быў пахаваны ў мясцовым касцёле, а з 1863 года перапахаваны ў саркафагу бакавой капліцы. Урна з яго сэрцам спачатку была пахавана ў палацы ў Вялікай Польшчы, пазней у [[Кракаў|Кракаве]] і [[Ратуша (Познань)|познанскай ратушы]], а пазней, у 1997 годзе, у крыпце знакамітых людзей Вялікай Польшчы ў падзямеллі [[Касцёл Святога Войцеха (Познань)|касцёла Святога Войцеха ў Познані]]. Аўтар успамінаў пра паўстанне 1794 года і стварэнне польскіх легіёнаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Генералы Польшчы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Жалезнай кароны 3-й ступені]] [[Катэгорыя:Таргавіцкія канфедэраты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1818 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1755 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3r20idyhjas8os4mc7y7lm3vzonvuf1 Полацкая вуліца 0 800788 5177198 5093596 2026-08-07T13:14:54Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5177198 wikitext text/x-wiki '''Полацкая вуліца''' — назва вуліц у розных населеных пунктах. == Беларусь == * [[Полацкая вуліца (Бабруйск)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Бабруйск]]у. * [[Полацкая вуліца (Брэст)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Брэст|Брэсце]]. * [[Полацкая вуліца (Бялынічы)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Бялынічы|Бялынічах]]. * [[Полацкая вуліца (Верхнядзвінск)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Верхнядзвінск]]у. * [[Полацкая вуліца (Глыбокае)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Глыбокае|Глыбокім]]. * [[Полацкая вуліца (Дзісна)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Дзісна|Дзісне]]. * [[Полацкая вуліца (Ліда)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Ліда|Лідзе]]. * [[Полацкая вуліца (Маладзечна)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. * [[Полацкая вуліца (Мёры)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Мёры|Мёрах]]. * [[Полацкая вуліца (Мінск)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Мінск]]у. * [[Полацкая вуліца (Орша)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Орша|Оршы]]. * [[Полацкая вуліца (Радашковічы)|Полацкая вуліца]] — вуліца ў [[Радашковічы|Радашковічах]]. == Расія == * [[Полацкая вуліца (Масква)]] == Гл. таксама == * [[Полацкі завулак]] {{неадназначнасць|вуліцы}} {{Заліўка неадназначнасцей вуліц}} 3j29vg50tudlsnvjgj2192sokog0mmr Браніслаў Пілсудскі 0 802373 5177394 5157043 2026-08-08T07:18:31Z Aliaksei Lastouski 75892 5177394 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Bronisław Piłsudski | сайт = https://bronislawpilsudski.pl/ | Член = Таварыства вывучэння Амурскага рэгіёну }} [[Файл:Bronisław_i_Józef_Piłsudscy_1885.jpg|міні|Браніслаў (другі злева) і Юзаф (трэці) Пілсудскія, 1885 г. Гурток саманавучання ''Spójnia'' пры Віленскай гімназіі.]] [[Файл:Sakhalin_Ainu_Man.jpg|міні|Айны з Сахаліна, фота Браніслава Пілсудскага, каля 1905 года.]] '''Браніслаў Пётр Пілсудскі''' ({{lang-pl|Bronisław Piotr Piłsudski}}, {{ДН|2|11|1866}}, [[Зулава (Свянцянскі раён)|Зулава]] — {{ДС|17|5|1918}}, {{МС|Парыж}}) — [[Польшча|польскі]] эмігрант, [[Этнаграфія|этнограф]], які займаўся народамі і культурамі [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]], галоўным чынам [[Айны|айнамі]], якіх ён назіраў на [[Сахалін]]е, а пазней на востраве [[Хакайда]]. Быў братам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа]], Адама, Яна і Казіміра Пілсудскіх<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|||423}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi-online.com/bielarus-japonija-materyjaly-druhich-miznar-cytanniau.html?page=63|аўтар=Соколов Андрей|частка=Бронислав Пилсудский - исследователь народа айну|загаловак=Беларусь-Японія. Матэрыялы Другіх міжнар. чытанняў, прысвечаных памяці Іосіфа Гашкевіча|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонкі=128—132}}</ref>. == Біяграфія == З 1874 года жыў у [[Вільня|Вільні]], дзе праз тры гады паступіў у гімназію. Разам з братам Юзафам яны арганізавалі гурток саманавучання ''«Спуйня»''. Пасля смерці маці (1884) пераехаў у 1886 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе здаў экзамен [[Ліцэнцыят|на бакалаўра]] і паступіў на юрыдычны факультэт мясцовага ўніверсітэта. У 1887 годзе быў уцягнуты ў падрыхтоўку «[[Народная воля (арганізацыя)|Народнай воляй]]» замаху на імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Сярод змоўшчыкаў быў [[Аляксандр Ільіч Ульянаў|Аляксандр Ульянаў]] (старэйшы брат [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра]], пазней вядомага як Ленін), які быў пакараны смерцю пасля суда. Пасля выкрыцця змовы Браніслаў (які быў выдадзены падчас допытаў Міхалам Канчэрам) быў прысуджаны да смяротнага пакарання, якое пазней было заменена на 15 гадоў [[Катарга|катаржных работ]], і сасланы на востраў [[Сахалін]]. У 1887—1896 гадах — вязень катаржнай турмы ў с. Рыкаўскае на востраве Сахалін. Вызвалены ад цяжкіх работ, працаваў у канцылярыі, настаўнікам мясцовай школы, што дазволіла яму весці этнаграфічныя даследаванні і метеэаралагічныя назіранні. На Сахаліне ў 1891 годзе ён сустрэў Льва Штэрнберга, ужо вядомага [[Этнаграфія|этнографа]], які таксама знаходзіўся ў выгнанні. У 1896 годзе была апублікавана яго праца па назіраннях за кліматам. Затым яго адправілі ў метэаралагічную місію ў паўднёвую частку вострава, дзе ён сустрэў [[Айны|народ айнаў]]. У 1894—1896 стварыў Сахалінскі музей у Пасту Аляксандраўскім. Пасля 10 гадоў выгнання астатняя частка яго пакарання была заменена на загад пасяліцца на Далёкім Усходзе Расіі без права выезду. Праз тры гады ён атрымаў прапанову ад Імператарскай акадэміі навук вывучаць культуры [[Айны|айнаў]], [[Ніўхі|гілякаў (ніўхаў)]], [[Оракі|оракаў]] і [[Ульчы|мангунаў]] на Сахаліне. У тым жа годзе ён пасяліўся — цяпер ужо вольны чалавек — у вёсцы Ай, дзе ажаніўся з Шынхінчоў, сваячкай правадыра племені, якая нарадзіла ім сына Сукэдзо і дачку Кё. З 1899 года — захавальнік музея Таварыства вывучэння Амурскага края ў г. Уладзівасток. За арганізацыю экспазіцыі для міжнароднай выставы ў Парыжы ўзнагароджаны сярэбраным медалём расійскага геаграфічнага таварыства. У 1903 годзе разам з іншым выгнаннікам, пісьменнікам Вацлавам Серашэўскім, адправіўся даследаваць культуру айнаў на востраве [[Хакайда]]. Адным з вынікаў яго працы сталі ўнікальныя гукавыя запісы, зробленыя на 100 васковых цыліндрах. У пачатку 1980-х гадоў гэтыя цыліндры былі пазычаны японцамі ў Польшчы, і кампанія Sony сканструявала спецыяльную лазерную прыладу для іх счытвання (фанограф Эдысана), што дазволіла запісаныя на іх гукі зноў пачуць праз шмат гадоў. Гэта адзіныя вядомыя запісы мовы айнаў таго перыяду. Сярод яго дасягненняў — стварэнне слоўнікаў, таксама даў багатыя апісанні культуры і звычаяў народаў Далёкага Усходу, у тым ліку музычнай культуры. Запісаў шматлікія казкі і легенды гэтых культур і зрабіў каля 300 фатаграфій, у асноўным адлюстроўваючы тыпы людзей, якія там жывуць. Рукапісы і фатаграфіі Браніслава Пілсудскага захоўваюцца ў спецыяльных калекцыях Навуковай бібліятэкі Польскай акадэміі мастацтваў і навук і Польскай акадэміі навук у Кракаве. Пасля заканчэння [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайны]] ў 1906 годзе ён адправіўся ў Японію, дзе пасябраваў з японскім пісьменнікам і паэтам [[Футабатэй Сімэй]]. Гэта знаёмства прывяло да стварэння Японска-польскага таварыства і першага культурнага абмену паміж дзвюма краінамі. Сімэй Футабатэй успамінаў, што бачыў у Пілсудскім ''добразычлівага дзівака з дзіцячай наіўнасцю, які на кожным кроку з хваляваннем падкрэсліваў, што павінен нешта зрабіць, каб дапамагчы айнам, што гэта яго лёс — нягледзячы на тое, што ён быў без грошай''<ref>Barbara Jelonek, [http://www.actaerasmiana.prawo.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2017/09/B.-Jelonek-XV.pdf Problematyka prawna Ajnów w Japonii — badania Bronisława Piłsudskiego i sprawa Nibutani Dam] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303124058/http://www.actaerasmiana.prawo.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2017/09/B.-Jelonek-XV.pdf |date=3 сакавіка 2022 }}, ''Acta Erasmiana'' 2017, t. 15, Wrocław 2017.</ref>. Прыбыў у Еўропу праз Злучаныя Штаты ў 1906 годзе і пасяліўся ў [[Кракаў|Кракаве]]. Пазней пераехаў у [[Закапанэ]] і праводзіў этнаграфічныя даследаванні [[Падгале (вобласць)|Падгалля]]. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] адправіўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], далучыўшыся да руху за незалежнасць. У канцы 1917 года адправіўся ў [[Парыж]], дзе ў 1918 годзе патануў у [[Сена (рака)|Сене]]. Мяркуецца, што яго смерць была [[самагубства]]м, звязаным з [[дэпрэсія]]й, якую дыягназаваў доктар [[Жазеф Бабінскі]]. Пахаванне адбылося 29 мая 1918 года на могілках Ле-Шампо ў Манмарансі каля Парыжа, дзе і дагэтуль знаходзіцца магіла Браніслава Пілсудскага. == Ушанаванне памяці == У Южна-Сахалінску ўсталяваны яму помнік (1991) і створаны Цэнтр па вывучэнні яго навуковай спадчыны. У 2013 годзе ў японскім горадзе Сіраоі на востраве [[Хакайда]] быў адкрыты помнік этнографу. Помнік быў усталяваны ў мясцовым музеі [[Айны|айнаў]], дзе Пілсудскі праводзіў этнаграфічныя даследаванні ў 1903 годзе. 15.03—13.05.2018 у [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага|Мастацкай галерэі Міхаіла Савіцкага]] [[Польскі інстытут у Мінску|Польскім інстытутам у Мінску]] была арганізавана выстава «''Браніслаў Пілсудскі (1866—1918). З Сахаліна да Закапанэ. Этнаграфічнае падарожжа''»<ref>{{Cite web|url=https://instytutpolski.pl/minsk/2018/03/15/%d0%b2%d1%8b%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%9e%d0%ba%d0%b0-%d0%b1%d1%80%d0%b0%d0%bd%d1%96%d1%81%d0%bb%d0%b0%d1%9e-%d0%bf%d1%96%d0%bb%d1%81%d1%83%d0%b4%d1%81%d0%ba%d1%96-1866-1918-%d0%b7-%d1%81/|title=Выстаўка “Браніслаў Пілсудскі (1866 -1918). З Сахаліна да Закапанэ. Этнаграфічнае падарожжа”|website=Польскі Інстытут у Мінску|access-date=5 лютага 2026|archive-date=14 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114201843/https://instytutpolski.pl/minsk/2018/03/15/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D1%96%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96-1866-1918-%D0%B7-%D1%81/|url-status=dead}}</ref>. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пілсудскі Браніслаў}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Манмарансі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Этнографы]] [[Катэгорыя:Айны]] [[Катэгорыя:Закапанэ]] tewatmorfo6r2nfjju5gyy8xpl7n2lw Дзмітрый Багданаў 0 802522 5177352 5158972 2026-08-08T04:47:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177352 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Багданаў}} {{Навуковец}} '''Дзмітрый Багданаў''' ({{lang-en|Dzmitry Bahdanau}}; {{ВДП}}) — канадскі навуковец беларускага паходжання ў галіне [[камп’ютарныя навукі|камп’ютарных навук]] і [[штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. Вядомы як вынаходнік механізму [[Увага (машыннае навучанне)|ўвагі]] ({{lang-en|attention mechanism}}) у глыбокім навучанні. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Беларусь|Беларусі]]{{r|ref1}}. Вучыўся ў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{r|ref2}}. Актыўна ўдзельнічаў у алімпіядным руху па праграмаванні{{r|ref2}}. У жніўні 2009 года прадстаўляў Беларусь на 21-й [[Міжнародная алімпіяда па інфарматыцы|Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы]] у Плоўдзіве (Балгарыя){{r|ref3}}{{r|ref4}}, атрымаў залаты медаль, заняў 13-е месца сярод 301 удзельніка{{r|ref3}}{{r|ref4}}. Вынік Багданава склаў 645 балаў з 800 магчымых{{r|ref6}}, ён паказаў максімальныя вынікі (па 100 балаў) у шасці з сямі прапанаваных задач{{r|ref4}}. Пасля заканчэння ліцэя паступіў на [[Факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі]] (ФПМІ) БДУ{{r|ref2}}, вучыўся па спецыяльнасці «Прыкладная матэматыка»{{r|ref2}}{{r|ref5}}, падчас вучобы (2009—2012) працягваў удзел у спаборніцтвах па праграмаванні{{r|ref2}}{{r|ref5}}. У 2010 годзе ў складзе каманды БДУ Багданаў заняў 20-е месца ў сусветным фінале чэмпіянату ACM-ICPC у Харбіне (Кітай){{r|ref6}}. У 2012 годзе на сусветным фінале ACM-ICPC у Варшаве каманда БДУ (Дзмітрый Багданаў, Сяргей Собаль, Юрый Пісарчык) заняла 5-е месца ў агульным заліку{{r|ref6}}{{r|ref7}}, каманда ўзнагароджана срэбным медалём і грашовым прызам{{r|ref6}}. Па сканчэнні БДУ Багданаў пераехаў у Германію для атрымання магістарскай ступені{{r|ref2}}{{r|ref8}}, паступіў у [[Універсітэт Якабса]] ў Брэмене (цяпер Універсітэт Канструктар), у 2014 годзе атрымаў ступень магістра ў галіне камп’ютарных навук{{r|ref2}}{{r|ref14}}. Навуковым кіраўніком Багданава быў Герберт Егер{{r|ref2}}, тэма магістарскай працы тычылася метадаў прагназавання і колькаснай ацэнкі нявызначанасці ў машынным перакладзе{{r|ref9}}. У 2014 годзе Багданаў пачаў навучанне ў аспірантуры (PhD) у [[Манрэальскі ўніверсітэт|Манрэальскім універсітэце]] (лабараторыя Mila) пад кіраўніцтвам {{нп5|Ёшуа Бенжыа|Ёшуа Бенжыа|en|Yoshua Bengio}} і [[Аарон Курвіль|Аарона Курвіля]]{{r|ref14}}{{r|ref2}}, скончыў аспірантуру ў 2019 годзе{{r|ref12}}. Па атрыманні доктарскай ступені далучыўся да стартапа «Element AI», які пазней набыла кампанія «ServiceNow»{{r|ref12}}{{r|ref14}}{{r|ref14}}. Актыўны ўдзельнік міжнароднай навуковай супольнасці ў галіне штучнага інтэлекту. З 2021 года займае пасаду кіраўніка кафедры CIFAR па штучным інтэлекце ў Канадзе (Canada CIFAR AI Chair){{r|ref8}}{{r|ref14}}. Таксама Багданаў ад’юнкт-прафесар у Школе камп’ютарных навук Універсітэта Макгіла{{r|ref8}}{{r|ref14}}. == Дзейнасць == Асноўная навуковая дзейнасць Багданава звязана з [[Апрацоўка натуральнай мовы|апрацоўкай натуральнай мовы]] ({{lang-en|natural language processing, NLP}}) і глыбокім навучаннем {{r|ref15}}. У 2014 годзе ён быў асноўным аўтарам працы «Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate» ({{Lang-be|Нейрасеціўны машынны пераклад шляхам сумеснага навучання супастаўленню і перакладу}}), у якой упершыню прадстаўлены кантэнтны механізм увагі ({{lang-en|attention mechanism}}){{r|ref5}}{{r|ref10}}{{r|ref11}}. Гэта вынаходства вырашыла праблему «вузкага месца» ў архітэктурах «энкодар-дэкодар», дзе ўся інфармацыя пра сказ павінна была сціскацца ў адзін вектар фіксаванай даўжыні{{r|ref5}}{{r|ref11}}. Сярод іншых ключавых кірункаў даследаванняў Багданава: * Семантычны парсінг: распрацоўка фрэймворка «PICARD» для паляпшэння якасці перакладу натуральнай мовы ў [[SQL|SQL-запыты]]{{r|ref8}}{{r|ref12}}{{r|ref15}}. * Сістэмнае абагульненне: даследаванне здольнасці нейрасетак камбінаваць вядомыя канцэпты новымі спосабамі (праекты «Edge Transformer», «BabyAI»){{r|ref12}}{{r|ref14}}{{r|ref15}}. * Генерацыя коду: удзел у праекце «BigCode» і стварэнне мадэлі «StarCoder»{{r|ref14}}{{r|ref14}}. * Агенты ІІ: распрацоўка фрэймворкаў для аўтаномных агентаў, такіх як «TapeAgents»{{r|ref14}}. * Ацэнка LLM: стварэнне сістэмы «CHASE» для генерацыі складаных тэстаў для ацэнкі [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]]{{r|ref14}}. == Прызнанне == * Прэмія «AI 2000 Most Influential Scholars» у галіне апрацоўкі натуральнай мовы (2023) {{r|ref8}}. * Прызначэнне кіраўніком кафедры CIFAR па штучным інтэлекце ў Канадзе (2021) {{r|ref8}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ref1">https://ioinformatics.org/journal/INFOL124.pdf</ref> <ref name="ref2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linguistics.utoronto.ca/events/lecture-dzmitry-bahdanau|title=Lecture: Dzmitry Bahdanau|website=Department of Linguistics|date=2019-05-31|access-date=2026-02-09|archive-date=28 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128233455/https://www.linguistics.utoronto.ca/events/lecture-dzmitry-bahdanau|url-status=dead}}</ref> <ref name="ref3">{{Cite web|url=https://clist.by/standings/ioi-2009-31998726/|title=IOI 2009 - Standings - CLIST|website=clist.by|access-date=2026-02-09}} </ref> <ref name="ref4">{{Cite web|url=https://stats.ioinformatics.org/people/667|title=Dzmitry Bahdanau|website=stats.ioinformatics.org|access-date=2026-02-09}}</ref> <ref name="ref5">https://arxiv.org/pdf/1409.0473 </ref> <ref name="ref6">{{Cite web|lang=en|url=https://cphof.org/profile/topcoder:rizar|title=Profile of Dzmitry Bahdanau - Competitive Programming Hall Of Fame|website=cphof.org|access-date=2026-02-09}} </ref> <ref name="ref7">{{Cite web|lang=en|url=https://cphof.org/standings/icpc/2012|title=Standings for ACM-ICPC 2012 World Finals - Competitive Programming Hall Of Fame|website=cphof.org|access-date=2026-02-09}} </ref> <ref name="ref8">{{Cite web|lang=en-US|url=https://cifar.ca/bios/dzmitry-bahdanau/|title=Dzmitry Bahdanau|website=CIFAR|access-date=2026-02-09}} </ref> <ref name="ref9">https://www.repository.cam.ac.uk/bitstreams/a2d7aade-625d-4626-97af-80503cf75617/download </ref> <ref name="ref10">{{Cite web|url=https://www.reddit.com/r/ArtificialInteligence/comments/190143t/in_praise_of_dzmitry_bahdanau_who_in_2014/|title=Reddit - The heart of the internet|website=www.reddit.com|access-date=2026-02-09}} </ref> <ref name="ref11">{{Cite web|lang=en|url=https://scispace.com/authors/dzmitry-bahdanau-4x1zwk7vec|title=Dzmitry Bahdanau {{!}} McGill University {{!}} 69 Publications {{!}} 23504 Citations {{!}} Related Authors|website=SciSpace - Author|access-date=2026-02-09|archive-date=16 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516144805/https://scispace.com/authors/dzmitry-bahdanau-4x1zwk7vec|url-status=dead}}</ref> <ref name="ref12">{{Cite web|url=https://rizar.github.io/|title=About Me|website=rizar.github.io|access-date=2026-02-09}} </ref> <ref name="ref14">https://mila.quebec/en/directory/dzmitry-bahdanau </ref> <ref name="ref15">{{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/profile/Dzmitry-Bahdanau|title=Dzmitry BAHDANAU {{!}} Constructor University, Bremen {{!}} Computer Science and Electrical Engineering {{!}} Research profile|website=ResearchGate|access-date=2026-02-09}} </ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багданаў Дзмітрый}} [[Катэгорыя:Вучоныя Канады]] [[Катэгорыя:Штучны інтэлект]] d078vukojvokftxc0zyz89g2fpf3u6l Дом Чэрчыса, Мінск 0 802580 5177479 5115615 2026-08-08T10:59:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177479 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Дом Чэрчыса | Арыгінальная назва = | Выява = Miensk, Rakaŭskaja, Čerčys House. Менск, Ракаўская. Дом Чэрчыса (1).jpg | Подпіс выявы = Дом № 17 па вул. Ракаўскай | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = пачатак [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] | Заканчэнне будаўніцтва = пачатак [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр | Сайт = | Commons = }}'''Дом Чэрчыса''' — пабудаваны ў [[Неакласіцызм|неакласічным стылі]] Абрамам Чэрысам ў 1895 г. як дом для вясельных і бальных вечароў. У 1920-1930-х гг. выкарыстоўваўся як кінатэатр «Рэкорд». Будынак захаваўся пад сучасным № 17 па [[Ракаўская вуліца (Мінск)|вуліцы Ракаўскай.]] На сёння ў ім размяшчаюцца выставачныя залы [[Музей гісторыі горада Мінска|Музея гісторыі горада Мінска]], аддзел культуры [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарвыканкама]]. Частка памяшканняў выкарыстоўваецца пад грамадскія і камерцыйныя функцыі Будынак уваходзіць у Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/budynak-001_5_24|title=Будынак — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-02-22|archive-date=15 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115152431/https://heritage.gov.by/catalog/budynak-001_5_24|url-status=dead}}</ref> — {{ГККРБ 4|711Е000001}}. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja. Менск, Ракаўская (1895).jpg|злева|міні|256x256пкс|Праект 1895 года]] Участак на Ракаўскай вуліцы ў другой палове XIX стагоддзя належаў прыватным уладальнікам. У 1890-я гады яго набыў мінскі купец Абрам Берковіч Чэрчес. У 1895 годзе тут быў узведзены асобны мураваны будынак з вялікай танцавальнай залай, прызначаны для правядзення вясельных і святочных мерапрыемстваў. У 1901 годзе да будынка з боку двара быў прыбудаваны кухонны блок, у 1914 годзе над часткай аб’ёму надбудаваны другі паверх<ref name="museum">{{Cite web|url=https://minskmuseum.by/by/vystavachnaya-zala-pa-raka-skaj-17|title=Выставачная зала па Ракаўскай 17 - muzejminska|website=minskmuseum.by|access-date=2026-02-22|archive-date=10 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250310163353/https://minskmuseum.by/by/vystavachnaya-zala-pa-raka-skaj-17|url-status=dead}}</ref>. Пасля 1917 года будынак быў нацыяналізаваны і ў 1920-я гады перапрафіляваны пад кінатэатр «Рэкорд». У сувязі з гэтым былі зменены ўнутраныя прасторы, з’явілася сцэна і дапаможныя памяшканні.<ref name="museum" /> Да канца 1930-х гадоў сфарміраваўся аб’ём, блізкі да сучаснага. У пасляваенны перыяд будынак выкарыстоўваўся па культурна-грамадскім прызначэнні. == Рэканструкцыя == [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja, Čerčys House. Менск, Ракаўская. Дом Чэрчыса (3).jpg|злева|міні|257x257пкс|Фрагмент фасада пасля рэстаўрацыі]] У 1990-я гады былі праведзены навуковыя даследаванні і частковая рэстаўрацыя фасадаў. Да гэтага часу будынак ужо працяглы час не эксплуатаваўся і знаходзіўся ў аварыйным стане, адсутнічаў дах. Падчас работ былі адноўленыя габарыты праёмаў, элементы дэкаратыўнага афармлення галоўнага фасада, надбудаваны мансардны паверх, замененыя перакрыцці і частка унутраных сцен. Да 1997 года работы на фасадах будынка былі завершаныя. Але будынак не быў уведзены ў эксплуатацыю. У 2003—2004 гадах распрацоўваўся праект прыстасавання будынка пад «Дом кнігі», аднак ён не быў рэалізаваны<ref name="museum" />. У 2019—2022 гадах будынак прайшоў комплексную рэканструкцыю і рэстаўрацыю з адаптацыяй пад музейныя функцыі<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://realt.onliner.by/2023/02/28/shpacyr-pa-pradmesci|title=Вялікі шпацыр па Ракаўскім прадмесці. Што паспелі пабудаваць каля хлебазавода і якія артэфакты знайшлі|first=Надзея|last=Конан|website=Onlíner|date=2023-02-28|access-date=2026-02-22}}</ref>: былі выпраўленыя памылкі адноўленых раней дэкаратыўных элементаў, выяўлены і размежаваныя гістарычны аб’ём і пазнейшыя надбудовы, адноўлены сталярныя вырабы і каваныя элементы фасадаў. Падчас рэстаўрацыйных прац былі выяўлены некалькі слаёў гістарычных роспісаў у інтэр’ерах першага і другога паверхаў. Роспісы былі захаванавыя і экспануюцца ў інтэр’ерах будынка<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2023/11/02/v-centre-minska-nashli-rospisi-pod-shtukaturkoj-teper-tam-kofejnya|title=В центре Минска нашли старинные росписи под штукатуркой. Теперь в уникальном интерьере открылась кофейня - Недвижимость Onlíner|first=Надежда|last=Конон|website=Onlíner|date=2023-11-02|access-date=2026-02-22}}</ref>. Праект рэканструкцыі распрацаваны [[Мінскграмадзянпраект|Інстытутам Мінскграмадзянпраект]], рэстаўрацынйыя рашэнні — [[Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»|Навукова-праектны цэнтр «Рэстабіліс»]], работы па даследаванні роспісаў — Творчая майстэрня «[[Басталія]]», навуковы кіраўнік [[Раман Аркадзьевіч Забела|Раман Забела]]<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/takogo-eshhe-ne-bylo-v-rakovskom-predmeste-sozdadut-muzej-sovetskogo-minska/|title=Такого еще не было. В Раковском предместье создадут музей советского Минска - Минск-новости|website=minsknews.by|date=2021-12-19|access-date=2026-02-22}}</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja, Čerčys House. Менск, Ракаўская. Дом Чэрчыса (2).jpg|злева|міні|253x253пкс|Агульны выгляд Дома Чэрчыса (2023)]] Дом быў запраектаваны каменны аднапавярховы, над дваравой часткай двухпавярховы, са склепам з тыльнага боку дома, накрыты вальмавым дахам. Галоўным фасадам будынак выходзіў на вул. Ракаўскую, тарцовым (заходнім) прымыкаў да жылога дома А. Чэрчэса. Гістарычна будынак меў сіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. У цэнтры знаходзілася прамавугольная ў плане танцавальная зала, з двух бакоў да якой прымыкалі дапаможныя памяшканні. Фасады вырашаныя ў [[Неакласіцызм|неакласічным стылі.]] Цэнтральная частка галоўнага фасада выступала шырокім [[рызаліт]]ам, членаваны высокімі арачнымі вокнамі і [[Пілястра|пілястрамі]] з [[Іанічны ордар|іянічнымі]] капітэлямі. Рызаліт вянчаў ступеністы [[атык]], дэкараваны вазамі і аддзелены ад сцяны карнізам складанага профілю з сухарыкамі. Атык быў упрыгожаны ляпным дэкорам і вазамі. Аконныя і дзвярныя праёмы абапал рызаліта былі запраектаваны прастакутныя. Паверхня сцен апрацоўвалася [[Рустыка|рустам]]. Над уваходамі меліся двухсхільныя брылі. <ref name=":0" /><ref name="museum" />. Першапачаткова інтэр’ер галоўнай залы меў дэкаратыўныя карнізы, пілястры і печы, што адпавядала функцыі бальнай залы. Пасля савецкіх перабудоў дэкаратыўнае аздабленне інтэр’ераў было страчанае. Падчас рэстаўрацыі 2019—2021 гадоў частка гістарычных роспісаў у інтэр’ерах першага і другога паверхаў была раскрыта і закансервавана<ref name=":1" />. == Сучаснае выкарыстанне == Пасля рэканструкцыі ў будынку размяшчаюцца выставачныя залы [[Музей гісторыі горада Мінска|Музея гісторыі горада Мінска]], аддзел культуры [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарвыканкама]]. Частка памяшканняў выкарыстоўваецца пад грамадскія і камерцыйныя функцыі (кавярня). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Мінск|271}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-02-11}} [[Катэгорыя:Ракаўская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі класіцызм]] gctd8ybx94cr8s9vzjczcaortmrs9lx Міхал Канарскі 0 802857 5177390 5111934 2026-08-08T07:15:43Z Aliaksei Lastouski 75892 5177390 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Michał Konarski.jpg|thumb]] }} '''Міхал Канарскі''' ({{lang-pl|Michał Konarski}}, {{ДН|25|1|1784}}, [[Слонім]] — {{ДС|26|4|1861}}, [[Адэса]]) — [[педагог]], [[пісьменнік]], [[філантроп]].<ref>''Polski Słownik Biograficzny,'' t. 13, s. 469.</ref><ref>[[:s:ru:ЭСБЕ/Конарский, Михаил|ЭСБЕ/Конарский, Михаил]] {{ref-ru}}</ref> == Біяграфія == Сын Яна і Ганны, народжанай Мацэвіч (ці Маціевіч). Паходзіў са збяднелай [[Зямяне|зямянскай]] сям’і. Спачатку вучыўся ў [[Базыльяне|базыльянскай]] школе ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]] (да 1801), а затым у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], які скончыў у 1808 годзе, атрымаўшы дыплом кандыдата [[Філасофія|філасофіі]]. На некаторы час застаўся ў [[Вільня|Вільні]], перакладаў і адаптаваў камедыі і драмы для віленскага тэатра. Ён апублікаваў пераклад «Новага Белізара» {{нп5|Стэфані-Фелісітэ дэ Жанліс||fr|Félicité de Genlis}} (''Nowy Belizar'', [[Вільня]], 1809, 2-е выданне — 1818), а таксама падрыхтаваў выданне падручніка рускай мовы для пачаткоўцаў. У 1808—1812 гадах выкладаў у доме сям’і мозырскага суддзі Абуховіча. У 1813 годзе пераехаў на [[Падолле]], стаў настаўнікам у сям’і Свяйкоўскіх, з 1815 спыніўся пры двары [[Патоцкія|Патоцкіх]] у [[Тульчын]]е, дзе пасябраваў са [[Станіслаў Трамбецкі|Станіславам Трамбецкім]]. У «[[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскім]]» (1815, т. 1, с. 118—126) апублікаваў некаторыя падрабязнасці пра жыццё і дзейнасць Станіслава Трамбецкага. У Тульчыне адказваў за выхаванне Баляслава Патоцкага, сына Станіслава Шчэнснага Патоцкага і Зоф’і Патоцкай. У 1822—1824 гадах падарожнічаў са сваім вучнем па Заходняй [[Еўропа|Еўропе]]. Затым спыніўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе зблізіўся з групай былых членаў [[Таварыства шубраўцаў]]; з сакавіка 1831 года да канца таго ж года рэдагаваў часопіс групы «[[Bałamut|Баламут]]» і, верагодна, публікаваў у ім свае ўласныя творы (ананімна). Сябраваў з [[Фадзей Булгарын|Фадзеем Булгарыным]]. У 1830—1834 гадах падарожнічаў, сярод іншага, па [[Італія|Італіі]], а таксама па [[Крым]]е. У 1834 годзе пасяліўся на [[Падолле|Падоллі]] і гаспадарыў у набытым маёнтку [[Вашкіўці|Вашкоўцы]] ў [[Брацлаўскае ваяводства|Брацлаўскім ваяводстве]], а таксама здаваў у арэнду суседнія фермы. Быў піянерам цукровай прамысловасці ў гэтым рэгіёне. У апошнія гады свайго жыцця жыў у [[Адэса|Адэсе]], гандляваў збожжам. == Завяшчанне == Дзякуючы сваёй энергіі ў спалучэнні з ашчаднасцю, якая межавала са сквапнасцю, назапасіў значны маёнтак, які на момант смерці перавышаў 200 000 рублёў. Не маючы сям’і, па настойлівай просьбе Караля Качкоўскага і Віктара Карэйвы за пяць дзён да смерці ён склаў [[завяшчанне]], у якім ахвяраваў прыкладна дзве траціны свайго маёнтка на сацыяльныя, культурныя і адукацыйныя мэты. Запаветам Канарскага была заснавана Першая гарадская рамесная школа ў [[Варшава|Варшаве]], названая ў яго гонар. У 1936 годзе, у гонар 50-годдзя існавання школы, на будынку школы на вуліцы Лешна была ўсталявана памятная дошка ў гонар яе заснавальніка. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] традыцыі гэтай школы пераняў Школьны комплекс Міхала Канарскага ў Варшаве па адрасе вуліца Акопава, 55а<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://konar.info/historia-szkoly|title=Historia szkoły – Zespół Szkół im. Michała Konarskiego|access-date=2026-02-17}}</ref>. Канарскі ахвяраваў частку свайго маёнтка на стыпендыі для студэнтаў варшаўскіх школ і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Кракаўскае навуковае таварыства, акрамя грашовага запавету, атрымала каштоўную калекцыю рукапісаў і друкаваных прац XVI—XIX стагоддзяў. Канарскі таксама пакінуў грашовыя сумы гісторыкам Каралю Шайноху, Вацлаву Аляксандру Мацеёўскаму і Юліяну Барташэвічу для публікацыі іх прац, а таксама Юзафу Ломпе, настаўніку і нацыянальнаму дзеячу ў [[Сілезія|Сілезіі]]. Таксама пакінуў значныя сумы школам, бальніцам і цэрквам у [[Адэса|Адэсе]] і [[Брацлаў|Брацлаве]]. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канарскі Міхал}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1784 годзе]] [[Катэгорыя:Педагогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Слоніма]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слоніме]] 3xg4fgxeheboc6vhm0nh21ch4a5035t Самуэль Гіршгорн 0 802859 5177392 5111923 2026-08-08T07:17:05Z Aliaksei Lastouski 75892 5177392 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |image=Samuel Hirszhorn.jpg |партыя={{нп5|Фолькспартай||pl|Fołks-Partaj}} |рэлігія= }} '''Самуэль Гіршорн''' ([[1876]], [[Слонім]] — {{ДС|28|5|1942}}, [[Варшава]]) — [[пісьменнік]], [[журналіст]] і [[палітык]] яўрэйскага паходжання<ref>{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=16329-1.pdf&hash=897f167d66b7165e7a0c79d51c68499b6f870c0f&pubref=16329|аўтар=Пяткевіч, Аляксей|загаловак=Людзі культуры з Гродзеншчыны. Даведнік|год=2000|месца=Гродна|старонкі=64}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%A8%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9D_%D0%A8%D0%BC%D1%83%D1%8D%D0%BB%D1%8C|title=ГИРШГОРН Шмуэль — Российская Еврейская Энциклопедия|website=rujen.ru|access-date=2026-02-17}}</ref><ref>«[https://encyclopedia.yivo.org/article/533 Hirschhorn, Samuel]». ''YIVO Encyclopedia''.</ref>. == Біяграфія == Гіршорн нарадзіўся ў 1876 годзе ў [[Слонім]]е [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], [[Расійская імперыя|Расія]], у заможнай сям’і. Пераехаў у [[Варшава|Варшаву]] ў трынаццаць гадоў і атрымаў камерцыйную і рэлігійную адукацыю. Пачаў сваю журналісцкую кар’еру ў прагрэсіўнай польскай прэсе, публікуючы артыкулы і вершы, як арыгінальныя, так і перакладзеныя з французскай і рускай моў. У 1903 годзе, з уздымам яўрэйскага нацыянальнага руху, напісаў першую брашуру пра [[сіянізм]] на польскай мове пад назвай «''Co to jest syonizm?''» («Што такое сіянізм?»). Пасля гэтага ён стаў частым аўтарам польскай яўрэйскай прэсы, у тым ліку штотыднёвіка «''Głos Żydowski''» і [[кракаў]]скага штомесячніка «''Moriah''». Даследаваў яўрэйска-польскія адносіны і перакладаў паэзію на [[ідыш]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] супрацоўнічаў з «''Varshever tageblat''», штодзённай газетай на ідыш, якая спансавалася нямецкімі акупацыйнымі ўладамі і прытрымлівалася яўрэйскай нацыяналістычна-папулісцкай арыентацыі. У 1916 годзе далучыўся да кіраўніцтва Варшаўскай асацыяцыі яўрэйскіх пісьменнікаў і журналістаў і да супрацоўнікаў варшаўскай штодзённай газеты на ідыш «''Der moment''». Ён рэгулярна працаваў у апошняй газеце больш за два дзесяцігоддзі. У 1916 годзе Гіршорн быў адным з заснавальнікаў [[Фалькісты|Народнай партыі]] ў Польшчы і быў абраны ў Варшаўскую гарадскую раду ад гэтай партыі. На выбарах 1919 года ён быў абраны дэлегатам Заканадаўчага сейма<ref>''M. Smogorzewska.'' Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919—1939. Słownik biograficzny. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe. — Т. II: E-J. — S. 226.</ref>. Пісаў у розных яўрэйскіх перыядычных выданнях як на польскай, так і на ідыш. Сярод яго перакладаў яўрэйскай паэзіі былі анталогія вершаў [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] (1917) і зборнік з 60 яўрэйскіх вершаў пад назвай «''Анталогія яўрэйскай паэзіі''» (1921). Сярод яго найбольш вядомых твораў — «''Гісторыя яўрэяў у Польшчы ад Чатырохгадовага сейма да Першай сусветнай вайны, 1788—1914 гады''» (''Historja Żydów w Polsce: od Sejmu Czteroletniego do wojny europejskiej (1788−1914)''), апублікаваная ў 1923 годзе на польскай мове<ref>[https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=15896 Historja Żydów w Polsce : od Sejmu Czteroletniego do wojny europejskiej (1788—1914)]</ref>, а пазней перакладзеная на ідыш. Гіршорн знаходзіўся ў [[Варшаўскае гета|Варшаўскім гета]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Вёў дзённік у гета, які быў згублены. Скончыў жыццё самагубствам з дапамогай атруты падчас аперацыі 28 мая 1942 года. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гіршгорн Самуэль}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Самазабойцы, якія прынялі яд]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Заканадаўчага сейма]] [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] [[Катэгорыя:Постаці Слоніма]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слоніме]] [[Катэгорыя:Яўрэі]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] 7spytsb9m84e39e4w8zf5hu25s9sqey Рэчыцкая шляхта 0 803390 5177326 5150859 2026-08-08T01:18:32Z IshaBarnes 124956 спасылка 5177326 wikitext text/x-wiki '''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI—XVIII стагоддзях. Павет, створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг.<ref name="nasevich">{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}</ref>, ахопліваў паўднёвы ўсход ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. у ім было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў<ref name="anishchanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}</ref>; паводле спісу 1816 г., у павеце налічвалася 553 асобы шляхты — 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных<ref name="anishchanka"/>. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]], '''Добасна''' [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і '''[[Стрэшын]]''' [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]; маёнткі трымалі таксама [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]<ref name="nasevich"/>. == Гісторыя == Рэчыцкі павет паўстаў на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй<ref name="nasevich"/>. На яго тэрыторыі знаходзіліся [[Рэчыца|Рэчыцкае]], [[Прапойск|Прапойскае]], Гомельскае, [[Чачэрск|Чачэрскае]], Бабруйскае і Рагачоўскае старосцтвы<ref name="halubovich">{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}</ref>. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 г. [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]; апошнім рэчыцкім старастам быў А. Радзівіл (да 1793)<ref name="nasevich"/>. {| class="wikitable" |+ Старасты Рэчыцкага старасцтва<ref name="nasevich"/> |- ! Стараста !! Гады |- | [[Раман Фёдаравіч Сангушка|кн. Раман Санґушка]]|| з 1567 |- | [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] || 1576 |- | кн. Яраш [[Жыжэмскія|Жыжэмскі]]|| да 1597 |- | Пётар [[Жыжэмскія|Жыжэмскі]]|| да 1618 |- | Е. А. [[Слушкі|Слушка]] || з 1626? |- | [[Багуслаў Юрый Слушка|Б Слушка]] || да 1638<ref name="halubovich"/> |- | [[Аляксандр Слушка|А. Слушка]] || з 1638<ref name="halubovich"/> |- | А. Кланоўскі, Паноша || — |- | К. Халецкі || да 1737 |- | [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]] || да 1793 |} Прывілеі на ўнутрыпавятовыя староствы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] (1632—1648) атрымалі Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]] (Рагачоўскае, 1633), Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]] (Чачэрскае, 1633), [[Гедэон Міхал Трызна]] (Бабруйскае, 1638) і Аляксандр [[Слушкі|Слушка]] (Прапойскае, 1643); буйнейшым трымальнікам быў Слушка, які ў розны час займаў рэчыцкае, прапойскае і гомельскае старасцтва і пасады здолеў пакінуць сваім сынам<ref name="halubovich"/>. Цэнтральнае месца ў палітычнай эліце павета займаў у той перыяд род [[Юдыцкія|Юдыцкіх]]: яму належала 8 з 14 намінацыйных прывілеяў на земскія ўрады, выдадзеных пры Уладзіславе IV, а ў 1633—1635 гг. — 5 з 9 павятовых пасадаў; найвышэйшую кар'еру зрабіў [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі|Мікалай Уладзіслаў Юдыцкі]], які ад рэчыцкага скарбніцтва (1636) узнёсся да генерала артылерыі ВКЛ (1654) і [[Навагрудак|навагрудскага]] [[кашталян]]а (1660)<ref name="halubovich"/>. 7 верасня 1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета», якая на падставе ліста [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] 1576 г. вызваляла буйную групу мясцовых землеўладальнікаў ад падаткаў і прыналежнасці да [[Чачэрск|чачэрскага]] замка; гэты дакумент сведчыць пра працяглы працэс афармлення радавітай шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ<ref name="halubovich"/>. [[Бескаралеўе]] 1733—1735 гг. падзяліла шляхту павета між прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст III|Аўгуста III]]<ref name="matsuk2015">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}</ref>. У наступныя дзесяцігоддзі рытм павятовага жыцця вызначала барацьба магнацкіх кліентэл: у 1736—1763 гг. у павеце прайшло каля 28 [[Грамнічны соймік|грамнічных соймікаў]] для выбараў дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Літоўскі Трыбунал]], і больш за палову з іх было сарвана<ref name="matsuk2019">{{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2019 |pages=293–304}}</ref>. Прарадзівілаўская партыя абапіралася на роды Юдыцкіх, Дзерналовічаў і Фашчаў, антырадзівілаўская — на Кяльчэўскіх і Халецкіх, якія на пачатку 1760-х гг. пераарыентаваліся на групоўку [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («[[Фамілія (Чартарыйскія)|Фаміліі]]»); гэтая канфігурацыя прадвызначыла адкрытае супрацьстаянне ў [[Бескаралеўе|бескаралеўе]] 1764 г. На перадканвакацыйным сойміку 6 лютага 1764 г. у [[Рагачоў|Рагачове]] кожны бок абраў сваіх паслоў і свой склад [[Каптуровы суд|каптуровага суда]]; 27 лютага радзівілаўцы пад кіраўніцтвам братоў Юдыцкіх і Антонія Маліноўскага атакавалі каптуровы суд праціўнікаў «агняпальнай зброяй і арматамі», у выніку чаго загінулі шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч<ref name="matsuk">{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}</ref>. 16 красавіка 1764 г., у адзін дзень з [[Генеральная канфедэрацыя ВКЛ|Генеральнай канфедэрацыяй ВКЛ]] у [[Вільня|Вільні]], мясцовая шляхта стварыла ўласную канфедэрацыю на чале з К. Халецкім; падтрымка яе нарастала ад 55 подпісаў на ўстаноўчым сходзе да 179 на сойміку перад [[каранацыйны сойм|каранацыйным соймам]]<ref name="matsuk"/>. Юзаф Юдыцкі, асуджаны каптуровым судом «Фаміліі» да смяротнага пакарання, быў расстраляны ў Рагачове пры садзеянні расійскіх войскаў. Інструкцыі рэчыцкім паслам адлюстроўваюць палітычныя прыярытэты мясцовай шляхты: абарона аўтаноміі ВКЛ, чарговасць соймаў у [[Гродна|Гродне]], абмежаванне павятовых урадаў для мясцовых землеўладальнікаў, стварэнне магдэбургскага суда ў [[Жлобін|Жлобіне]] супраць «гайдамакаў» з-за мяжы і захаванне [[ліберум вета]]<ref name="matsuk"/>. === Падзелы Рэчы Паспалітай === [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета<ref name="sosna">{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]] 1772 г. усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі, і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]] 1793 г. скасаваў павет, тэрыторыя якога была падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. Падчас [[Паўстанне Касцюшкі|Паўстання Касцюшкі]] 1794—1795 гг. было канфіскавана 26 маёнткаў з 36 080 сялянскімі душамі, а пасля [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг.]] — яшчэ 115 маёнткаў з 38 544 сялянамі; маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыскія]]<ref name="sosna"/>. == Самакіраванне == === Соймікі === [[Соймік]]і рэчыцкай шляхты збіраліся пераважна на замку ў [[Рагачоў|Рагачове]], часам у Рэчыцы. Паводле тыпу яны падзяляліся на грамнічныя (выбары дэпутата ў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунал ВКЛ]]), паслоўскія (на [[Сейм Рэчы Паспалітай|Сейм]]) і рэляцыйныя (паслясоймавыя). У 1776—1792 гг. на іх з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў, а на соймік 19 жніўня 1782 г. у Рэчыцы прыбыў 171 абывацель<ref name="sojmiki">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}</ref>. На сойміку 6 лютага 1706 г., у часы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]], за дэпутата ў Трыбунал было пададзена 118 галасоў; пасяджэнне суправаджалася ўзброенымі інцыдэнтамі з боку магнатаў Красінскіх<ref name="khadzinski-sejmik">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}</ref>. === Павятовыя ўрады і суды === Соймікавым жыццём кіраваў [[падкаморы]] — дырэктар сойміка; [[маршалак павятовы]] склікаў і вёў соймік<ref name="marsalak">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}</ref>. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]]<ref name="halubovich"/>. [[Земскі суд]] разглядаў справы шляхты, апеляцыйнай інстанцыяй служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунал ВКЛ]]; у час бескаралеўя дзейнічалі [[Каптуровы суд|каптуровыя суды]], кнігі якіх для Рэчыцкага павета былі апублікаваныя Ю. Бартошэвічам у 1881 г.<ref name="bartoszewicz">{{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}</ref> Сярод вядомых працэсаў сярэдзіны XVIII ст. — справа 1762 г. аб узброеным нападзе на маёнтак Васкоўскага каля ракі Сож, у якой загінула пяць чалавек: суд прызначыў штраф у 100 000 злотых, ніколі не выплачаны, а праз некалькі гадоў асноўныя фігуранты атрымалі павятовыя пасады<ref name="khadzinski-sud">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}</ref>. == Шляхецкія роды паводле попіс 1765 г. == 5 кастрычніка 1765 г. у павеце адбыўся папіс шляхты — агляд узброеных шляхецкіх сіл. Захаваўся ''Wypis Wydan'' (выпіс з акту земскіх кніг), складзены паводле канстытуцыі Сейма Канвакацыйнага 1764 г. Дакумент пералічвае каля 200 шляхцічаў з чатырох парафій павета — Бабруйскай, Гомельскай, Прапойскай і Рэчыцкай. == Рэлігійнае жыццё == У XVII—XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню<ref name="turonak">{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}</ref>. На тэрыторыі павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар і [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў [[Юравічы|Юрэвічах]]; у Бабруйскім дэканаце ў 1772 г. налічвалася 13 манаскіх сядзібаў<ref name="turonak"/>. Паводле статыстыкі 1781 г. парафіі знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы<ref name="jelski">{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}</ref>. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 г. тэрыторыя былога павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі, а пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гг.]] большасць каталіцкіх установаў была скасавана. == Заняпад і спадчына == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]; многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. Інстытут шляхецкага самакіравання трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання: пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]] была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'')<ref name="pradvadziciel">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}</ref>. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. шляхта Усходняй Беларусі павінна была спачатку прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага атрымала права выбіраць маршалкаў; першыя выбары згадваюцца ў 1777 г. [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні, але ўказам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай, а пасля Паўстання 1863—1864 гг. у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены — тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў павеце на працягу стагоддзяў<ref name="pradvadziciel"/>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}} * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}} * {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}} * {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2019 |pages=293–304}} * {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}} * {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}} * {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}} * {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}} * {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}} * {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}} * {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}} * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007}} * {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}} * {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}} {{Шляхта ВКЛ}} [[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Менскае ваяводства]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] nua93tx6jlkz6helglauds8se93j5sy Дом Герберта Н. Штрауса 0 803415 5177470 5119763 2026-08-08T10:12:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177470 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Дом Герберта Н. Штрауса''' ({{lang-en|Herbert N. Straus House}}) — вялікі гарадскі дом па адрасе Іст-71-я вуліца, 9, на ўсход ад Пятай авеню, у раёне Верхні Іст-Сайд, [[Манхэтэн]], [[Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Спраектаваны Горасам Трамбаўэрам<ref>{{cite book|author1=Michael C. Kathrens|author2=Richard C. Marchand|author3=Eleanor Weller|title= American Splendor: The Residential Architecture of Horace Trumbauer|year=2002|publisher=Acanthus Pr Llc|isbn=978-0-926494-22-0}}</ref>. Станам на 2019 год, ацэньваўся ад 56 да 77 мільёнаў долараў<ref name="NYTJul19">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/07/08/nyregion/jeffrey-epstein-nyc-mansion.html|title=$56 Million Upper East Side Mansion Where Epstein Allegedly Abused Girls|date=8 July 2019|author=Matthew Haag|work=The New York Times|access-date=8 July 2019}}</ref>. Першы ўладальнік, Герберт Штраус, шосты з сямі дзяцей Ісідара і Іды Штраус (суўладальнікаў рознічнага гандлю RH Macy &amp;amp; Co.), ніколі не жыў у гэтым доме, бо сканаў да яго канчатковай пабудовы ў 1933 годзе<ref name="WhiteWillensky2010">White, Norval; Willensky, Elliot; Leadon, Fran (2010). AIA Guide to New York City (5th ed.). New York: Oxford University Press. p. 439. ISBN 978-0-19538-386-7.</ref>. Яго спадчыннікі таксама не скончылі працу з-за высокага падатку на маёмасць<ref name="Heavy">{{Cite web|url=https://heavy.com/news/2019/07/jeffrey-epstein-house/|title=Here's the $77M Mansion the Feds Want to Seize from Jeffrey Epstein|author=Ellyn Santiago|date=2019-07-08|publisher=Heavy|access-date=8 July 2019|archive-date=8 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708214120/https://heavy.com/news/2019/07/jeffrey-epstein-house/|url-status=dead}}</ref>. У рэшце рэшт, у 1944 годзе недабудаваны дом перададзены архідыяцэзіі Нью-Ёрка пад шпіталь<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1944/04/18/archives/lt-stgau5-to-wed-niis-anne-helburn-montgomery-ala-girl-will-be.html |title=Lt. Straus to Marry Miss Anne Helburn |newspaper=The New York Times |date=April 18, 1944 |page=24 |quote=Last month he and his brothers [...] donated the unfinished mansion of Herbert N. Straus at 9 East 71st Street to the Roman Catholic Bishropic of New York.}}</ref><ref name="NYTJul19"/>. З 1962 па 1989 год тут размяшчалася школа Бірч Ватэн. Потым за 13,2 мільёна долараў дом набыў мільярдэр Леслі Векснер<ref name="NYTJul19"/><ref name="WhiteWillensky2010" />. У 1995 годзе будынак купіў [[Джэфры Эпштэйн]]<ref name="NYTJul19"/><ref name="NYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1996/01/11/garden/home-sweet-elsewhere.html|title=Home Sweet Elsewhere|author=Christopher Mason|date=11 January 1996|work=[[The New York Times]]|access-date=8 July 2019}}</ref><ref name="Variety">{{cite news|url=https://variety.com/2011/dirt/real-estalker/a-big-deal-goes-down-at-nycs-lordly-834-fifth-avenue-1201231218/|title=A Big Deal Goes Down at NYC's Lordly 834 Fifth Avenue|author=Mark David|date=25 February 2011|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=7 July 2019}}</ref><ref name="VF">{{cite news|url=https://www.vanityfair.com/news/2003/03/jeffrey-epstein-200303|title=The Talented Mr. Epstein|author=Mark David|date=25 February 2011|work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|access-date=11 July 2019}}</ref>. У ліпені 2019 года ў рамках федэральнага расследавання па абвінавачваннях Эпштэйна ў гандлі людзьмі ў мэтах сексуальнай эксплуатацыі ў доме правялі обшук паліцыя Нью-Ёрка і агенты [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]]<ref name="Heavy" />. У сакавіку 2021 года былы кіраўнік Goldman Sachs Майкл Дафі набыў будынак за 51 мільён долараў<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epsteins-manhattan-townhouse-sells-approximately-51-million/story?id=76371810|title=Jeffrey Epstein's Manhattan townhouse sells for approximately $51 million|author=Hill|first=James|website=ABC News|date=March 11, 2021|access-date=November 5, 2025|last2=Katersky|first2=Aaron}}</ref><ref name="Marino s659">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2021/03/22/realestate/jeffrey-epstein-nyc-mansion.html|title=Jeffrey Epstein’s Mansion to Undergo ‘Complete Makeover’|author=Marino|first=Vivian|website=The New York Times|date=March 22, 2021|access-date=November 5, 2025}}</ref>. Сродкі ад продажу былі накіраваны на кампенсацыю ахвярам Эпштэйна<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.foxbusiness.com/markets/goldman-michael-daffey-epstein-nyc-mansion|title=Former Goldman executive pays $51M for Epstein's NYC mansion. Who is he?|author=Conklin|first=Audrey|date=2021-03-17|publisher=[[FOX Business]]|access-date=2021-03-17}}</ref>. Новы ўладальнік абвясціў аб планах рэканструкцыі дома<ref name="Marino s659" />, якая была завершана ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.aol.com/articles/jeffrey-epsteins-house-horrors-completes-231059890.html|title=Years After The Sick Pedo's Victims Were 'Sexually Tortured In a Massage Room Called The Dungeon'|author=Gunn|first=Haley|website=AOL.com|date=October 22, 2025|access-date=November 5, 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Славутасці Нью-Ёрка]] rgcol7t0njpadbkvtz9yiz6zh1p62qb Гродзенскія вербы 0 803564 5177260 5158674 2026-08-07T17:30:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177260 wikitext text/x-wiki '''Гро́дзенскія ве́рбы''', '''гродзенскія пальмы''', '''лапаткі'''&nbsp;— унікальная форма [[Народнае мастацтва|народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і рытуальныя сімвалы [[Вербная нядзеля|Вербнай нядзелі]], якія традыцыйна вырабляюцца на тэрыторыі паўночна-заходняй [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыны]]. У адрозненне ад роднасных круглых [[Віленскія вербы|віленскіх вербаў]], гродзенскія пальмы маюць характэрную плоскую форму. Традыцыя роспісу і вырабу велікодных вербаў у 2016 гадах была ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|Рамановіч|2020|с=50}}<ref name="inventory">{{cite web|url=https://living-heritage.by/nks/3197/|title=Выраб велікодных вербаў (пальмаў)|publisher=Інвентар НКС|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>. == Гісторыя і носьбіты традыцыі == Звычай упрыгожваць галінкі [[Вярба|вярбы]] першымі вясновымі кветкамі і травамі здаўна існаваў у [[Каталіцтва|каталіцкіх]] і [[Праваслаўе|праваслаўных]] сем'ях Гродзенскага рэгіёна. Мяркуецца, што мастацкае ўдасканаленне гэтай традыцыі мае агульныя вясковыя карані з віленскімі пальмамі, аднак на Гродзеншчыне яна пайшла ўласным шляхам, сфарміраваўшы адметную лакальную тэхналогію. Звычай быў найбольш пашыраны ў канцы XIX&nbsp;— першай палове XX стагоддзя ў самім [[Гродна]], а таксама ў гарадскім пасёлку [[Сапоцкін]], аграгарадках [[Адэльск]] і [[Індура]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]<ref name="inventory" />. У часы [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі савецкай улады традыцыя практычна заняпала і сышла ў падполле, аднак яе ўдалося захаваць дзякуючы асобным сем'ям майстроў. Асноўнымі сучаснымі носьбітамі і папулярызатарамі вырабу гродзенскіх велікодных вербаў з'яўляюцца чатыры сястры з Гродна (у дзявоцтве Сарасек): Ванда (нар. 1931), Данута Альшэўская (нар. 1933), Чэслава (нар. 1938) і Дамініка Кавалёнак (нар. 1941). Яны перанялі гэтае майстэрства яшчэ ў дзяцінстве ад сваёй маці Гелены Іосіфаўны (нар. 1907), жыхаркі вёскі [[Вялікая Капліца]]. Пасля доўгага перапынку, з пачаткам грамадскіх змен у канцы 1980-х гадоў, сёстры пачалі актыўна адраджаць старажытнае [[Рамяство|рамяство]]. Напярэдадні кожнага свята кожная з майстрых вырабляла да 100 аўтарскіх пальмаў на продаж, што дазволіла вярнуць гродзенскім вербам шырокую вядомасць далёка за межамі рэгіёна<ref name="inventory" /><ref name="gromc">{{cite web|url=https://gromc.by/45911-2/|title=Кавалёнак Дамініка Дамінікаўна (г. Гродна. Выраб велікодных вербаў)|publisher=Гродзенскі абласны метадычны цэнтр народнай творчасці|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026|url-status=dead}}</ref>. == Тэхналогія і асаблівасці вырабу == Галоўнай візуальнай адметнасцю гродзенскай вербы з'яўляецца яе плоская форма (з-за чаго ў народзе яе часта называюць «лапаткай»). Па сваім сілуэце яна нагадвае птушынае пяро або сапраўдны ліст паўднёвай [[Пальмы|пальмы]], якім урачыста сустракалі [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] пры ўваходзе ў [[Іерусалім]]. Кампазіцыя ствараецца абавязкова на аснове трох галінак [[Вярба белая|белай вярбы]], што нясе ў сабе выразны сакральны і хрысціянскі падтэкст<ref name="ragn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/207188|title=Велікодныя вербы: круглыя віленскія, плоскія гарадзенскія — у этнакраме «Рагна»|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=30 сакавіка 2018|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref><ref name="inventory" />. Тэхналогія [[Пляценне|пляцення]] вылучаецца асаблівай вытанчанасцю. Для дэкарыравання выкарыстоўваюцца разнастайныя прыродныя матэрыялы: [[Жыта|жытнія]] і [[Авёс|аўсяныя]] [[Колас|каласкі]], [[Цімафееўка|цімафееўка]], [[Каноплі|канапелька]], [[Мятлік (расліна)|мятлік]], [[Ядловец|ядловец]], [[барвенак]], [[Хвоя|сасновыя шышкі]], а таксама шматлікія [[Сухацвет|сухацветы (бяссмертнікі)]], [[Крываўнік|крываўнік]] і [[Чабор|чабор]]. Усе гэтыя элементы сіметрычна і паслядоўна прымотваюцца ніткамі да асновы, пачынаючы з самай вяршыні. Гэта стварае дэкаратыўную вертыкальную рытміку і шмат’ярусную кампазіцыю. Майстры часта выкарыстоўваюць як расліны натуральнай прыроднай афарбоўкі, так і штучна пафарбаваныя ў яркія колеры пры дапамозе [[Анілінавыя фарбавальнікі|анілінавых фарбавальнікаў]]. Сярэдні памер гатовага вырабу звычайна складае каля 50 сантыметраў. З мастацкага пункту гледжання стварэнне такой вербы сінтэзуе прыёмы, роднасныя традыцыйнаму [[Ткацтва|ткацтву]] і [[Саломапляценне|саломапляценню]]<ref>{{Cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1328|title=Сучаснае народнае мастацтва|author=[[Я. М. Сахута|Сахута Я. М.]]|website=[[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Беларуская энцыклапедыя]]|date=2023-05-24|access-date=2026-03-07|ref=Сахута|archive-date=15 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315114329/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1328|url-status=dead}}</ref><ref name="inventory" /><ref name="gromc" />. == Значэнне і сучаснае выкарыстанне == У традыцыйнай культуры гродзенскія вербы выконваюць адначасова функцыі рытуальнага прадмета і твора дэкаратыўнага мастацтва. У Вербную нядзелю вернікі прыносяць іх у [[касцёл]]ы і [[Царква (будынак)|цэрквы]] для ўрачыстага асвячэння. Пасля свята свянцоныя пальмы абавязкова кладуць парамі (па дзве) каля [[абраз]]а на [[Покуць|покуці]]. Па народных вераваннях, яны прыносяць у хату гаючую энергетыку лесу і поля, даруюць сямейнае шчасце і служаць магутным абярэгам ад [[Навальніца|навальніцы]] і [[Маланка|маланак]]<ref name="inventory" />. Раней свянцоная вярба шырока выкарыстоўвалася і ў гаспадарчай магіі: ёю традыцыйна выганялі жывёлу на поле ў дзень Святога [[Юр’е (вясновае свята)|Юр’я]], а ўвосень, на [[Дзяды]], старыя вербы адносілі на могілкі. У сучасных умовах, акрамя свайго непасрэднага рэлігійнага прызначэння, гродзенская пальма стала папулярным элементам дэкору гарадскіх і вясковых інтэр’ераў, а таксама арыгінальным рэгіянальным [[сувенір]]ам, які актыўна экспануецца на кірмашах і фестывалях народнай творчасці{{sfn|Рамановіч|2020|с=51}}<ref name="inventory" />. == Гл. таксама == * [[Віленскія вербы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Н. І. Рамановіч|Рамановіч Н. І.]]|загаловак=Практыкі зберажэння традыцыйнай культуры Гродзенскага раёна як галоўная ўмова развіцця турызму і музейнай дзейнасці ў рэгіёне|месца=Мінск|выданне=Актуальныя аспекты аховы нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей : зб. арт.|выдавецтва=БДУКМ|год=2020|адказны=уклад.: А. Т. Каліноўская, А. В. Гумінская, пад агул. рэд. І. Б. Лапцёнак ; Мін-ва культуры Рэсп. Беларусь ; Беларус. дзярж. ун-т культуры і мастацтваў, Ін-т павыш. кваліф. і перападр. кадраў|старонкі=49—53|спасылка=http://repository.buk.by:8080/bitstream/handle/123456789/23141/PRAKTYK%D0%86%20ZBERAZHENNYA%20TRADYCYJNAJ.pdf|ref=Рамановіч}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльная культурная спадчына Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Гродна]] [[Катэгорыя:Культура Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікдзень]] 6r94ttwjontiqg9gknx2nkg6sy7o60u Марыя Твардоўская 0 803797 5177389 5111918 2026-08-08T07:14:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5177389 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Марыя Твардоўская з Скірмунтаў''' ({{lang-pl|Maria Twardowska ze Skirmuntów}}; {{ДН|29|1|1858}}, [[Шэметава (вёска, Мядзельскі раён)|Шаметаўшчына]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] ці [[Моладава (Іванаўскі раён)|Моладава]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]] — {{ДС|24|10|1907}}, [[Велясніца]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]]) — [[Батаніка|батанік]], даследчыца [[Флора Беларусі|флоры Беларусі]], складальніца [[Гербарый|гербарных]] збораў рэдкіх відаў раслін беларускага Палесся<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/152330|title=Твардоўская (Скірмунт-Твардоўская; дзявочае Скірмунт) Марыя - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-10}}</ref><ref name=":1">''Chłapowski Franczisze''k. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/107686/edition/118800/content Maria Twardowska z Skirmuntów. Notka biograficzna]. Poznań: Towarzystwo Przyjaciół Nauk Poznańskie, 1908.</ref><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://ejournals.eu/en/journal/kwartalnik-historii-nauki-i-techniki/article/zielnik-marii-twardowskiej-1858-1907-jako-pretekst-do-szkicu-biograficznego-kresowej-botaniczki|аўтар=Maria Korybut-Marciniak, Karolina Studnicka-Mariańczyk|загаловак=Zielnik Marii Twardowskiej (1858–1907) jako pretekst do szkicu biograficznego kresowej botaniczki|год=2021-09-17|мова=en|выданне=Quarterly Journal of the History of Science and Technology|том=2021|выпуск=Volume 66, Issue 3|seite=85–103}}</ref><ref name=":3">Maria Korybut-Marciniak, ''[https://dspace.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/54964/173-192_Korybut-Marciniak.pdf?sequence=1&isAllowed=y Głosy uwięzione w zielnikach. Zapomniane badaczki flory litewskiej w XIX wieku]'', w: ''Życie prywatne Polaków w XIX wieku. «W zwierciadle rzeczy»'', t. X, red. J. Kita, M. Korybut-Marciniak, Łódź — Olsztyn 2022, s. 173—192.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://wb24.org/2025/01/29/maria-twardowska-pionierka-bada-flory-bia-orusi/|title=Maria Twardowska – pionierka badań flory Białorusi|last=Redakcja|website=Wb24.org - Wirtualna Białoruś|date=2025-01-29|access-date=2026-03-10}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады. Вучоба === Нарадзілася ў сям’і Канстанціна Скірмунта і Габрыэлі з Умястоўскіх, уладальнікаў маёнтка Шаметаўшчына ў [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер вёска [[Шэметава (вёска, Мядзельскі раён)|Шэметава]], Мядзельскі раён Мінскай вобласці). Тут правяла дзяцінства разам са сваімі малодшымі братамі [[Казімір Скірмунт|Казімірам]] і Баляславам, а таксама сястрой Юзэфай. Бацькі клапаціліся пра адукацыю дзяцей, гэтаму служыла і багатая бібліятэка, сабраная Канстанцінам Скірмунтам. Атрымала хатнюю асвету. Асаблівую ўвагу надавалі вывучэнню замежных моў, брала ўрокі [[Французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай]]. Дзякуючы дапамозе брата Казіміра яна таксама авалодала [[Грэчаская мова|грэчаскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовамі, што пазней паспрыяла развіццю яе батанічных інтарэсаў. Дасягнуўшы паўналецця, паступіла на Вышэйшыя курсы для жанчын у [[Кракаў|Кракаве]], якімі кіраваў [[Адрыян Бранецкі]]. Пачала навучанне на прыродазнаўчым факультэце, курс якога ўключаў заняткі па астраноміі, фізіцы, хіміі, батаніцы, заалогіі, мінералогіі і гігіене. Таксама запісалася на дадатковыя заняткі ў [[Эдвард Францішак Янчэўскі|Эдварда Францішка Янчэўскага]] (1846—1918), прафесара [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]], аўтара прац у галіне анатоміі раслін і складальніка гербарыя [[Жамойць|жамойцкай]] флоры. Верагодна, менавіта ён развіў у ёй захапленне стварэннем гербарных калекцый<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />. Веды, атрыманыя падчас курсаў і прыватных заняткаў, адкрылі перад ёй магчымасці навуковага апісання флоры. Побыт у Кракаве працягваўся тры гады. Пасля заканчэння вучобы вярнулася дамоў. === Шлюб === 8 ліпеня 1880 года ў Шэметаўшчыне адбыўся яе шлюб з Юзафам Твардоўскім, унукам перадапошняга рэктара [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Юзаф Твардоўскі|Юзафа Твардоўскага]], уладальнікам зямель у Пінскім павеце і гаспадаром [[Велясніца|Вялесніцы]], там пасля шлюбу і пасяліліся маладыя. Сядзіба ў Вялесніцы на рацэ [[Ясельда|Ясельдзе]] была акружаная разлівамі і мела вельмі цікавы з батанічнага пункту гледжання мясцовы ландшафт. Марыя Твардоўская даследавала бліжэйшы парк і наваколле маёнтка ў пошуках раслінных узораў, назірала за прыродным асяроддзем і чытала спецыяльную літаратуру. У 1884 годзе Юзаф Твардоўскі перанёс параліч і да канца жыцця быў інвалідам. Абавязкі кіравання маёнткам і догляду за мужам ляглі на Марыю Твардоўскую. Аднак яна таксама працягнула даследаванні мясцовай флоры<ref name=":2" /><ref name=":3" />. Нягледзячы на шматлікія абавязкі, яна знаходзіла час для чытання навуковых прац па батаніцы. Яна сістэматычна збірала і апісвала расліннасць у маёнтках, дзе часцей за ўсё знаходзілася — у Вялесніцы і Шаметаўшчыне. Таксама ў 1896—1897 гадах праводзіла даследаванні [[Сасудзістыя расліны|сасудзістых раслін]] у [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]]<ref>''Twardowska ze Skirmuntów Marya''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=118580 Notatki florystyczne z powiatu mozyrskiego]. Poznań: Towarzystwo Przyjaciół Nauk Poznańskie, 1898. </ref>. === Даследаванні і публікацыі === Вынікі сваіх назіранняў і артыкулы па прыродазнаўстве яна пачала публікаваць у [[Варшава|варшаўскіх]] часопісах: навукова-папулярным «''Wszechświat''» і навуковым «''Pamiętnik Fizjograficzny''». Тэксты Твардоўскай у «''Wszechświat''» адрозніваліся шырокай тэматыкай. Яна не абмяжоўвалася толькі батанікай, часта гэта былі каментарыі да даследаванняў і паведамленняў еўрапейскіх прыродазнаўцаў. Апісвала вынікі навуковых эксперыментаў, публікавала, напрыклад, матэрыялы пра выкарыстанне раслін у вытворчасці (у тым ліку каўчуку), а таксама вынікі ўласных даследаванняў айчыннай флоры. За час супрацоўніцтва з часопісам было надрукавана 86 яе тэкстаў. У «''Pamiętnik Fizjograficzny''» яна апублікавала 11 артыкулаў, у якіх прадстаўляла вынікі даследаванняў і назіранняў, што праводзіла з 1883 года. У 1907 годзе, ужо пасля яе смерці, у гэтым навуковым выданні выйшаў апошні артыкул Твардоўскай, прысвечаны характарыстыцы гербарыя прафесара фармакалогіі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта — [[Ян Фрыдэрык Вольфганг|Яна Фрыдэрыка Вольфганга]] (1775—1859). Марыя Твардоўская таксама супрацоўнічала з фларыстычным выданнем «''Flora Polonica Exsiccata''», якое выходзіла ў [[Львоў|Львове]]. Яна дасылала туды сабраныя, апісаныя і вызначаныя ёю расліны з ваколіц [[Пінск]]а. Адна з раслін, дасланых у Львоў, аказалася раней невядомым відам [[Ястрабок валасісты|ястрабца]], які быў апісаны пад назвай ''Hieracium twardowskianum''. Даследчык ястрабцоў [[Уладзіслаў Дыбоўскі]] лічыў гэты від вельмі цікавым<ref name=":2" /><ref name=":3" />. За два дзясяткі гадоў ёю былі сабраны вельмі рэдкія для Беларусі віды раслін ([[Каменяломнік балотны|Каменяломнiк балотны]], [[Ятрышнік дрэмлік]], [[Венерын чаравічак сапраўдны]] і інш.), некаторыя з якіх у цяперашні час на Беларусі больш не сустракаюцца. Акрамя дзікарослых відаў, даследчыца вывучала пустазельныя расліны, тыя, што культываваліся, а таксама заносныя віды раслін, якія знаходзіла ў населеных пунктах, паблізу дарог і чыгуначных станцый. Даследчыца цікавілася і іншымі групамі жывых арганізмаў. Так, яна апублікавала спіс з 45 [[Слізевікі|слізевікоў]], знойдзеных у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (1885), стала аўтарам некалькіх нарысаў-назіранняў аб жыцці [[Бабёр еўрапейскі ў Беларусі|баброў]]<ref name=":0" />. Адным з найважнейшых дасягненняў Марыі Твардоўскай стала прыняцце яе ў Фізіяграфічную камісію Акадэміі ведаў у Кракаве. У 1904 годзе камісія прыняла яе як супрацоўніцу, яна стала першай жанчынай у гэтым коле. Яна актыўна дзейнічала разам з [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыяй Скірмунт]] у Каталіцкім дабрачынным таварыстве ў Пінску, якое апекавалася галоўным чынам беднымі дзецьмі. Таксама ўдзельнічала ў таемным навучанні, пра што сведчаць адукацыйныя публікацыі, адрасаваныя жыхарам вёскі, у тым ліку накіраваныя супраць ужывання алкаголю<ref name=":2" />. [[Файл:Пінск. Старыя могілкі (каталіцкія). Марыя (Скірмунт) Твардоўская (1859—1907) (cropped).jpg|міні|Магіла Марыі Твардоўскай з Скірмунтаў на старых каталіцкіх могілках у Пінску|злева]] Памерла 24 кастрычніка 1907 года і была пахавана ў [[Пінск]]у на [[Старыя могілкі (Пінск)|старых каталіцкіх могілках]]. == Спадчына == [[Файл:S12-25345.jpg|міні|Hieracium twardowskianum са збораў Музея натуральнай гісторыі ў Стакгольме]] Свой гербарый завяшчала Таварыству аматараў навук у [[Познань|Познані]] (Польшча), а шматлікія дублеты яе гербарных збораў захоўваюцца цяпер у многіх еўрапейскіх краінах: у [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім нацыянальным універсітэце імя Івана Франка]], у Музеі натуральнай гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны, у Шведскім музеі натуральнай гісторыі ў Стакгольме, а таксама ў Батанічным музеі ў Берліне. Найбольшая з захаваных калекцый знаходзіцца ў Музеі натуральнай гісторыі ў Лондане. У гербарыі Універсітэта Паўночнай Караліны захоўваецца калекцыя з 47 грыбоў, сабраная Марыяй Твардоўскай. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Батанікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пінскім раёне]] [[Катэгорыя:Скірмунты]] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Твардоўская Марыя}} tt329tq5w9kklpijcuji03nwq3m4zg1 Браніслаў Руткоўскі 0 804002 5177385 5175688 2026-08-08T07:08:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5177385 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = старажытная музыка | Месца смерці = [[Лейпцыг]] | Узнагароды = Рыцарскі крыжа Ордэна Адраджэння Польшчы (1954) і Камандорскі крыж Ордэна Адраджэння Польшчы (1959) }}'''Браніслаў Руткоўскі''' ([[Польская мова|польск]]. ''Bronisław Rutkowski'', [[27 лютага]] [[1898]], [[Камаі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] - [[1 чэрвеня]] [[1964]], [[Лейпцыг]]) — польскі арганіст, [[педагог]], музычны крытык, [[дырыжор]] і [[кампазітар]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/152388|title=Руткоўскі Браніслаў - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-13}}</ref><ref name=":1">Rutkowski Bronisław. ''Polski słownik biograficzny'' T. 33. S. 217-220.</ref><ref name=":2">''Драўніцкі Янка''. Камаі — радзіма Браніслава Руткоўскага // [https://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 ''Куфэрак Віленшчыны''. 2004. № 1 (9).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241204223121/https://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 |date=4 снежня 2024 }} C. 133-148.</ref><ref>''Шумская Ірына''. Браніслаў Руткоўскі. Нястомны шукальнік гармоніі // ''[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/23656/1/Muzyka_bel.pol.pdf Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння]''. – Мінск, 2011. – С. 135-147.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і незаможных сялян. Васьмігадовым хлопчыкам пачаў вучыцца ў арганіста [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|касцёла Яна Хрысціцеля ў Камаях]], працягваў вучобы ў касцёльнага арганіста ў [[Нарач (аграгарадок, Мядзельскі раён)|Кабыльніку]]. У 1910-14 гадах вучыўся ў Дзісенскай прагімназіі. Пасля сканчэння вучобы ў Дзісне, Руткоўскі разам са сваім апякуном-ксяндзом выправіўся да Пецярбурга, каб працягнуць навучанне ў польскай гіманазіі Св. Кацярыны. Адначасова ён заняў пасаду арганіста ў касцёле Св. Казіміра. У 1915-18 вывучаў арган у [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Санкт-Пецярбургскай імператарскай кансерваторыі]] Расійскага музычнага таварыства ў прафесара Жака Гандшына, асоба якога зрабіла вялікі ўплыў на фармаванне музычных і педагагічных поглядаў Руткоўскага. Служыў у Першым польскім корпусе генерала Доўбар-Мусніцкага<ref name=":1" />. Вучыўся на паланістыцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў 1919–1921 гадах. У 1920 годзе прыняў удзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Быў узнагароджаны [[Virtuti Militari|ордэнам Virtuti Militari]] V ступені. У 1921-24 гадаў вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Фрыдэрыка Шапена|Варшаўскай кансерваторыі]] (1921–1924) у Мечыслава Сужынскага (арган) і Генрыка Мельцэра (дырыжыраванне). Падчас вучобы заняў пазіцыю музычнага кіраўніка тэатра "Рэдута". Пасля завяршэння кансерваторыі атрымаў стыпендыю на навучання ў Парыжы, дзе правёў наступныя два гады. Сваю педагагічную дзейнасць пачаў у Варшаўскай кансерваторыі, дзе выкладаў клас арганаў, адначасова служыў арганістам у касцёле святога Яна Хрысціцеля ў Варшаве. Актыўна супрацоўнічаў з Польскім радыё. Валодаючы шырокай эрудыцыяй і аратарскімі здольнасцямі, пачуццём гумару і артыстызмам, рыхтаваў шматлікія музычныя праграмы. Займаўся музычнай апрацоўкай народных, у тым ліку і беларускіх, спеваў і твораў для аргана. Быў ініцыятарам стварэння Таварыства старажытнай музыкі і з’яўляўся яго старшынёй. Займаўся арганізацыяй канцэртаў, выдавецкай дзейнасцю і папулярызацыяй музыкі сярод моладзі. Рэдагаваў выданні «Квартальнік музычны», «Польская музыка», «Музычная газетка». Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў вязнем турмы Павяк (1940). Пасля вызвалення выкладаў у Варшаве ў Сярэдняй музычнай школе (фактычна гэта была тайная кансерваторыя), а таксама на падпольных настаўніцкіх курсах. Кіраваў музычнай секцыяй пры Аддзеле культуры Галоўнай камендатуры Арміі Краёвай. Удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. Пасля яго разгрому трапіў у канцэнтрацыйны лагер, адкуль быў вызвалены войскамі саюзнікаў, і адразу выехаў у Італію. Пасля вайны, вярнуўшыся з Італіі, застаўся ў Кракаве, дзе жыў і працаваў да канца жыцця. Пасля вайны [[прафесар]] (рэктар 1955–1964) [[Кракаўская музычная акадэмія|Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі ў Кракаве]] (цяпер Акадэмія музыкі). [[Файл:Rutkowski Komaje.jpg|міні|Памятная шыльда ў гонар Браніслава Руткоўскага, касцёл Яна Хрысціцеля ў Камаях]] Лічыцца стваральнікам пасляваеннай Кракаўскай арганнай школы, якая стала фундаментам не толькі польскай арганістыкі, але і распаўсюдзілася на іншыя краіны Усходняй Еўропы. У 1957 г. заснаваў кафедру арганаў і клавесіна ў Кракаве, якая каардынавала працу ўсіх арганных класаў іншых ВНУ Польшчы. Таксама выкладаў у Ягелонскім універсітэце, быў мастацкім кіраўніком Кракаўскай філармоніі, членам Праграмнай калегіі Музычнага выдавецтва, членам савета Кракаўскага опернага таварыства, працаваў журналістам і галоўным рэдактарам часопіса «Рух музычны». З'яўляўся адным з заснавальнікаў Міжнароднага фестывалю арганнай музыкі, які штогод адбываецца ў Аліўскім кафедральным саборы ў Гданьску. Паспяхова гастраляваў з канцэртамі па Еўропе, Савецкім Саюзе.<ref name=":0" /> Быў узнагароджаны Рыцарскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1954) і Камандорскім крыжам Ордэна Адраджэння Польшчы (1959). У 1960 годзе атрымаў узнагароду горада Кракава. Памёр 1 чэрвеня 1964 года ў Лейпцыгу на магіле [[Іаган Себасцьян Бах|Іагана Себасцьяна Баха]] ў царкве Святога Фамы, выконваючы абавязкі [[Журы|члена журы]] Міжнароднага конкурсу Баха. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве, у Алеі Заслужаных (секцыя LXVII-захад-2-6) <ref>{{Cite web|url=https://zck-krakow.pl/locator|title=Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Bronisław Rutkowski|website=rakowice.eu}}</ref> . Яго стрыечная сястра Яніна Сівіцкая (з Руткоўскіх), якая ўсё жыццё пражыла ў Камаях, згадвала: <blockquote>Ён умеў рабіць усе сялянскія работы: касіў, жаў, араў, сенаваў, ездзіў на начлег. Амаль кожнае лета прыязджаў у Камаі, наведваў школу, граў у касцёле... Бронак таксама з местачкоўцамі гаварыў па-беларуску, хаця добра валодаў польскай і рускай мовамі<ref name=":2" />.</blockquote> [[Файл:Bronisław Rutkowski Komaje.jpg|міні|Запіс беларускай народнай песні ў Камаях, зроблены Браніславам Руткоўскім.]] Запісы беларускіх народных песняў з Камаяў, што зрабіў Браніслаў Руткоўскі, былі апублікаваны Браніславай Гаўроньскай у зборніку "Народныя песні Віленскай і Наваградскай зямлі" (Вільня, 1935)<ref>''Gawrońska Bronisława''. [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/18125/edition/27892/content Pieśni ludowe ziemi wileńskiej i nowogródzkiej]. Wilno: Drukarnia Nakładowa "Lux"; Wydawnictwo Wileńskiego Związku Teatrów i Chórów Ludowych, 1935.</ref>. == Прыватнае жыццё == Сын Юзафа і Марыі з Руткоўскіх. 26 ліпеня 1924 ажаніўся з піяністкай Зоф'яй Васькоўскай. Іх адзіная дачка, Эва, загінула падчас бамбардзіроўкі Любліна ў 1939 годзе . == Памяць == Праз год яго імя было прысвоена прадстаўнічай канцэртнай зале «Фларыянка», а 2 красавіка 1974 года — музычнай школе на вуліцы Юзэфінскай у Кракаве. На яго радзіме, у Камаях у прылеглым да касцёла скверы, які названы ў гонар славутага земляка, устаноўлены памятны знак. У памяць Б. Руткоўскага ў касцёлах Пастаўскага раёна кожны год праходзіць фестываль «Гучаць старадаўнія арганы Пастаўшчыны»<ref name=":0" />. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Руткоўскі Браніслаў}} == Крыніцы == </references> [[Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстання]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] [[Катэгорыя:Арганісты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Камаях]] l1t37o8bka48h2z3k54je5dvb26t3xz 5177386 5177385 2026-08-08T07:08:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5177386 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = старажытная музыка | Месца смерці = [[Лейпцыг]] | Узнагароды = Рыцарскі крыжа Ордэна Адраджэння Польшчы (1954) і Камандорскі крыж Ордэна Адраджэння Польшчы (1959) }}'''Браніслаў Руткоўскі''' ([[Польская мова|польск]]. ''Bronisław Rutkowski'', [[27 лютага]] [[1898]], [[Камаі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] - [[1 чэрвеня]] [[1964]], [[Лейпцыг]]) — польскі арганіст, [[педагог]], музычны крытык, [[дырыжор]] і [[кампазітар]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/152388|title=Руткоўскі Браніслаў - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-13}}</ref><ref name=":1">Rutkowski Bronisław. ''Polski słownik biograficzny'' T. 33. S. 217-220.</ref><ref name=":2">''Драўніцкі Янка''. Камаі — радзіма Браніслава Руткоўскага // [https://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 ''Куфэрак Віленшчыны''. 2004. № 1 (9).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241204223121/https://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 |date=4 снежня 2024 }} C. 133-148.</ref><ref>''Шумская Ірына''. Браніслаў Руткоўскі. Нястомны шукальнік гармоніі // ''[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/23656/1/Muzyka_bel.pol.pdf Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння]''. – Мінск, 2011. – С. 135-147.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і незаможных сялян. Васьмігадовым хлопчыкам пачаў вучыцца ў арганіста [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|касцёла Яна Хрысціцеля ў Камаях]], працягваў вучобы ў касцёльнага арганіста ў [[Нарач (аграгарадок, Мядзельскі раён)|Кабыльніку]]. У 1910-14 гадах вучыўся ў Дзісенскай прагімназіі. Пасля сканчэння вучобы ў Дзісне, Руткоўскі разам са сваім апякуном-ксяндзом выправіўся да Пецярбурга, каб працягнуць навучанне ў польскай гіманазіі Св. Кацярыны. Адначасова ён заняў пасаду арганіста ў касцёле Св. Казіміра. У 1915-18 вывучаў арган у [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Санкт-Пецярбургскай імператарскай кансерваторыі]] Расійскага музычнага таварыства ў прафесара Жака Гандшына, асоба якога зрабіла вялікі ўплыў на фармаванне музычных і педагагічных поглядаў Руткоўскага. Служыў у Першым польскім корпусе генерала Доўбар-Мусніцкага<ref name=":1" />. Вучыўся на паланістыцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў 1919–1921 гадах. У 1920 годзе прыняў удзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Быў узнагароджаны [[Virtuti Militari|ордэнам Virtuti Militari]] V ступені. У 1921-24 гадаў вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Фрыдэрыка Шапена|Варшаўскай кансерваторыі]] (1921–1924) у Мечыслава Сужынскага (арган) і Генрыка Мельцэра (дырыжыраванне). Падчас вучобы заняў пазіцыю музычнага кіраўніка тэатра "Рэдута". Пасля завяршэння кансерваторыі атрымаў стыпендыю на навучання ў Парыжы, дзе правёў наступныя два гады. Сваю педагагічную дзейнасць пачаў у Варшаўскай кансерваторыі, дзе выкладаў клас арганаў, адначасова служыў арганістам у касцёле святога Яна Хрысціцеля ў Варшаве. Актыўна супрацоўнічаў з Польскім радыё. Валодаючы шырокай эрудыцыяй і аратарскімі здольнасцямі, пачуццём гумару і артыстызмам, рыхтаваў шматлікія музычныя праграмы. Займаўся музычнай апрацоўкай народных, у тым ліку і беларускіх, спеваў і твораў для аргана. Быў ініцыятарам стварэння Таварыства старажытнай музыкі і з’яўляўся яго старшынёй. Займаўся арганізацыяй канцэртаў, выдавецкай дзейнасцю і папулярызацыяй музыкі сярод моладзі. Рэдагаваў выданні «Квартальнік музычны», «Польская музыка», «Музычная газетка». Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў вязнем турмы Павяк (1940). Пасля вызвалення выкладаў у Варшаве ў Сярэдняй музычнай школе (фактычна гэта была тайная кансерваторыя), а таксама на падпольных настаўніцкіх курсах. Кіраваў музычнай секцыяй пры Аддзеле культуры Галоўнай камендатуры Арміі Краёвай. Удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. Пасля яго разгрому трапіў у канцэнтрацыйны лагер, адкуль быў вызвалены войскамі саюзнікаў, і адразу выехаў у Італію. Пасля вайны, вярнуўшыся з Італіі, застаўся ў Кракаве, дзе жыў і працаваў да канца жыцця. Пасля вайны [[прафесар]] (рэктар 1955–1964) [[Кракаўская музычная акадэмія|Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі ў Кракаве]] (цяпер Акадэмія музыкі). [[Файл:Rutkowski Komaje.jpg|міні|Памятная шыльда ў гонар Браніслава Руткоўскага, касцёл Яна Хрысціцеля ў Камаях]] Лічыцца стваральнікам пасляваеннай Кракаўскай арганнай школы, якая стала фундаментам не толькі польскай арганістыкі, але і распаўсюдзілася на іншыя краіны Усходняй Еўропы. У 1957 г. заснаваў кафедру арганаў і клавесіна ў Кракаве, якая каардынавала працу ўсіх арганных класаў іншых ВНУ Польшчы. Таксама выкладаў у Ягелонскім універсітэце, быў мастацкім кіраўніком Кракаўскай філармоніі, членам Праграмнай калегіі Музычнага выдавецтва, членам савета Кракаўскага опернага таварыства, працаваў журналістам і галоўным рэдактарам часопіса «Рух музычны». З'яўляўся адным з заснавальнікаў Міжнароднага фестывалю арганнай музыкі, які штогод адбываецца ў Аліўскім кафедральным саборы ў Гданьску. Паспяхова гастраляваў з канцэртамі па Еўропе, Савецкім Саюзе.<ref name=":0" /> Быў узнагароджаны Рыцарскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1954) і Камандорскім крыжам Ордэна Адраджэння Польшчы (1959). У 1960 годзе атрымаў узнагароду горада Кракава. Памёр 1 чэрвеня 1964 года ў Лейпцыгу на магіле [[Іаган Себасцьян Бах|Іагана Себасцьяна Баха]] ў царкве Святога Фамы, выконваючы абавязкі [[Журы|члена журы]] Міжнароднага конкурсу Баха. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве, у Алеі Заслужаных (секцыя LXVII-захад-2-6) <ref>{{Cite web|url=https://zck-krakow.pl/locator|title=Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Bronisław Rutkowski|website=rakowice.eu}}</ref> . Яго стрыечная сястра Яніна Сівіцкая (з Руткоўскіх), якая ўсё жыццё пражыла ў Камаях, згадвала: <blockquote>Ён умеў рабіць усе сялянскія работы: касіў, жаў, араў, сенаваў, ездзіў на начлег. Амаль кожнае лета прыязджаў у Камаі, наведваў школу, граў у касцёле... Бронак таксама з местачкоўцамі гаварыў па-беларуску, хаця добра валодаў польскай і рускай мовамі<ref name=":2" />.</blockquote> [[Файл:Bronisław Rutkowski Komaje.jpg|міні|Запіс беларускай народнай песні ў Камаях, зроблены Браніславам Руткоўскім.]] Запісы беларускіх народных песняў з Камаяў, што зрабіў Браніслаў Руткоўскі, былі апублікаваны Браніславай Гаўроньскай у зборніку "Народныя песні Віленскай і Наваградскай зямлі" (Вільня, 1935)<ref>''Gawrońska Bronisława''. [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/18125/edition/27892/content Pieśni ludowe ziemi wileńskiej i nowogródzkiej]. Wilno: Drukarnia Nakładowa "Lux"; Wydawnictwo Wileńskiego Związku Teatrów i Chórów Ludowych, 1935.</ref>. == Прыватнае жыццё == Сын Юзафа і Марыі з Руткоўскіх. 26 ліпеня 1924 ажаніўся з піяністкай Зоф'яй Васькоўскай. Іх адзіная дачка, Эва, загінула падчас бамбардзіроўкі Любліна ў 1939 годзе . == Памяць == Праз год яго імя было прысвоена прадстаўнічай канцэртнай зале «Фларыянка», а 2 красавіка 1974 года — музычнай школе на вуліцы Юзэфінскай у Кракаве. На яго радзіме, у Камаях у прылеглым да касцёла скверы, які названы ў гонар славутага земляка, устаноўлены памятны знак. У памяць Б. Руткоўскага ў касцёлах Пастаўскага раёна кожны год праходзіць фестываль «Гучаць старадаўнія арганы Пастаўшчыны»<ref name=":0" />. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Руткоўскі Браніслаў}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстання]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] [[Катэгорыя:Арганісты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Камаях]] b566wzaunh9gymed67xeit50pfmhk61 Марыля Лядніцкая-Шчыт 0 804010 5177388 5112961 2026-08-08T07:12:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5177388 wikitext text/x-wiki {{Мастак|выява=[[File:Maryla Lednicka Szczytt.jpg|thumb]]}} '''Марыля Лядніцкая-Шчыт''' ([[Польская мова|польск]]. ''Maryla Lednicka-Szczytt''''',''' 10 сакавіка 1893, [[Масква|Маскв]]<nowiki/>а - [[25 мая]] [[1947]], [[Нью-Ёрк]]) — скульптарка<ref name=":0">Maryla Lednicka-Szczytt. ''Polski slownik biograficzny.'' T. XVI. S. 609-610.</ref><ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/tech/article/view/8922|аўтар=Katarzyna Nowakowska-Sito|загаловак=Maria Lednicka-Szczytt – kariera polskiej rzeźbiarki we Włoszech, 1924–1934|год=2019-06-30|мова=pl|выданне=TECHNE. Seria Nowa|выпуск=3|старонкі=81–106|issn=2720-149X|doi=10.18778/2084-851X.07.05}}</ref><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://apcz.umk.pl/AE/article/view/AE.2014.026|аўтар=Magdalena Kasa|загаловак=Wśród aniołów i świętych — ewolucja form rzeźbiarskich w pracach Maryli Lednickiej-Szczytt|год=2014|мова=pl|выданне=Archiwum Emigracji|старонкі=351–363|issn=2391-7911|doi=10.12775/AE.2014.026}}</ref>. == Маладосць і вучоба == Нарадзілася 10 сакавіка 1893 года ў Маскве. Дачка [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандра Лядніцкага]], мінскага адваката і палітыка, і Марыі з Пачобут-Адляніцкіх. Сястра [[Вацлаў Лядніцкі|Вацлава Лядніцкага]], славутага літаратуразнаўцы. Пачала вывучаць скульптуру ў Маскве, наведвала Вяземскую школу-інтэрнат. У 1912 годзе скончыла школу-інтэрнат Анэлі Вярэцкай у Варшаве. Затым вывучала скульптуру ў Маскве ў студыі Уладзіміра Дамагацкага. У 1913 годзе паехала ў Парыж, дзе вучылася ў [[Эміль Антуан Бурдэль|Эміля Антуана Бурдэля]], які арганізаваў майстроўню для жанчын. Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў яе ў Расійскай імперыі і перашкодзіў вярнуцца вучыцца ў Францыю. З 1914 па 1917 год вучылася ў Маскве, сярод іншага, у майстэрні Тадэвуша Брэера. У 1917 годзе выйшла замуж за інжынера Уладзіслава Неміровіча-Шчыта (з роду [[Шчыты-Неміровічы|Неміровічаў-Шчыт]] з Вярхоўя), уласніка маёнткаў у [[Лепельскі павет|Лепельскім павеце]]. Шлюб скончыўся разрывам праз два гады<ref name=":2" />. У 1919 годзе яна зноў выехала ў Парыж і працавала пад кіраўніцтвам Бурдэля. З 1920 года выстаўлялася ў Восеньскім салоне, з 1922 года была яго членам, а з 1928 — членам журы. Удзельнічала ў арганізацыі выставы мастацтва [[Маладая Польшча|Маладой Польшчы]] ў Musée Crillon (1922), дзе выставіла творы ''«Мадонна»'' і ''«Чорны анёл»'' (з 1930-х гадоў знаходзяцца ў калекцыі Banca Intesa ў Рыме). [[Файл:Grób rodziny Lednickich.jpg|міні|Скульптура Панны Марыі працы Марылі Лядніцкай-Шчыт і Адрыяны Гурскай дэ Мантаўт на сямейным надмагіллі Лядніцкіх (Могілкі Павонзкі ў Варшаве), прыкладна з 1923 г.]] Марылу Ледніцкую-Шчыт звязвалі даўнія сяброўскія адносіны з сёстрамі Гурскімі, Адрыянай Гурскай дэ Манто і Тамарай дэ Лемпіцкай, якія пачаліся ў 1919 годзе і падчас іх выстаў у «Восеньскім салоне». У пачатку 1920-х гадоў Марыля Лядніцкая-Шчыт і Адрыяна Гурская сумесна стварылі скульптуру Дзевы Марыі, размешчаную на сямейным надмагіллі Лядніцкіх на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] у Варшаве. == Італьянскі перыяд == У 1924 годзе пераехала ў Італію, каб падрыхтавацца да ўласнай выставы ў галерэі Пезара ў Мілане. Пасябравала з Юзэфам Цёпліцам, мецэнатам польскіх мастакоў у Італіі, фінансістам і дырэктарам Італьянскага камерцыйнага банка. Разам са сваім бацькам, [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]], яна жыла на віле Цёпліца ў [[Варэзэ]], недалёка ад [[Мілан|Мілана]], у гэты час яна таксама стварыла бюст жонкі Цёпліца, актрысы Ядвігі Цёпліц-Мразоўскай. Яе знаходжанне ў Італіі стала перыядам мастацкага росквіту. Карысталася прызнаннем крытыкаў і атрымлівала шматлікія заказы, асабліва на партрэты. У 1926 годзе правяла сваю другую персанальную выставу з прадмовай мастака [[Карла Кара]]. Удзельнічала ў шматлікіх выставах: польская мастацкая выстава ў Бруселі ў 1928 годзе, міжнародная выстава ў Венецыі ў 1928 годзе (выставіла ''«Святога Францішка»'' і ''«Календымаджо»'', Міланскі кірмаш у 1928 годзе (выканала карыятыдаў для спажывецкага павільёна) і ў Гаазе ў 1929 годзе. На міжнароднай выставе рэлігійнага мастацтва ў Падуі (1931) атрымала залаты медаль за свае скульптуры ''«Святы'' ''Францішак'' і ''Чорны анёл»''. На [[Венецыянская біенале|18-й Венецыянскай біенале]] ў 1932 годзе яна выставіла ''«Юнака»'' і ''«Партрэт Арвіеты Барамеа»'' ў польскім павільёне. Стварыла мноства статуй, скульптур і ўпрыгожванняў для караблёў і фантанаў. Адзін з фантанаў, спраектаваны Марыляй Лядніцкай-Шчыт, быў размешчаны на вуліцы Аменоні ў [[Мілан|Мілане]], а пазней перанесены ў банк Інтэнса. [[Файл:Lednick Klęczący anioł.jpg|міні|Марыля Лядніцкая-Шчыт. Укленчаны анёл. 1930-31. Нацыянальны музей у Варшаве]] Шмат скульптур гэтага перыяду творчасці знаходзяцца ў італьянскіх прыватных калекцыях і ў рэзідэнцыях паблізу Мілана<ref name=":1" />. == Нью-ёркскі перыяд == У 1933 годзе пераехала ў Нью-Ёрк. Яе персанальныя выставы адбыліся ў галерэі Вільдэнштэйна (1934) і галерэі Жульена Леві (1938). Таксама ўдзельнічала ў выставах у [[Бруклінскі музей|Бруклінскім музеі]], Інстытуце сучаснага мастацтва (Бостан), Музеі выяўленчых мастацтваў у Дэйтане, штат Агаё, і ў польскім павільёне на Сусветнай выставе ў Нью-Ёрку (1939–1940). Засяродзілася на бюстах і рэлігійным мастацтве. Да гэтага перыяду належаць скульптуры святога Антонія Падуанскага (касцёл Святой Брыгіты ў Піпеку, Нью-Джэрсі), святога Бярнарда (капліца школы святога Бернарда ў Гладстане), Пятра Скаргі (Фордхэмскі ўніверсітэт, Нью-Ёрк), Мадонны з немаўлём (касцёл Уваскрэсення, Нью-Ёрк) і Духа медытацыі (Ньюаркскі музей выяўленчых мастацтваў, Нью-Джэрсі)<ref name=":0" />. 25 мая 1947 года скончыла жыццё самагубствам у Нью-Ёрку. Яе пахавалі разам з братам Вацлавам у Нью-Ёрку. Яе сімвалічная магіла знаходзіцца ў сямейнай магіле на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 191–I–25/26/27). У 1950 годзе ў Сан-Францыска былі апублікаваныя мемуары пра яе. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лядніцкая-Шчыт Марыля}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Скульптары Польшчы]] 5f6t52cikbfikf99vs1yu6dkbzvwlbw Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ 0 804258 5177384 5141740 2026-08-08T07:06:50Z Aliaksei Lastouski 75892 5177384 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Эрэнкройц}} {{Вучоны}} '''Цэзарыя Ганна Бадуэн дэ Куртэнэ-Эрэнкройц-Енджэевічова''' ([[Польская мова|польск]]. ''Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa,'' [[2 жніўня]] [[1885]], [[Тарту|Дэрпт]] - [[28 лютага]] [[1967]], [[Лондан]]) — польскі [[Этналогія|этнолаг]], першая жанчына-рэктар у гісторыі польскай акадэміі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pressto.amu.edu.pl/index.php/nsw/article/view/3245|аўтар=Dorota Zamojska|загаловак=Cezaria Anna Baudouin de Courtenay- -Vasmer-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967)|год=2011-01-01|мова=pl|выданне=Nauka i Szkolnictwo Wyższe|выпуск=2(38)|старонкі=15–25|issn=1231-0298}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etnoznawcy.pl/biogram/cezaria-anna-baudouin-de-courtenay-ehrenkreutz-jedrzejewiczowa/|title=Cezaria Anna Baudouin de Courtenay- Ehrenkreutz- Jędrzejewiczowa - ETNOznawcy|website=etnoznawcy.pl|access-date=2026-03-16}}</ref> З 1927 па 1935 год была прафесарам [[Этнаграфія|этнаграфіі]] і [[Этналогія|этналогіі]] ў Віленскім [[Віленскі ўніверсітэт|універсітэце Стэфана Баторыя]], заснавала там школу этналогіі і этнаграфічны музей Віленшчыны. == Прыватнае жыццё == Дзяцінства яна правяла ў Дэрпце (сённяшні [[Тарту]] ), які ў той час быў важным навуковым цэнтрам. Яе бацькам быў славуты лінгвіст [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Ян Неціслаў Бадуэн дэ Куртэнэ]], "бацька польскай лінгвістыкі" (ён загадваў кафедрай параўнальнай граматыкі ў Дэрпцкім універсітэце), а маці — Рамуальда Багніцкая. У школе пачала вучыцца толькі ў 13 гадоў, калі разам з сям'ёй пераехала ў [[Кракаў]]. З-за інтрыг вакол яе бацькі ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] яна пераехала з сям'ёй у [[Санкт-Пецярбург]], дзе працягнула навучанне ў гімназіі. У Санкт-Пецярбургу яна пачала вучобу на Вышэйшых жаночых курсах, а затым на гісторыка-філалагічным факультэце Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе пасля лібералізацыі пасля рэвалюцыі 1905 года жанчыны маглі вучыцца ў якасці "вольных слухачоў". У 1910 годзе ў Кракаве яна выйшла замуж за вучня бацькі, славіста [[Макс Фасмер|Макса Фасмера]], які пазней змяніў [[Аляксандр Брукнер|Аляксандра Брукнера]] на кафедры славістыкі і этналогіі ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце]]. Шлюб распаўся праз тры гады. З 1916 года была замужам за [[Стэфан Эрэнкройц|Стэфанам Эрэнкройцам]], прафесарам права і сенатарам Польшчы, ад якога ў яе было трое дзяцей — трагічна загінулая дачка Крысціна (1917–1927) і сыны: Тадэвуш (1919–1976), салдат [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] у Віленскім краі, і Анджэй (1921–2008), гісторык і ўсходазнаўца, прафесар Мічыганскага ўніверсітэта ў Эн-Арбар (ЗША), а пазней сузаснавальнік Аўстралійскага інстытута польскіх спраў. У 1933 годзе яна развялася і выйшла замуж за [[Януш Енджаевіч|Януша Енджаевіча,]] прэм'ер-міністра Рэспублікі Польшча. Пасля пачатку вайны яна эвакуіравалася з сям'ёй у Львоў, затым у [[Румынія|Румынію]] і, нарэшце, у [[Палесціна|Палесціну]]. У 1947 годзе з сям'ёй эвакуіравалася ў Вялікабрытанію. Праз чатыры гады памёр яе муж, і яна занялася развіццём навукі і ўмацаваннем акадэмічнай супольнасці за мяжой. == Навучанне ў Пецярбургу == [[Файл:Cezaria_Baudouin_de_Courtenay_Ehrenkreutz_Jędrzejewiczowa.jpg|злева|міні|Цэзарыя Ганна Бадуэн дэ Куртэнэ ў маладосці]]Падчас побыту ў Кракаве ў 1910 годзе адмыслова вывучыла беларускую і латышскую мову. У 1911 годзе яна была адной з першых жанчын, якія атрымалі дыплом першай ступені ў Імператарскім універсітэце Санкт-Пецярбурга на аснове дысертацыі пад назвай «''Мова Марыйнага малітоўніка XVI стагоддзя, выдадзенага прафесарам Пташыцкім''», напісанай пад кіраўніцтвам прафесара [[Тадэвуш Зялінскі|Тадэвуша Зялінскага]]. Падчас вучобы яна заснавала (разам з Зоф'яй Садоўскай, Станіславай Адамавічавай і [[Казіміра Ілаковіч|Казімерай Ілаковіч]]) Асацыяцыю польскіх жанчын «''Spójnia''», якая аб'ядноўвала жанчын, якія вучацца ва ўніверсітэтах Санкт-Пецярбурга. Мэтай арганізацыі была ўзаемадапамога і інтэграцыя жанчын, якія вучацца ў Санкт-Пецярбургу (не толькі студэнтак). Самаадукацыя вялася з мэтай будучага грамадскага жыцця. Актывісткі былі поўныя рашучасці змагацца за паляпшэнне ўмоў жыцця для ўсіх жанчын. Прадастаўленне інфармацыі аб стыпендыях, даступнай адукацыі і магчымасцях працаўладкавання для жанчын мела вырашальнае значэнне. Падчас знаходжання ў Санкт-Пецярбургу яна падрыхтавала дзве лінгвістычныя працы: «''Албанія і албанцы''» і «''Камень Латыр і горад Алтыр''». У наступныя гады яна вярнулася ў Польшчу, дзе працавала ў прыватных жаночых гімназіях Варшавы. == Віленскі перыяд == У 1921 годзе разам са Стэфанам Эрэнкройцам пераехалі ў Вільню, дзе яе муж узначаліў кафедру старажытнапольскага і літоўскага судовага права ў адноўленым Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя. Цэзарыя працавала настаўніцай лаціны ў Дзяржаўнай гімназіі імя Элізы Ажэшка і адначасова пачала падаваць дакументы на атрыманне хабілітацыі, якая дазволіла б ёй чытаць лекцыі ва Універсітэце Стэфана Баторыя, дзе кафедра этнаграфіі заставалася вакантнай. У 1922 годзе атрымала хабілітацыю ў Варшаўскім універсітэце на аснове дысертацыі «''Святая Цэцылія — унёсак у генезіс апокрыфаў''» (апублікаванай у 1922 годзе ў часопісе «''Lud''»). З 1924 па 1927 год, будучы дацэнтам Віленскага [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта Стэфана Баторыя]], яна чытала лекцыі па этнаграфіі і этналогіі, а таксама праводзіла важныя для яе палявыя даследаванні са студэнтамі. Чытал адмысловы лекцыйны курс па этнаграфіі беларусаў. У 1929 годзе яна была прызначана дацэнтам этналогіі і этнаграфіі на факультэце гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя. На падставе сваіх даследаванняў народнай культуры Віленскага рэгіёна яна заснавала пры ўніверсітэце Этнаграфічны музей, стварыўшы першую калекцыю на аснове народнага тэкстылю, сабранага для выставы ў 1925 годзе. Таксама выкарыстала свае кантакты з рэгіянальнымі Таварыствамі падтрымкі народнай прамысловасці (яна была старшынёй Навукова-мастацкай секцыі). Свой вопыт яна сістэматызавала ў «''Кіраўніцтве для калекцыянераў Этнаграфічнага музея Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя''» (Вільня, 1926). У гэтай публікацыі яна падкрэсліла важнасць тыповасці экспанатаў, а не іх спецыфічных эстэтычных якасцей, і важнасць належнага апісання іх паходжання і прызначэння, без якіх яны навукова бескарысныя. У 1928 годзе яна падрыхтавала этнаграфічную выставу для Паўночна-Усходняга кірмашу ў Вільні. З 1925 года супрацоўнічала з Антрапалагічнай камісіяй Польскай акадэміі мастацтваў і навук, ёй было даручана рэдагаваць том «Этнаграфія» ў «Польскай энцыклапедыі», падрыхтаванай Польскай акадэміяй мастацтваў і навук. Была суарганізатарам 2-га З'езда славянскіх географаў і этнографаў у 1927 годзе. [[Файл:Etnologia USB.jpg|міні|Этнолагі Універсітэта Стэфана Баторыя ў этнаграфічным музеі. Па цэнтры ў вышэйшым шэрагу - Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ. Вільня, 1935.]] Узначальвала Польскую камісію па народным мастацтве пры Інстытуце міжнароднага інтэлектуальнага супрацоўніцтва. Таксама працягвала працаваць у жаночых аб'яднаннях — узначальвала Віленскае аддзяленне Асацыяцыі жанчын з вышэйшай адукацыяй. Яна была прызначана дацэнтам толькі 19 лістапада 1929 года. Гэта было першае прызначэнне жанчыны на прафесарскую пасаду ў Польшчы. Цэзарыя таксама ўзначальвала этнаграфічна-геаграфічную секцыю Навукова-даследчага інстытута Усходняй Еўропы, праводзіла заняткі і лекцыі па этнаграфіі ў Школе палітычных навук пры гэтым інстытуце і ўваходзіла ў рэдакцыйную калегію яго часопіса «Balticoslavica». За гэты час яна апублікавала наступныя працы: «''Кіраўніцтва па зборы прадметаў для Этнаграфічнага музея Універсітэта Стэфана Баторыя''», «''Вясельныя абрады польскага народа як драматычная форма''» і «''Вясельныя звычаі польскага народа''». == Варшаўскі перыяд == У 1933 годзе была прынята пастанова аб стварэнні кафедры польскай этнаграфіі ў Варшаўскім універсітэце, і Цэзарыя дэ Бадуэн дэ Куртэнэ была прызначана яе загадчыцай. Праз год (1934) яна была прызначана прафесарам. У Варшаве рацягвала свае даследаванні культуры ўсходніх памежных зямель Польшчы, спрабуючы паўтарыць поспех Віленскага этнаграфічнага музея. Дамаглася пагаднення, згодна з якім этнаграфічныя калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве былі перададзены ў нядаўна створаны Этнаграфічны музей. Гэты музей у рэшце рэшт быў звязаны з Варшаўскім універсітэтам, а яго дырэктарам стала Цэзарыя. У 1935 годзе яна таксама стала членам Дзяржаўнай музейнай рады. Яе даследаванні народных танцаў прывялі да прэзентацыі польскіх народных танцавальных мадэляў на Сусветнай выставе 1937 года ў Парыжы. У гэты час яна таксама рыхтавала працу пра культ Святога Георгія, які, на яе думку, быў уключаны ў паганскі культ бога сельскагаспадарчай прадукцыі Георгія (паведамляецца, што гатовы рукапіс быў знішчаны ў пажары ў 1939 годзе). У 1936 годзе яна апублікавала працы: «''Дзве культуры, дзве навукі''» і «''Народныя танцы і вясельныя звычаі''». Актыўна ўдзельнічала ў рабоце Жаночага грамадскага саюза, а ў 1937 годзе падпісала пратэст супраць «лавачнага гета». == Дзейнасць у эміграцыі == Падчас знаходжання ў Палесціне яна працавала ў Бюро блізкаўсходніх і сярэднеўсходніх даследаванняў, якое павінна было служыць падмуркам для аднаўлення ўсходазнаўства ў пасляваеннай Польшчы. За гэты час яна напісала наступныя дысертацыі: «''Святы Георгій, заступнік скаўтынгу''», «''Каляндар Святога Георгія, або даследаванне ў базыліцы Гроба Гасподняга ў Іерусаліме''», «''Святы Георгій — культуралагічнае даследаванне''», «''Антаніна Чарнецкая, пілігрымка з Замойскага рэгіёна''» і «''Гуцульская Бяроза і румынская Брэзея ў кантэксце калядных звычаяў''». У Лондане (пасля 1947 г.) яна стала сузаснавальніцай [[Polska Rada Naukowa na Obczyźnie|Польскай навуковай рады за мяжой]] (створанай у 1948 г.), якая праз два гады стала Польскім навуковым таварыствам за мяжой . Яна часта ўдзельнічала ў навуковых пасяджэннях рады, а яе артыкулы публікаваліся ў «''Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie''» («''Штогоднік Польскага навуковага таварыства за мяжой''»). Яна таксама ўваходзіла ў Асацыяцыю прафесараў і дацэнтаў польскіх акадэмічных школ за мяжой (з 1948 г.) і ў групу навукоўцаў, звязаных з Польскім універсітэтам за мяжой (PUNO). У 1958 г. была абраная рэктарам гэтага ўніверсітэта. Была членам Гісторыка-літаратурнага таварыства ў Парыжы і Каралеўскага антрапалагічнага інстытута Вялікабрытаніі і Ірландыі. [[Файл:Romualda_Baudouin_de_Courtenay_-_grób.jpg|міні|Сімвалічная магіла Цэзарыі Енджэевічавай на могілках Павонзкі]] [[Файл:Grób_Cezarii_Baudouin_de_Courtenay_Ehrenkreutz_Jędrzejewiczowej_i_Janusza_Jędrzejewicza.jpg|міні|Магіла Цэзарыі Бадуэн дэ Куртэнэ Эрэнкройц Енджэевічавай і Януша Енджэевіча]] Пахавана разам з [[Януш Енджаевіч|мужам]] на могілках Бекенхэм (E1 22268). Яе сімвалічная магіла знаходзіцца на [[Старыя Павонзкі|могілках Павонзкі ў Варшаве]] (участак 21-4-4,5). == Памяць == Яе вучань [[Мар’ян Пецюкевіч|Мар'ян Пецюкевіч]] згадваў пра яе наступным чынам: <blockquote>Прафэсар Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнай-Эгрэнкройц апрача высокай культуры, веды, дэмакратычных поглядаў і беспасрэдных чалавечых адносінаў да людзей, – мела яшчэ глыбока разьвінутае пачуцьцё па-жаночаму вытанчаных адносінаў да малодшых ад сябе. Яна старалася зблізіцца да сваіх выхаванцаў-студэнтаў, як чулая маці, і аказваць ім увагу, зацікаўленасьць іхнім жыцьцём, справамі, іхнімі радасьцямі й смуткам, і быць гатовай заўсёды прыйсьці з памогай. Я быў адным з тых студэнтаў этнаграфіі, каго спадарыня прафэсар запаланіла духова. Ня толькі цікавыя лекцыі, але й сама атмасфэра, створаная на катэдры этнаграфіі, змабілізавала мяне на менавіта гэты напрамак студыяў, прывязвала мяне й сама асоба прафэсаркі, якая стварыла тую сямейную, мілую атмасфэру. Як кажуць, яна ведала кожнага свайго студэнта наскрозь, адгадвала нават ягоныя думкі. Чытала на твары радасьць і гора. Шанавала кожнага нацыянальнасьць і сьветапогляд. Была як добрая, клапатлівая маці, што жыла жыцьцём сваіх дзяцей. Дзякуючы шматлікім сваім выдатным якасьцям, пані прафэсар згуртавала вакол сябе студэнтаў, якія па сваёй нацыянальнай прыналежнасьці ўяўлялі праўдзівы канглямэрат<ref>''Пецюкевіч Мар'ян''. У пошуках зачараваных скарбаў. Вільня 1998, с. 106-108.</ref>.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Продкі}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бадуэн дэ Куртэнэ Цэзарыя}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Этнографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лондане]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тарту]] mlgh0s90kfekmfwdy9ek5ceyhxoyblg Люцыян Туркоўскі 0 804280 5177387 5167848 2026-08-08T07:10:03Z Aliaksei Lastouski 75892 5177387 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = [[File:Lucjan Turkowski.jpg|thumb]] }}'''Люцыян Туркоўскі''' ([[Польская мова|польск.]] ''Lucjan Turkowski,'' [[13 лістапада]] [[1905]], [[Ліда]] - [[2 студзеня]] [[1976]], [[Лондан]]) — польскі этнолаг і этнограф, прафесар Польскага замежнага ўніверсітэта ў Лондане<ref>{{Cite web|url=https://etnoznawcy.pl/biogram/lucjan-turkowski/|title=Lucjan Turkowski - ETNOznawcy|website=etnoznawcy.pl|access-date=2026-03-17}}</ref><ref>''Лабачэўская Вольга''. Люцыян Туркоўскі – даследчык народнага ткацтва Віленшчыны і Навагрудчыны // [https://greencross.by/sites/default/files/files-for-download/2025/008_brasluskiya_chytanni_2003-.pdf Браслаўскія чытанні: матэрыялы VI навук.-краязн. канф., Браслаў, 7–8 мая 2003 г.] – Браслаў, 2003. – С. 59–64.</ref>. == Біяграфія == У 1926 годзе скончыў Дзяржаўную гімназію імя Караля Хадкевіча ў Лідзе, а затым пачаў вучобу на факультэце польскай і славянскай філалогіі ва [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэце Стэфана Баторыя]], адначасова вывучаў геаграфію. Праз два гады змяніў спецыяльнасць і пачаў вывучаць этналогію ў прафесара [[Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ|Цэзарыі Бадуэн дэ Куртэнэ]] (лічыўся яе ўлюбёным вучнем). Падчас вучобы актыўна ўдзельнічаў у палявых даследаваннях, якія праводзіла кафедра этнаграфіі ў [[Віленскі край|Віленскім краі]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім краі]], паўночным [[Палессе|Палессі]] і [[Валынь|Валыні]]; сабраныя ім матэрыялы былі выкарыстаны пры стварэнні Атласа народнай культуры <ref name="muzeum">{{Cite web|url=http://etnomuzeum.pl/2124-2/|title=Wspomnienie o etnografie, Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej|website=etnomuzeum.pl|url-status=dead}}</ref> . З 1929 года на працягу трох гадоў вёў заняткі па этнаграфіі на кафедры этнаграфіі Усходняй Еўропы ў Віленскай школе палітычных навук <ref name="puno">{{Cite web|url=http://docplayer.pl/3013168-Iii-wybor-czlonkow-polskiego-towarzystwa-naukowego-na-obczyznie.html|title=Wybór członków Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie, Polskie Towarzystwo Naukowe na Ojczyźnie s. 27|website=docplayer.pl|access-date=17 сакавіка 2026|archive-date=29 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229043718/https://docplayer.pl/3013168-Iii-wybor-czlonkow-polskiego-towarzystwa-naukowego-na-obczyznie.html|url-status=dead}}</ref> . Паміж 1930 і 1936 гадамі ён правёў даследаванні ў двухстах вёсках, размешчаных у Віленскім, Навагрудскім і Палескім ваяводствах, ахвяраваўшы сабраныя матэрыялы нядаўна створанаму Этнаграфічнаму музею УСБ. У 1934 годзе абараніў магістарскую дысертацыю па народным ткацтве і ганчарстве ў Віленскім і Навагрудскім рэгіёнах. У 1935 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе на кафедры польскай этнаграфіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] рыхтаваў доктарскую дысертацыю на тэму «''Народнае ткацтва і ткацкія рамёствы ў Віленскім і Навагрудскім рэгіёнах''». Адначасова ўніверсітэт накіраваў Люцыяна Туркоўскага ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальны музей]], дзе яму было даручана рэарганізаваць этнаграфічны аддзел. У 1937 годзе падрыхтаваў выставу «Народны касцюм у Польшчы» і даведнік па ёй. Затым прыняў запрашэнне ад Таварыства аховы народнага мастацтва арганізаваць выставу дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З 1936 года займаў пасаду дырэктара навуковага аддзела Польскага таварыства падтрымкі народнай прамысловасці {{R|puno}}. Яго доктарская дысертацыя «Народнае ткацтва і ткацкае рамяство ў Віленскім і Навагрудскім рэгіёнах» ужо была надрукавана, калі пачалася [[Другая сусветная вайна]]. Пасля пажару ў друкарні захаваўся толькі ўступны раздзел; увесь тыраж быў знішчаны. Вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]], праз два гады быў арыштаваны НКВД і сасланы ва [[Узбекістан]], адкуль праз год яму ўдалося патрапіць у [[Армія Андэрса|армію Андэрса]], дзе ён стаў тэхнічным рэдактарам ваенных выданняў {{R|muzeum}} . == Эміграцыя == У Палестыне заставаўся чатыры гады, на працягу якіх праводзіў этнаграфічныя даследаванні сельскагаспадарчай культуры арабскіх народаў, якія насялялі [[Іўдзейскія горы]]. Сабраў значную колькасць матэрыялаў па сельскагаспадарчай тэхніцы і сельскагаспадарчых культурах. Пазней ён апублікаваў некаторыя з іх, у тым ліку ў такіх працах, як «Эгейскі цэнтр садоўніцкай культуры. Калыска паходжання культурных раслін» (Roczn. Pol. Tow. Nauk. na Obczyźnie 8, 1957-58; тэкст даклада, прадстаўленага 13 ліпеня 1958 г. на пасяджэнні Этнаграфічнай камісіі Гуманітарнага аддзела гэтага таварыства ў Лондане), і «Сялянская сельская гаспадарка ў Іўдзейскіх пагорках» (Palestine Exploration Quarterly, Лондан, 1969, выпускі 1, 2). Па заканчэнню вайны пасяліўся ў [[Лондан|Лондане]], куды прыбыў у 1947 годзе падчас эвакуацыі саюзных войскаў. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] жыў у цяжкіх фінансавых умовах, працаваў на фабрыцы. Нягледзячы на гэта, апрацоўваў матэрыялы, сабраныя ў Палестыне, і актыўна працаваў у Этнаграфічнай камісіі Польскага навуковага таварыства за мяжой. У 1960 годзе пад кіраўніцтвам Цэзарыі Бадуэн дэ Куртэнэ абараніў доктарскую дысертацыю ''«Народнае ткацтва і ткацкае рамяство ў Віленскім і Навагрудскім рэгіёнах»'', падрыхтаваную з выкарыстаннем калекцый [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]. Праз чатыры гады Сенат Польскага замежнага ўніверсітэта зацвердзіў [[Хабілітацыя|яго габілітацыйную дысертацыю]] і прысвоіў Люцыяну Туркоўскаму званне [[Дацэнт|дацэнта]] этналогіі і этнаграфіі {{R|muzeum}}. У 1969 годзе ён быў прызначаны [[Прафесар|прафесарам]] і раптоўна памёр у 1976 годзе. Згодна з яго завяшчаннем, яго прах быў перавезены ў Польшчу і пахаваны 21 жніўня 1976 года на могілках Святога Георгія ў Торуні. Пасля смерці Туркоўскага Польскi унiверсiтэт выдаў у Лондане часткy яго працы аб народным ткацтве Вiленшчыны i Навагрудчыны пад назвай "''Крынiцы ўздзеяння на народнае ткацтва Вiленскага i Наваrрудскага ваяводства''", якая складаецца з наступных раздзелаў: "Ткацкае рамяство i яго адносiны да народнага ткацкага промысла", "Сучасны промысел вясковых прафесійных ткачоў", "Уплывы Усходy i Захадy на народнае ткацтва", "Сацыяльна-эканамiчныя змены ў XIX стагоддзi i ix уплыў на ткацкi промысел". Архіў Туркоўскага быў перададзены ў Польшчу, у Iнстытут этналогii Унiверсітэта Адама Мiцкевiча ў Познанi, дзе ён зараз захоўваецца. Сабраныя Туркоўскім у 1930-1935 гг. матэрыялы аб народным ткацтве маюць значную гiстарычную каштоўнасць. Пасля яго смерці ацалелыя матэрыялы былi падрыхтаваны ў Лондане да друку яго супрацоўніцай прафесарам Янiнай Гейлзянскай-Пiлатавай i выдадзены ў Польшчы ў 1984 годзе пад назвай "''Народнае ткацтва i рамяство ў Вiленскiм i Навагрудскiм ваяводствах''" з 48 малюнкамі, фатаздымкамi, спiсам i картай даследаваных мясцовасцей. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Туркоўскі Люцыян}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Вайскоўцы Арміі Андэрса]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1976 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Этнографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] <references /> [[Катэгорыя:Этнографы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лондане]] qq3bhy75c65f09313ocbcn52zn5rdbk Самуэль Багуміл Ліндэ 0 805657 5177382 5137114 2026-08-08T06:59:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5177382 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, [[Бібліяграфія|бібліёграф]], педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і [[Францішак Ксаверы Дмахоўскі|Францішка Ксаверыя Дмахоўскага]] «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навук, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь<ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref>. Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследаванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Услед за Т. Чацкім С. Б. Ліндэ напісаў, што першая і трэцяя рэдакцыі статутаў ВКЛ былі напісаны «на рускай мове», сцвердзіў, што «ўсе Ягелоны аж да Жыгімонта Аўгуста ў Літве пісалі па-руску, давалі граматы і прывілеі, а паводле слоў нашага Бантке (у яго гісторыі кнігадрукавання), здаецца, некаторыя з іх не надта добра ведалі польскую мову і, прынамсі, Казімір Ягелон раней умеў па-руску, чым па-польску...». У фрагменце, прысвечаным Ф. Скарыну, С. Б. Ліндэ заўважыў, што ў прадмове да кнігі «Эсфір» першадрукар згадваў пра «сваю прыродную рускую мову». Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''»<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|старонкі=32--33}}</ref>. Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было як водгукам Ліндэ на агульную грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах, так і непасрэдным адказам на просьбу Ф. Бэнткоўскага аб напісанні такога даследавання. Ліндэ з такой цікавасцю займаўся гэтым помнікам, што першыя аркушы сваёй працы здаў у друк, калі кніга яшчэ не была дапісана да канца. У выніку ў канцы даследавання прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Параўноўваючы біблейскія ўрыўкі ў Статуце з Астрожскай Бібліяй, Ліндэ адмаўляў паходжанне гэтых урыўкаў і з Астрожскай Бібліі, і з перакладу Бібліі Скарыны: «Гэтыя ўрыўкі з Статута, як вынікае, мусяць быць самастойнай працай беларускага перакладчыка, які трымаецца ў іх звычаяў, гутарковай мовы сваіх землякоў» (''Teksta zatem te w Statucie muszą być dowolnej pracy białoruskiego tłumacza, stosującego się w nich do zwyczaju, potocznej mowy swych ziomków'')<ref>''Olechnowicz, M.'' Polscy badacze folkloru i języka białoruskiego w XIX wieku. — Łódź, 1986. — S. 75.</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад 'беларускай мовай'ª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага: <blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і іншых. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польска-ўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] e94rpx4pqsnbk551ss426t4lbzut8n4 Аляксандра Бяльцова 0 805813 5177381 5124606 2026-08-08T06:55:42Z Aliaksei Lastouski 75892 5177381 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Аляксандра Бяльцова''' ([[Руская мова|рус]]. '''Александра Митрофановна Бельцова,''' [[17 сакавіка]] [[1892]], [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Чарнігаўская губерня]] — [[1 лютага]] [[1981]], [[Рыга]]) — латвійская мастачка<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://lnmm.gov.lv/en/latvian-national-museum-of-art/exhibitions/aleksandra-belcova-18921981-52|title=Aleksandra Beļcova (1892–1981) - Art Museums|website=lnmm.gov.lv|access-date=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tg-m.ru/articles/4-2011-33/iskusstvo-i-sudby-roman-suta-i-aleksandra-beltsova|title=Искусство и судьбы. Роман Сута и Александра Бельцова {{!}} Журнал «ТРЕТЬЯКОВСКАЯ ГАЛЕРЕЯ»|author=Евсеева Наталия|website=www.tg-m.ru|access-date=2026-04-10}}</ref>. [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_studio.jpg|міні|Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)]] [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_porcelain.jpg|міні|Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў [[Навазыбкаў]], куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гваздзёў Сяргей|загаловак=Рэха з берагоў Дзвіны-Даўгавы // Крэскі да партрэтаў мастакоў з Заходняй Беларусі|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Галіяфы|старонкі=105-107}}</ref>. Вучылася ў [[Пенза|Пензенскім]] мастацкім вучылішчы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і [[Романс Сута]], з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака [[Натан Ісаевіч Альтман|Натана Альтмана]]. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьмай Пятровым-Водкіным]] і творчасць [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] аказалі значны ўплыў на яе творчасць. У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянізмам]], [[Фавізм|фавізмам]] і [[Кубізм|кубізмам]]. У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз [[Берлін]] (дзе яны сустракаліся з лідэрам [[Футурызм|футурыстаў]] [[Філіпа Тамаза Марынеці|Марынеці]]) у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізмам]], якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму. Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі. Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі. У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі [[Ар-дэко|арт-дэко]] і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын. У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. [[Рыўера]] дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах. У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай. Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся<ref>Kukaine Jana. [https://www.researchgate.net/publication/357243026_Aleksandra_Belcova_1892-1981_On_Course_for_a_Virtual_Feminist_Museum Aleksandra Beļcova (1892–1981): On Course for a Virtual Feminist Museum] // Eesti Kunstimuuseumi Toimetised / The Proceedings of the Art Museum of Estonia, 2021. Pp. 153–190</ref>. Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе Аляксандра Бяльцова ўступіла ў Саюз мастакоў Латвійскай ССР. Яна заставалася актыўнай да апошніх гадоў жыцця, удзельнічаючы ў выставах і іншых мастацкіх падзеях. Дзяржаўны мастацкі музей у Рызе арганізаваў дзве персанальныя выставы А. Бяльцовай — у 1962 і 1972 гадах<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/aleksandra-belcova/|title=Aleksandra Beļcova|website=AWARE Women artists / Femmes artistes|access-date=2026-04-10}}</ref>. У савецкі час Бяльцова ўсё больш звярталася да партрэтнага жывапісу. Партрэты яе сяброў — пісьменнікаў, акцёраў, оперных спевакоў і балетных артыстаў — дазвалялі ёй адносна лёгка прыстасавацца да патрабаванняў сацыялістычнага рэалізму. Значную частку яе работ гэтага перыяду складаюць кампазіцыі з інтэр’ерамі: часта гэта яе майстэрня, балкон або віды з акна<ref name=":1" />. Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў [[Латвія|Латвіі]], і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў. У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абодвум мастакам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей|Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею]], які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года. == Бяльцова і беларускі рух == [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]] згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку [[Алесь Салавей]] (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і [[Пятро Сакол]]. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні"<ref>{{Кніга|аўтар=Адамовіч Антон|загаловак=Да гісторыі беларускае літаратуры|год=2005|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавец Зьміцер Колас|старонкі=1245-1246}}</ref>. Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусём Езавітавым]]. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць:<blockquote>А. Бяльцова прайшла праз некалькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі палотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі<ref name=":0" />.</blockquote> У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях"<ref>{{Кніга|аўтар=Грыбоўскі Юры.|загаловак=Беларусы ў Латвіі (1918-1945 гг.)|год=2026|месца=Беласток|выдавецтва=Фонд Камунікат|старонкі=911}}</ref>. У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава<ref>{{Кніга|аўтар=Туронак Юры|загаловак=Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі.|год=2008|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі|старонкі=343}}</ref>. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бяльцова Аляксандра}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-11}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] 3uwwz1on5oyibi34u1htny5spwzwt6m Сымон Фелікс Жукоўскі 0 805845 5177380 5124622 2026-08-08T06:53:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5177380 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] і [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскай]] моваў, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref>''Пазднякоў Валерый''. Жукоўскі Сымон Фелікс // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыя Беларусі]]. Т. 6. Кн.2. - Мінск, 2003. - С. 383.</ref><ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце (прыкладна ў 1809 пакінуў ордэн). Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і Віленскім універсітэце. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце старажытнагрэчаскую мову і літаратуру (з 1805 года), старажытнаяўрэйскую мову (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Узначаліў кафедру старажытнагрэчаскай літаратуры (1830), незадоўга перад закрыццём універсітэта. Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жукоўскі Сымон Фелікс}} == Крыніцы == <references /> [[Катэгорыя:Іўрыт]] [[Катэгорыя:Арыенталізм]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Філолагі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] echhlpf05kjbwc8t6a6ka8vor2r4b4y Станіслаў Пігань 0 806753 5177377 5133045 2026-08-08T06:49:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5177377 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Stanisław Pigoń.png|thumb]] }} '''Станіслаў Пігань''' (польск. Stanisław Pigoń, [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]], Камборня - [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]], [[Кракаў]]) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог, у 1927–1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=PIGOŃ Stanisław|website=Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku}}</ref> Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921–1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931–1960; з перапынкам 1939–1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. Падчас вучобы ён актыўна ўдзельнічаў у асацыяцыі Eleusis (моладзевая арганізацыя, якая праз маральнае адраджэнне і нацыянальную адукацыю імкнулася вызваліць Польшчу ад палітычнага прыгнёту). Гэтая дзейнасць аказала значны ўплыў на яго асобу. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. === Віленскі перыяд === У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні|Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні]]. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]] арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|былым кляштары айцоў базыльянаў]]). У 1927–1928 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/85003|аўтар=Tadeusz Bujnicki|загаловак=Od celi Konrada : wileńskie badania i emocje Stanisława Pigonia|год=2018|doi=10.24425/rl.2018.124776}}</ref> Пасля сыходу [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]] узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. У красавіку 1931 года перабраўся ў Кракаў, дзе быў запрошаны ўзначаліць кафедру Ягелонскага ўніверсітэта. === Спрэчка пра "Келлю Канрада" === Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» [[Віленская беларуская гімназія|беларускай гімназіяй]]. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша: <blockquote>У пастанове [...] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі [...] Пра гэта выразна сказаў п. [[Вацлаў Студніцкі|В. Студніцкі]] на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.</blockquote>Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» [[Іосіф (Сямашка)|Сямашкі]] (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці). У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «''Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі «Дзядоў», часткі III''». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «''Тыднёвіку ілюстраваным''». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе»<ref name=":0" />. [[Антон Луцкевіч]] апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй "келлі Канрада". Паколькі "Тыднёвік ілюстраваны" адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў “Заходняй Беларусі”, а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску (“''Вязьніца Адама Міцкевіча''”)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-04-23}}</ref> і па-польску (“''Prawda o celi Konrada: W setną rocznic''ę ''procesu filomatów”''). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96242|title=Анатоль Сідарэвіч. Вучаніца і настаўнікі|website=Наша Ніва|date=2002-04-12|access-date=2026-04-23}}</ref>. Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «''Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст''» (1924). Адрасатам палемікі з'яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў: <blockquote>Келляй Канрада была [...] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. [...] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada. Pismo polemiczne, Wilno 1924. S. 19.</ref>.</blockquote>Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «''...у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго''». І далей даследчык падкрэсліваў: «''Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі [...] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі''»<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada, s. 21.</ref>. Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву<ref name=":0" />. Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці. Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя знаходзілася Келля Канрада. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.<blockquote>З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823–24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.</blockquote>У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]].<ref name=":0" /> === Спрэчка пра Дзядзы === Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: “<blockquote>Не можа падвяргацца сумненню тое, што [[Радаўніца]] — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.<ref>Pigoń, Stanisław. Wołyńskie przewody – wiosenne święto zmarłych // Pigon S. Drzewiej i wczoraj: wśród zagadnień kultury i literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackiew, 1966. S. 61-75.</ref></blockquote>Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў “Дзядах”, яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх “провадаў”, якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня. У сваю чаргу [[Алімпія Свяневіч]] сцвярджала, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3083421,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%9E%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Беларуская мова мела значны ўплыў на польскую мову Адама Міцкевіча - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2019/05/dziady-raz-jeszcze/|title=„Dziady” raz jeszcze|author=Marcin Lutomierski|website=Forum Akademickie}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/superartykul/bialoruskie-dziady-mickiewicza-czyli-historia-po-drugiej-stronie-lustra|title=Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra|website=Culture.pl|access-date=2026-04-23}}</ref>''.'' Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў<ref>Быліна С. «Дзяды» Адама Міцкевіча і балта-славянскія вераванні // Адам Міцкевіч і сусветная культура: у 5 кн. – Мінск, 1998. – Кн. 4. – С. 71—78.</ref>. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў<ref>Ліцвінка В. А. Святы і абрады беларусаў. – Мінск, 1998. С. 153-154.</ref>. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе ''Sonderaktion Krakau'' разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40''». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігань засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[Рамантызм|рамантызму]] і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Піганя, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( ''1891–1972'' ) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пігань Станіслаў}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Сцяг Працы» I ступені]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Польскай Акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] <references /> [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Філолагі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве]] h9o9ppddjq9bq9evuaz3m3v0ua7ddug 5177378 5177377 2026-08-08T06:50:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5177378 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Stanisław Pigoń.png|thumb]] }} '''Станіслаў Пігань''' (польск. Stanisław Pigoń, [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]], Камборня - [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]], [[Кракаў]]) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог, у 1927–1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=PIGOŃ Stanisław|website=Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku}}</ref> Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921–1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931–1960; з перапынкам 1939–1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. Падчас вучобы ён актыўна ўдзельнічаў у асацыяцыі Eleusis (моладзевая арганізацыя, якая праз маральнае адраджэнне і нацыянальную адукацыю імкнулася вызваліць Польшчу ад палітычнага прыгнёту). Гэтая дзейнасць аказала значны ўплыў на яго асобу. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. === Віленскі перыяд === У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні|Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні]]. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]] арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|былым кляштары айцоў базыльянаў]]). У 1927–1928 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/85003|аўтар=Tadeusz Bujnicki|загаловак=Od celi Konrada : wileńskie badania i emocje Stanisława Pigonia|год=2018|doi=10.24425/rl.2018.124776}}</ref> Пасля сыходу [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]] узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. У красавіку 1931 года перабраўся ў Кракаў, дзе быў запрошаны ўзначаліць кафедру Ягелонскага ўніверсітэта. === Спрэчка пра "Келлю Канрада" === Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» [[Віленская беларуская гімназія|беларускай гімназіяй]]. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша: <blockquote>У пастанове [...] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі [...] Пра гэта выразна сказаў п. [[Вацлаў Студніцкі|В. Студніцкі]] на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.</blockquote>Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» [[Іосіф (Сямашка)|Сямашкі]] (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці). У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «''Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі «Дзядоў», часткі III''». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «''Тыднёвіку ілюстраваным''». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе»<ref name=":0" />. [[Антон Луцкевіч]] апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй "келлі Канрада". Паколькі "Тыднёвік ілюстраваны" адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў “Заходняй Беларусі”, а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску (“''Вязьніца Адама Міцкевіча''”)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-04-23}}</ref> і па-польску (“''Prawda o celi Konrada: W setną rocznic''ę ''procesu filomatów”''). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96242|title=Анатоль Сідарэвіч. Вучаніца і настаўнікі|website=Наша Ніва|date=2002-04-12|access-date=2026-04-23}}</ref>. Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «''Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст''» (1924). Адрасатам палемікі з'яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў: <blockquote>Келляй Канрада была [...] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. [...] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada. Pismo polemiczne, Wilno 1924. S. 19.</ref>.</blockquote>Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «''...у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго''». І далей даследчык падкрэсліваў: «''Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі [...] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі''»<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada, s. 21.</ref>. Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву<ref name=":0" />. Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці. Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя знаходзілася Келля Канрада. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.<blockquote>З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823–24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.</blockquote>У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]].<ref name=":0" /> === Спрэчка пра Дзядзы === Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: “<blockquote>Не можа падвяргацца сумненню тое, што [[Радаўніца]] — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.<ref>Pigoń, Stanisław. Wołyńskie przewody – wiosenne święto zmarłych // Pigon S. Drzewiej i wczoraj: wśród zagadnień kultury i literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackiew, 1966. S. 61-75.</ref></blockquote>Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў “Дзядах”, яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх “провадаў”, якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня. У сваю чаргу [[Алімпія Свяневіч]] сцвярджала, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3083421,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%9E%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Беларуская мова мела значны ўплыў на польскую мову Адама Міцкевіча - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2019/05/dziady-raz-jeszcze/|title=„Dziady” raz jeszcze|author=Marcin Lutomierski|website=Forum Akademickie}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/superartykul/bialoruskie-dziady-mickiewicza-czyli-historia-po-drugiej-stronie-lustra|title=Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra|website=Culture.pl|access-date=2026-04-23}}</ref>''.'' Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў<ref>Быліна С. «Дзяды» Адама Міцкевіча і балта-славянскія вераванні // Адам Міцкевіч і сусветная культура: у 5 кн. – Мінск, 1998. – Кн. 4. – С. 71—78.</ref>. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў<ref>Ліцвінка В. А. Святы і абрады беларусаў. – Мінск, 1998. С. 153-154.</ref>. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе ''Sonderaktion Krakau'' разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40''». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігань засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[Рамантызм|рамантызму]] і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Піганя, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( ''1891–1972'' ) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пігань Станіслаў}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Сцяг Працы» I ступені]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Польскай Акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] <references /> [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Філолагі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве]] qafo08zrdc9z0w7algncrlqnesa1du7 5177466 5177378 2026-08-08T09:59:51Z M.L.Bot 261 афармленне 5177466 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = Stanisław Pigoń.png }} '''Станіслаў Пігань''' (польск. Stanisław Pigoń, [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]], Камборня — [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]], [[Кракаў]]) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог, у 1927—1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=PIGOŃ Stanisław|website=Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku}}</ref> Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921—1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931—1960; з перапынкам 1939—1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям’і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям’я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906—1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. Падчас вучобы ён актыўна ўдзельнічаў у асацыяцыі Eleusis (моладзевая арганізацыя, якая праз маральнае адраджэнне і нацыянальную адукацыю імкнулася вызваліць Польшчу ад палітычнага прыгнёту). Гэтая дзейнасць аказала значны ўплыў на яго асобу. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур’ерам Познаньскім» (1919—1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. === Віленскі перыяд === У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні|Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні]]. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]] арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|былым кляштары айцоў базыльянаў]]). У 1927—1928 быў рэктарам, а ў 1928/29-1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928—1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930—1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/85003|аўтар=Tadeusz Bujnicki|загаловак=Od celi Konrada : wileńskie badania i emocje Stanisława Pigonia|год=2018|doi=10.24425/rl.2018.124776}}</ref> Пасля сыходу [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]] узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. У красавіку 1931 года перабраўся ў Кракаў, дзе быў запрошаны ўзначаліць кафедру Ягелонскага ўніверсітэта. === Спрэчка пра «Келлю Канрада» === Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» [[Віленская беларуская гімназія|беларускай гімназіяй]]. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша: <blockquote>У пастанове […] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі […] Пра гэта выразна сказаў п. [[Вацлаў Студніцкі|В. Студніцкі]] на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.</blockquote>Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» [[Іосіф (Сямашка)|Сямашкі]] (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці). У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «''Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі „Дзядоў“, часткі III''». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «''Тыднёвіку ілюстраваным''». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе»<ref name=":0" />. [[Антон Луцкевіч]] апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй «келлі Канрада». Паколькі «Тыднёвік ілюстраваны» адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў «Заходняй Беларусі», а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску («''Вязьніца Адама Міцкевіча''»)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-04-23}}</ref> і па-польску («''Prawda o celi Konrada: W setną rocznic''ę ''procesu filomatów»''). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96242|title=Анатоль Сідарэвіч. Вучаніца і настаўнікі|website=Наша Ніва|date=2002-04-12|access-date=2026-04-23}}</ref>. Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «''Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст''» (1924). Адрасатам палемікі з’яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў: <blockquote>Келляй Канрада была […] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. […] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada. Pismo polemiczne, Wilno 1924. S. 19.</ref>.</blockquote>Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «''…у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго''». І далей даследчык падкрэсліваў: «''Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі […] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі''»<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada, s. 21.</ref>. Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву<ref name=":0" />. Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці. Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя знаходзілася Келля Канрада. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.<blockquote>З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823-24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.</blockquote>У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]].<ref name=":0" /> === Спрэчка пра Дзядзы === Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: "<blockquote>Не можа падвяргацца сумненню тое, што [[Радаўніца]] — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.<ref>Pigoń, Stanisław. Wołyńskie przewody — wiosenne święto zmarłych // Pigon S. Drzewiej i wczoraj: wśród zagadnień kultury i literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackiew, 1966. S. 61-75.</ref></blockquote>Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў «Дзядах», яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх «провадаў», якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня. У сваю чаргу [[Алімпія Свяневіч]] сцвярджала, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3083421,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%9E%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Беларуская мова мела значны ўплыў на польскую мову Адама Міцкевіча - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2019/05/dziady-raz-jeszcze/|title=„Dziady” raz jeszcze|author=Marcin Lutomierski|website=Forum Akademickie}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/superartykul/bialoruskie-dziady-mickiewicza-czyli-historia-po-drugiej-stronie-lustra|title=Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra|website=Culture.pl|access-date=2026-04-23}}</ref>''.'' Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў<ref>Быліна С. «Дзяды» Адама Міцкевіча і балта-славянскія вераванні // Адам Міцкевіч і сусветная культура: у 5 кн. — Мінск, 1998. — Кн. 4. — С. 71—78.</ref>. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў<ref>Ліцвінка В. А. Святы і абрады беларусаў. — Мінск, 1998. С. 153—154.</ref>. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе ''Sonderaktion Krakau'' разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939-40''». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур’ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігань засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[рамантызм]]у і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Піганя, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай (''1891-1972'') <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пігань Станіслаў}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Філолагі]] lwyq6ly266hsungz3k8tzuik7ditth7 Міхал Длускі 0 806857 5177379 5131846 2026-08-08T06:52:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5177379 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = [[святар]], [[філосаф]] | дата нараджэння = [[верасень]] [[1760]] }}'''Міхал Длускі''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}}, [[верасень]] [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]]<ref name=":0">''Falkowski C''., Dłuski Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. V, Kraków 1939–1946, s. 193–194</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. У дзень народзінаў Напалеона (15 жніўня 1812 года) прэлат Міхал Длускі склаў у віленскім кафедральным саборы прысягу на вернасць Напалеону. Длускі быў сярод вышэйшага духавенства найбольш актыўным прыхільнікам Напалеона. У сваіх казаннях на працягу ўсяго лета і восені 1812 года прэлат заклікаў да намаганняў дзеля адраджэння Айчыны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/18741|аўтар=Dariusz Nawrot|загаловак=Biskup Józef Giedroyć i duchowieństwo Litwy w służbie Napoleona w 1812 roku|год=2023-07-26|мова=pl|выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica|выпуск=112|старонкі=239–256|issn=2450-6990|doi=10.18778/0208-6050.112.11}}</ref>.За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню<ref name=":1">[https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м. Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8]. — 2025-12-21.</ref>. Па вяртанні ссылкі заняўся адбудовай [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёла ў Рукойнях]]. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалае Адзінства», «[[Руплівы ліцвін]]», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)''. Нягледзячы на выразныя папскія асуджэнні, Длускі пад выглядам літаратурнай містыфікацыі выступіў з надзвычай смелай апалогіяй масонства, прадстаўляючы яго як таварыства тайнае, «прынамсі па форме не належачае да рэлігіі, але заснаванае на чыстай цноце і сапраўднай маральнасці». Выводзячы пачаткі масонства з Палестыны, з даўніх часоў, не пабаяўся залічыць «да гэтага цнатлівага таварыства» самога Хрыста, які «правілы яго, і так дасканалыя, яшчэ больш спраставаў». Пісьмо гэтае, «пісьменніка і чытальніка хрысціянскага недастойнае, зганьбляльнае і блюзнерскае» — як назваў яго ксёндз Філіп Галанскі — выклікала ў Вільні гарачую і цікавую палеміку з боку духавенства як на амбоне, так і ў друку.<ref name=":0" /> [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра [[Сымон Чаховіч|Сымона Чаховіча]]), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Успаміны == Паводле [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]],<blockquote>Чалавек, вядомы глыбокай вучонасцю і сур'ёзнымі звычаямі. У маладосці падарожнічаў па Італіі; у 1812 годзе публікаваў артыкулы ў грамадскіх выданнях. У «Віленскім дзённіку» змешчаны яго выступ супраць Э. Лахніцкага з нагоды карцін Чаховіча. Быў знаўцам і аматарам жывапіснага мастацтва, даваў эстэтычныя і гістарычныя парады слыннаму [[Францішак Смуглевіч|Смуглевічу]], а пасля сябе пакінуў вялікую і цудоўную галерэю карцін, сярод якіх было шмат твораў польскіх мастакоў, асабліва Чаховіча<ref>''Władysław Syrokomla''. [https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II.]</ref>.</blockquote>[[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] прысвяціў яму першую частку сваіх успамін, дзе вельмі прыязна пра яго адзываўся:<blockquote>Ксёндз Міхал Длускі быў выхаваны ў школе кс.-біскупа Масальскага, чыя элегантнасць, дасканаласць, вучонасць і ветлівасць славіліся па ўсім краі і дапамагалі біскупу ва ўсіх яго падарожжах за мяжу — яго такт, яго абыходжанне з людзьмі, яго разважлівасць — усё тое, чаго сёння мы ўжо не сустракаем. Дасведчаны, энцыклапедычна адукаваны ва ўсіх галінах ведаў, з веданнем 6 моў і 7-й расейскай, якую потым вывучыў у няшчасці, віртуозны мастак алоўкам і алеем, да гэта ўсяго яшчэ і архітэктар, і агра ном, ён вылучаўся нават у часы вялікіх асветнікаў, калі было шмат па-са праўднаму вучоных людзей, якія атрымалі веды не з газетаў і часопісаў, а з упартага і пастаяннага вывучэння грунтоўных кніг — асоб, якія дзівяць су часных мудрацоў ведамі — аздобамі свайго розуму і сэрца.<ref name=":1" /></blockquote> == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Длускі Міхал}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] <references /> [[Катэгорыя:Святары]] [[Катэгорыя:Віленскае біскупства]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Падляшшы]] [[Катэгорыя:Канонікі віленскія]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] d5j18rmrumgulygdpozbapt7ufm7yza Яніна Зоф'я Умястоўская 0 806861 5177375 5133345 2026-08-08T06:47:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5177375 wikitext text/x-wiki {{асоба | выява = [[File:Janina Zofia Umiastowska.jpg|thumb|Партрэт Яніны Зоф'я Умястоўскай. Пасля 1924. Рымская фундацыя Я.З. Умястоўскай]] }} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], мецэнатка, заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'')<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.fondazioneumiastowska.com/pl/zalozycielka/|title=Fondazione Umiastowska » Założycielka Fundacji Janina Umiastowska|website=Fondazione Umiastowska|access-date=2026-04-28}}</ref>. == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]]. === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы [[амбон]], упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Жамыслаўльская фундацыя === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. У лістападзе 1923 года яна пашырыла дар, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. У 1931 годзе адразу пасля паводкі ў Вільні яна перадала ў Камітэт дапамогі ахвярам паводкі дзве тысячы злотых - больш за ўсіх іншых ахвяравальнікаў. Яна аказвала фінансавую падтрымку працам па выяўленых каралеўскіх пахаваннях у падзямеллі [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|Віленскага кафедральнага сабора]], займаючы пасаду віцэ-прэзідэнта Камітэта выратавання базілікі. Прадастаўляла памяшканні ў віленскім палацы на вул. Троцкай для дзейнасці некаторых арганізацый; сярод іншага тут знаходзіліся майстэрні краўчай школы для бедных дзяўчат, якой кіраваў Саюз грамадзянскай працы жанчын. Двор у маёнтку Канвалішкі, з такімі цяжкасцямі адваяваны ёю, яна перадала на грамадскія мэты. З 1932 года ён перайшоў пад апеку Таварыства апекі над дзецьмі. Цэнтр, які квітнеў пад кіраўніцтвам загадчыцы Яніны Брэнштэйнавай, называлі «Умястоўскай рэспублікай». У 1938 годзе прэзідэнт Вільні атрымаў чэк на 1000 злотых, якія яна загадала перадаць на куплю адзення для бедных дзяцей. Калі справы Жэмласлаўскай фундацыі нарэшце ўладзіліся належным чынам, Яніна Умястоўская стала яе актыўным членам. У 1938 годзе яна фінансавала будаўніцтва дома адпачынку для вучоных, мастакоў і літаратараў. Задумай фундатаркі было стварэнне асабліва спрыяльных умоў для творчай працы або адпачынку ў сельскай глушы. Дом быў адкрыты 14 жніўня і стаў другой падобнай установай у міжваеннай Польшчы пасля Мандроліна пад Варшавай. Кошт будаўніцтва склаў каля 60 тысяч злотых. У цырымоніі асвячэння і адкрыцця ўзялі ўдзел, сярод іншых, міністр сацыяльнай апекі [[Станіслаў Зындрам-Касцялкоўскі]] і генерал [[Люцыян Жалігоўскі]]. === Рымская фундацыя === Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай,]] які там знаходзіўся. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надмагіллем на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Публікацыі == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «''Szmat ziemi i życia: opis i pamięci''» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/73261/edition/79687/content|аўтар=Nałęcz (Janina Umiastowska)|загаловак=Szmat ziemi i życia: opisy i wspomnienia|год=Wilno : Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1928|мова=|выданне=}}</ref> Янкоўскі падтрымліваў цесныя кантакты з Умястоўскай, у 1926 годзе ён выдаў брашуру ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Жамыслаўльская Фундацыя ў Віленскім ваяводстве»),'' дзе апісваў дар, зроблены Віленскаму ўніверсітэту, і выступаў на баку графіні, якая папікала ўніверсітэт у занядбанні Жамыслаўскай фундацыі. У 1939 годе ў Вільні пад псеўданімам Nałęcz была апублікавана і брашура пад назвай "''Co powinniśmy wiedzieć o Żydach''" ("''Што нам трэба ведаць пра яўрэяў''"), дзе на аснове кампіляцыі розных антысеміцкіх публікацый даводзілася, што яўрэі ў змове з масонамі распрацоўваюць планы панавання над сусветам, і ў тым ліку ажыццяўляюць канспіралагічныя планы па завалодванню Польшчай. Аўтарка заклікала пазбавіць яўрэяў палітычных правоў у Польшчы. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> == Крыніцы == == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Умястоўская Яніна Зоф'я}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Мецэнаты]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Рым]] [[Катэгорыя:Жамыслаўль]] [[Катэгорыя:Суботнікі]] [[Катэгорыя:Умястоўскія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] sys8yk6no30lgn45k8rer1r0nkh6b2e 5177376 5177375 2026-08-08T06:48:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5177376 wikitext text/x-wiki {{асоба | выява = [[File:Janina Zofia Umiastowska.jpg|thumb|Партрэт Яніны Зоф'я Умястоўскай. Пасля 1924. Рымская фундацыя Я.З. Умястоўскай]] }} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], мецэнатка, заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'')<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.fondazioneumiastowska.com/pl/zalozycielka/|title=Fondazione Umiastowska » Założycielka Fundacji Janina Umiastowska|website=Fondazione Umiastowska|access-date=2026-04-28}}</ref>. == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]]. === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы [[амбон]], упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Жамыслаўльская фундацыя === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. У лістападзе 1923 года яна пашырыла дар, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. У 1931 годзе адразу пасля паводкі ў Вільні яна перадала ў Камітэт дапамогі ахвярам паводкі дзве тысячы злотых - больш за ўсіх іншых ахвяравальнікаў. Яна аказвала фінансавую падтрымку працам па выяўленых каралеўскіх пахаваннях у падзямеллі [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|Віленскага кафедральнага сабора]], займаючы пасаду віцэ-прэзідэнта Камітэта выратавання базілікі. Прадастаўляла памяшканні ў віленскім палацы на вул. Троцкай для дзейнасці некаторых арганізацый; сярод іншага тут знаходзіліся майстэрні краўчай школы для бедных дзяўчат, якой кіраваў Саюз грамадзянскай працы жанчын. Двор у маёнтку Канвалішкі, з такімі цяжкасцямі адваяваны ёю, яна перадала на грамадскія мэты. З 1932 года ён перайшоў пад апеку Таварыства апекі над дзецьмі. Цэнтр, які квітнеў пад кіраўніцтвам загадчыцы Яніны Брэнштэйнавай, называлі «Умястоўскай рэспублікай». У 1938 годзе прэзідэнт Вільні атрымаў чэк на 1000 злотых, якія яна загадала перадаць на куплю адзення для бедных дзяцей. Калі справы Жэмласлаўскай фундацыі нарэшце ўладзіліся належным чынам, Яніна Умястоўская стала яе актыўным членам. У 1938 годзе яна фінансавала будаўніцтва дома адпачынку для вучоных, мастакоў і літаратараў. Задумай фундатаркі было стварэнне асабліва спрыяльных умоў для творчай працы або адпачынку ў сельскай глушы. Дом быў адкрыты 14 жніўня і стаў другой падобнай установай у міжваеннай Польшчы пасля Мандроліна пад Варшавай. Кошт будаўніцтва склаў каля 60 тысяч злотых. У цырымоніі асвячэння і адкрыцця ўзялі ўдзел, сярод іншых, міністр сацыяльнай апекі [[Станіслаў Зындрам-Касцялкоўскі]] і генерал [[Люцыян Жалігоўскі]]. === Рымская фундацыя === Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай,]] які там знаходзіўся. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надмагіллем на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Публікацыі == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «''Szmat ziemi i życia: opis i pamięci''» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/73261/edition/79687/content|аўтар=Nałęcz (Janina Umiastowska)|загаловак=Szmat ziemi i życia: opisy i wspomnienia|год=Wilno : Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1928|мова=|выданне=}}</ref> Янкоўскі падтрымліваў цесныя кантакты з Умястоўскай, у 1926 годзе ён выдаў брашуру ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Жамыслаўльская Фундацыя ў Віленскім ваяводстве»),'' дзе апісваў дар, зроблены Віленскаму ўніверсітэту, і выступаў на баку графіні, якая папікала ўніверсітэт у занядбанні Жамыслаўскай фундацыі. У 1939 годе ў Вільні пад псеўданімам Nałęcz была апублікавана і брашура пад назвай "''Co powinniśmy wiedzieć o Żydach''" ("''Што нам трэба ведаць пра яўрэяў''"), дзе на аснове кампіляцыі розных антысеміцкіх публікацый даводзілася, што яўрэі ў змове з масонамі распрацоўваюць планы панавання над сусветам, і ў тым ліку ажыццяўляюць канспіралагічныя планы па завалодванню Польшчай. Аўтарка заклікала пазбавіць яўрэяў палітычных правоў у Польшчы. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Умястоўская Яніна Зоф'я}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Мецэнаты]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Рым]] [[Катэгорыя:Жамыслаўль]] [[Катэгорыя:Суботнікі]] [[Катэгорыя:Умястоўскія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] 52ep1thykvmyzrffwzfrejctqt84pw7 Зыгмунт Юндзіл 0 807114 5177374 5133885 2026-08-08T06:45:32Z Aliaksei Lastouski 75892 5177374 wikitext text/x-wiki {{Палітык |Партыя=[[Краёўцы]] |Член у=Польскае таварыства сяброў мастацтваў і навук за мяжой }} '''Зыгмунт Юндзіл''' ({{lang-pl|Zygmunt Jundziłł}}; {{ВДП}}) — віленскі і эміграцыйны палітык, [[Краёўцы|краёвец]], юрыст.<ref>{{Cite web|url=https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/zygmunt-jundzill|title=Zygmunt Jundziłł » Witryna edukacyjna Kancelarii Senatu|website=senat.edu.pl|access-date=2026-04-29}}</ref><ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/view/30719|аўтар=Karol Siemaszko|загаловак=„Każdy z nas ma w życiu własnem dziedzinę umiłowań i ukochań namiętnych…” Zygmunt Jundziłł (1880–1953) – senator – adwokat – zastępca profesora – emigrant|год=2021-12-21|мова=pl|выданне=Czasopismo Prawno-Historyczne|том=73|выпуск=2|старонкі=131–140|issn=2720-2186|doi=10.14746/cph.2021.2.6}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.ukw.edu.pl/index.php/dogmatyka-prawa/article/view/2086|аўтар=Karol Siemaszko|загаловак=Senator Zygmunt Jundziłł (1880 – 1953) jako literat|год=2024-10-31|мова=pl|выданне=Dogmatyka Prawa|том=1|выпуск=1|старонкі=55–63|issn=3071-7671|doi=10.34767/DP.2024.01.04}}</ref> == Біяграфія == Сын вядомага віленскага лекара [[Гіпаліт Юндзіл|Гіпаліта Юндзіла]] і Марыі, народжанай Тапліцкай. У 1908 годзе ажаніўся з Марыяй Наімскай. У 1898 годзе Юндзіл закончыў гімназію ў Вільні і пачаў вучобу ў Лазараўскім інстытуце ўсходніх моў у Маскве. Аднак ён вучыўся там толькі адзін год, а ў 1899 годзе перавёўся на філалагічны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Імператарскага Варшаўскага ўніверсітэта]]. У 1900 годзе зноў змяніў напрамак навучання і паступіў на юрыдычны факультэт таго ж універсітэта. Юрыдычную вучобу ён у канчатковым выніку завяршыў не ў Варшаве, а ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеве]], і прысвяціў сваю кандыдацкую дысертацыю ў галіне грамадзянскага права пытанню валодання. У 1908 годзе ён быў прызначаны ў акруговы суд Варшавы ў якасці кандыдата на пасады суддзі. Пасля двух гадоў працы ў Варшаўскім судзе ён вярнуўся ў Вільню, дзе рыхтаваўся стаць адвакатам, і ў рэшце рэшт, у 1912 годзе, стаў прысяжным адвакатам. Напярэдадні выбуху [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1913—1914 гадах, Юндзіл працаваў сакратаром інфармацыйнага бюро Кола дэпутатаў ад Літвы і Беларусі ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Думе]]. У пачатку вайны ён як сакратар актыўна далучыўся да дзейнасці Віленска-Ковенскага грамадзянскага камітэта. Камітэт складаўся з літоўцаў, палякаў, беларусаў (з боку беларусаў — [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскі]], [[Антон Луцкевіч|А.]] і [[Іван Луцкевіч|І. Луцкевічы]], [[Аляксандр Заштаўт|А. Заштаўт]]) і яўрэяў і быў прыняты практычна ўсімі нацыянальнымі палітычнымі партыямі. Гэтая арганізацыя павінна была выконваць двайную ролю: з аднаго боку, яна павінна была быць дабрачыннай установай, а з другога — складаць палітычнае прадстаўніцтва нацыянальнасцей, якія насялялі гэтую тэрыторыю. Паводле З. Юндзіла, гэта структура спыніла сваё існаванне па віне польскіх сяброў камітэту, якія спрабавалі выкарыстаць атрыманыя сродкі на дабрачыннасць толькі для патрэбаў польскай грамадскасці<ref name=":1">''Смалянчук Алесь''. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях, 1864 — люты 1917 г., Санкт-Пецярбург: Неўскі прастор, 2004.</ref>. Затым Юндзіл уключыўся ў дзейнасць Польскага камітэта ў Вільні, які, у адрозненне ад Грамадзянскага камітэта, быў палітычным прадстаўніцтвам толькі літоўскіх палякаў у адносінах да нямецкіх акупацыйных уладаў. Быў шчыльна звязаны з асяроддзем краёўцаў дэмакратычна-ліберальнай арыентацыі. Сцвярджаў, што палякі павінны былі прызнаць правы літоўцаў і беларусаў і выступіць як роўны партнёр у культурным і палітычным жыцці<ref name=":1" />. Браў удзел у перамовах польскага боку з літоўскай дэлегацыяй 30 снежня 1918 году, але паколькі літоўцы настойвалі на прызнанні Польшчай літоўскай дзяржавы са сталіцай у Вільні, то перамовы скончыліся безвынікова<ref>Mackiewicz, Marta, 2012. [https://bibliotekacyfrowa.pl/Content/40340/PDF/006.pdf Wilno – kwestia sporna : dyplomacja II RP wobec polityki rządu kowieńskiego w latach 1918–1920] . 2012. Wrocław: Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego</ref>. У 1919 годзе Юндзіл заняў пасаду чыноўніка ў юрыдычным аддзеле Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай адукацыі, і адначасова прыняў актыўны ўдзел у перамовах, ініцыяваных Ромерам з прадстаўнікамі літоўскага ўрада адносна стварэння польска-літоўскай федэрацыі. Юндзіл разам з [[Міхал Піус Ромер|Міхалам Ромерам]] і [[Юзаф Лукомскі|Юзафам Лукомскім]] уваходзіў у склад неафіцыйнай польскай дэлегацыі, накіраванай [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] у [[Коўна]] ў красавіку 1919 года, якая павінна была прапанаваць [[Літоўская Тарыба|літоўскаму ўраду]] аднаўленне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як вядома, гэтая місія скончылася няўдачай, бо літоўскі ўрад рашуча адхіліў ідэю федэрацыі. [[Файл:Jurkiški. Юркішкі (J. Bułhak, 1934).jpg|міні|Ян Булгак. Маёнтак Зыгмунта Юндзіла Юркішкі пад Вільняй. 1934]] Адмовіўся ад прапановы [[Вітольд Абрамовіч|Вітольда Абрамовіча]] заняць пасаду палітычнага дарадцы [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], палічыўшы заняцце Вільні войскамі Жалігоўскага актам гвалту. Выкладаў [[Віленскі ўніверсітэт|ва Універсітэце Стэфана Баторыя]]. Пастановай Савета факультэта права і сацыяльных навук ад 27 ліпеня 1921 г. быў прызначаны намеснікам прафесара на вакантную пасаду кафедры прыватнага права на 1921/1922 навучальны год. 1 кастрычніка 1921 г. узначаліў першую кафедру грамадзянскага права. У снежні 1928 года Юндзіл сышоў з пасады намесніка прафесара кафедры грамадзянскага права ўсходніх зямель. Вярнуўся да выкладання ва ўніверсітэце ў 1934 годзе пасля больш чым пяцігадовага перапынку<ref name=":0" />. Акрамя выкладчыцкай дзейнасці, Юндзіл займаўся і арганізацыйнай дзейнасцю ва ўніверсітэце. У 1927 годзе стаў прэзідэнтам універсітэцкага Навуковага фонду імя [[Уладзіслаў Умястоўскі|Уладзіслава]] і [[Яніна Зоф'я Умястоўская|Яніны Умястоўскіх]]. Яго прызначэнне на гэтую адказную пасаду азначала ўзяцце на сябе складанай задачы па аднаўленні фінансаў фонду. Супольна з Зыгмунтам Рушчыцам сельскагаспадарчая школа ў Жамыслаўлі была адноўлена Юндзілам і пачала даваць добрыя вынікі<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/towns/n_zemoslaw/%D0%96%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E.html|title=Жэмаласлаў|author=Нехвядовіч Казімір|website=pawet.net|date=20.05.2007|access-date=2026-04-30}}</ref>. Таксама ўдзельнічаў у стварэнні [[Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы|Навукова-даследчага інстытута Усходняй Еўропы]] ў Вільні, быў выкладчыкам у [[Школа палітычных навук у Вільні|Школе палітычных навук у Вільні]], якая арганізацыйна была звязана з Інстытутам. Актыўна ўдзельнічаў у структурах Нацыянальнай кансерватыўнай партыі, а пазней далучыўся да Беспартыйнага блока за супрацоўніцтва з урадам. У 1928—1933 гадах быў членам Віленскага гарадскога савета, а на выбарах 1930 года быў абраны сенатарам, і гэту пасаду займаў да канца трэцяга тэрміну Сената ў 1935 годзе. У Сенаце ён уваходзіў у склад канстытуцыйнага, прававога і рэгламентнага камітэтаў. У 1930-я гады быў членам Кадыфікацыйнай камісіі, падкамісіі спадчыннага права. Аднак асноўнай сферай прафесійнай дзейнасці Юндзіла была адвакацкая дзейнасць. Кіраваў уласнай юрыдычнай фірмай у Вільні і ўдзельнічаў у працы прафесійнага самакіравання, быў членам Савета адвакатаў. Ён таксама неаднаразова абіраўся ў Вышэйшую раду адвакатаў, апошні раз на тэрмін 1938—1939 гадоў. === У эміграцыі === Пасля заняцця Вільні літоўскімі войскамі ў кастрычніку 1939 года Юндзіл застаўся ў горадзе і далучыўся да дзейнасці Польскага камітэта ў Вільні, які быў неафіцыйным прадстаўніцтвам польскага насельніцтва перад літоўскімі ўладамі. Вільню пакінуў у 1940 годзе пасля ўваходу у Літву Чырвонай Арміі, асцерагаючыся арышту. У 1944 годзе ён прабраўся ў [[Італія|Італію]]. У 1945—1947 гадах ён жыў у [[Францыя|Францыі]] ў у замку Мантрэзор, які належаў Браніцкім, а таксама ў [[Парыж]]ы. Пазней разам з сям’ёй пераехаў у [[Лондан]]. У гэтым горадзе Зыгмунт Юндзіл уключыўся ў грамадска-палітычнае жыццё польскай эміграцыі. Быў звязаны з Акадэмічнай супольнасцю Універсітэта Стэфана Баторыя — аб’яднаннем выкладчыкаў, выпускнікоў і былых студэнтаў віленскага ўніверсітэта, якое з’яўлялася яго сімвалічным працягам у эміграцыі. Таксама дзейнічаў у Саюзе паўночна-ўсходніх земляў. Не адмовіўся ён і ад навуковай дзейнасці: у 1950—1953 гадах займаў пасаду прафесара польскага права ў Польскім універсітэце ў эміграцыі. Ён таксама чытаў публічныя лекцыі, прысвечаныя, сярод іншага, гісторыі мастацтва і літаратуры. Прэзідэнт Аўгуст Залескі прызначыў яго суддзём польскага Грамадзянскага суда ў Лондане. Гэты суд, хоць паводле брытанскага права дзейнічаў як ганаровы і пасяродніцкі, меў быць намесніцтвам польскага правасуддзя, якое функцыянавала ў рамках урада ў выгнанні. 16 красавіка 1951 года З. Юндзіл быў абраны Агульным сходам Грамадзянскага суда ў Лондане для вынясення рашэнняў у апеляцыйным складзе і працаваў у ім аж да смерці — да 1953 года<ref name=":0" />. Пахаваны на могілках Ealing Borough (South Ealing Road) у Лондане (2 L BB). == Беларускія пераклады == * [https://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/317_Yundzil.pdf «Трагедыя ідэі]» ([https://palityka.org/2015/04/antalohija-krajovaj-ideji/ Анталогія краёвай ідэі канца ХІХ — пачатка ХХ стагоддзя]) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Адвакаты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] 1blgdiwmz25kdcakei5qxm8yjry2bco Вінцэнт Лютаслаўскі 0 807180 5177373 5138522 2026-08-08T06:44:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5177373 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Жонка = Сафія Казанова | Дзеці = Ізабэла Лютаслаўская }} '''Вінцэнт Лютаслаўскі''' ({{lang-pl|Wincenty Lutosławski}}; {{ВДП}}) — польскі [[Філасофія|філосаф]], грамадскі і нацыянальны дзеяч. Прафесар [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/wincenty-lutoslawski|title=Wincenty Lutosławski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1863-06-06|access-date=2026-05-01}}</ref><ref name=":0">''Czeżowski Tadeusz.'' Lutosławski Wincenty, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18, s. 153—156.</ref> == Біяграфія == [[Файл:Drozdowo1.jpg|міні|250x250пкс|Сядзіба Лютаслаўскіх у Дроздаве]] Дзяцінства правёў у родным Дроздаве на [[Падляшша|Падляшшы]]. У 1881 годзе пачаў вывучаць хімію ў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскім політэхнічным інстытуце]], затым пераехаў у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]], дзе вывучаў хімію і філасофію. У 1883 годзе быў прыняты ў акадэмічную карпарацыю Konwent Polonia . У 1885 годзе атрымаў ступень кандыдата хіміі, а ў 1886 годзе — філасофіі. У 1887 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі. У гэты час, пры чытанні [[Платон|Платона]], Лютаслаўскі перажыў вопыт, пра які сам піша амаль праз 50 гадоў: <blockquote>…раптам я адчуў унутраную перамену, падобную да той, пра якую згадваюць як Паскаль, так і [[Рэнэ Дэкарт|Дэкарт]] […]. Я раптам адчуў сябе спрадвечным і вечным духам, які карэнна адрозніваецца ад цела, а таму несмяротным і нязнішчальным, і, як следства, нематэрыяльным. Гэтая свядомасць, раптам набытая ва ўзросце 22 гадоў, ніколі ні на адну хвіліну не была пахісненая… і я ведаю, што ніколі на працягу далейшых мільёнаў гадоў майго існавання не змагу страціць гэтай упэўненасці.<ref name=":0" /></blockquote> Вучыў раманскія мовы ў [[Парыж|Парыжы]], у [[Іспанія|Іспаніі]] жаніўся на мясцовай пісьменніцы Сафіі Казанова. У 1890-93 гадах выкладаў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Пасля чаго адбыўся новы выезд у краіны Захаду і Паўночнай Амерыкі, дзе Лютаслаўскі пазнаёміўся, сярод іншых, з [[Уільям Джэймс|Уільямам Джэймсам]], і наступны перыяд працы над філасофіяй [[Платон]]а ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]. Гэтая праца, якая вялася пасля ў розных месцах пражывання, прывяла да вяршыннага дасягнення ў даследаваннях развіцця філасофіі Платона. У 1898—1905 гг. ён цярпеў ад моцных [[Дэпрэсія|дэпрэсіўных]] станаў, якія з’яўляліся перыядычна; іх вылячэнне праз некалькі гадоў ён прыпісваў ужытым практыкаванням волі. Аднак гэта не перашкаджала творчай дзейнасці, накіраванай цяпер на распрацоўку сістэмы светапогляду, выведзенай з платонаўскага [[Ідэалізм|ідэалізму]], персаналізму і польскай месіянісцкай думкі, запазычанай з твораў паэтаў-рамантыкаў і заснаванай на асабістых, вельмі моцных перакананнях. Цэнтральнай ідэяй [[Спірытуалізм|спірытуалізму]] Лютаслаўскага была ідэя прагрэсіўнай [[Рэінкарнацыя|рэінкарнацыі]], якую ён знаходзіў, сярод іншага, у палінгенетычных канцэпцыях польскіх паэтаў-месіяністаў (асабліва ў [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]]). Гэтая ідэя была для Лютаслаўскага абгрунтаваннем тэзіса аб існаванні ў свеце шматузроўневай іерархіі душ як у індывідуальным, так і ў нацыянальным, зямным і касмічным маштабе, а таксама аб прысваенні асабліва высокага месца ў гэтай іерархіі польскаму народу. У 1898 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ва [[Хельсінкскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Хельсінкі]]. У 1899 годзе пасяліўся з сям’ёй у [[Кракаў|Кракаве]], дзе чытаў лекцыі ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. Аднак ужо ў наступным годзе яны былі перапынены з-за канфлікту з універсітэцкімі ўладамі наконт зместу лекцый і ў сувязі з эксцэнтрычнымі паводзінамі Лютаслаўскага. Тады пераехаў у Швейцарыю і дабіўся права выкладання ва ўніверсітэтах у [[Лазана|Лазане]] і [[Жэнева|Жэневе]]. Аднак ён не парваў з Кракавам, з якім моцна звязаны праз палітычную і ідэалагічную дзейнасць. Усе гэтыя пачынанні мелі служыць прапаведванню месіянізму як нацыянальнай філасофіі. Лютаслаўскі прапагандаваў сваю філасофію ў лекцыях, брашурах і артыкулах, якімі ахопліваў не толькі ўсю Польшчу (сярод іншага дзейнічаў у гэтым духу сярод польскіх шахцёраў у [[Сілезія|Сілезіі]] і сярод эмігрантаў у [[Вестфалія (правінцыя)|Вестфаліі]]), але і дасягаў многіх краін у розных частках свету (наладзіў таксама сувязі з прадстаўнікамі роднасных накірункаў думкі ў Індыі, дзе друкаваў свае артыкулы ў некалькіх часопісах). У 1904—1906 гг. ён выкладаў польскую літаратуру ва Універсітэцкім каледжы ў Лондане. У 1906 г. атрымаў запрашэнне на цыкл лекцый аб Польшчы ў ЗША, пасля чаго правёў там 1907/8 г., прачытаўшы паўтары сотні лекцый у дваццаці з лішнім гарадах ад [[Бостан|Бостана]] да [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. З 1908 г. пасяліўся ў Варшаве і распачаў там лектарскую дзейнасць, аднак калі яна страціла папулярнасць, у 1910 г. пакінуў Варшаву. Плёнам гэтага перыяду сталі некалькі брашур і кніг: ''Развіццё магутнасці волі праз псіхафізічныя практыкаванні'' (Варшава, 1910) і ''Адроджанае чалавецтва, бачанні будучыні'' (Варшава, 1910). Лютаслаўскі ненадоўга вярнуўся ў Польшчу і, разышоўшыся з жонкай, стварыў новую сям’ю з дачкой крэсавага лекара Вандай Пяшынскай, грамадскай дзеячкай, членкай «Элеўсіса», з якой пазнаёміўся ў 1906 г. і якая, як ён піша, «''з таго часу дапамагала мне ва ўсіх маіх працах, выяўляючы незвычайнае разуменне маіх імкненняў і ідэалаў''». Сям’я пасялілася ў замку Барбі, непадалёк ад Жэневы, адкуль Лютаслаўскі мог ездзіць на лекцыі ва ўніверсітэт. У новай рэзідэнцыі была арганізавана «Кузня», у якой жыло некалькі выхаванцаў (якіх Лютаслаўскі называў кавалямі), якія адначасова дапамагалі ў хатніх справах. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] разгарнуў шырокую публіцыстычную дзейнасць, пішучы шматлікія артыкулы па польскай справе ў французскія, англійскія, амерыканскія і польскія выданні, а пасля перамір’я ў 1919 г. быў запрошаны да ўдзелу ў Польскім бюро кангрэсавых прац у [[Версальскі дагавор|Версалі]]. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ён стаў прафесарам [[Вільня|Віленскага]] [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя]], дзе чытаў лекцыі з 1919 па 1929 год. Аднак прафесарская дзейнасць не дала чаканых вынікаў: Лютаслаўскі скардзіўся на адсутнасць зацікаўленых філасофіяй студэнтаў і больш часу прысвячаў паездкам з лекцыямі па ўсёй краіне, а таксама прапагандзе нацыянальнага выхавання праз арганізацыю «Кузняў», на якія ён бесперастанку збіраў ахвяраванні праз заклікі ў артыкулах і спецыяльна выдаваных брашурах.<ref>''MRÓZ Tomasz''. [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/kwartalnik-historii-nauki-i-techniki/2007-tom-52-numer-3-4/kwartalnik_historii_nauki_i_techniki-r2007-t52-n3_4-s97-130.pdf Wincenty Lutosławski w Wilnie (1919—1931). Próby sprowadzenia M. Borowskiego, powołanie T. Czeżowskiego i doktorat B. Woyczyńskiego]. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki R. 52, 2007/3-4, ss. 97-130.</ref> 27 лістапада 1929 года быў узнагароджаны Камандорскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]. Пасля выхаду на пенсію, пасля кароткага знаходжання ў розных месцах і краінах, ён пасяліўся ў Кракаве, дзе з 1946 па 1948 год чытаў лекцыі ў Ягелонскім універсітэце. [[Файл:Wincenty_Lutosławski.jpg|міні|Партрэт Вінцэнта Лютаслаўскага, прыбл. 1885 год]] [[Файл:Grób_Wincentego_Lutosławskiego_i_Stanisława_Januszkiewicza.jpg|міні|Магіла Вінцэнта Лютаслаўскага і Станіслава Янушкевіча на Сальватарскіх могілках]] === Грамадска-палітычная дзейнасць === Яго грамадска-палітычная дзейнасць была вынікам яго філасофскіх поглядаў<ref>''Kusiak Paweł'', [https://wnhis.amw.gdynia.pl/images/Foldery/Pracownicy/pawel_kusiak_publikacje/pawel_kusiak_mesjanizm.pdf Mesjanizm Wincentego Lutosławskiego i jego społeczno-polityczne implikacje], «Przegląd Religioznawczy» 2014, 3, s. 64-75.</ref>. Філосаф імкнуўся ўнесці свой уклад у нацыянальныя пераўтварэнні. У 1899 годзе далучыўся да [[Нацыянальная Ліга|Нацыянальнай лігі]]. Аднак неўзабаве паміж ім і кіраўніцтвам НЛ пачаліся рознагалоссі. Нягледзячы на блізкасць поглядаў па многіх палітычных пытаннях, рамантычны месіянізм Лютаслаўскага не мог пераканаць кіраўнікоў Лігі, далёкіх ад рамантычных парываў у практычнай дзейнасці. Ужо ў 1905 г. [[Раман Дмоўскі]] з вялікім раздражненнем пісаў пра Лютаслаўскага, дакараючы яго адсутнасцю розумавай раўнавагі. З [[Польская нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратамі]] Лютаслаўскі парваў і змясціў у сваім дзённіку шмат вельмі едкіх заўваг як пра людзей, так і пра саму арганізацыю. Вінцэнт Лютаслаўскі, грунтуючыся на сваёй філасофіі, распрацаваў містычна-адукацыйную ўтопію. У гэтых рамках ён, сярод іншага, пастуляваў стварэнне ў сталіцы інстытутаў, якія б спрыялі развіццю нацыянальнай інтэлектуальнай культуры. Адной з мэтаў, якія ён перад імі ставіў, было развіццё нацыянальнай і ўсеагульнай гісторыі з нацыянальнай перспектывы. Эканомікай, на думку Лютаслаўскага, павінны кіраваць кваліфікаваныя, абраныя камітэты. ==== Eleusius ==== Вывучаючы філасофію Платона ў [[Англія|Англіі,]] ён звязаўся з Ордэнам добрых тампліераў і Арміяй выратавання, якія прапагандавалі ідэю ўстрымання, і стаў яе распаўсюджвальнікам. У пачатку 1902 года заснаваў «[[Eleuteria (stowarzyszenie)|Элеўтэрыю]]» — таварыства, якое займалася барацьбой з [[Алкагалізм|алкагалізмам]]. Праз некалькі месяцаў у Кракаве і Львове яно стала называцца «Элеўсіс», мэтай якога было нацыянальнае адраджэнне і развіццё новага тыпу паляка, у тым ліку праз паглыбленне рэлігійных практык і практыку чатырохразовага ўстрымання (ад алкаголю, азартных гульняў, тытуню і распусты). У 40-ю гадавіну пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], 22 студзеня 1903 года, у Кракаве дванаццаць чалавек урачыста прынеслі Лютаслаўскаму прысягу на пажыццёвае чатырохразовае ўстрыманне. [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыйскія]] ўлады прыцягнулі Лютаслаўскага да адказнасці за публічнае прынясенне прысягі, што ўзрушыла грамадскую думку і спрыяла далейшаму прытоку новых членаў. Арганізацыя лічыцца адной з тых, што паўплывалі на ідэалагічнае аблічча польскага руху скаўтаў; некалькі яго заснавальнікаў паходзілі з Элеўсіна. Лютаслаўскі сабраў Элеўсінскія прынцыпы ў зборніку ''«Элеўсін»'', усе тэксты якога ён напісаў сам, але пад сарака рознымі псеўданімамі. Нягледзячы на яго запэўненні ў каталіцызме, тэксты ўтрымлівалі фармулёўкі, несумяшчальныя з вучэннем [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што выклікала непаразуменні, напрыклад, вызначэнне «''распусты»''. Вінцэнт Лютаслаўскі быў своеасаблівым лідарам Элеўсінскай абшчыны, але з часам страціў з ёй сувязь. Некаторых членаў турбаваў празмерна рэлігійны, каталіцкі характар арганізацыі. У 1907 годзе Лютаслаўскі заявіў, што арганізацыя з’яўляецца яго «''ўрадам душ»'' і што ён мае дыктатарскія паўнамоцтвы. Гэта сустрэла значны супраціў у Элеўсіне. У рэшце рэшт, у 1913 годзе арганізацыя разарвала з ім сувязь. Гэтаму спрыяў і яго шлюб з Вандай Пешынскай, які ён заключыў, нягледзячы на свой законны касцёльны шлюб з Зоф’яй Казановай. Пасля гэтага Лютаслаўскі заснаваў Таварыства кавалёў . Вінцэнт Лютаслаўскі заклікаў студэнтаў і слухачоў сваіх лекцый і чытанняў да ўстрымання. === Філасофія === Найвышэйшым дасягненнем Лютаслаўскага стала канчатковае ўстанаўленне храналагічнай паслядоўнасці дыялогаў Платона, што дала падставу для вызначэння шляху развіцця платонаўскай думкі, а праз гэта — яе належнага разумення. Даследаванні Лютаслаўскі праводзіў спецыяльным філалагічным метадам, які заключаўся ў дэталёвым аналізе адрозненняў пісьменніцкага стылю, агляд якога ён знайшоў у мала вядомай працы шатландскага філолага Льюіса Кэмпбела і якую ён распрацаваў, назваўшы яе стыламетрыяй. Вынікі даследаванняў выклаў у дзвюх кнігах: ''Аб першых трох тэтралогіях твораў Платона'' (Кракаў, 1896) і «''Паходжанне і развіццё логікі Платона''» (''The Origin and Growth of Plato’s Logic)'' (Лондан, 1897). Яны замацавалі становішча аўтара ў філасофскім свеце і зрабілі Лютаслаўскага на доўгія гады найбольш вядомым польскім філосафам і прадстаўніком польскай філасофіі, асабліва ў англасаксонскіх краінах. === Ёга === Вінцэнт Лютаслаўскі быў піянерам [[Ёга|ёгі]] ў Польшчы. У 1909 годзе ён апублікаваў кнігу пад назвай «''Развіццё сілы волі праз псіхафізічныя практыкаванні паводле старажытных арыйскіх традыцый і ўласнага досведу для выкарыстання суайчыннікамі»'', дзе апісаў, сярод іншага, як ён вылечыўся ад цяжкага неўрозу (ён пакутаваў ад перыядычнай дэпрэсіі) з дапамогай практыкаванняў ёгі і сістэматычных і інтэнсіўных практыкаванняў на сілу волі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лютаслаўскі Вінцэнт}} [[Катэгорыя:Ёга]] [[Катэгорыя:Філосафы]] e153a3gmvtl4luna5w2urxhltm7kpgu Дар’я Сяргееўна Мандзік 0 807243 5177327 5157456 2026-08-08T01:19:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177327 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, [[мастачка]]-керамістка і [[ілюстратар]]ка, пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2014 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабраных для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «[[Erasmus Mundus]]», цягам года навучалася ў [[Лісабонскі ўніверсітэт|Лісабонскім універсітэце]] (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}} У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачыла гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санкт-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары (дызайн — [[Анатоль Лазар]]) на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]]){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. У кнізе ёсць тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Звязда |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis|url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20220522015329/https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|archive-date = 22 мая 2022|access-date = |url-status = dead|quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-04}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] c0m01k6dy7y0ytnhumpm252y33lmpm6 Дзедзілавічы (археалагічныя помнікі) 0 807368 5177347 5136417 2026-08-08T03:41:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177347 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rzut oka na źrzódła archeologii krajowéj (1842). Tab. VII.jpg|міні|5, 6, 7, 8, 9 — малаткі, выараныя паблізу старажытных акопаў увёсцы Дзедзілавічы Барысаўскага павета.]] '''Гарадзішча і селішча''' — археалагічныя помнікі паблізу вёскі [[Дзедзілавічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]. == Гарадзішча == {{ГККРБ|613В000015}} [[Гарадзішча]] перыяду ранняга [[жалезны век|жалезнага веку]] знаходзіцца за 4 км на паўднёвы захад ад вёскі, у лесе, злева (150 м) ад дарогі ў в. [[Прусевічы]], ва ўрочышчы Замкавая Гара. Пляцоўка ўмацавана 2 кальцавымі валамі і 2 равамі. Адносіцца да [[культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. Датаванне: I—IV стст. Адкрыў помнік і праводзіў раскопкі ў 1962 г. [[А. Р. Мітрафанаў]]. Былі знойдзены абломкі рабрыстых слоікападобных гаршкоў, гліняныя прасліцы, жалезная сякерападобная прылада для апрацоўкі дрэва, посахападобная шпілька, рэшткі наземных жытлаў слупавой канструкцыі. == Селішча == {{ГККРБ|613В000016}} [[Селішча (археалогія)|Селішча]] знаходзіцца за 4 км на захад ад вёскі, на схілах узвышша, каля гарадзішча, на левым беразе р. [[Цна (прыток Гайны)]]. Займае плошчу 5-6 га. Датуецца VI—VIII стст. н.э. Адносіцца да культурнага пласта [[Банцараўская культура|Банцараўшчыны]]. Помнік адкрыў у 1962 г., і праводзіў раскопкі ў 1962—1966 гг. А. Р. Мітрафанаў. Былі выяўлены рэшткі пабудоў зрубнай і слупавой канструкцыі, большасць з якіх была жытламі. Прадстаўлялі сабой урэзаныя ў схіл узгорка паўзямлянкі пл. 7,2-16,8 кв. м. Унутры жытлаў, часцей у далёкім ад увахода куце, размяшчаліся печы-каменкі, цалкам захаваліся ў 3 жытлах. Таксама былі знойдзены ляпныя гладкасценныя слабапрафіляваныя пасудзіны з амаль вертыкальным венчыкам, падоўжанай шыйкай, слабавыражаным плечуком і цюльпанападобныя пасудзіны з адагнутым венчыкам, падоўжанай шыйкай і апушчаным плечуком, міскі, міскападобныя гаршкі, патэльні, жалезны абломак сякеры, серп і нож для жніва, гліняныя прасліцы, коп’і, шпоры і інш. == Спасылкі == * [https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-0015 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260511205301/https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-0015 |date=11 мая 2026 }} * [https://heritage.gov.by/catalog/selishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-00016 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260118091059/https://heritage.gov.by/catalog/selishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-00016 |date=18 студзеня 2026 }} [[Катэгорыя:Банцараўская культура]] [[Катэгорыя:Гарадзішчы Барысаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Дзедзілавічы]] [[Катэгорыя:Культура штрыхаванай керамікі]] [[Катэгорыя:Селішчы Барысаўскага раёна]] 3ngfs3mp3gwslex3ivit5t8tb65ig0y Даданіцкая мова 0 807409 5177307 5158780 2026-08-07T23:14:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177307 wikitext text/x-wiki {{Мова |колер = |назва = Даданіцкая мова |выява = Dadanitic tablet - 20180430.jpg |краіны = [[Ліх’ян]] |рэгіёны = Дадан (сучасны [[Аль-Ула]]) |статус = [[мёртвая мова]] |вымерла = [[1 тысячагоддзе да н.э.]] |катэгорыя = |класіфікацыя = [[Афразійскія мовы|Афразійская сям’я]] :[[Семіцкія мовы|Семіцкая галіна]] ::[[Заходнесеміцкія мовы|Заходнесеміцкая група]] :::[[Цэнтральнасеміцкія мовы|Цэнтральнасеміцкая падгрупа]] ::::[[Паўночнааравійскія мовы]]? |пісьменнасць = [[Старажытныя паўночнааравійскія пісьменнасці|Старажытныя паўночнааравійскія]] }} '''Даданіцкая мова''', таксама вядомая як '''ліх’янская''',<ref>{{Cite web |title=Pre-Islamic North and East Arabian|url=http://multitree.org/codes/xna|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501084519/http://multitree.org/codes/xna|url-status=dead|archive-date=1 May 2016|publisher=[[Linguist List|LINGUIST List]]|access-date=11 June 2025}}</ref> — старажытная, меркавана самастойная мова [[Семіцкія мовы|семіцкай моўнай сям’і]]. Выкарыстоўвалася ў [[аазіс]]е Дадан (сучасны горад [[Аль-Ула]]) і каралеўстве [[Ліх’ян]] на паўночным захадзе [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]], верагодна, у другой палове першага тысячагоддзя да нашай эры. Звесткі пра мову грунтуюцца на корпусе эпіграфічных (накаменных) надпісаў, выкананых арыгінальным аднайменным пісьмом<ref name="Academia.edu">{{Cite journal |last=Kootstra-Ford |first=Fokelien |date=23 August 2016 |title=The Language of the Taymanitic Inscriptions and its Classification |url=https://www.academia.edu/27953337 |journal=Arabian Epigraphic Notes |volume=2 |publisher=Leiden University |pages=67‒140 |doi= |access-date=6 траўня 2026}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kootstra-Ford |first=Fokelien |date=2023 |editor-last1=Schiettcatte |editor-first1=Jérémie |editor-last2=Robin |editor-first2=Christian J. |editor-last3=Norris |editor-first3=Jérome |title=Dadanitic |url=http://hdl.handle.net/1854/LU-01HR4G7XF5F53HSMFNA8Q0EYV3 |series=Thematic Dictionary of Ancient Arabia |doi=10.60667/tdaa-0050 |access-date=6 траўня 2026}}</ref><ref name="OCIANA">{{Cite journal |editor-last1=Macdonald |editor-first1=Michael C. A. |editor-last2=del Carmen Hidalgo-Chacón Díez |editor-first2=María |date=2017 |title=The OCIANA Corpus of Dadanitic inscriptions |url=http://krc.orient.ox.ac.uk/resources/ociana/corpora/ociana_dadanitic.pdf |series=The Online Corpus of the Inscriptions of Ancient North Arabia (OCIANA) |location=Oxford |access-date=2016-05-29 |archive-date=23 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923124910/http://krc.orient.ox.ac.uk/resources/ociana/corpora/ociana_dadanitic.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя даследаванняў == === Адкрыццё === [[Файл:Al-`Ula - Lihyan 2.jpg|міні|<center>Аазіс Дадан (Аль-Ула) сёння</center>]] Даданіцкія надпісы ў асноўным засяроджаныя ў аазісе Аль-Ула на паўночным захадзе Аравіі і ў ягоных ваколіцах. У старажытнасці гэтае паселішча было вядома як Дадан і, верагодна, з’яўлялася сталіцай каралеўстваў [[Ліх’ян]] (Дадан). Першым еўрапейскім даследчыкам, які скапіяваў гэтыя надпісы падчас сваіх падарожжаў па рэгіёне ў 1876 годзе, быў брытанскі пісьменнік і падарожнік [[Чарльз Мантэгю Даўці]]. Пазней ягоную працу працягнулі іншыя навукоўцы, сярод якіх Шарль Юбер, [[Юліус Ойтынг]], [[Антанін Жасэн]] і Рафаэль Савіньяк. На сённяшні дзень тэксты працягваюць даследавацца і сістэматызавацца ў межах буйных інтэрнэт-баз дадзеных, такіх як OCIANA («Інтэрнэт-корпус надпісаў Паўночнай Аравіі»)<ref name="OCIANA"/>. === Наменклатура === [[Файл:Inscription dadanite mentionnant le roi 'Asî.jpg|міні|Нядаўна знойдзены даданіцкі надпіс, датаваны V—I стст. да н. э.<br />Ён абвяшчае: ʿṣy mlk ddn fʿl l-ṭḥln<br />Пераклад: «Асі, цар Дадана, зрабіў [гэта] для [божаства] Тахлан»<ref name="OCIANA"/><ref>{{Cite journal |last=Al-Saʿīd |first=S. F. |date=2011 |title=Recent epigraphic evidence from the excavations at Al-ʿUlā reveals a new king of Dadān |journal=Arabian Archaeology and Epigraphy |volume=22 |pages=196-200 }}</ref>.]] Да 1937 года ўсе надпісы, выкананыя рознымі формамі шрыфтоў у старажытным Дадане, абагульнена называліся «ліх’янскімі» (хаця часам некаторыя кароткія тэксты памылкова прылічвалі да [[Мінейская мова|мінейскага пісьма]]). Тэрмін «даданіцкае» ўпершыню выкарыстаў у 1932 годзе Губерт Грымэ, прапанаваўшы вылучыць асобную групу тэкстаў на аснове наяўнасці згадак цара Дадана, нетыповага для семіцкіх пісьменнасцяў кірунку пісьма (злева направа) або парадку чытання радкоў знізу ўверх. У 1937 годзе [[Фрэдэрык Віктар Уінет|Ф. В. Уінет]] прапанаваў уласны падзел на аснове формы літар: надпісы з паралельнымі вертыкальнымі лініямі ён лічыў раннімі («даданіцкімі»), а з лініямі, што сыходзяцца — пазнейшымі («ліх’янскімі»). У 1954 годзе Вернер Каскель паспрабаваў ускладніць гэтую сістэму, прывязаўшы яе да гістарычных перыядаў. Аднак высветлілася, што абедзве формы літар часта сустракаюцца ў адных і тых жа надпісах, што абвяргае храналагічную розніцу паміж імі<ref name="OCIANA"/>. У 2000 годзе лінгвіст [[Майкл Макдональд (мовазнавец)|Майкл К. А. Макдональд]] прапанаваў аб’яднаць усе гэтыя надпісы адзіным тэрмінам «даданіцкія» ў гонар старажытнай назвы аазіса, дзе знойдзена пераважная большасць тэкстаў. Макдональд падкрэсліваў, што гаворка ідзе пра лінгвістычную з’яву, а не пра прыналежнасць да пэўнай культуры або этнасу (па аналогіі з парай «араб» і «арабская мова»)<ref name="OCIANA"/>. == Сістэма пісьма == {{Гл. таксама|Старажытныя паўночнааравійскія пісьменнасці}} Даданіцкае пісьмо належыць да [[Паўднёвасеміцкія пісьменнасці|паўднёвасеміцкай сям’і шрыфтоў]] і ўтрымлівае такі ж набор з 28 фанем (гукаў), што і арабская мова. Ягонай унікальнай асаблівасцю з’яўляецца тое, што даданіцкае пісьмо — адзіны старажытны прадстаўнік паўднёвасеміцкай сям’і, у якім выкарыстоўваліся ''matres lectionis'' («маці чытання» — практыка прымянення зычных літар для абазначэння доўгіх галосных гукаў, што значна палягчала прачытанне тэксту)<ref name="OCIANA"/>. <gallery> Файл:Linteau avec inscription dadanite - Al-'Ula sanctuaire de Dadan.jpg|Даданіцкі надпіс з Аль-Улы, храм Дадана (Аль-Хурайба), пра ахвярапрынашэнні. V–I стст. да н. э. Файл:Inscription dadanite - pelerinage d'Umm Daraj.jpg|Даданіцкі надпіс з Аль-Улы, храм Ум-Дарадж, у памяць аб паломніцтве. V–I стст. да н. э. Файл:Dadanitic tablet - 20180430.jpg|Адна з даданіцкіх таблічак </gallery> == Лінвістычная класіфікацыя == Граматыка даданіцкай мовы дагэтуль вывучана слаба, і для дакладнага вызначэння яе месца ў семіцкай моўнай сям’і патрабуюцца дадатковыя даследаванні. Нягледзячы на геаграфічную блізкасць, шэраг прыкмет даказвае, што яна не належыць да [[Аравійскія мовы|арабскай групы]]<ref name=":0" />. Даданіцкая мова захавала некалькі архаічных формаў, якія, верагодна, былі страчаны яшчэ на стадыі фарміравання [[Пратаарабская мова|пратаарабскай мовы]]<ref name=":0">{{Cite web |last1=Al-Jallad |first1=Ahmad |url=https://www.academia.edu/18470301 |title=Al-Jallad. The earliest stages of Arabic and its linguistic classification (Routledge Handbook of Arabic Linguistics, forthcoming) |website=www.academia.edu |date=16 November 2015 |accessdate=2015-12-08}}</ref>: * Займеннікі: Захоўваецца [[Анафара (мовазнаўства)|анафарычнае]] (адсылачнае да папярэдняга кантэксту) выкарыстанне займенніка 3-й асобы ''hʾ''. Таксама выкарыстоўваецца парны займеннік ''hmy'' (''*/humay/''). * Часціцы: Адсутнічае інавацыйная форма ''*ḥattay'' (якая адпавядае [[Класічная арабская мова|класічнай арабскай]] ''ḥattā''), аднак замест яе захоўваецца старажытная ''ʿdky'' (верагодна, вымаўлялася як ''*/ʿadkay/''). * Назоўнікі: Не ўніфікуецца жаночы канчатак ''-at''. Напрыклад, структура слова ''mrʾh'' (''*/marʾah/'' < ''*marʾat'' — «жанчына») адрозніваецца ад слова ''qrt'' (''*/qarīt/'' — «горад», «паселішча»; для параўнання, у арабскай — ''qaryatun''). * Дзеясловы: У некаторых помніках прысутнічае так званая C-аснова ([[каўзатыў]]ная, або пабуджальная форма дзеяслова), якая пачынаецца з літары ''h-'', а не з ''ʾ-'' (''hafʿala'' замест ''ʾafʿala''). У пратаарабскай мове ў гэтай форме адбыўся гістарычны пераход гуку ''h'' у ''ʾ''. * [[Артыкль|Артыклі]]: У тэкстах назіраецца варыятыўнасць пэўнага артыкля — сустракаюцца як форма ''h(n)'', так і ''ʾ(l)''. * Фанетыка: Адбываецца спецыфічная дысіміляцыя (распападабненне) гуку ''*ṯ'' у /t/ у слове «тры»: пішацца ''tlt'' замест ''ṯlṯ''. == Фаналогія і варыятыўнасць == Аналіз корпуса тэкстаў паказвае, што ў Дадане магла існаваць розніца паміж строгай пісьмовай і паўсядзённай гутарковай мовамі. Напрыклад, шэраг надпісаў указвае на зліццё гукаў ''ẓ'' і ''ṭ'' у даданіцкай мове. Сумеснае выкарыстанне розных формаў дзеясловаў ([[Каўзатыў|каўзатываў]] на ''ʾ-'' і ''h-'') у адных і тых жа надпісах сведчыць пра тое, што ў аазісе паралельна існавалі і ўжываліся розныя моўныя варыянты. Калі гук ''ẓ'' сапраўды зліўся з ''ṭ'', гэта дае падставы меркаваць, што ягоны [[Рэфлекс (мовазнаўства)|рэфлекс]] у даданіцкай мове быў [[Глухія зычныя|глухім]]. Падобная з’ява сустракалася ў [[Старажытнаарабская мова|старажытнаарабскай мове]] і, верагодна, уласцівая для [[Дахілальскія арабскія дыялекты|дахілальскіх магрыбскіх дыялектаў]]<ref>{{Cite journal |last=Kootstra |first=Fokelien |title=&quot;The Phonemes ẓ and ṭ in the Dadanitic inscriptions&quot;, Nehmé and Al-Jallad (eds.) to the Madbar and back again |url=https://www.academia.edu/35610723 |journal=To the Madbar and Back Again: Studies in the Languages, Archaeology, and Cultures of Arabia Dedicated to Michael C.A. Macdonald |date=8 January 2018 |language=en}}</ref>. == Прыназоўнікі == У корпусе даданіцкіх надпісаў засведчаны наступныя [[прыназоўнік]]і<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/19131020|title=Prepositional Phrases in the Dadanitic Inscriptions|access-date=2016-08-30|archive-date=2 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702070158/https://www.academia.edu/19131020|url-status=dead}}</ref>: {| class="wikitable" !Форма !Значэнне |- |''ʿly'', ''ʿl'' |«на», «дзеля» |- |''bʿd'' (*/bi-ʿad/) |«дзеля» |- |''l'' |«да», «для», паказчык прыналежнасці (роднага склону), «падчас» |- |''b'' |«у», «на», «пры» (або паказчык інструментальнага склону / «кім», «чым») |- |''qbl'' |«перад» |- |''ḫlf'' |«пасля», «за» |- |''mʿ'' |«з» (разам з) |- |''mn'' (*/mina/) |«з», «ад» |- |''ʿdky'' (*/ʿadkay/) |«да», «аж да» |- |''ldy'' |«з-за», «з прычыны», «на падставе» |} Большасць вызначаных даданіцкіх прыназоўнікаў маюць прамыя этымалагічныя адпаведнікі ([[Кагнаты (мовазнаўства)|кагнаты]]) у іншых семіцкіх мовах, такіх як [[Арабская мова|арабская]] і [[іўрыт]], што дэманструе іхняе агульнае паходжанне: * Прыназоўнікі '''ʿly''' / '''ʿl''' («на») дакладна адпавядаюць арабскаму ''ʿalā'' (على) і іўрыцкаму ''ʿal'' (עַל). * Прыназоўнік '''mn''' («з», «ад») ідэнтычны арабскаму ''min'' (من) і іўрыцкаму ''min'' (מִן). * Прыназоўнік '''qbl''' («перад») роднасны класічнаму арабскаму ''qabla'' (قبل). * Прыназоўнік '''mʿ''' («з») мае кагнаты ў выглядзе арабскага ''maʿa'' (مع) і іўрыцкага ''ʿim'' (עִם). Як і ў многіх іншых старажытных і сучасных семіцкіх мовах, адналітарныя даданіцкія прыназоўнікі, такія як '''b''' («у», «на») і '''l''' («да», «для»), з’яўляліся [[праклітыка]]мі. Гэта азначае, што на пісьме яны далучаліся непасрэдна да пачатку наступнага слова (назоўніка), да якога яны адносіліся. Гэтая асаблівасць злітнага напісання дагэтуль захоўваецца ў сучаснай арабскай мове (напрыклад, ''bi-khayr'' — بخير) і ў іўрыце (напрыклад, ''be-yisrael'' — בישראל). Некаторыя прыназоўнікі ў даданіцкай мове маюць складаную марфалагічную будову і ўтварыліся ў выніку гістарычнага зліцця некалькіх асобных элементаў. Напрыклад, прыназоўнік '''bʿd''' («дзеля») паходзіць ад канструкцыі ''*/bi-ʿad/'', якая ўяўляе сабой спалучэнне праклітычнага прыназоўніка ''b-'' і кораня ''ʿd'', у той час як складаны прыназоўнік '''ʿdky''' («аж да») сфарміраваўся з базы ''*/ʿadkay/'' — імаверна, праз аб’яднанне таго ж кораня ''ʿd'' і дадатковай часціцы ''ky''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last=Kootstra |first=Fokelien |date=2023 |title=The Writing Culture of Ancient Dadān |trans-title=Пісьмовая культура старажытнага Дадана |url=https://brill.com/display/title/62065?language=en |series=Studies in Semitic Languages and Linguistics |language=en |volume=110 |publisher= |isbn=978-90-04-51263-4 }} == Спасылкі == {{commons category|Dadanitic inscriptions}} * {{Cite web |title=Proposal to encode the Old North Arabian script in the SMP of the UCS |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10376-n3937-north-arabian.pdf |url-access=06-05-2026 |trans-title=Прапанова па кадзіраванні старажытнапаўночнааравійскага пісьма ў SMP UCS |format=pdf |website=unicode.org |language=en }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Семіцкія мовы}} [[Катэгорыя:Заходнесеміцкія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы Азіі]] cwztjvwju5panovzb71dx5dx9m2jewx Гета ў Тальцы 0 807780 5177121 5149761 2026-08-07T12:25:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177121 wikitext text/x-wiki [[File:Cemetery of the Jews killed by nazis 22.09.1941 in Talka.JPG|міні|Месца расстрэлу талькаўскіх яўрэяў.]] '''Гета ў Тальцы''' (верасень — кастрычнік 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Талька (вёска)|Талька]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска Талька была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года. Акупацыя доўжылася 3 гады — да 2 ліпеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=724}}. Эвакуявацца паспела толькі невялікая частка габрэяў, таксама ў Тальцы засталося шмат габрэйскіх дзяўчат-студэнтак, якія ўцяклі да бацькоў з разбомбленага [[Мінск]]а. Адразу пасля акупацыі немцы сталі гвалтаваць гэтых дзяўчат і выкарыстоўвалі іх на гаспадарчых працах<ref name=autogenerated1>''А. Литин.'' [http://shtetle.com/shtetls_minsk/talka/talka.html Место расстрела евреев местечка Талька] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200505172343/http://shtetle.com/shtetls_minsk/talka/talka.html |date=5 мая 2020 }}</ref>. У пачатку верасня (у ліпені{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}) 1941 года немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў мястэчку гета на тэрыторыі былога піянерскага лагера. Вязні пачалі ўладкоўвацца, думаючы, што ім давядзецца зімаваць у гэтым месцы{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=219, 681}}<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}. 17 верасня ўсіх яўрэяў з гета вывелі за чыгуначны мост праз рэчку [[Талька (рака)|Талька]] (цяпер — 59-ы квартал Талькаўскага лясніцтва), прымусілі самім выкапаць сабе расстрэльную яму і расстралялі. Усяго былі забітыя 280 чалавек. Расстрэл праводзілі [[Прыбалтыйскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|літоўскія калабаранты]]{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=219, 681}}<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=179}}. Яшчэ 300 (222{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=37, 50}}) чалавек забілі ў кастрычніку каля вёскі [[Задашчэнне]]. Пасля расстрэлаў немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] перабіралі рэчы забітых у пошуках каштоўнасцяў{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=219, 681}}<ref name=autogenerated1 />. Некалькі чалавек удалося ўцячы да расстрэлу, уключаючы Ара Грэхін. Але і яго, і іншых уцекачоў злавілі і забілі<ref name=autogenerated1 />. == Памяць == У 1956 (1950{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=681}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}) годзе ў Тальцы на брацкай магіле ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду габрэяў]] быў усталяваны помнік. Затым унутры агароджы з’явіліся яшчэ некалькі помнікаў, устаноўленых у наступныя гады сваякамі забітых габрэяў. Адзін з помнікаў усталяваны генералам [[Ілля Яфімавіч Прус|Іллёй Прусам]] сваім загінулым бацькам<ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite web|url=https://lesgazeta.by/archive/%E2%84%9615-09-04-2020%D0%B3/|title=№15 09.04.2020г. - Белорусская БЛГ Лесная газета|publisher=lesgazeta.by|access-date=2025-06-02|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Смиловицкий Л. Л.|url=https://club.berkovich-zametki.com/?p=55567|title=По следам еврейских кладбищ Беларуси. Талька|publisher=club.berkovich-zametki.com|access-date=2025-06-02|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pukhovichi.gov.by/app/uploads/2025/05/011120241641.pdf|title=О закреплении за местами захоронения воинов, партизан и жертв войн, памятниками истории Пуховичского района, 29 октября 2024 г., стр. 4|publisher=pukhovichi.gov.by|accessdate=2025-11-13|url-status=dead|archive-date=15 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315045857/https://pukhovichi.gov.by/app/uploads/2025/05/011120241641.pdf}}</ref>. За паўкіламетра на поўнач ад вёскі Задашчэнне на месцы забойства каля 300 яўрэяў з Талькі ў 1970 годзе ўсталяваны абеліск. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|А. М.Карлюкевiч, Л. С. Котава, Я. В. Малашэвiч i iнш. (рэдкал.); А. А. Прановiч. (уклад.). «Памяць. Пухавiцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Беларусь», 2003. — 749 с. — ISBN 985-01-0251-9.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Талька]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пухавіцкага раёна]][[Катэгорыя:Талька (вёска)]] 9w6clspvj99mauoyji2v54jw0eznszr Стэфан Эрэнкройц 0 807802 5177361 5152661 2026-08-08T06:21:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5177361 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Эрэнкройц}} {{Вучоны | Месца нараджэння = [[Ловіч]] }}'''Стэфан Лукаш Эрэнкройц''' (польск. ''Stefan Ehrenkreutz''''',''' [[13 кастрычніка]] [[1880|1880,]] [[Ловіч]] - [[21 ліпеня]] [[1945|1945,]] [[Вільня]]) — [[Палякі|польскі]] гісторык права, прафесар і апошні [[рэктар]] (з 1939 г.) [[Вільня|Віленскага]] [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта Стэфана Баторыя]], дзеяч [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]], прыхільнік палітычнай лініі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], сенатар 3-га і 4-га тэрмінаў (1930-1938) у міжваеннай Польшчы.<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Szpoper Dariusz|загаловак=Pro memoria : profesor Stefan Ehrenkreutz - w siedemdziesiątą rocznicę śmierci (1880-1945)|год=2016|выданне=Stefan Ehrenkreutz i historycy prawa okresu dwudziestolecia międzywojennego : w 70. rocznicę śmierci ostatniego Rektora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie : praca zbiorowa|старонкі=26-53}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fundacja100.pl/krzyz-i-medal-niepodleglosci/lista-odznaczonych/ehrenkreutz-stefan-lukasz|title=Ehrenkreutz Stefan Łukasz {{!}} Fundacja 100|website=fundacja100.pl|access-date=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/stefan-ehrenkreutz|title=Stefan Ehrenkreutz » Witryna edukacyjna Kancelarii Senatu|website=senat.edu.pl|access-date=2026-05-13}}</ref> == Біяграфія == === Выкладчыцкая і навукова-даследчая дзейнасць === Спачатку вывучаў права ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Імператарскім Варшаўскім універсітэце]], але пасля [[Рэвалюцыя 1905 г. у Царстве Польскім|падзей 1905 года]] працягнуў адукацыю ва ўніверсітэтах [[Венскі ўніверсітэт|Вены]] і [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыга]]. У апошнім ён атрымаў доктарскую ступень, абараніўшы дысертацыю па сацыяльнай гісторыі Польшчы XIII стагоддзя (''Beiträge zur sozialen Geschichte Polens im XIII Jh.''). Пасля вяртання ў [[Варшава|Варшаву]] чытаў лекцыі па польскай палітычнай гісторыі (з 1916 года ў Вольным Польскім універсітэце) і па канстытуцыйнай гісторыі Польшчы і яе судовага права (у [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]). У 1920 годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]], ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце]] да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] чытаў лекцыі па гісторыі канстытуцыйнага ладу і судовага права [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Яго навуковая праца была сканцэнтравана на старажытным польскім і [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскім]] судовым праве (у тым ліку, у прыватнасці, [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|літоўскіх статутах]] ) і канстытуцыйных сістэмах усходнееўрапейскіх дзяржаў. Аўтар, сярод іншых, ''«З гісторыі муніцыпальнай арганізацыі Старой Варшавы»'' (1913), ''«З даследаванняў пра суд міравых суддзяў у Варшаве»'' (1914), ''«Вышэйшы суд нямецкага права горада Сандамір»'' (1917). Яго цікавасць да палітычнай сістэмы Літвы вылілася ў працы: ''«Стан даследаванняў літоўскіх статутаў»'' (1924), ''«Сепаратызм або цяга Літвы да Польшчы пасля Люблінскай уніі»'' (1925), а таксама ў рэдагаванні памятнай кнігі, выдадзенай з нагоды 400-годдзя [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Першага Літоўскага статута]]. У 1922–1924 гадах быў віцэ-рэктарам , а ў 1939 годзе [[Рэктар|— рэктарам]] Універсітэта Стэфана Баторыя. === Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы і даследаванне гісторыі літоўскага права === У 1930 годзе ён арганізаваў, а пазней доўгі час быў прэзідэнтам Усходнееўрапейскага навукова-даследчага інстытута ў Вільні, акрамя таго, узначальваў яго гісторыка-прававы аддзел. Інстытут праводзіў даследаванні грамадска-палітычнай сітуацыі ва Усходняй Еўропе, галоўным чынам у краінах, якія ўваходзілі ў склад СССР, г.зн. асноўнай сферай даследаванняў была саветалогія.<ref>''Мастыка Андрэй''. Беларускія студэнты ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні: уплыў універсітэта на нацыянальную тоеснасць студэнта. [https://wuw.pl/data/include/cms//Wielokulturowosc_Europy_Getka_Joanna_Grzybowski_Jerzy_red_2023.pdf ''Wielokulturowość Europy Środkowo-Wschodniej: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości''.] Redakcja naukowa Joanna Getka, Jerzy Grzybowski. Warsawa: Uniwersytet Warszawski, 217-233.</ref> Быў ініцыятарам, арганізатарам і кіраўніком праграмы вывучэння прававой гісторыі ВКЛ на юрыдычным факультэце, створанай у 1934 годзе, з мэтай правядзення навуковых даследаванняў і папулярызацыйнай дзейнасці, а таксама падтрымкі навукоўцаў у кантактах з архівамі (прыватнымі і дзяржаўнымі) і бібліятэкамі. Сярод яго бліжэйшых вучняў і супрацоўнікаў былі [[Юліюш Бардах]]<ref>{{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/2505|title=Юліуш Бардах як даследчык ВКЛ і яго спадкаемцаў (Марцэлі Косман) {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2026-05-13}}</ref> і [[Севярын Віславух]].<ref name=":0" /> === Членства ў навуковых таварыствах === [[Файл:Stefan i Cezaria Ehrenkreutzowie z dziećmi w wileńskim mieszkaniu.jpg|міні|Стэфан і Цэзарыя Эрэнкройц з дзецьмі на віленскай кватэры.]] Быў членам-карэспандэнтам Варшаўскага навуковага таварыства з 1934 года, членам Навуковага таварыства ў Львове з 1936 года, членам [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навукі ў Вільні]], а таксама членам Галоўнай рады і старшынёй Віленскага аддзялення [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]]. З 17 кастрычніка 1938 года таксама быў супрацоўнікам Юрыдычнай камісіі Польскай акадэміі мастацтваў і навук. === Палітыка === Дзеяч [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]], некалькі разоў быў зняволены да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Дзеяч Польскага культурнага таварыства (1908-1913). Падтрымліваў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Абраны сенатарам на выбарах 1930 года і на наступных, у 1935 годзе (мандат займаў у 1930-1938 гадах). Быў [[Масонства|масонам]] . Падчас Другой сусветнай вайны прафесар Стэфан Эрэнкройц таемна ўзначальваў Віленскі польскі ўніверсітэт, афіцыйна працуючы начным вартаўніком.<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://kurierwilenski.lt/2020/07/25/ostatni-rektor-uniwersytetu-stefana-batorego/|title=Ostatni rektor Uniwersytetu Stefana Batorego – Kurier Wileński|last=KW|date=2020-07-25|access-date=2026-05-13}}</ref> ==== Абставіны смерці ==== Да 1944 года узначальваў універсітэт, які працаваў падпольна, і чытаў лекцыі; удзельнічаў у працы З'езда палітычных партый пры Дэлегаце акруговага ўрада па Польшчы ў Вільні; падчас акупацыі працаваў начным вартаўніком, офісным работнікам, касірам і юрысконсультам; у ліставанні [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Лаўрэнція Берыі]] да [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]] ад 3 жніўня 1944 года ён згадваўся як чалавек, які знаходзіцца ў вышуку; 27 жніўня 1944 года па загаду [[Балеслаў Берут|Баляслава Берута]] яго наведаў [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамент]], каб пераканаць падтрымаць Камуністычную партыю пад кіраўніцтвам Берута. Той адмовіўся, пасля чаго Путрамент, сыходзячы, падняў руку і ўсклікнуў: «Вы пашкадуеце пра гэта». На наступны дзень, 28 жніўня 1944 года, быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] у сваёй кватэры. Падвяргаючыся катаванням, абвясціў галадоўку ў турме. Знясілены галадоўкай, 20 ліпеня 1945 года яго на насілках перавезлі ў турэмны шпіталь на Лукіскай плошчы ў Лукішках у Вільні, дзе памёр ад знясілення на наступны дзень, 21 ліпеня 1945 года.<ref name=":1" /> Яго сімвалічная магіла знаходзіцца на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] у [[Варшава|Варшаве]] (секцыя 30-6-30). == Сям'я == Першай жонкай Стэфана Эрэнкройца была [[Tekla Zweibaum|Тэкла Цвайбаўм]] (памерла ў 1909 годзе), сястра Юліуша Цвайбаўма, прафесара [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], а пазней Варшаўскай медыцынскай акадэміі, з якой ён ажаніўся ў 1907 годзе. Ад гэтага шлюбу ў яго нарадзілася дачка Эмілія (1909-1988), жонка прафесара Лукаша Курдыбача. Яго другой жонкай, з якой Эрэнкройц узяў шлюб у 1916 годзе, была [[Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ]], дачка прафесара [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Яна Нецыслава Бадуэна дэ Куртэнэ]], прафесар этнаграфіі Віленскага ўніверсітэта і рэктар Польскага ўніверсітэта за мяжой у Лондане. Іх дзецьмі былі: Крысціна (памерла ў 1927 годзе), Тадэвуш (памер у 1976 годзе), салдат Арміі Краёвай у Віленскім рэгіёне, і Анджэй Стэфан Эрэнкройц (1921–2008), польскі дыяспарны актывіст, прафесар Мічыганскага ўніверсітэта ў Эн-Арбар, ЗША, а пазней сузаснавальнік Аўстралійскага інстытута польскіх спраў. З 1938 года яго трэцяй жонкай была Ядвіга Тычынская. Яго брат, Ежы Эрэнкройц, быў лекарам і жыў у Познані на вуліцы Дамброўскага, 4. == Узнагароды == * Крыж Незалежнасці (1931); * [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Камандорскі крыж Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1938) <ref>10 listopada 1938 „za zasługi na polu pracy naukowej” {{Monitor Polski|1938|258|592}}</ref>; * [[Ордэн Трох Зорак|Камандорскі крыж з зоркай ордэна Трох Зорак]] (Латвія, 1933) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Незалежнасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ловічы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага навуковага таварыства ў Львове]] [[Катэгорыя:Члены Варшаўскага навуковага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Польскага гістарычнага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права]] jmmg8t398s4tsdw3i2wmc33pak92478 Ян Адамус 0 807804 5177372 5142276 2026-08-08T06:42:41Z Aliaksei Lastouski 75892 5177372 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Навуковы кіраўнік = [[Стэфан Эрэнкройц]] }} [[Файл:Grób_Jana_Adamusa.jpg|міні|Магіла Яна Адамуса на Старых могілках у Лодзі]] '''Ян Юзаф Адамус''' ({{lang-pl|Jan Adamus}}; {{ВДП}}) — польскі [[Гістарыяграфія|гістарыёграф]] і гісторык дзяржавы і права.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/50|title=Адамус Ян Юзаф|author=Валерый Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=Korzeniewska-Lasota Anna|загаловак=Jan Adamus (1896-1962)|год=2016|выданне=Stefan Ehrenkreutz i historycy prawa okresu dwudziestolecia międzywojennego: w 70. rocznicę śmierci ostatniego Rektora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie: praca zbiorowa.|старонкі=69-78}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mediewisci.lhdb.kul.pl/biografie/item/566|title=Jan Adamus (1896-1962) · Biografie · mediewisci|website=mediewisci.lhdb.kul.pl|access-date=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://ihpan.edu.pl/zmarli/jan-adamus-1896-1962/|title=Adamus Jan (1896–1962)|website=Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN - Instytut Historii PAN|access-date=2026-05-13}}</ref> == Біяграфія == Скончыў сярэднюю школу ў [[Івана-Франкоўск|Станіславове]], вывучаў права ў [[Вена|Вене]] ў 1915—1916 гадах, а затым (да 1920 года) ва [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў [[Освальд Бальцэр.]] У 1927 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ва Львоўскім універсітэце пад кіраўніцтвам [[Пшэмыслаў Дамбкоўскі|Пшэмыслава Дамбкоўскага]] (на аснове працы ''«Zastaw w prawie litewskim w XV i XVI wieku''»). Служыў у акруговым ваенным судзе ў Кракаве, у 1928 года яму прысвоена званне капітана, звольнены па ўласным жаданні са службы 28 лютага 1930 г. Да 1933 года працаваў ва Львоўскім універсітэце (старшым асістэнтам кафедры старажытнапольскага права), пасля няўдалай спробы хабілітацыі ў 1933 годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. У віленскім універсітэце атрымаў пазіцыю старшага асістэнта на кафедры тэорыі права, з 1934 — старшага асістэнта кафедры тэорыі і філасофіі права. Адначасова працаваў як кіраўнік гарадскога архіва Вільні. У снежні 1933 абараніў хабілітацыі на аснове прац па гісторыі польскага і літоўскага права. У 1937 атрымаў пазіцыю ад’юнкта пры кафедры гісторыі польскага права. Вынікам пяцігадовай працы ў гарадскім архіве Вільні стала праца ''«Пра герб горада Вільні''» (апублікаваная пасмяротна ў 1996 годзе ў Лодзі). У 1940 годзе ён быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] і сасланы на тэрыторыю [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] . Падчас вайны ён некаторы час правёў у [[Іерусалім]]е, дзе ўзначальваў Архіў Польскай арміі на Усходзе . У 1944 годзе на некалькі гадоў пасяліўся ў [[Шатландыя|Шатландыі]], дзе ўзначальваў Архіў і Музей Польскіх узброеных сіл; у гэты час ён чытаў лекцыі па гісторыі польскай палітычнай сістэмы на польскім юрыдычным факультэце [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] . У 1947 годзе вярнуўся ў Польшчу. Заняў пасаду ў [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэце]], дзе быў дацэнтам кафедры гісторыі польскага права, а з 1954 года — дацэнтам. Загадваў кафедрай агульнай гісторыі дзяржавы і права, а таксама чытаў лекцыі па гісторыі польска-літоўскіх адносін. У 1959 годзе стаў прафесарам. З 1949 па 1951 год быў загадчыкам бібліятэкі Вышэйшай педагагічнай школы ў Лодзі. Ён таксама быў звязаны з іншымі навукова-даследчымі цэнтрамі: Інстытутам прававых даследаванняў [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі]] навук (да 1961 года) і Інстытутам гісторыі Польскай акадэміі навук (з 1961 года). Быў абраны членам-карэспандэнтам Варшаўскага навуковага таварыства (1936), членам Таварыства навук у Львове і [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук у Вільні]]. Яго даследаванні былі сканцэнтраваны на гісторыі права і дзяржавы — польскай і літоўскай, гісторыі [[Крымінальнае права|крымінальнага права]] і гістарыяграфіі дзяржаўнай і прававой гісторыі. Абверг тэзіс Анатоля Левіцкага аб уключэнні Літвы ў склад Польшчы адразу пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]. Пахаваны на Старых могілках у Лодзі. == Некаторыя працы == * Zastaw w prawie litewskim XV i XVI wieku. Lwów, 1925; * Z zagadnień prawa litewskiego. Lwów, 1926; * O tytule panującego i państwa litewskiego parę spostrzeżeń // Kwartalnik historyczny. 1930. R. 44; * Państwo litewskie w latach 1386—1398 // Księga pamiątkowa ku uczczeniu czterechsetnej rocznicy wydania pierwszego statutu litewskiego. Wilno, 1932; * Kodeks dyplomatyczny Litwy // Ateneum Wileńskie. 1932. R. 7; * O prawno-państwowym stosunku Litwy do Polski // Pamiętnik VI Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Wilnie. Lwów, 1935. T. 1; * Wydawnictwa źródeł do historii Litwy // Там жа; * O wstępnych aktach procesu litewskiego (do II statutu) // Ateneum Wileńskie. 1937. R. 12; * Najnowsza literatura o akcie krewskim // Wiadomości Studium historii prawa litewskiego Uniwersytetu Stefana Batorego. Wilno, 1938. T. 1; * O monarchii Gallowej. Warszawa, 1952; * Polska teoria rodowa. Łódź, 1958; * Monarchizm i republikanizm w syntezie dziejów Polski. Łódź, 1961; * O herbie miasta Wilna. Łódź, 1996. == Крыніцы == {{крыніцы}}{{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамус Ян}} [[Катэгорыя:Члены Варшаўскага навуковага таварыства]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права Вялікага Княства Літоўскага]] j8sqgvy2vhqh5w52sghqrhl4ra224dn Дзень палітвязняў Беларусі 0 807806 5177349 5150120 2026-08-08T03:57:35Z 5177349 wikitext text/x-wiki '''Дзень палітвязняў''' — памятная праваабарончая дата, якая адзначаецца [[21 мая]] і прысвечана салідарнасці з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнымі зняволенымі ў Беларусі]], ушанаванню памяці загінулых у зняволенні, а таксама прыцягненню ўвагі да праблемы палітычных рэпрэсій і парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://prisonersday.info/|title=Дзень палітвязняў Беларусі — 2025|website=prisonersday.info|access-date=2026-05-14}}</ref>. Дзень выкарыстоўваецца як форма грамадскай і міжнароднай салідарнасці з людзьмі, якіх праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычнымі зняволенымі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref>. Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Перадгісторыя == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020]] года ў Беларусі пачаўся маштабны палітычны крызіс, які суправаджаўся масавымі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстамі]] і шырокімі рэпрэсіямі з боку дзяржаўных органаў. Паводле [[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]], тысячы людзей былі адвольна затрыманыя, пацярпелі гвалт і катаванні; беларускі рэжым распачаў маштабны палітычна матываваны пераслед, былі ўзбуджаныя сотні крымінальных спраў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.hrw.org/world-report/2021/country-chapters/belarus|аўтар=Human Rights Watch|загаловак=Belarus: Events of 2020|год=2020-12-03|мова=en|выданне=Share this via Facebook}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://odihr.osce.org/odihr/469539|title=OSCE Rapporteur’s Report under the Moscow Mechanism on Alleged Human Rights Violations related to the Presidential Elections of 9 August 2020 in Belarus {{!}} OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|website=odihr.osce.org|date=2020-11-05|access-date=2026-05-14}}</ref>. «Вясна» і іншыя ініцыятывы пачалі сістэматычна дакументаваць выпадкі палітычнага пераследу, звязанага з падзеямі 2020 года, фарміраваць спісы палітвязняў і даносіць да міжнароднай супольнасці інфармацыю пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://prisoners.spring96.org/|title=Палітычныя вязні ў Беларусі|website=prisoners.spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Паўстанне памятнай даты == Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0" />. Вітольд Ашурак — беларускі грамадскі актывіст і палітычны зняволены. Ён быў асуджаны па справе, якую праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычна матываванай. 21 мая 2021 года Ашурак памёр у папраўчай калоніі; абставіны яго смерці не высветленыя па сённяшні дзень<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32917280.html|title=ІТ-калёнія №17, побач зь якой жыў Лукашэнка. Расказваем гісторыю шклоўскай вязьніцы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-04-29|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref>, а датычныя асобы так і не былі прыцягнутыя да адказнасці<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103493|title=Застанецца свабодным навечна. У зняволенні памёр Вітольд Ашурак|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. З 2023 года да ўшанавання гэтай даты далучыліся іншыя палітычныя і грамадзянскія ініцыятывы па ўсім свеце. Дата 21 мая была абраная як дзень памяці Вітольда Ашурка і як сімвалічны дзень салідарнасці з усімі палітычнымі зняволенымі Беларусі. З цягам часу яна набыла характар штогадовай праваабарончай і міжнароднай акцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.belarus-nau.org/be/post/21-%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D1%9E-%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=21 траўня — Дзень палітвязняў у Беларусі|first=Admin of the|last=NAM|website=The NAM info|date=2023-05-19|access-date=2026-05-14}}</ref> == Адзначэнне памятнай даты == Сімвалам даты была абраная экстрэмісцкая жоўтая бірка — знак на адзенні палітвязняў у месцах зняволення, пра які ў сваіх лістах расказваў Вітольд Ашурак<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103551|title=Сьмерць палітычнага зьняволенага Вітольда Ашурка|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. У 2022-м годзе акцыі салідарнасці прайшлі ў гарадах Грузіі, Польшчы, Літвы, Украіны і іншых краінах, а таксама ў некаторых гарадах Беларусі. Са словамі падтрымкі палітвязням і іх блізкім выступілі еўрапейскія палітыкі і дыпламаты, прадстаўнікі розных амбасад і міжнародных праваабарончых арганізацый<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. 2023-ці год таксама адзначаўся вялікай колькасцю акцый у многіх гарадах Еўропы і іншых краін свету<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/dzen-palitvyaznyau-belarusi-da-yakih-merapryemstvau-mozhna-daluchycca/|title=Дзень палітвязняў Беларусі. Да якіх мерапрыемстваў можна далучыцца?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-05-16|access-date=2026-05-14}}</ref>. Агулам беларускія актывісты арганізавалі падзеі ў 50 гарадах 20 розных краін. Акцыі таксама ладзіліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111758|title=Акцыі ў падтрымку беларускіх палітвязняў прайшлі па ўсім свеце. Як гэты было|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref> На падзею актыўна адрэагавала і міжнародная супольнасць: Дзяржсакратар ЗША [[Энтані Блінкен]] заклікаў вызваліць усіх беларускіх палітвязняў; больш за 100 нобелеўскіх лаўрэатаў падпісалі ліст у падтрымку лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/books/2023/may/21/nobel-winners-demand-release-of-belarusian-peace-laureate-ales-bialiatski|title=Nobel winners demand release of Belarusian peace laureate Ales Bialiatski|first=Sarah|last=Shaffi|website=The Guardian|date=2023-05-21|access-date=2026-05-14}}</ref>; міністр замежных спраў Эстоніі Маркус Цахкна напісаў адкрыты ліст Віктару Бабарыку; прадстаўнікі дыпламатычных карпусоў розных краін далучыліся да акцыі чытання імёнаў палітвязняў у Вільні; заявы ў падтрымку беларускіх палітвязняў выпусцілі МЗС Літвы, Даніі, «хросныя» палітвязняў з Еўрапарламента і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі.<ref>{{Cite web|url=https://libereco.org/deutschland/en|title=#WeStandBYyou: Godparenthoods for political prisoners in Belarus|last=Libereco|website=libereco.org|access-date=2026-05-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111750|title="Свет не забыўся пра палітвязняў Беларусі". Як міжнародная супольнасць выказвае салідарнасць з нагоды Дня палітвязняў|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/speeches/international-day-of-solidarity-with-belarus-joint-statement-to-the-osce|title=International Day of Solidarity with Belarus: Joint statement to the OSCE|website=GOV.UK|date=2023-11-16|access-date=2026-05-14}}</ref> У 2024 годзе адбылося больш за 30 розных мерапрыемстваў і акцый у розных краінах свету. Яны пачаліся 19 мая і праходзілі некалькі дзён — па 22 мая — у розных гарадах Польшчы, Літвы, Грузіі, Чэхіі, Германіі, Вялікабрытаніі, Украіны, Бельгіі, Швецыі і іншых краін<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index/id/238982|title=Pod znakiem Pogoni / Пад знакам Пагоні {{!}} Akcja solidarności z więźniami politycznymi na Białorusi 22.05.2024|website=Polskie Radio Białystok - Regionalna Rozgłośnia w Białymstoku|access-date=2026-05-14}}</ref>. З заявамі і словамі падтрымкі выступілі многія беларускія НДА ў выгнанні і міжнародныя арганізацыі: моладзевы нацыянальны савет «РАДА» распавёў пра міжнародную адвакацыю ў падтрымку палітвязняў; Беларуская асацыяцыя журналістаў паведаміла, што на 21 мая 2024 года ў зняволенні знаходзіліся 35 прадстаўнікоў медыясферы; Беларускі Хельсінкскі Камітэт звярнуў увагу на 254 палітвязняў, якія знаходзіліся ў асаблівай рызыцы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/115310|title=Дзень салідарнасці з беларускімі палітвязнямі. Рэакцыі НДА і грамадскай супольнасці|website=spring96.org|date=22.05.2024}}</ref> У 2025-м годзе ў перыяд з 11 па 26 мая адбылося як мінімум 35 мерапрыемстваў. Найбольшая іх колькасць прайшла 21 мая. У акцыях (пікетах, выставах, сустрэчах, набажэнствах) удзельнічалі беларусы Польшчы, Літвы, Нідэрландаў, Італіі, Эстоніі, Швецыі, Украіны, Грузіі, Германіі, Бельгіі і Велікабрытаніі.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/dzen-palitvyaznya-2025.html|title=Дзень палітвязняў-2025. Анонс і расклад акцый салідарнасці|website=budzma.org|access-date=2026-05-14}}</ref><gallery> Файл:На акцыю ў Вільні прыйшлі былыя палітвязні Алена Дзядзюля, Аляксандр Бабко і Вольга Дубовік 2023.jpg|На акцыю ў Вільні 2023 прыйшлі былыя палітвязні Алена Дзядзюля, Аляксандр Бабко і Вольга Дубовік Файл:ДП2025.jpg|Дзень палітвязняў 2025 Файл:Акцыя ў Кракаве 2023.jpg|Акцыя ў Кракаве 2023 Файл:Акцыя да Дня палітвязняў-2023 на Time Square.jpg|Акцыя да Дня палітвязняў-2023 на Time Square Файл:Акцыя беларусаў у Стакгольме 2023.jpg|Акцыя беларусаў у Стакгольме 2023 Файл:Чытанне імёнаў палітвязняў у Вільні 2023.jpg|Чытанне імён палітвязняў у Вільні 2023 </gallery> == Падобныя памятныя даты == Падобныя памятныя даты існуюць у розных краінах: * Украіна (12 студзеня) — Дзень украінскага палітвязня, пачаты ў 1975 годзе [[Вячаслаў Чарнавіл|Вячаславам Чарнавілам]];<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/12-yanvarya-den-ukrainskogo-politzaklyuchennogo-kakoy-segodnya-den-istoriya-ukrainy-50134756.html|title=Как в Киеве давали три года за листовку и сколько украинцев сейчас за решеткой в РФ. Что важно знать о Дне украинского политзаключенного|website=NV|access-date=2026-05-17}}</ref> * Аргенціна (24 сакавіка) — Дзень памяці праўды і справядлівасці, прысвечаны ахвярам ваеннай дыктатуры;<ref>{{Cite web|url=https://www.defendersbelarus.org/argentina_dictatura|title=Доклад “Никогда больше”: как Аргентина пережила массовые репрессии военной диктатуры|website=www.defendersbelarus.org|access-date=2026-05-20}}</ref> * Літва і Эстонія (14 чэрвеня) — Дзень жалобы і надзеі, прысвечаны дэпартацыям 1941 года;<ref>{{Cite web|url=https://lrp.lt/ru/press-centr/novosti/80-let-s-natchala-massovoi-deportacii-prezidenty-litvy-latvii-i-estonii-prizyvajut-ne-zabyvat/36013|title=80 лет с начала массовой депортации: президенты Литвы, Латвии и Эстонии призывают не забывать|author=https://lrp.lt/ru|website=https://lrp.lt/ru|date=14 июня 2021 г.|publisher=https://lrp.lt/ru|access-date=20 мая 2026|archive-date=21 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021141540/https://www.lrp.lt/ru/press-centr/novosti/80-let-s-natchala-massovoi-deportacii-prezidenty-litvy-latvii-i-estonii-prizyvajut-ne-zabyvat/36013|url-status=dead}}</ref> * Чылі (11 верасня) — Дзень памяці ахвяр дзяржаўнага перавароту 1973 года;<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/50-let-voennomu-perevorotu-v-cili-kak-pinocet-stal-simvolom-diktatury/a-66758889|title=50 лет госперевороту в Чили. Пиночет как символ диктатуры|website=dw.com|access-date=2026-05-20}}</ref> * Польшча (13 снежня) — Дзень памяці ахвяр ваеннага становішча 1981 года.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/397/8260/artykul/2421656,13-%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F-1981-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B2-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B5%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8|title=13 декабря 1981 - трагическая дата в новейшей польской истории - Польское радио на русском|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-05-20}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-14}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Памятныя даты]] 5juk1dgao4lis1edrhz2z732u2lvc07 Гіяс Ібрагім 0 807813 5177304 5141906 2026-08-07T22:15:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177304 wikitext text/x-wiki {{Асоба |партрэт = Qiyas Ibrahimov (cropped).jpg |шырыня = 220px |подпіс = Гіяс Ібрагі́м ў 2020 годзе }} '''Гіяс Гасан аглы Ібрагі́м''' (раней: '''Ібрагі́маў''') ([[Азербайджанская мова|азерб]]. ''Qiyas Həsən oğlu İbrahimov''; [[3 жніўня]] [[1994]] года, [[Тауз]], [[Азербайджан]]) — [[Азербайджанцы|азербайджанскі]] палітычны актывіст; былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны вязень]] і член Грамадзянскага руху «NIDA» (2016–2019).<ref name=":S05">{{cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|newspaper=www.smdtaz.org|date=2024-12-04|url=https://smdtaz.org/wp-content/uploads/2018/09/Vahid-Siyasi-Mahbus-Siyahisi-IQ-01.09.2018.pdf|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204034535/https://smdtaz.org/wp-content/uploads/2018/09/Vahid-Siyasi-Mahbus-Siyahisi-IQ-01.09.2018.pdf|archivedate=2024-02-04|url-status=live}}</ref><ref name=":HƏYATI1">{{cite news|title=Bu gün Qiyas İbrahimovun doğum günüdür|author=AbzasMedia|work=|date=2025-05-10|url=https://abzas.org/en/2016/8/bu-gun-qiyas-ibrahimovun-dogum-gunudur/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260518031600/https://abzas.org/en/2016/8/bu-gun-qiyas-ibrahimovun-dogum-gunudur/|archivedate=18 мая 2026|url-status=dead}}</ref> Гіяс Ібрагімаў і Байрам Мамедаў былі выкрадзеныя паліцыяй з вуліцы ранняй раніцай 10 мая 2016 года пасля таго, як у ноч з 9 на 10 мая 2016 года напісалі лозунгі «Са святам рабоў!» (азерб. ''Qul Bayramınız Mübarəк!'') і «Прэч, сістэма!» (англ. ''Fucк the System'') на пастаменце помніка, узведзенага ў гонар [[Гейдар Аліеў|Гейдара Аліева]], былога [[Прэзідэнт Азербайджана|прэзідэнта Азербайджана]] (1993–2003), бацькі цяперашняга прэзідэнта [[Ільхам Аліеў|Ільхама Аліева]]. З 2000 года 10 мая ў Азербайджане адзначаецца Свята кветак, прымеркаванае да дня нараджэння былога прэзідэнта краіны. Гіяс і Байрам абыгралі фразу «Gül bayramınız mübarək!» («Са святам кветак!»), змяніўшы літары ў першым слове. Атрымалася «''Qul bayramınız mübarəк!''» — «Са святам рабоў!».<ref name=":ƏL01">{{cite news|title=10 лет за граффити: дело «узников памятника|author=Meydan TV|work=|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/ru/article/10-let-za-graffiti-delo-uznikov-pamyatnika-v-azerbajdzhane/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Пасля катаванняў і жорсткага абыходжання супраць іх была ўзбуджаная крымінальная справа, і яны былі арыштаваныя паводле артыкулаў 234.4.1 і 234.4.3 (незаконны продаж наркатычных або псіхатропных рэчываў — здзейснены групай асоб па папярэдняй змове або арганізаванай групай і ў буйным памеры) [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса Азербайджана]]. Афіцыйная інфармацыя пра тое, што маладыя людзі з беднай сям’і набылі такую вялікую колькасць [[Наркотык|наркотыкаў]], не была адназначна ўспрынятая ў грамадстве. Абмеркаванні ў мясцовых СМІ, сацыяльных сетках, выступленні іх адвакатаў, а таксама заявы як мясцовых, так і міжнародных арганізацый адносна гэтага арышту сцвярджаюць, што абвінавачанне ілжывае, а крымінальны пераслед мае палітычную матывацыю.<ref name=":S05" /><ref name=":DİN01">{{cite news|title=Nəsimi rayonu ərazisində Qiyas İbrahimovdan 2,607 qr heroin, yaşadığı mənzilə baxış zamanı isə əlavə olaraq 1,01 кq heroin aşкar edilərəк götürülmüşdür|author=Министерство внутренних дел Азербайджана|work=|date=2025-05-10|url=https://mia.gov.az/?previewpreview/az/pressreliz/48372/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":DİN02">{{cite news|title=Sabunçu qəsəbə saкini Bayram Məmmədovdan 2,904 qr heroin, evinə baxış zamanı isə əlavə olaraq 1,15 кq heroin aşкar edilərəк götürülmüşdür|author=Министерство внутренних дел Азербайджана|work=|date=2025-05-10|url=https://mia.gov.az/az/pressreliz/48373//|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Пасля затрымання Байрам Мамедаў і Гіяс Ібрагімаў падвергліся катаванням і бесчалавечнаму абыходжанню як у Галоўным упраўленні паліцыі горада Баку, так і ў Нарыманаўскім раённым упраўленні паліцыі.<ref name=":İŞGƏNCƏ">{{cite news|title=Qiyas İbrahimov ona verilən işgəncələr barədə vəкilə danışıb|author=Информационное агентство "TURAN"|work=|date=2025-05-10|url=https://turan.az/az/soz-isteyirem/qiyas-ibrahimov-ona-verilen-isgenceler-barede-vekile-danisib|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Шэраг міжнародных праваабарончых арганізацый назвалі гэтыя арышты палітычна матываванымі. [[Amnesty International]] абвясціла абодвух маладых людзей «вязнямі сумлення».<ref name=":QİB11">{{cite news|title=Amnesty International Bayram Məmmədov və Qiyas İbrahimovu vicdan məhbusları кimi tanıyıb|author=Информационное агентство "TURAN"|work=|date=2025-05-10|url=https://turan.az/az/siyaset/amnesty-international-bayram-memmedov-ve-qiyas-ibrahimovu-vicdan-mehbuslari-kimi-taniyib|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 25 кастрычніка 2016 года Бакинскі суд па цяжкіх злачынствах прысудзіў Гіяса Ібрагімава да 10 гадоў пазбаўлення волі.<ref name=":QİYAS08">{{cite news|title=Qiyas İbrahimovun son sözü: Həbslər, işgəncələr bizi кöləyə və qula çevirməz! [Video]|author=Tapdıq Fərhadoğlu / [[Голас Амерыкі]]|work=|date=2025-05-10|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/qiyas-ibrahimov/3565337.html|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У снежні 2017 года ў дачыненні да Гіяса Ібрагімава была ўзбуджаная дадатковая крымінальная справа паводле артыкула 289.2 (непавага да суда) Крымінальнага кодэкса, і тэрмін яго пакарання быў падоўжаны яшчэ на 3 месяцы.<ref name=":ƏL02">{{cite news|title=Qiyas İbrahimov və atasına höкm oxunub|author=İsmayıl Nəsibli / Информационное Агентство Report|work=|date=2025-05-10|url=https://report.az/hadise/qiyas-i-brahimov-ve-atasina-hokm-oxunub|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Ён і Байрам Мамедаў былі вызваленыя ў сакавіку 2019 года ўказам прэзідэнта.<ref name=":ƏFV">{{cite news|title=Məhкum edilmiş bir sıra şəxslərin əfv olunması haqqında Azərbaycan Prezidentinin 16 mart 2019-cu il tarixli Sərəncamı|author=Hüquqi aкtların vahid eleкtron bazası|newspaper=www.e-qanun.az|date=2022-10-01|url=https://e-qanun.az/framework/41731|accessdate=2022-10-01|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250720093022/https://e-qanun.az/framework/41731|archivedate=2025-07-20|url-status=live}}</ref> Пасля вызвалення ён працягнуў сваю палітычную дзейнасць, падвяргаўся пераследу і затрыманням з боку паліцыі ў красавіку 2019 года, у чэрвені, верасні і кастрычніку 2020 года, а ў ліпені 2023 года быў арыштаваны на месяц. Вядомы сваёй цвёрдай антыаліеўскай пазіцыяй, [[Левыя (палітыка)|левымі]] ідэямі і антываеннымі поглядамі.<ref name=":AW04">{{cite news|title=Гияс Ибрагимов|author=Кавказский узел|work=|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/366957|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-14}} s87ahlzj8vfhzrqu0wkre2fkcnmp3yc Станіслаў Цывінскі 0 807917 5177368 5143334 2026-08-08T06:36:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5177368 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Stanisław Cywiński }}'''Станіслаў Цывінскі''' (29 жніўня 1887, [[Магілёў]] — [[30 сакавіка]] [[1941]], [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]]) — польскі гісторык літаратуры, доктар філасофіі, дацэнт [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]], журналіст і рэдактар віленскага [[Польская нацыянал-дэмакратыя|нацыянал-дэмакратычнага]] выдання «[[Dziennik Wileński]]». Знаўца творчасці [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2116896.pdf|аўтар=Buś, Marek|загаловак=Uczeń i znawca. Stanisław Cywiński wobec Norwida|год=1995|выданне=Studia Norwidiana|том=12/13|старонкі=91-136}}</ref><ref>''Górski Konrad''. Stanisław Cywiński, ''Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej, 1946,'' 36/1-2, 90-95.</ref> == Біяграфія == Сын лекара Мар’яна і Юліі, народжанай Гінтаўт. У 1906 годзе скончыў магілёўскую гімназію. У 1910 годзе скончыў філасофскі факультэт [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Там ён патрапіў пад уплыў ідэй [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]], далучыўся да арганізацыі «Элеўсін» і стаў адным з піянераў польскага харцэрскага (скаўцкага) руху. Па сканчэнні ўніверсітэта працаваў настаўнікам польскай мовы ў віленскіх школах. З 1914 года працаваў дырэктарам Першай польскай гімназіі ў Вільні. [[Чэслаў Мілаш]] пазней згадваў:<blockquote>З паэзіяй Норвіда мяне пазнаёміў яшчэ ў віленскай гімназіі адзін з найвядомейшых даследчыкаў паэзіі Норвіда, паважаны эндэк старой школы Станіслаў Цывінскі. Праўда, мы смяяліся з яго, бо ён плакаў падчас дэкламацыі. Але павалока юнацкіх кпінаў і смеху часта хавае ганебную адчувальнасць. Я ўдзячны яму за тое, што ён так адкрыта прызнаўся ў сваёй любові.<ref>''Cz. Miłosz.'' Norwid. «Kultura» (Paryz˙) 1952 nr 12 s. 38-40.</ref></blockquote> У сакавіку 1924 года ён падаў заяву дэкану факультэта гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя з просьбай аб дапушчэнні да доктарскага экзамену па філасофіі на аснове крытычнага аналізу выбранай паэзіі Цыпрыяна Каміля Норвіда. Адным з рэцэнзентаў быў прафесар [[Станіслаў Пігань]]. Арыгінальнасць і інавацыйны характар ​​доктарскай дысертацыі Цывінскага абумовілі яе высокую адзнаку. У 1928 годзе ён абараніў хабілітацыю на аснове дысертацыі пра «Самуэля Збароўскага» [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] пад назвай «Таямніца Быцця пра Польшчу». З 1930/31 навучальнага года Станіслаў Цывінскі працаваў выкладчыкам польскай літаратуры XIX і XX стагоддзяў. Быў сябрам [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук у Вільні]]. === Канфлікт з Тувімам === Даволі гучны канфлікт з [[Юліян Тувім|Юліянам Тувімам]] адлюстраваўся ў вершы, у якім Тувім заклікае шматлікіх суайчыннікаў «''пацалаваць яму сраку»'' асабіста накіраванымі радкамі: ''«Item profesor Cy…'' ''wileński»'', дзе імя Цывінскага (даволі відавочнае для яго сучаснікаў) згадваецца амаль непасрэдна. Пасля таго, як Тувім атрымаў Лодзьскую літаратурную прэмію ў 1928 годзе, Цывінскі ў тэксце «''Занадта…'' ''лаўрэат»'' прыпісаў Юліяну Тувіму, магчыма, па палітычных і ксенафобскіх прычынах, нянавісць да [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і ''[[Пан Тадэвуш|«Пана Тадэвуша]]»''. Тувім доўга чакаў і толькі ў 1936 годзе ў «''Wiadomości Literackie''» (№ 13) апублікаваў палемічны тэкст пад назвай ''«''Слова пра пана Станіслава Цывінскага''».'' === Судовая справа пра абразу гонара Пілсудскага === На пачатку 1938 года апублікаваў у «Дзённіку Віленскім» рэцэнзію на кнігу [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёра Ваньковіча]] пра Цэнтральны прамысловы рэгіён (''C.O.P.)'', у якой напісаў, што Ваньковіч «абвяргае словы нейкага блазна, які казаў пра Польшчу, што яна падобная да абаранка: варта толькі тое, што па краях, а сярэдзіна пустая», пазначаючы месца ў кнізе, дзе Ваньковіч спасылаўся на выказванне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Праз два тыдні пасля публікацыі ананімны аўтар (Ваньковіч атаясамлівае яго з Баляславам Сроцкім) напісаў у органе Саюза за аднаўленне Рэспублікі «[[Naród i Państwo|Нацыя і дзяржава]]», што словы пра абаранак належаць маршалу Пілсудскаму, і асудзіў Цывінскага.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://wielkahistoria.pl/sprawa-stanislawa-cywinskiego-za-jedno-zle-slowo-o-pilsudskim-zostal-skatowany-i-postawiony-przed-sadem/|title=Ośmielił się obrazić Józefa Piłsudskiego. Za to jedno słowo skatowano go, aresztowano i skazano na najwyższą możliwą karę|first=Rafał|last=Kuzak|website=WielkaHistoria|date=2021-05-11|access-date=2026-05-16}}</ref> Выданне было дастаўлена вайсковаму інспектару ў Вільні, генералу Стэфану Дуб-Бярнацкаму, які загадаў падначаленым афіцэрам гарнізона абараніць гонар маршалка. Ён таксама запатрабаваў, каб кіраўнік губернскага ўпраўлення па наглядзе за цэнзурай Мар’ян Ясінскі пасадзіў Цывінскага ў турму ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бярозе Картускай]] і закрыў газету. Дуб-Бярнацкі загадаў збіць Цывінскага, рэдактара газеты Аляксандра Звяжынскага і яго намесніка Зыгмунта Федаровіча. Групы афіцэраў у форме з узнагародамі, узброеныя пісталетамі і шаблямі, чакалі іх каля дамоў. Цывінскага жорстка збілі ў яго кватэры, на вачах у жонкі і дачкі-падлетка. Паколькі двух іншых журналістаў у кватэрах не было, афіцэры пайшлі ў рэдакцыю «Дзённіка». Звяржынскі і Федаровіч, а таксама супрацоўніца рэдакцыі Зоф’я Коўнацкая, вартаўнік і студэнт, які знаходзіўся ў офісе ў якасці заяўніка, таксама былі збітыя. Цывінскі, які прыйшоў у офіс з намерам падаць артыкул пра збіццё, таксама быў збіты. Рэктар Універсітэта Стэфана Баторыя Аляксандр Вайціцкі, адхіліў Цывінскага ад выканання выкладчыцкіх абавязкаў і перадаў яго справу на разгляд дысцыплінарнай камісіі. Студэнты спрабавалі абараніць выкладчыка. У лісце ад 16 лютага Арганізацыя польскай акадэмічнай моладзі запатрабавала, «каб вінаватыя ў нападзе былі выяўлены і прыцягнуты да адказнасці»; і ў знак пратэсту абвясціла аднадзённы страйк пратэсту. Каб прадухіліць непажаданую канфрантацыю паміж студэнтамі і вайскоўцамі, рэктар дазволіў склікаць канферэнцыю акадэмічнай супольнасці. 19 лютага на пасяджэнні праўлення Асацыяцыі брацкай дапамогі польскай моладзі была выказана падтрымка студэнтам, якія страйкавалі. Прафесар [[Станіслаў Касцялкоўскі]] ў лісце да дэкана гуманітарнага факультэта ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Заянчкоўскі|Станіслава Заянчкоўскага]], абараняў Цывінскага, заявіўшы, што Сенат не разгледзеў належным чынам справу дацэнта, тым самым праігнараваўшы сур’ёзнасць фізічнага нападу на навукоўца, здзейсненага вайскоўцамі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.tu-kultura.pl/portrety/stanislaw-cywinski-literaturoznawca-i-filozof/|title=Stanisław Cywiński – norwidolog i filozof – TU-KULTURA|access-date=2026-05-16}}</ref> 9 красавіка 1938 года Цывінскі разам з рэдактарам Звярхоўскім, які знаходзіўся пад закладам, быў дастаўлены ў Варшаўскі акруговы суд па абвінавачванні ў абразе польскай нацыі. На судзе над доктарам Цывінскім выступілі прафесары Станіслаў Касцялкоўскі, Станіслаў Пігань і [[Марыян Здзяхоўскі]]. Сведкі рабілі ўсё магчымае, каб падкрэсліць уклад абвінавачанага ў гуманітарную супольнасць Вільні, яго навуковыя дасягненні і поспехі ў выкладанні, а таксама яго ўклад у аднаўленне польскай адукацыі. Суд прыгаварыў Цывінскага да максімальна магчымага пакарання — трох гадоў пазбаўлення волі. Пазней Вярхоўны суд скараціў пакаранне ў два разы, і Цывінскі правёў у турме ў агульнай складанасці 5 месяцаў. Адначасова вайскоўцы, адказныя за збіццё Цывінскага і іншых, так і не былі прыцягнуты да адказнасці; пад ціскам уладаў суддзя, які старшынстваваў на працэсе, палічыў збіццё справай іншай юрысдыкцыі, а Генеральны інспектар Узброеных Сіл [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдвард Сміглы-Рыдз]] афіцыйна забараніў разгляд гэтай справы. У сувязі з гэтай справай падчас судовага разбору [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейм]] паспешліва прыняў крымінальны закон аб абароне імя Я. Пілсудскага, які прадугледжваў пакаранне да 5 гадоў пазбаўлення волі. Урад прадставіў законапраект у Сейм 15 сакавіка, Юрыдычны камітэт Сената аднагалосна прыняў яго 17 сакавіка, а Сенат — 23 сакавіка. 7 красавіка прэзідэнт Ігнацы Мосціцкі падпісаў закон, і ён быў апублікаваны ў «Дзенніку законаў» 13 красавіка 1938 года. Нягледзячы на ціск, Дуб-Бярнацкі не змог судзіць Цывінскага паводле закона, які ўступіў у сілу толькі пасля пачатку судовага разбору. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўварвання савецкіх войскаў у Польшчу]] і акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] у кастрычніку 1939 года быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] (разам з 350 прадстаўнікамі польскай эліты Вільні) і дэпартаваны ў [[ГУЛАГ|працоўны лагер]] у комплексе Вятлаг — у [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраўскай]] вобласці, дзе і памёр. === Спасылкі === == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Цывінскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіраве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская нацыянал-дэмакратыя]] qp2l1bzzz4mm3dyg79f1kgum2bazj82 Ян Гружэўскі 0 808690 5177369 5176376 2026-08-08T06:37:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5177369 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі, [[тэолаг]] }}'''Ян Гружэўскі''' ({{Lang-pl|Jan Grużewski}}; [[1578]], [[Нягневічы]], [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] — [[12 жніўня]] [[1646]], [[Варшава]] ) — царкоўны дзеяч, тэолаг, [[святар]][[Езуіты|-езуіт]], рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1618–1625 і 1642–1645 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/755?imageoff=1|title=Гружэўскі Ян|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173962|title=Гружэўскі Ян - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-05-29}}</ref> == Біяграфія == Бацькамі Гружэўскага былі Мікалай Гружэўскі і Райна Фурсаўна. Бацька Гружэўскага быў католікам, звязаным з дваром [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла «Сіроткі»]]. Дзякуючы гэтым сувязям Гружэўскі ўступіў у [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] ў [[Рыга|Рызе]] (1597). Пасля вучобы ў езуіцкіх калегіумах у [[Дэрпт|Дэрпце]] (1597), [[Браўнсбергскі езуіцкі калегіум|Браунсберге]] (1598-1600) і [[Віленскі езуіцкі калегіум|Вільні]] ён паехаў вывучаць тэалогію ў [[Рым]], дзе быў пасвечаны ў святары.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/43794868/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%99_Natione_Lituanus_Russorum_%D0%BA_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%AF%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_1578_1646_|аўтар=Jonas Drungilas|загаловак=Друнгилас Й. Natione Lituanus Russorum: к вопросу об этнокультурной идентичности ректора Вильнюсского университета иезуита Яна Гружевского (1578–1646)|год=2020-01-01|выданне=Религия и русь, XV–XVIII вв.}}</ref> У 1605 г. у Рыме на ўшанаванні кардынала Сцыпіёне Кафарэлі-Баргезе (Scipione Caffarelli-Borghese) Ян Гружэўскі публічна прачытаў па-літоўску вершы з 2-й часткі 4-га верша 11-га раздзела Кнігі Ісаі: «''Ён уразіць сваіх і прынясе смерць бязбожным''».<ref name=":0" /> Па вяртанні з Рыму атрымаў ступень доктара тэалогіі (1609). Быў прафесарам філасофіі ў [[Пултуск|Пултуску]] (1609–1611 і 1612–1613) і [[Бранева|Браневе]] (1613–1614), маральнай тэалогіі ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] (1611–1612) і схаластычнай тэалогіі ў Вільні (1615–1616). У Вільні ён быў дарадцам уніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]] і віленскага архімандрыта [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] па пытаннях рэарганізацыі уніяцкага манаства, шмат спрычыніўся да адраджэння [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|базыльянскага кляштара ў Вільні]]. У 1618-1625 гадах — рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі. Падчас рэктарства Гружэўскага ў 1619 годзе адбылася бойка паміж студэнтамі Акадэміі і студэнтамі лютэранскай школы.<ref>Piechnik Ludwik. [https://dn710000.ca.archive.org/0/items/piechnik-dzieje-akademii-wilenskiej-t.-2-1983/Piechnik%2C%20Dzieje%20Akademii%20Wilenskiej%2C%20t.2%2C%201983.pdf Rozkwit Akademii Wileńskiej w latach 1600—1655]. Rzym, 1983. S. 26-28.</ref> З-за пачатку эпідэміі ў Вільні ў 1624 годзе мусіў распусціць акадэмію, сам з некалькімі братамі-езуітамі застаўся ў горадзе, заснаваў шпіталь для хворых па-за горадам. Зімою 1626 года эпідэмія была прыціхла, заняткі былі адноўлены для 720 вучняў, але чарговае вяртанне эпідэміі вымусіла зноў спыніць навучанне. Перабраўся ў Варшаву, дзе стаў прапаведнікам караля [[Жыгімонт ІІІ Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]] (1626—30), прэпазітам дома прафесаў у Варшаве (1628—31). У 1631 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пазіцыю прафесара тэалогіі і падканцлера Акадэміі. Прарэктар Дома прафесаў у Вільні (1641–1642) і рэктар Акадэміі ў другі раз (1641–1643), падчас гэтага кіравання арганізаваў новую езуіцкую пляцоўку ў Коўне. У 1644 годзе з дапамогай фундацыі [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]] адкрыў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі (''Schola Sapiehana''). З 1643 стаў правінцыялам Літоўскай езуіцкай правінцыі, смерць генерала ордэна [[Муцыё Вітэллескі]] ў 1645 годзе вымусіла Гружэўскага склікаць VIII кангрэгацыю Літоўскай езуіцкай правінцыі ў [[Пінск|Пінску]]. На мяжы 1645/1646 гадоў удзельнічаў у Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме для выбараў новага генерала, вярнуўся з Рыму хворым і памёр у Варшаве. == Тэалагічныя погляды == Аўтар тэалагічных трактатаў: –. ''[Tractatus theologici].'' ''1. Tractatus Primus De Poenitentia. 2. Tractatus De CenC suris. 3. Tractatus De Censura Excommunicationis. 4. Tractatus De Sacramento Matrimonii''. VUB, F3-2107, 1611. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio. Sive de mystica cum Deo unione, eaque admi rabili, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1641. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio sive de mystica eaque admirabili illius, cum Deo unione, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1644. Як тэолаг, ён пашырыў сваю працу далёка за межы духоўных пытанняў, ахопліваючы маральныя і юрыдычныя пытанні. Каменціраваў арыстоцелеўскую этыку з пункту гледжання тэалагічнай дагматыкі, прытрымліваючыся сярэднявечных аўтараў, асабліва [[Аўгусцін Гіпонскі|Аўгусціна Гіпонскага]] і [[Фама Аквінскі|Фамы Аквінскага]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145850824/Ihar_Bortnik_Steffen_Huber_eds_Leksykon_wsp%C3%B3lnych_filozof%C3%B3w|аўтар=Steffen Huber|загаловак=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów|год=2025-01-01|выданне=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гружэўскі Ян}}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Постаці Бранева]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1578 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] qq0vvb05k6dbz3zm98lvy8t25eh5o96 5177370 5177369 2026-08-08T06:37:50Z Aliaksei Lastouski 75892 5177370 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі, [[тэолаг]] }}'''Ян Гружэўскі''' ({{Lang-pl|Jan Grużewski}}; [[1578]], [[Нягневічы]], [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] — [[12 жніўня]] [[1646]], [[Варшава]] ) — царкоўны дзеяч, тэолаг, [[святар]][[Езуіты|-езуіт]], рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1618–1625 і 1642–1645 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/755?imageoff=1|title=Гружэўскі Ян|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173962|title=Гружэўскі Ян - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-05-29}}</ref> == Біяграфія == Бацькамі Гружэўскага былі Мікалай Гружэўскі і Райна Фурсаўна. Бацька Гружэўскага быў католікам, звязаным з дваром [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла «Сіроткі»]]. Дзякуючы гэтым сувязям Гружэўскі ўступіў у [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] ў [[Рыга|Рызе]] (1597). Пасля вучобы ў езуіцкіх калегіумах у [[Дэрпт|Дэрпце]] (1597), [[Браўнсбергскі езуіцкі калегіум|Браунсберге]] (1598-1600) і [[Віленскі езуіцкі калегіум|Вільні]] ён паехаў вывучаць тэалогію ў [[Рым]], дзе быў пасвечаны ў святары.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/43794868/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%99_Natione_Lituanus_Russorum_%D0%BA_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%AF%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_1578_1646_|аўтар=Jonas Drungilas|загаловак=Друнгилас Й. Natione Lituanus Russorum: к вопросу об этнокультурной идентичности ректора Вильнюсского университета иезуита Яна Гружевского (1578–1646)|год=2020-01-01|выданне=Религия и русь, XV–XVIII вв.}}</ref> У 1605 г. у Рыме на ўшанаванні кардынала Сцыпіёне Кафарэлі-Баргезе (Scipione Caffarelli-Borghese) Ян Гружэўскі публічна прачытаў па-літоўску вершы з 2-й часткі 4-га верша 11-га раздзела Кнігі Ісаі: «''Ён уразіць сваіх і прынясе смерць бязбожным''».<ref name=":0" /> Па вяртанні з Рыму атрымаў ступень доктара тэалогіі (1609). Быў прафесарам філасофіі ў [[Пултуск|Пултуску]] (1609–1611 і 1612–1613) і [[Бранева|Браневе]] (1613–1614), маральнай тэалогіі ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] (1611–1612) і схаластычнай тэалогіі ў Вільні (1615–1616). У Вільні ён быў дарадцам уніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]] і віленскага архімандрыта [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] па пытаннях рэарганізацыі уніяцкага манаства, шмат спрычыніўся да адраджэння [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|базыльянскага кляштара ў Вільні]]. У 1618-1625 гадах — рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі. Падчас рэктарства Гружэўскага ў 1619 годзе адбылася бойка паміж студэнтамі Акадэміі і студэнтамі лютэранскай школы.<ref>Piechnik Ludwik. [https://dn710000.ca.archive.org/0/items/piechnik-dzieje-akademii-wilenskiej-t.-2-1983/Piechnik%2C%20Dzieje%20Akademii%20Wilenskiej%2C%20t.2%2C%201983.pdf Rozkwit Akademii Wileńskiej w latach 1600—1655]. Rzym, 1983. S. 26-28.</ref> З-за пачатку эпідэміі ў Вільні ў 1624 годзе мусіў распусціць акадэмію, сам з некалькімі братамі-езуітамі застаўся ў горадзе, заснаваў шпіталь для хворых па-за горадам. Зімою 1626 года эпідэмія была прыціхла, заняткі былі адноўлены для 720 вучняў, але чарговае вяртанне эпідэміі вымусіла зноў спыніць навучанне. Перабраўся ў Варшаву, дзе стаў прапаведнікам караля [[Жыгімонт ІІІ Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]] (1626—30), прэпазітам дома прафесаў у Варшаве (1628—31). У 1631 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пазіцыю прафесара тэалогіі і падканцлера Акадэміі. Прарэктар Дома прафесаў у Вільні (1641–1642) і рэктар Акадэміі ў другі раз (1641–1643), падчас гэтага кіравання арганізаваў новую езуіцкую пляцоўку ў Коўне. У 1644 годзе з дапамогай фундацыі [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]] адкрыў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі (''Schola Sapiehana''). З 1643 стаў правінцыялам Літоўскай езуіцкай правінцыі, смерць генерала ордэна [[Муцыё Вітэллескі]] ў 1645 годзе вымусіла Гружэўскага склікаць VIII кангрэгацыю Літоўскай езуіцкай правінцыі ў [[Пінск|Пінску]]. На мяжы 1645/1646 гадоў удзельнічаў у Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме для выбараў новага генерала, вярнуўся з Рыму хворым і памёр у Варшаве. == Тэалагічныя погляды == Аўтар тэалагічных трактатаў: –. ''[Tractatus theologici].'' ''1. Tractatus Primus De Poenitentia. 2. Tractatus De CenC suris. 3. Tractatus De Censura Excommunicationis. 4. Tractatus De Sacramento Matrimonii''. VUB, F3-2107, 1611. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio. Sive de mystica cum Deo unione, eaque admi rabili, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1641. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio sive de mystica eaque admirabili illius, cum Deo unione, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1644. Як тэолаг, ён пашырыў сваю працу далёка за межы духоўных пытанняў, ахопліваючы маральныя і юрыдычныя пытанні. Каменціраваў арыстоцелеўскую этыку з пункту гледжання тэалагічнай дагматыкі, прытрымліваючыся сярэднявечных аўтараў, асабліва [[Аўгусцін Гіпонскі|Аўгусціна Гіпонскага]] і [[Фама Аквінскі|Фамы Аквінскага]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145850824/Ihar_Bortnik_Steffen_Huber_eds_Leksykon_wsp%C3%B3lnych_filozof%C3%B3w|аўтар=Steffen Huber|загаловак=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów|год=2025-01-01|выданне=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гружэўскі Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Постаці Бранева]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1578 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] t29i3o05wxnbnx1trt8rojochs6tavo Гомельская агламерацыя 0 808812 5177220 5158589 2026-08-07T14:10:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177220 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне|вымагае вялікай працы з афармленнем зносак, перарабіць заўсёды значана складаней, чым адразу зрабіць стандартна}} {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 |плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> |насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{нп3|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с.</ref>. Гарады [[Ветка]] і [[Добруш]], якія з’яўляюцца важнымі культурнымі і прамысловымі цэнтрамі рэгіёна — кандыдаты на статус [[Горад-спадарожнік|гарадоў-спадарожнікаў]] Гомеля<ref>Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{нп3|Маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|Маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км²<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer|аўтар=Ридевский Г.В.|загаловак=Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь|год=2024|выданне=Социальные новации и социальные науки|выпуск=|нумар=1|старонкі=103|doi=10.31249/snsn/2024.01.06}}</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км². == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов: монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref>Экономика Гомельской области</ref>. Функцыянуе свабодная эканамічная зона «Гомель-Ратон». Дзейнічае міжнародны аэрапорт «[[Гомель (аэрапорт)|Гомель]]», які мае статус рэзервовага аэрадрома для Нацыянальнага аэрапорта «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Мінск]]»<ref>Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом</ref>. Таксама праз гомельскую агламерацыю праходзяць важныя маршруты аўтамабільнага, чыгуначнага і трубаправоднага транспарту міжнароднага і рэгіянальнага значэння. Існуе патэнцыял для развіцця воднага транспарту. == Экалогія == [[Файл:Čarnobyl radiacyja 1996-be.svg|мини|right|Карта радыёактыўнага забруджвання ў выніку Чарнобыльскай аварыі|210x210px]] Фактарамі, якія аказваюць фундаментальны ўплыў на экалогію і гаспадарчую дзейнасць гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца наступствы [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]] у 1986 годзе і з’яўленне новай кліматычнай зоны на поўдні Беларусі ў выніку [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага змянення клімату]]<ref>Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси</ref>. У межах пераадолення наступстваў чарнобыльскай аварыі ў 2002—2003 гадах у Гомелі быў адкрыты комплекс Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека<ref>В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС</ref>. Новыя агракліматычныя рэаліі вымушаюць прымаць меры для адаптацыі сельскай гаспадаркі Гомельшчыны да змянення клімату<ref>Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси</ref>. == Культурная спадчына == Галоўнымі помнікамі культуры, якія знаходзяцца ва ўмоўных межах гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца: [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых і Паскевічаў]], [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]], гістарычны комплекс будынкаў [[Добрушская папяровая фабрыка|папяровай фабрыкі]] канца XIX стагоддзя ў Добрушы, [[Хальчанская сядзіба|сядзіба Халецкіх і Войніч-Сянажэцкіх]] у вёсцы Хальч, сядзібны дом І. Ф. Паскевіча з паркам у [[Каранёўка (Гомельскі раён)|Каранёўцы]], [[Дзям’янкаўская сядзіба]], а таксама помнікі археалогіі і воінскай славы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов : монография / под научной ред. дра экон. наук, проф. С. В. Кузнецова, канд. техн. наук Л. А. Лосина. — СПб. : ИПРЭ РАН ; Изд-во СПбГЭУ, 2025. — 281 с.] * World Population Review — Gomel Population [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * Gomel, Belarus Metro Area Population [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf] * Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * Гомель: цифры и факты [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250321073016/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км. |date=21 сакавіка 2025 }} * Экономика Гомельской области [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211093933/https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/ |date=11 снежня 2025 }} * Генеральный план Гомельской области [https://gomel-region.gov.by/ru/gen-plan-ru/] * Свободная экономическая зона «Гомель-Ратон» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] * Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля [https://belta.by/society/view/uluchshenie-sfery-zhkh-i-goroda-sputniki-parhamovich-o-planah-po-razvitiju-gomelja-780206-2026/] * Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом [https://tvrgomel.by/news/kontseptsiya-razvitiya-regionalnykh-aeroportov-razrabotana-v-belarusi] * Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси [https://elib.gsu.by/handle/123456789/61600] * Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси [https://belta.by/infographica/view/novaja-agroklimaticheskaja-oblast-pojavilas-v-belarusi-4760/] * В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС [https://newsgomel.by/archive_news/society/v-gomele-vspomnili-fakty-o-vosstanovlenii-nashego-kraya-posle-avarii-na-chaes_217717.html] * Системные решения взаимодействия железной дороги и городского транспорта для интеграции пассажиропотоков в агломерации на примере Гомельского железнодорожного узла [http://elib.bsut.by/xmlui/handle/123456789/14336] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце]] gdulkdjtr1pff6efclsqad9ecnhqu74 Апалонія Макоўская 0 808815 5177365 5149603 2026-08-08T06:32:41Z Aliaksei Lastouski 75892 5177365 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | бацька = Караль Хелмінскі | дзеці = [[Ева Гульбінова]] і [[Вацлаў Макоўскі]] }}'''Апалонія Макоўская,''' народжаная Хелмінская, герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] ([[6 мая]] [[1856|1856 г.]] каля [[Седльцы|Седльцаў]] - [[11 мая]] [[1952]], [[Свецце]]) — настаўніца, уладальніца першай польскай чытальні ў [[Вільня|Вільні]]. == Біяграфія == Апалонія Макоўская была дачкой паўстанца Караля Хелмінскага, сястрой пісьменніка [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]], першага загадчыка кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]] – «[[Eliza Orzeszkowa i S-ka|Эліза Ажэшка і С-ка]]». У 1872–1873 гадах 16-гадовая Апалонія Хелмінская заснавала і самастойна кіравала школай для вясковых дзяцей і дзяцей прыдворных чыноўнікаў у Верках каля Вільні, у маёнтку, які ў той час належаў сям'і князя Людвіга Вітгенштэйна. За гэтую дзейнасць яна была арыштаваная і асуджаная на тры месяцы пазбаўлення волі з магчымасцю штрафу.<ref name=":0">Ludwika Życka, ''„[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/29913/content Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej na Ziemi Wileńskiej od 1880 – 1919]”'', Wilno 1932, str. 6-7 i 19</ref> Апалонія Макоўская, як загадчыца польскай чытальні, згадваецца сярод віленскіх жанчын, якія зрабілі найбольшы ўнёсак у развіццё адукацыі ў Вільні і Віленскім краі пасля 1890 года ў складзе тайнага таварыства ''«Асвета»''. Уваходзіла ў склад праўлення «''Таварыства роўных правоў жанчын''», заснаванага Эміліяй Венслаўскай у 1908 годзе. На працягу двух гадоў гэтае аб'яднанне праводзіла адукацыйную дзейнасць, арганізоўваючы серыі лекцый для інтэлігенцыі і гутаркі для простага народа на розныя тэмы.<ref name=":0" /> Падчас нямецкай акупацыі, пасля 1915 года, Эма Яленьская-Дмахоўская заснавала ''«Саюз польскіх патрыётаў»''',''''' у праўленне якога ўваходзіла Апалонія Макоўская. Мэтай арганізацыі было «павысіць палітычную свядомасць сярод шырэйшых груп і інфармаваць замежныя краіны аб злоўжываннях у акупацыі, настроях грамадскасці і яе жаданні аб'яднання з Польшчай». Звесткі, сабраныя членамі саюза і адпраўленыя ў Варшаву і Швейцарыю паміж 1916 і 1918 гадамі, былі амаль адзінай крыніцай інфармацыі аб сітуацыі на Віленшчыне. У 1920 годзе асацыяцыя добраахвотна распалася. Тым часам Апалонія Макоўская і яе муж, [[Вацлаў Леон Макоўскі]] кіравалі ўласным выдавецтвам на вуліцы Свёнтаянскай, 2 у Вільні з філіялам у [[Мінск|Мінску]]. Яна пісала ў лісце да Элізы Ажэшкі 13 верасня 1900 года: <blockquote>Праз некалькі дзён мы адкрыем кнігарню ў Мінску. Мы робім гэта з верай у тое, што займаем важнае месца і што мы зробім усё магчымае, каб яна існавала, пакуль у нас яшчэ ёсць сілы.<ref>[https://rcin.org.pl/Content/56829/WA248_69832_P-I-2795_wisniewska-dnie.pdf "Dnie", Eliza Orzeszkowa, oprac. Iwona Wiśniewska, Warszawa 2001.]</ref></blockquote>Яны таксама вялі бізнес з варшаўскімі выдавецтвамі, у тым ліку з Gebethner і Wolff . Пасля 1902 года яны атрымалі дазвол на адкрыццё першай польскай чытальнай залы, што да таго часу было строга забаронена. Макоўская займала там кіруючую пасаду. <ref>Wacław Makowski, ''„Wspomnienia starego księgarza na tle osobistych przeżyć”'', Przegląd księgarski 1925 r.</ref> Апалонія Макоўская актыўна займалася культурнай дзейнасцю — разам з мужам яна арганізоўвала канцэрты і выступы, якія наведвалі вядомыя асобы. Расійскія ўлады таго часу ўзбудзілі судовыя справы супраць самой Макоўскай, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Э.]] [[Эліза Ажэшка|Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|''Gloria Victis'']]». Аднак дзякуючы рашучым дзеянням і добрым кантактам яны часта пазбягалі прыгнёту, плацячы толькі штрафы. Сям'я Макоўскіх не толькі мела справы з Элізай Ажэшка, але і сябравала з пісьменніцай, пра што сведчаць ''«Лісты Элізы Ажэшка да Вацлава Макоўскага»''<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/Listy_Orzeszkowej_do_Wac%C5%82awa_Makowskiego|title=Listy Orzeszkowej do Wacława Makowskiego - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2026-05-31}}</ref>. Апалонія Макоўская была прататыпам Яанны Ліпскай — гераіні аповесці Элізы Ажэшка пад назвай «''А... B...С...''».<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.bryk.pl/lektury/eliza-orzeszkowa/a-b-c.geneza-i-gatunek-utworu|title=A...B...C... - Ściągi, wypracowania, lektury - Bryk.pl|website=www.bryk.pl|access-date=2026-05-31}}</ref> У 1934 годзе ў віленскай газеце "Слова" апублікавала ўспаміны пра арганізацыю першых польскіх музычных канцэртаў у Вільні, якія ладзіў у тым ліку Вацлаў Макоўскі, пад назвай: "''Першыя канцэрты пад цэнзурай віленскага паліцмайстра''" (№302). У Апалоніі і Вацлава было чацвёра дзяцей: дачка [[Ева Гульбінова|Ева]] і трое сыноў: [[Вацлаў Макоўскі|Вацлаў]], Чэслаў і Вітольд. У маі 1946 года Апалонія Макоўская разам з дачкой Евай і ўнукам Вітольдам (сынам Вітольда Макоўскага) выехала з Вільні ў [[Люблін]], дзе яны пражылі ў [[Klasztor Sióstr Szarytek|кляштары Сясцёр Міласэрнасці]] да верасня 1946 года. Апалонія Макоўская памерла ва ўзросце 96 гадоў. У 1950 годзе дачка Апалоніі, Ева Гульбінова, перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Макоўская Апалонія}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Настаўнікі]] go42g8wl01l2dk6vxqzi3eo3hmc7ut3 Ева Гульбінова 0 808818 5177367 5149258 2026-08-08T06:34:41Z Aliaksei Lastouski 75892 5177367 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Ева Гульбінова''', народжаная Макоўская (6 мая 1894, [[Вільня]] - [[25 красавіка]] [[1950]], [[Люблін]]) — настаўніца, аўтарка падручнікаў і гістарычных прац, інструктарка скаўтаў.<ref>''Śnieżko Aleksander'', Ewa Gulbinowa, w: ''Polski słownik biograficzny'', t. 9, Warszawa, s. 141.</ref> == Біяграфія == Была дачкой віленскага і мінскага кнігагандляра [[Вацлаў Леон Макоўскі|Вацлава Леона Макоўскага]] і [[Апалонія Макоўская|Апалоніі, народжанай Хелмінскай]], атрымала адукацыю ў Вільні (гандлёвая школа Мацевеічовай) і [[Варшава|Варшаве]] (гуманістычна-педагагічныя курсы). З 1914 года працавала настаўніцай у Вільні, падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] падпольна працавала; у гэты час яна напісала некалькі падручнікаў — ''«Moje czytanki»'' (1916, першая кніжка для чытання пасля буквара, была рэкамендавана Адукацыйным камітэтам), ''«Snopek z nasze niwy''» (1916, 10 выданняў да 1935 года), ''«Plon»'' (1916, кніжка для неграматных дарослых). Таксама актыўна ўдзельнічала ў харцэрскім руху, служыла камандзірам харугвы ў Вільні да 1920 года. У 1919 годзе атрымала два крыжы за актыўны ўдзел у абароне Вільні, у 1920 - Крыж Харобрых. 30 ліпеня 1920 года ў Любліне яна выйшла замуж за Казіміра Гульбіна (1893-1920). У тым жа годзе яна пачала вывучаць гісторыю ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] і пад кіраўніцтвам [[Фелікс Канечны|Фелікса Канечнага]] падрыхтавала працу пад назвай ''"Віленскія ткацкія цэхі да 1795 года"'' (часткова апублікаваную ў «''Athenaeum Wileński''», 1924).<ref>''Makowska-Gulbinowa Ewa'', Wileńskie cechy tkackie do r. 1795, in: Ateneum Wileńskie, R. 2, 1924, z. 5–6, p. 68–103.</ref> Яна актыўна ўдзельнічала ў працы Гуртка гісторыкаў Віленскага ўніверсітэта. З 1924 года працавала ў Віленскай сістэме адукацыі (у тым ліку ў Дзяржаўнай прамыслова-гандлёвай школе для дзяўчат імя Э. Дмахоўскай), даслужыўшыся да пасады інспектара. Апублікавала шэраг артыкулаў у віленскай прэсе і памятных кніг пра сваю ўласную скаўцкую і незалежніцкую дзейнасць у 1915–1920 гадах. Яна таксама напісала біяграфію скаўткі [[Ядвіга Тэйшэрская|Ядвігі Тэйшэрскай]] (1932). == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Гульбінова Ева}} == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Любліне]] [[Катэгорыя:Настаўніцы]] [[Катэгорыя:Скаўты]] sfug785q0nve8mpeg6lsafgyshsps70 Уладзіслаў Загорскі 0 808854 5177362 5152534 2026-08-08T06:24:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5177362 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | род дзейнасці = [[доктар]], [[гісторык]] }}'''Уладзіслаў Загорскі''' (нар. [[19 верасня]] ([[1 кастрычніка]]) [[1858|1858,]] [[Свянцяны]] - [[24 жніўня]] [[1927|1927,]] [[Вільня]]) — польскі лекар, грамадскі дзеяч, публіцыст, даследчык гісторыі [[Вільня|Вільні]].<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Wstęp, Zahorski W. ''Moje wspomnienia'', T. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2018. Ss. 7-24.</ref><ref>''[https://polona.pl/item/almanach-literacki-1926,MTEwNzkzMDc2/55/ Almanach Literacki 1926]'', Wilno: nakładem Wil. Oddz. Polsk. Białego Krzyża, s. 54.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара Браніслава і Марыі, народжанай Заслаўскай. Род Загорскіх выводзіўся з Ашмяншчыны. Дзяцінства правёў у Свянцянах (1858–1863), некалькі школьных гадоў у Вільні (1867–1872), затым жыў з бацькамі на [[Уральскія горы|Урале]] — ва [[Уфа|Уфе]] і [[Перм|Пермі]]. У 1883 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. Пасля вучобы працаваў участковым урачом у [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], а затым у [[Чалябінск|Чэлябінску]]. Адначасова служыў турэмным урачом у гэтых гарадах. З 1892 года жыў у Вільні. Працаваў урачом у [[Кейданы|Кейданах]], [[Бірштаны|Бірштанах]] і Вільні. Разам з графам [[Уладзіслаў Тышкевіч (1865-1936)|Уладзіславам Тышкевічам]] заснавалі ў Вільні Таварыства хуткай медыцынскай дапамогі. Некалькі гадоў быў пастаянным карэспандэнтам з Вільні і супрацоўнікам познаньскай газеты “''Nowiny Lekarskie''”. Публікаваў артыкулы і даследаванні, між іншым, у «''Gazeta Lekarska''», «''Przegląd Lekarski''», «''Krytyka Lekarska''», «''Medycyna''[[Tygodnik Ilustrowany|», «''Tygodnik Illustrowany''»]], «''Ziemia''», [[Kurier Litewski (1759)|«''Kurjer Litewski''»,]] «''Kwartalnik Litewski''» і [[Rzeczpospolita (газета)|«''Rzeczypospolita''».]] У 1905 г. быў намеснікам рэдактара заснаваных у Вільні разам з Севярынам Гоўвальдам газет «''Zorza''» і «''Jutrzenka''», а ў 1906 г. быў старшынёй рэдкалегіі і праўлення газеты «''Dziennik Wileński''». Узначальваў рэдакцыйны камітэт калектыўнай кнігі прысвечанай памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томаша Зана]] ў 50-ю гадавіну іх смерці, выдадзенай у Вільні пад назвай ''[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/273978/edition/245667/content «З-над Віллі і Нёмана»]'' . Акрамя медыцынскай працы, вывучаў гісторыю Вільні. Яшчэ ў 1904 годзе высунуў версію, што пакараныя смерцю паўстанцы 1863-64 гадоў пахаваныя на Гедзімінавай гары, што пазней спраўдзілася археалагічнымі даследаваннямі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28285034.html|title=Знойдзеныя парэшткі Кастуся Каліноўскага?|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-11-20|access-date=2026-06-01}}</ref> Разам з [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] праводзіў даследаванні па вызначэнню дакладнай лакалізацыі "цэлі Канрада".<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-06-01}}</ref> У 1904 годзе быў адным з заснавальнікаў Таварыства сяброў Палангі. У 1906 годзе быў сярод арганізатараў [[Віленскае таварыства сяброў навук|Віленскага таварыства сяброў навук]], спачатку быў віцэ-прэзідэнтам, а з 1916 года да сваёй смерці — прэзідэнтам. Таксама быў членам мастацкага таварыства «Лютня». Загорскі спрычыніўся да адкрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта Стэфана Баторыя]] ў 1919 годзе, узначальваў арганізацыйны камітэт і быў узнагароджаны ганаровай ступенню за заслугі перад універсітэтам. Пахінуў шмат фотаздымкаў гістарычных помнікаў Вільні і [[Гродна|Гародні]], а таксама сялянскага жыцця [[Манькавічы (Пастаўскі раён)|Манькавічаў]].<ref>{{Cite web|url=https://www.postawy.by/2022/10/blagodarya-vrachu-vladislavu-zagorskomu-sohranilis-snimki-mankovich-konca-xix-veka/|title=Благодаря врачу Владиславу Загорскому сохранились снимки Манькович конца XIX века — Новости в Поставах|website=www.postawy.by|access-date=2026-06-01}}</ref> Быў мужам Антаніны, народжанай Бакшэвіч, з якой меў дачок Яніну і Галіну і сына Уладзіслава-малодшага. Жыў у Вільні ў здымнай кватэры ў Палацы Бжастоўскіх (Dominikonų, 18 / Universiteto, 2)'''''.'''''<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/belaruskiya-myastsiny-vilni-palatsy.html|title=Будзьма беларусамі! » Беларускія мясціны Вільні: Палацы славутых родаў (ФОТА)|website=budzma.org|access-date=2026-06-01}}</ref> Памёр у Вільні і пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. == Працы == * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/3559/edition/16946 ''Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie: (1805–1897)'', Warszawa 1898] * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/32424/edition/30721/troki-i-zamek-trocki-zahorski-wladyslaw-1858-1927 ''Troki i zamek trocki'', Wilno 1902] * [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1828/edition/1625?language=pl ''Katedra wileńska z planami i licznemi ilustracjami'', Wilno 1904] * [https://elibrary.mab.lt/items/b1780739-da49-4235-b75d-4a140e7136d7 ''Kościół św. Anny w Wilnie'', Wilno 1905] * [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/276599/edition/245680?language=pl ''Szymon Konarski. Jego życie i czyny'', Wilno 1907] * ''Przewodnik po Wilnie ilustrowany i z planami'', Wilno 1910 (kolejne wydania w 1921, 1923, [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14797/edition/14108?language=pl 1927] i 1935) * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/32160/content ''Kościół św. Michał w Wilnie'', Wilno 1911] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Podania_i_legendy_wile%C5%84skie_%281925%29.pdf ''Podania i legendy wileńskie'' Wilno 1925] (wydanie powojenne w 1991) * == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927 г.) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Загорскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянах]] <references /> [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы]] cviy771acy1j8kxnfjo6hx9f2nbq3dy Багуслаў Гізберт-Студніцкі 0 809012 5177363 5151409 2026-08-08T06:26:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5177363 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Bogusław Michał Gizbert-Studnicki | дата нараджэння = [[18 лістапада]] [[1682]] | дата смерці = [[7 лютага]] [[1730]] | месца смерці = [[Рым]] | Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] }} '''Багуслаў''' '''Гізберт-Студніцкі''' ([[Польская мова|польск]]. ''Bogusław Michał Gizbert-Studnicki'', [[18 лістапада]] [[1682]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]] — [[7 лютага]] [[1730]], [[Рым]]) - дзеяч каталіцкай царквы, [[Езуіты|езуіт]], драматург. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/714|title=Гізберт-Студніцкі Багуслаў|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-05}}</ref><ref>''Duchowieństwo i świątynie na Ziemi Wileńskiej od XV w. do 1945 roku'' / opracował Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Milośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2009. - S. 103.</ref><ref name=":1">''Encyklopedia ziemi Wileńskiej. T. 2, Literatura ziemi Wileńskiej od XVI w. do 1945 r.'' Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2004. S. 79.</ref> == Біяграфія == Вучыўся ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. У 1701 уступіў у Вільні ў ордэн езуітаў. Прафесар [[Рыторыка|рыторыкі]] ў [[Вільня|Вільні]] (1714—16) і [[Слуцк|Слуцку]] (1716—17, 1718—20), [[Філасофія|філасофіі]] ў Вільні (1720—23), [[Багаслоўе|тэалогіі]] і [[Кананічнае права|кананічнага права]] ў [[Варшава|Варшаве]] (1723—25) і Вільні (1725—26). З 1726 пастулатар у справе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]] [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]] ў Рыме. Аўтар [[Панегірык|панегірыкаў]], тэатральных п'ес: ''Maeror in mero affuso sanguine temperatus'' (1715), ''Status... in coelum'' (1715), ''Alexander super mensa debellatus'' (1716).<ref name=":1" /> У рукапісах пакінуў лекцыі па філасофіі і тэалогіі.<ref name=":0" /> == Спасылкі == == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Гізберт-Студніцкі Багуслаў}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-06}} [[Катэгорыя:Езуіты]] [[Катэгорыя:Віленская езуіцкая акадэмія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіцкая адукацыя]] [[Катэгорыя:Драматургі XVIII стагоддзя]] bu7vxss7fabojk8wm1sy2kco1ayn87g 5177364 5177363 2026-08-08T06:26:50Z Aliaksei Lastouski 75892 5177364 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Bogusław Michał Gizbert-Studnicki | дата нараджэння = [[18 лістапада]] [[1682]] | дата смерці = [[7 лютага]] [[1730]] | месца смерці = [[Рым]] | Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] }} '''Багуслаў''' '''Гізберт-Студніцкі''' ([[Польская мова|польск]]. ''Bogusław Michał Gizbert-Studnicki'', [[18 лістапада]] [[1682]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]] — [[7 лютага]] [[1730]], [[Рым]]) - дзеяч каталіцкай царквы, [[Езуіты|езуіт]], драматург. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/714|title=Гізберт-Студніцкі Багуслаў|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-05}}</ref><ref>''Duchowieństwo i świątynie na Ziemi Wileńskiej od XV w. do 1945 roku'' / opracował Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Milośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2009. - S. 103.</ref><ref name=":1">''Encyklopedia ziemi Wileńskiej. T. 2, Literatura ziemi Wileńskiej od XVI w. do 1945 r.'' Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2004. S. 79.</ref> == Біяграфія == Вучыўся ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. У 1701 уступіў у Вільні ў ордэн езуітаў. Прафесар [[Рыторыка|рыторыкі]] ў [[Вільня|Вільні]] (1714—16) і [[Слуцк|Слуцку]] (1716—17, 1718—20), [[Філасофія|філасофіі]] ў Вільні (1720—23), [[Багаслоўе|тэалогіі]] і [[Кананічнае права|кананічнага права]] ў [[Варшава|Варшаве]] (1723—25) і Вільні (1725—26). З 1726 пастулатар у справе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]] [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]] ў Рыме. Аўтар [[Панегірык|панегірыкаў]], тэатральных п'ес: ''Maeror in mero affuso sanguine temperatus'' (1715), ''Status... in coelum'' (1715), ''Alexander super mensa debellatus'' (1716).<ref name=":1" /> У рукапісах пакінуў лекцыі па філасофіі і тэалогіі.<ref name=":0" /> == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Гізберт-Студніцкі Багуслаў}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-06}} [[Катэгорыя:Езуіты]] [[Катэгорыя:Віленская езуіцкая акадэмія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіцкая адукацыя]] [[Катэгорыя:Драматургі XVIII стагоддзя]] 8k7nnbutm7qr37ztc326b7r383go16n 5177419 5177364 2026-08-08T08:48:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5177419 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Bogusław Michał Gizbert-Studnicki | дата нараджэння = [[18 лістапада]] [[1682]] | дата смерці = [[7 лютага]] [[1730]] | месца смерці = [[Рым]] | Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] }} '''Багуслаў''' '''Гізберт-Студніцкі''' ([[Польская мова|польск]]. ''Bogusław Michał Gizbert-Studnicki'', [[18 лістапада]] [[1682]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]] — [[7 лютага]] [[1730]], [[Рым]]) - дзеяч каталіцкай царквы, [[Езуіты|езуіт]], драматург. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/714|title=Гізберт-Студніцкі Багуслаў|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-05}}</ref><ref>''Duchowieństwo i świątynie na Ziemi Wileńskiej od XV w. do 1945 roku'' / opracował Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Milośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2009. - S. 103.</ref><ref name=":1">''Encyklopedia ziemi Wileńskiej. T. 2, Literatura ziemi Wileńskiej od XVI w. do 1945 r.'' Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2004. S. 79.</ref> == Біяграфія == Вучыўся ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. У 1701 уступіў у Вільні ў ордэн езуітаў. Прафесар [[Рыторыка|рыторыкі]] ў [[Вільня|Вільні]] (1714—16) і [[Слуцк|Слуцку]] (1716—17, 1718—20), [[Філасофія|філасофіі]] ў Вільні (1720—23), [[Багаслоўе|тэалогіі]] і [[Кананічнае права|кананічнага права]] ў [[Варшава|Варшаве]] (1723—25) і Вільні (1725—26). З 1726 пастулатар у справе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]] [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]] ў Рыме. Аўтар [[Панегірык|панегірыкаў]], тэатральных п'ес: ''Maeror in mero affuso sanguine temperatus'' (1715), ''Status... in coelum'' (1715), ''Alexander super mensa debellatus'' (1716).<ref name=":1" /> У рукапісах пакінуў лекцыі па філасофіі і тэалогіі.<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Гізберт-Студніцкі Багуслаў}}}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-06}} [[Катэгорыя:Езуіты]] [[Катэгорыя:Віленская езуіцкая акадэмія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіцкая адукацыя]] [[Катэгорыя:Драматургі XVIII стагоддзя]] a2etj0nnt6p9z2fe092p2w3hge1ogsf 5177420 5177419 2026-08-08T08:49:22Z Aliaksei Lastouski 75892 5177420 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Bogusław Michał Gizbert-Studnicki | дата нараджэння = [[18 лістапада]] [[1682]] | дата смерці = [[7 лютага]] [[1730]] | месца смерці = [[Рым]] | Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] }} '''Багуслаў''' '''Гізберт-Студніцкі''' ([[Польская мова|польск]]. ''Bogusław Michał Gizbert-Studnicki'', [[18 лістапада]] [[1682]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]] — [[7 лютага]] [[1730]], [[Рым]]) - дзеяч каталіцкай царквы, [[Езуіты|езуіт]], драматург. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/714|title=Гізберт-Студніцкі Багуслаў|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-05}}</ref><ref>''Duchowieństwo i świątynie na Ziemi Wileńskiej od XV w. do 1945 roku'' / opracował Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Milośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2009. - S. 103.</ref><ref name=":1">''Encyklopedia ziemi Wileńskiej. T. 2, Literatura ziemi Wileńskiej od XVI w. do 1945 r.'' Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2004. S. 79.</ref> == Біяграфія == Вучыўся ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. У 1701 уступіў у Вільні ў ордэн езуітаў. Прафесар [[Рыторыка|рыторыкі]] ў [[Вільня|Вільні]] (1714—16) і [[Слуцк|Слуцку]] (1716—17, 1718—20), [[Філасофія|філасофіі]] ў Вільні (1720—23), [[Багаслоўе|тэалогіі]] і [[Кананічнае права|кананічнага права]] ў [[Варшава|Варшаве]] (1723—25) і Вільні (1725—26). З 1726 пастулатар у справе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]] [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]] ў Рыме. Аўтар [[Панегірык|панегірыкаў]], тэатральных п'ес: ''Maeror in mero affuso sanguine temperatus'' (1715), ''Status... in coelum'' (1715), ''Alexander super mensa debellatus'' (1716).<ref name=":1" /> У рукапісах пакінуў лекцыі па філасофіі і тэалогіі.<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Гізберт-Студніцкі Багуслаў}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-06}} [[Катэгорыя:Езуіты]] [[Катэгорыя:Віленская езуіцкая акадэмія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіцкая адукацыя]] [[Катэгорыя:Драматургі XVIII стагоддзя]] otcj1ntrqspqe1j52w5bj5kza756xrq Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў 0 809821 5177359 5157503 2026-08-08T06:17:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5177359 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца нараджэння = Аляксандраўскае, Калужскі павет }} '''Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў''' ([[15 ліпеня|3 (15) ліпеня]] [[1858]], Аляксандраўскае, Калужскі павет - пасля 1918) — гісторык царквы.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139870|title=Ізвекаў Мікалай Дзмітрыевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 392.</ref><ref>Павлович М. К. [https://kreml.ru/storage/mediafiles/files/researches/4584/naykabisbr23st18.pdf Николай Дмитриевич Извеков. Страницы биографии] // Материалы и исследования / Федеральное государственное бюджетное учреждение культуры "Государственный историко-культурный музей-заповедник «Московский Кремль». М., 2015. Вып. 23. С. 288—298.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Аляксандраўскім Калужскага павета [[Калужская губерня|Калужскай губерні]]. Магістр багаслоўя (1885). Скончыў Калужскую духоўную семінарыю (1879), [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]] (1883). З 1885 года [[дыякан]], пасля святар. Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] ў [[Вільня|Вільні]], ковенскіх мужчынскай і жаночай гімназіях, Віленскім вучылішчы духоўнага ведамства. З 1893 года ў Маскве, [[прыват-дацэнт]] гісторыі царквы [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Аўтар прац па гісторыі праваслаўнай царквы на Беларусі. == Выбраныя працы == * ''История Литовской духовной семинарии''. — Вильна, 1892; * ''Несколько документов по вопросу об открытии православной духовной академии в г. Вильне.'' — Сергиев Посад, 1893; * ''Статистическое описание православных приходов литовской епархии''. — Вильна, 1893; * ''Печальная страница из истории православия в Северо-Западной крае.'' — <abbr>М.</abbr>, 1894; * ''Исторический очерк состояния православной церкви в литовской епархии за время с 1839 по 1889 г.'' — <abbr>М.</abbr>, 1899; * ''Высокопреосвященный Иосиф Семашко, митрополит Литовский и Виленский''. — Вильно, 1899. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-22}} {{DEFAULTSORT:Ізвекаў Мікалай Дзмітрыевіч}} t3sr2acym77s5ugvu95ni1v5n5e8w5g Дашава — Мінск (газаправод) 0 810272 5177329 5168818 2026-08-08T01:32:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177329 wikitext text/x-wiki {{Трубаправод |назва = Газаправод «Дашава — Мінск» |арыгінальная назва = |выява = |рамка выявы = |памер выявы = |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |карта = |памер карты = |альтэрнатыўны тэкст карты = |подпіс карты = |краіна = {{Сцягафікацыя|УССР}}<br>{{Сцягафікацыя|БССР}} |вобласць = |каардынаты = |кірунак = |пачатак = [[Дашава]] |праз = |канец = [[Мінск]] |від = [[Прыродны газ|прыродны газ]] |стан = |уласнік = |праектавальнік = |падраднік = |трубаўкладнік = |пракладка = 1958 — кастрычнік 1960 |кошт = |пуск = 30 кастрычніка 1960 |закрыццё = |даўжыня = 665 км |магутнасць = |прамер = 820 мм |ціск = |кампрэсары = [[Кобрын]] |помпы = |падвод = |адводы = на [[Гомель]] (128 км), пазней на [[Вільнюс]], [[Рыга|Рыгу]] }} '''Газаправо́д «Даша́ва&nbsp;— Мі́нск»''' ({{lang-ru|Газопровод «Дашава — Минск»}})&nbsp;— [[Магістральны трубаправод|магістральны газаправод]], пабудаваны ў 1958—1960 гадах, які ўпершыню забяспечыў цэнтралізаваную падачу [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую ССР]]. Гэта быў адзін з найбуйнейшых інфраструктурных праектаў свайго часу, які паклаў пачатак першаму этапу масавай газіфікацыі гарадоў і прамысловых прадпрыемстваў Беларусі. Пазней газаправод быў прадоўжаны да [[Вільнюс]]а і [[Рыга|Рыгі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Пайкин Е. |загаловак=За обеденным столом — 500 человек |выданне=Советская Белоруссия |тып=газета |год=1976 |дата=20 февраля |старонкі=4}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=124}}. == Перадумовы == Да 1960-х гадоў галоўнымі відамі паліва ў БССР заставаліся [[Торф|торф]], [[Дровы|дровы]] і [[Вугаль|вугаль]]. У Мінску ежу гатавалі пераважна на [[прымус|пры́мус]]ах і [[керагаз]]ах, а для ацяплення выкарыстоўваліся дрывяныя печы (у тым ліку і ў шматпавярховых дамах, так званых «[[Сталінка (архітэктура)|сталінках]]»), дровы для якіх захоўваліся ў дваровых адрынах або скляпах. Электрастанцыі (напрыклад, [[Мінская ЦЭЦ-2|ЦЭЦ-2]]) працавалі на торфе, здабыча і дастаўка якога патрабавалі велізарных працоўных затрат<ref name="MinskNews">{{cite web |url=https://minsknews.by/plamennyj-privet-iz-proshlogo-kak-prirodnyj-gaz-prishel-v-minsk-chut-bolee-60-let-nazad/ |title=Пламенный привет из прошлого: как природный газ пришел в Минск чуть более 60 лет назад |author= |publisher=Минск-Новости |date=2022-10-15 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref><ref name="Onliner">{{cite web |url=https://realt.onliner.by/2023/09/29/vot-minskie-stalinki-kotorye-pervymi-poluchili-gaz |title=«Раньше в квартирах были печки и керосинки». Знаете минские сталинки, которые первыми получили газ? |author= |publisher=Onliner.by |date=2023-09-29 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. У 1939 годзе, пасля далучэння Заходняй Украіны да [[СССР]], высветлілася, што на гэты рэгіён прыпадае каля 60&nbsp;% усіх разведаных запасаў прыроднага газу Савецкага Саюза. Самым магутным з'яўлялася радовішча каля мястэчка [[Дашава]] ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]). У 1948 годзе ад яго быў пабудаваны магутны газаправод на [[Кіеў]], пазней прадоўжаны да [[Масква|Масквы]]<ref name="24tv">{{cite web |url=https://24tv.ua/ru/ukrainskoe_gazovoe_mestorozhdenie_obsluzhivalo_ves_sovetskij_sojuz_n608927 |title=Украинское газовое месторождение обслуживало весь Советский Союз |author= |publisher=24 Канал |date=2015-09-05 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. Рашэнне аб масавым пераводзе эканомікі суседніх рэспублік на прыродны газ было прынята на [[XX з’езд КПСС|ХХ з'ездзе КПСС]] у 1956 годзе па ініцыятыве [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М.&nbsp;С.&nbsp;Хрушчова]]. Прыродны газ каштаваў у разы танней за вугаль, а будаўніцтва труб акуплялася прыкладна за адзін год. Планавалася пракласці адгалінаванні ад буйных радовішчаў Украіны і Расіі да прамысловых цэнтраў, у тым ліку пабудаваць трубу на Мінск і далей у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]<ref name="MinskNews"/><ref name="Onliner"/>. Для арганізацыі забеспячэння горада палівам, распрацоўкі праектаў і каардынацыі работ 30 мая 1957 года было створана Упраўленне газіфікацыі «[[Мінскгаз]]» пад кіраўніцтвам Міхаіла Манцветава<ref name="MinskNews"/>. == Будаўніцтва == Будаўніцтва магістральнага газаправода пачалося ў 1958 годзе і вялося ў цяжкіх умовах багністай і лясістай мясцовасці. Упершыню ў савецкай практыцы прымяняліся трубы вялікага дыяметра&nbsp;— 820 мм. Адначасова ішлі падрыхтоўчыя працы па ўзвядзенні кампрэсарнай станцыі ў горадзе [[Кобрын]]<ref>{{артыкул |аўтар=Носов Р. Б. |загаловак=Трубопроводный транспорт |выданне=Знание |тып=выдавецтва |год=1986 |старонкі=47}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=109, 124}}. Лінейная частка магістралі «Дашава&nbsp;— Мінск» даўжынёй 665 км была завершана за 13 месяцаў&nbsp;— на два месяцы раней за запланаваны тэрмін. Ад асноўнай магістралі паралельна пракладаліся адводы: адзін з першых (даўжынёй 128 км) пайшоў на [[Гомель]]<ref>{{артыкул |аўтар=Паремский Б. |загаловак=Дашавсий газ Белоруссии |выданне=Советская Белоруссия |тып=газета |год=1958 |дата=8 июня |старонкі=2}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=117}}<ref name="MinskNews"/>. == Пуск газу ў Мінск == 30 кастрычніка 1960 года на Цэнтральнай плошчы Мінска (цяпер [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]]) адбыўся шматтысячны мітынг, прысвечаны пуску прыроднага газу. У 16:25 над плошчай быў урачыста запалены велізарны газавы факел, што сімвалізавала заканчэнне будаўніцтва асноўнай магістралі<ref name="Onliner"/><ref name="MinskNews"/>. Першымі прыродны газ атрымалі прамысловыя прадпрыемствы, у прыватнасці кавальскі і ліцейны цэхі [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]] і [[Мінская ЦЭЦ-3|ЦЭЦ-3]]. Сярод жылога фонду першымі газіфікаванымі дамамі сталі новабудоўлі аўтазаводцаў № 109, 111 і 113 па Магілёўскай шашы (цяпер [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]]). Падача газу ў кватэры адбылася 14 лістапада 1960 года пад кіраўніцтвам майстроў «Мінскгаза» Маргарыты Граковіч і Раісы Мазуравай. Як пісала тагачасная прэса, прыгатаванне ежы на газе абыходзілася гаспадыням у 10—15 разоў танней, чым на дровах, і дазваляла эканоміць да дзвюх гадзін у суткі<ref name="Onliner"/><ref name="SB2020">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/shestdesyat-let-spustya.html |title=Шестьдесят лет спустя |author=Сергей Широков |publisher=СБ. Беларусь сегодня |date=2020-11-11 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. 3 ліпеня 1961 года пры дапамозе новага газу ў Мінску быў запалены [[Вечны агонь]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]]<ref name="Onliner"/><ref name="Proregion">{{cite web |url=https://proregion24.by/news/v_strane/belarus--samaya-gazificirovannaya-strana-na-postsovetskom-prostranstve-protyazhennost-gazoprovodov-u-nas-prevyshaet-dlinu-ekvatora/ |title=Беларусь — самая газифицированная страна на постсоветском пространстве |author= |publisher=Proregion24.by |date=2020-06-22 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. == Далейшае развіццё сістэмы і газіфікацыя БССР == Будаўніцтва магістралі паклала пачатак першаму этапу газіфікацыі Беларусі, які доўжыўся з канца 1950-х да сярэдзіны 1970-х гадоў. У савецкія гады блакітнае паліва ў асноўным падводзілася да населеных пунктаў, якія прылягалі непасрэдна да трасы магістральнага газаправода, што патрабавала меншых капіталаўкладанняў. Акрамя Мінска і Гомеля, першымі газ атрымалі [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Скідзель]] і [[Ваўкавыск]]<ref name="SB2024">{{cite web |url=https://news.sb.by/articles/istoriya-gazifikatsii-belarusi-chto-zhdet-siriyu-dalshe-kak-gosudarstvo-pomogaet-grazhdanam-delat-pe.html |title=История газификации Беларуси |author= |publisher=СБ. Беларусь сегодня |date=2024-12-18 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru |archive-date=20 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220142033/https://news.sb.by/articles/istoriya-gazifikatsii-belarusi-chto-zhdet-siriyu-dalshe-kak-gosudarstvo-pomogaet-grazhdanam-delat-pe.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name="Proregion"/>. Да 1970 года працягласць газаправодаў сістэмы Мінскага ўпраўлення дасягнула 2600 км. Траса была прадоўжана і з'явіўся газаправод «[[Івацэвічы]]&nbsp;— Вільнюс&nbsp;— Рыга»{{sfn|Цімафееў|2013|с=124}}. У 1960-я гады адгалінаванні ад украінскага радовішча пайшлі таксама ў Чэхаславакію і Венгрыю, зрабіўшы ўкраінскі газ важным экспартным таварам<ref name="24tv"/>. Паколькі запасы заходнеўкраінскага газу з часам пачалі вычэрпвацца (агулам з Дашавы ў суседнія рэспублікі было выпампавана больш за 500 млрд кубаметраў газу<ref name="24tv"/>), а патрэбнасці БССР бесперапынна раслі, у 1974 годзе пачаўся другі этап газіфікацыі. Ён быў звязаны з увядзеннем у эксплуатацыю магістралі ад расійскага [[Таржок|Таржка]] да Мінска і Івацэвічаў, што адкрыла доступ да сібірскага газу для поўначы і ўсходу рэспублікі ([[Віцебск]], [[Орша]])<ref>{{артыкул |аўтар=Иванов К. |загаловак=Нефтетрасса «Дружба» |выданне=Политинформатор и агитатор |тып=часопіс |год=1975 |нумар=6 |старонкі=44-46}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=124}}<ref name="SB2024"/>. Да 1991 года вытворчае аб'яднанне «[[Захадтрансгаз]]», якое вырасла з першых газавых упраўленняў, рэалізавала ў БССР і суседніх рэгіёнах больш за 523 мільярды кубаметраў газу, забяспечыўшы палівам большасць ЦЭЦ, прамысловых гігантаў і мільёны кватэр{{sfn|Цімафееў|2013|с=182}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Р. В. Цімафееў|Цімафееў Р. В.]] |загаловак=Транспорт Белорусской ССР в социально-экономическом развитии общества (конец 1943 — 1991 год) |месца=Віцебск |выдавецтва=ВДУ імя П. М. Машэрава |год=2013 |старонак=400 |isbn=978-985-517-402-9 |ref=Цімафееў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Трубаправодны транспарт Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканоміка Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Газаправоды СССР]] ghmxb1m8toczy2shdn46zdt5dk0z4ip Джэніфер Гірлінгс-Сайманс 0 810388 5177344 5161530 2026-08-08T03:22:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177344 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Джэніфер Гірлінгс-Сайманс''' ({{Lang-nl|Jennifer Geerlings-Simons}} ; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Сурынам|сурынамскі]] лекар і палітык, якая займае пасаду прэзідэнта Сурынама з 16 ліпеня 2025 года. Была старшынёй Нацыянальнай асамблеі Сурынама з 2010 па 2020 гады, стаўшы другой жанчынай-старшынёй парламента краіны<ref>{{Cite web|lang=nl|url=http://www.de-surinaamse-krant.com/2015/06/geerlings-simons-herkozen-als.html|title=Geerlings-Simons herkozen als voorzitter met 1 stem uit oppositie|author=|date=|publisher=De Surinaamse Krant|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044729/http://www.de-surinaamse-krant.com/2015/06/geerlings-simons-herkozen-als.html|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-07-15|url-status=usurped}}</ref>. У 2024 годзе стала лідарам Нацыянальнай дэмакратычнай партыі<ref name="leader">{{Cite web|lang=nl|url=https://www.waterkant.net/suriname/2024/07/14/jennifer-simons-nieuwe-voorzitter-ndp/|title=Jennifer Simons gekozen tot nieuwe voorzitter NDP|website=Waterkant.net|date=2024-07-14|access-date=2024-07-16}}</ref>. Пасля перамогі яе партыі на ўсеагульных выбарах 2025 года была абрана прэзідэнтам 6 ліпеня 2025 года, стаўшы першай жанчынай-прэзідэнтам у гісторыі краіны<ref>{{Cite web|lang=nl|url=https://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/87232|title=DNA kiest Simons tot president en Rusland tot vp|date=2025-07-06|access-date=2025-07-06}}</ref>. == Біяграфія == Сайманс упершыню была абраная членам Нацыянальнага сходу ў 1996 годзе, прадстаўляючы акругу Парамарыба. Займала пасаду аднаго з віцэ-старшыняў Нацыянальнай дэмакратычнай партыі, заснаванай [[Дэзі Баўтэрсэ|Дэзі Баўтэрсе]]. Узначальвала парламенцкую фракцыю з 2000 па 2006 год. У красавіку 2012 года апазіцыя абвінаваціла Сайманс у дыктатарскіх паводзінах з-за рашэння забараніць членам парламента спасылацца на закон аб амністыі ад красавіка 2012 года падчас абмеркавання закона супраць пераследу<ref>{{Cite web|url=http://www.waterkant.net/suriname/2012/04/17/nieuw-front-zal-dictatuur-in-suriname-bestrijden/|title=Nieuw Front in het geweer tegen dictatuur in Suriname|date=2011-11-23|publisher=Waterkant.Net|access-date=2016-07-14}}</ref>. 8 красавіка 2020 года Сайманс была прызначаная кіраўніком Парламенцкай крызіснай групы па барацьбе з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]] у Сурынаме. 20 чэрвеня 2020 года Сайманс абвясціла пра свой сыход з палітыкі. Хаця яна была абраная на ўсеагульных выбарах 2020 года, у канчатковым выніку вырашыла не займаць сваё месца. Стывен Цанг, які заняў шостае месца ў спісе НДП, пасля стаў дэпутатам Нацыянальнай асамблеі. 13 ліпеня 2024 года змяніла Дэзі Баўтэрс на пасадзе лідара Нацыянальнай дэмакратычнай партыі. У наступным годзе прывяла партыю да перамогі на ўсеагульных выбарах. Партыя сфармавала кааліцыйную дамову з пяццю іншымі партыямі, якія падтрымліваюць кандыдатуру Гірлінгс-Сайманс на пасаду прэзідэнта. Разам кааліцыі належыць 34 месцы, роўна дзве траціны большасці, неабходнай для абрання яе першым жаночым прэзідэнтам Сурынама без падтрымкі іншых партый<ref name="f24-20250703">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250703-geerlings-simons-set-to-be-suriname-s-first-woman-president|title=Geerlings-Simons set to be Suriname's first woman president|website=[[France 24]]|date=2025-07-03|access-date=2025-07-04}}</ref>. 3 ліпеня Прагрэсіўная рэфармаваная партыя, якая кіравала кіруючай кааліцыяй, заявіла, што не выставіць кандыдата супраць Гірлінгс-Сайманс. Ніхто больш не падаў заяўку кандыдатам да ўсталяванага тэрміна, забяспечыўшы ёй перамогу на выбарах. 6 ліпеня была аднагалосна абрана прэзідэнтам, а лідар НПР Грэгары Русланд стаў віцэ-прэзідэнтам<ref name="reuters-20250706">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/suriname-parliament-elects-simons-first-female-president-2025-07-06/|title=Suriname parliament elects Simons as first female president|first=Ank|last=Kuipers|website=Reuters|date=2025-07-06|access-date=2025-07-08}}</ref>. === Асабістае жыццё === У 1981 годзе Сайманс выйшла замуж за Глена Гірлінгса. У іх трое дзяцей. Гірлінгс-Сайманс — урач<ref>{{Cite web|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/jennifer-geerlings-simons-1953/|title=Jennifer Geerlings-Simons (1953- )|first=David|last=Zuber|website=[[BlackPast.org]]|date=2025-06-29|access-date=2025-07-08}}</ref>, атрымала медыцынскую адукацыю ва [[Сурынамскі ўніверсітэт імя Антона дэ Кома|Універсітэце Антон дэ Кома у Сурынаме]], медыцынскі факультэт<ref name="gswe">{{Cite web|url=https://www.gsws.ae/speaker/mrs-jennifer-geerlings-simons/|title=H.E. Jennifer Geerlings-Simons|website=Global Summit of Women Speakers of Parliament|access-date=2025-07-08|archive-date=1 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250601161257/https://www.gsws.ae/speaker/mrs-jennifer-geerlings-simons/|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Гірлінгс-Сайманс Джэніфер}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Сурынама]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] d4wuce26elbbi8pvdbyg7gjez49o0ru Ясеніца (Поважска-Бістрыца) 0 810851 5177056 5177047 2026-08-07T12:01:38Z Lenleg5 171116 5177056 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Словакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | тэлефонны код = +421-42 | паштовы індэкс = 01817 | карта краіны = Slovakia_location_map.svg | краінакарта = }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] 0luhwvaj5rzhip431ue3l1a2hyvdoh5 5177435 5177056 2026-08-08T09:06:49Z M.L.Bot 261 арфаграфія, афармленне 5177435 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Славакiя | раён = Паважска Быстрыца | першае згадванне = 1269 | тэлефонны код = +421-42 | паштовы індэкс = 01817 | карта краіны = Slovakia_location_map.svg }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло у раёне [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне Паважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Паважскай Быстрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] 01krxojmu70j6rlosytcjvbd4353krb 5177437 5177435 2026-08-08T09:11:22Z M.L.Bot 261 арфаграфія, афармленне 5177437 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Славакiя | раён = Поважска-Бістрыца (раён){{!}}Поважска-Бістрыца | карта краіны = Slovakia_location_map.svg }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло ў раёне [[Поважска-Бістрыца (раён)|Поважска-Бістрыца]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне-Поважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Поважскай-Бістрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] eju88uafrt6vka7lkoavukrp7821a16 5177439 5177437 2026-08-08T09:12:46Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Ясеніца (раён Паважска Быстрыца)]] у [[Ясеніца (Поважска-Бістрыца)]] не пакінуўшы перасылкі 5177437 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{НП | статус = Сяло | краіна = Славакiя | раён = Поважска-Бістрыца (раён){{!}}Поважска-Бістрыца | карта краіны = Slovakia_location_map.svg }} '''Ясеніца''' ({{lang-sk|Jasenica}}, да 1924 — ''Malá Jesenica'' і ''Veľká Jesenica'', у 1924—1946 — ''Jesenica'', з 1946 — ''Jasenica'') — сяло ў раёне [[Поважска-Бістрыца (раён)|Поважска-Бістрыца]], у [[Трэнчынскі край|Трэнчанскім краі]], у паўночна-заходняй [[Славакія|Славакіі]]. Насельніцтва — каля 1300 чалавек. == Геаграфія == Размешчана ў рэгіёне Горне-Поважые, на вышыні 311 м над узроўнем мора, у самым пачатку Папраднянскай даліны, прыкладна за 9 км на поўнач ад [[Поважска-Бістрыца|Поважскай-Бістрыцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Jasenica v premenách času 1269—2019 (словац.). — Jasenica: Obec Jasenica, 2019. — 297 с. — ISBN 9788057011125 * Kropilák — Strhan. Vlastivedný slovník obcí na Slovensku I. A — J (словац.). — Bratislava: Veda, 1977. — 526 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі]] eju88uafrt6vka7lkoavukrp7821a16 Гісторыя Пружанаў 0 810918 5177301 5168743 2026-08-07T21:56:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177301 wikitext text/x-wiki '''[[Пружаны]]''' — [[горад]] [[Берасцейскі павет|гістарычнай Берасцейшчыны]]. Да нашага часу тут захавалася [[Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)|сядзіба Швыкоўскіх]], помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XIX ст. Сярод мясцовых славутасцяў вылучаўся збудаваны ў стылі [[Класіцызм|класіцызму]] касцёл ([[Прачысценская царква (Пружаны)|Прачысценская царква]]), разбураны савецкімі ўладамі. == XV стагоддзе == {{Глядзіце таксама|Кобрынскае княства}}Датай заснавання Пружанаў лічыцца 1433 год, калі ў пісьмовых крыніцах упершыню сустракаецца згадка пра ''Прушаную воласць''. У гэтым годзе вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] звярнуўся з лістом да [[Ягайла|Ягайлы]]. Скардзячыся на [[Свідрыгайла|Свідрыгайлу]], ён паведамляе:{{Цытата|…около Берестя, около Каменца всё пусто учінілі, а ещё волості Прушаную, Кобрін, Здітов, Вяды і Слонімское волості зачінілі.}}У хроніках [[Тэўтонскі ордэн|ордэна крыжакоў]] пад 1401 годам таксама згаданы тэрмін «Прушын» (''von Pruszin hin ken Russin''), што супрацоўнікі [[Пружанскі палацык|Пружанскага музею]] называюць першай згадкай пра Пружаны<ref name="pruzh319">{{Спасылка|аўтар=Демидов С. Ю.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=10 лютага 2010|url=http://pruzhany.net/319-opornye-daty-po-istorii-g-pruzhany.html|загаловак=Опорные даты по истории г. Пружаны|фармат=|назва праекта=|выдавец=портал города Пружаны|дата доступу=27 ліпеня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>. Аднак верагодней, што гэтак у летапісах называецца менавіта [[Прусія]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/henadz-sahanovich-rus-u-vajne-z-nyameckim-ordenam-kanec-xiii-pach-xv-st/|аўтар=[[Генадз Сагановіч|Сагановіч Г.]]|загаловак=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец XIII — пачатку XV ст.)|арыгінал=|год=снежань 2001|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Беларускі гістарычны агляд]]|выдавецтва=|тып=|том=8|выпуск=|нумар=1—2 (14—15)|старонкі=|isbn=}}</ref>. Сам горад упершыню называецца Пружанамі ў 1463 годзе як паселішча [[Кобрынскае княства|Кобрынскага княства]]. У 2-й палове XV стагоддзя тут існавалі княскі паляўнічы двор, [[псярня]], 2 вуліцы — Сялецкая і Задворная<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 481</ref>, {{Артыкул у іншым раздзеле|Хэўра кадыша|яўрэйскае пахавальнае братэрства||Chevra kadisha}}<ref name="rujen">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%A0%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB|загаловак=Пружаны|фармат=|назва праекта=|выдавец=[[Расійская яўрэйская энцыкляпэдыя]]|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=|url-status=dead}}</ref>. У 1463 годзе ў яўрэйскім квартале паўстала першая [[сінагога]] (згарэла ў 1863). У 1473 князь [[Іван Кобрынскі]] з жонкай Фядорай, дачкой [[Іван Рагатынскі|Івана Рагатынскага]], зафундавалі пабудову ў Дабучыне [[Царква Нараджэння Хрыстовага (Пружаны)|царквы ў гонар Нараджэння Божага]], пра што сведчыць акт, датаваны 9 кастрычніка 1473, які знаходзіцца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай метрыцы]] і ў царкоўнай кнізе. Аднак ягоная аўтэнтычнасць паддаецца сумневу. Адным з доказаў таго, што дакумент падроблены, з'яўляецца той факт, што ў ім князь Іван Кобрынскі названы ўладаром цэлай жмудскай зямлі, хоць дакладна вядома, што ў гэты час (1450—1485) генеральным старостам [[Жамойць|Жмудзі]] быў [[Ян Кезгайлавіч]]. Царква знаходзілася між вытокам [[Мухавец|Мухаўцу]] і паваротам на сучасную [[Вуліца Камсамольская (Пружаны)|вуліцу Камсамольскую]]. Згарэла ў першай палове XIX стагоддзя. Да нядаўняга часу датай заснавання горад лічыўся 1487 год<ref name="evkl">{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 466.</ref>, калі ўпершыню згаданы ''Дабучын''. Заснаваць тут паселішча пастанавіў князь [[Іван Сямёнавіч Кобрынскі]], які збіраўся зрабіць Дабучын дваром [[Кобрынскае княства|кобрынскіх князёў]]. Паводле іншых звестак, паселішча заснаванае [[Прусы|прускімі]] насельнікамі, якія, уцякаючы ад пераследу [[Крыжакі|крыжакоў]], схаваліся ў валоданнях кобрынскіх князёў ля вёскі Дабучын, а пазней паселішча атрымала ад іх і назву<ref name="sg">Krzywicki J. Prużana // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9}} S. 110.</ref>. У 1492 годзе Дабучын увайшоў у Кобрынскае княства ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое падпарадкоўвалася і належала вялікаму князю. У 1495 [[яўрэі]] былі выгнаныя з Пружанаў паводле загаду вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. == XVI стагоддзе == Аднак ужо ў красавіку 1503 годзе Аляксандр Ягелон дазволіў яўрэям вярнуцца ў Вялікае Княства Літоўскае і вярнуў ім маёмасць. Наступны князь [[Жыгімонт Стары]] зраўняў яўрэяў у падатках з мяшчанамі, вызваліў іх ад абавязку выстаўляць на вайну тысячу вершнікаў, дазволіў свабоду гандлю і рамёстваў<ref name="lechaim">{{Артыкул|спасылка=http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m01.htm|аўтар=|загаловак=Эта бедная Белая Русь…|арыгінал=|год=лістапад 2006|мова=ru|аўтар выдання=|месца=|выданне=Лехаим|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=11 (175)|старонкі=|isbn=}}</ref>. Пасля смерці кобрынскага князя [[Юрый Пац|Юрыя Паца]] (1506) яго жонцы Фядоры давялося судзіцца за права валоданння княствам. У 1507 годзе вялікі князь Аляксандар выдаў Фядоры пацвярджальную грамату на валоданнне трэцяй часткай спадчынных і вотчынных маёнткаў у Кобрыне і Дабучынах<ref name="brestvobl185">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://karta.brestobl.com/18pruzan/185.html|загаловак=Пружаны в 1931 года|фармат=|назва праекта=Карты Брестской области|выдавец=|дата доступу=7 верасня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>. Пасля смерці апошняй прадстаўніцы роду кобрынскіх князёў [[Ганна Кобрынская|Ганны]] Дабучын у складзе [[Кобрынскае староства|Кобрынскага староства]], перададзенага ў арэнду маршалку гаспадарскаму [[Вацлаў Касцевіч|Вацлаву Касцевічу]], у 1520 годзе ўвайшоў у [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскі павет]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. Касцевіч заснаваў тут у 1522 годзе [[Касцёл Святых Жыгімонта і Вацлава (Пружаны)|касцёл Святых Жыгімонта і Вацлава]]. Пасля ягонае смерці ў 1532 годзе землі Кобрынскага староства перайшлі да каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], другой жонкі [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта I]], якая аднавіла касцёл<ref>{{Спасылка|аўтар=br. Jan Fibek OFMCap|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=5 жніўня 2008|url=http://www.radzima.org/be/object_comm/1012.html|загаловак=Апошнія паведамленні|фармат=|назва праекта=Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі|выдавец=«[[Радзіма майго духу]]»|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=pl|каментар=}}</ref> і заахвочвала развіццё рамёстваў, гандлю і земляробства. Пружаны за яе ўладай сталі мястэчкам. У 1563 яе рэвізор [[Дзмітрый Сапега|Дзмітры Сапега]] склаў {{Не перакладзена|Рэвізіі ў Вялікім Княстве Літоўскім|інвентарную кнігу|ru|Ревизии в Великом княжестве Литовском}}, паводле якой тут зафіксавана 278 гаспадарак і [[Спіс вуліц Пружанаў|7 вуліц]] ([[Вуліца Кобрынская (Пружаны)|Кобрынская]], [[Вуліца Леніна (Пружаны)|Хватка]], Загор’е, [[Вуліца Бахарава (Пружаны)|Дзярэчын]], [[Вуліца Шырмы (Пружаны)|Сялецкая]], Шыгодая і Задворная<ref name="pruzh319" />); працавалі 10 мяснікоў, 7 краўцоў, 6 кавалёў. [[Пружанскі каралеўскі двор]] служыў рэзідэнцыяй падчас палявання каралеўскай сям’і ў Ружанскай і Белавескай пушчах. У склад двару ўваходзілі аднапавярховы драўляны палац на мураваным фундаменце, 2 флігелі, гаспадарчыя пабудовы<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 481—482</ref>. Цікава, што ў даволі падрабязным апісанні зямель, паш, сенажацяў і да т. п. няма згадкі пра рачулкі Муха і Вец, толькі пра Мухавец ды Пружонку<ref name="brestvobl185" />. З 1566 года — у складзе [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. 3 мая 1588 года каралева [[Ганна Ягелонка]] даравала мястэчку [[Магдэбурскае права|Магдэбургскае права]] разам з пячаткай і [[Герб Пружанаў|гербам]] «у срэбным полі звілістая блакітная змяя з залатой каронай на галаве вывяргае дзіця»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх горадў|к}}</ref>, запазычаным ад роду Сфорцаў. Ад гэтага часу за горадам замацавалася назва ''Пружаны''. З прывілеям горад атрымаў дазвол на 2 рэгулярныя [[Кірмаш|кірмашы]] штогод: на другі дзень па [[Тройца (свята)|Тройцы]] і на дзень [[Перамяненне Гасподняе|Перамянення Пана]] або на [[Узвіжанне Крыжа Гасподняга|Узвіжанне]]; у даход горад пераходзілі падушныя, памерныя, сталповыя і лапаткавыя зборы. Мяшчане атрымалі дазвол на ўласныя крамы, васкабойні і [[Важніца|важніцу]]. 6 мая 1589<ref name="sg" /> прывілей Ганны Ягелонкі быў пацверджаны<ref>{{Літаратура/Памяць/Пружанскі раён|Старонкі мінулага|24}}</ref> загадам караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] з наданнем дадатковага прывілею на правядзенне 4 кірмашоў штогод. Гэта спрыяла далейшаму развіццю ў горадзе рамёстваў і гандлю. Да пачатку XVII стагоддзя Пружаны зрабіліся буйным рамесніцкім цэнтрам, які славіўся вытворчасцю задымленага чорнага глінянага посуду і кафлі. У інвентары Пружанаў 1597 года адзначаны палац, 2 падворкавыя пабудовы, гаспадарчыя пабудовы, млын. == XVII стагоддзе == [[Файл:Pružany._Пружаны_(XIX).jpg|міні|Сядзіба Швыкоўскіх. Гравюра паводле А. Манюшка-Наўрачынскай, [[XIX стагоддззе|XIX ст.]]]] Ад пачатку XVII стагоддзя Пружаны славіліся вытворчасцю задымленага чорнага глінянага посуду і кафлі. [[Яўрэй|Яўрэйская]] грамада Пружаны па пастанове Літоўскага {{Артыкул у іншым раздзеле|Ваад|вааду||Vaad}} за 1623 год уключана ў склад Брэсцкай [[Кагал|кагальнай]] акругі. У 1628 годзе на пасяджэнні вааду, якое адбылося ў Пружанах, было пастаноўлена і надалей ладзіць яго пасяджэнні тут. Аднак насамрэч з той пары ніводзін сход тут так і не адбыўся<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%AD%D0%91%D0%95/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8B|загаловак=ЕЭБЕ/Пружаны|фармат=|назва праекта=Еврейская энциклопедия Бгодгауза и Ефрона|выдавец=[[Wikisource|Викитека]]|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>. 20 снежня 1644 годзе кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] сваім прывілеям надаў яўрэям дазвол будаваць сінагогі (з той умоваю, каб яны не былі падобныя на каталіцкія касцёлы), набываць хаты, займацца вінакурствам і рамёствамі, варыць піва і мёд, весці гандаль. З гэтага часу Пружаны актыўна засяляліся яўрэям. У 1650 прывілеі (за выключэннем набыцця зямлі для сінагог) пацвердзіў [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]], пасля яны пацвярджаліся таксама ў 1677 і 1698<ref name="rujen" />. Адна з першых школ на тэрыторыі Пружаншчыны з'явілася пры кляштары манахаў-[[Базыльяне|базыльян]]. Праграма навучання ў базыльянскіх школах прадугледжвала вывучэнне [[Старабеларуская мова|рускай]], [[Грэцкая мова|грэцкай]], [[Лацінская мова|лацінскай]], [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Француская мова|французскай]] моў. Выпускнікі мелі права паступаць ва ўніверсітэт<ref name="rbudni_19971106">{{Артыкул|спасылка=|аўтар=Машкала І.|загаловак=На пачатку стагоддзя настаўнік меў зарплату падпалкоўніка|арыгінал=|год=6 лістапада 1997|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Раённыя будні]]|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=4|isbn=}}</ref>. У час войнаў другой паловы XVII — першай паловы XVIII стагоддзяў было зруйнавана каля 80% забудовы Пружанаў, у 1661 годзе застаўся толькі 91 дым. == XVIII стагоддзе == Яўрэі (у тым ліку з секты [[Караімы|караімаў]]{{Заўвага|з'явіліся ў VIII ст. і не прызнавалі [[Талмуд]]у}}) у XVIII стагоддзі складалі ўжо блізу 40% насельніцтва мястэчка, якое складала 1500 жыхароў (першая [[сінагога]] паўстала яшчэ ў 1463). У 1776 годзе ў выніку разбурэнняў Пружаны былі пазбаўлены [[Магдэбурскае права|Магдэбургскага права]], але ў 1791 прывілей быў адноўлены<ref name="pruzh319" />. Да канца стагоддзя эканоміка была адноўленая, адбываўся гандаль збожжам, жывёлай і гарэлкай. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]] (1795) горад апынулася ў складзе [[Расія|Расійскай імперыі]], цэнтр [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|павета]] [[Слонімская губерня|Слонімскай губерні]], ад 1797 года — [[Літоўская губерня|Літоўскай]], урэшце ад 1801 года — [[Гродзенская губерня|Гарадзенскай]]. [[Кацярына II]] падаравала Пружанскія землі графу, генералу-фельдмаршалу [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцаву-Задунайскаму]]. Па яго смерці ў 1796 імі валодалі нашчадкі Мікалай, пасля Міхаіл Румянцавы. У 1798—1803 Міхаіл Румянцаў здаваў маёнтак у арэнду [[Маршалак павятовы|павятоваму маршалку]] [[Фэліцыян Грабоўскі|Фэліцыяну Грабоўскаму]]. == XIX стагоддзе == [[Файл:Pružanski_pałacyk._Пружанскі_палацык_(N._Orda,_28.05.1861-77).jpg|міні|Сядзіба Швыкоўскіх. Акварэль {{nowrap|[[Напалеон Орда|Н. Орды]]}}, 2-я пал. [[XIX стагоддззе|XIX ст.]]]] 9 верасня 1801 года загадам расійскага імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі павет]] зрабіўся часткай [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], у складзе якой прабыў больш за 100 гадоў. У 1803 годзе складзены першы план Пружанаў. У найбольш старую частку горада ўваходзілі адцінкі вуліц Кобрынская (цяпер Савецкая) і Слонімская (цяпер Камсамольская) ды забудова на поўнач ад зліцця рэчак Муха і Вец і поймы [[Мухавец (рака)|Мухаўца]]. Румянцавы нядоўга валодалі землямі павета, хутка распрадаўшы іх {{Артыкул у іншым раздзеле|Трэмбіцкія|Трэмбіцкаму|pl|Trębiccy}}, [[Булгарыны|Булгарыну]] і [[Влодкі|Влодкам]]. Пружаны сталі ўласнасцю [[Маршалак павятовы|маршалка]] [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|кобрынскага]] Паўла Ягміна, а напрыканцы першай чвэрці стагоддзя нарэшце перайшлі да Бернарда [[Швыкоўскія|Швыкоўскага]]. У [[Вайна 1812 года|французска-расійскую вайну 1812 года]] Пружаны занятыя і разрабаваныя [[Напалеон Банапарт|французскімі]] войскамі пад кіраваннем [[Жан Луі Эбенэзэр Рэнье|генерала Рэнье]]. У 1817 годзе ў Пружанах заставалася 242 драўляныя хаты. Першы цагляны будынак — гарадская турма — паўстаў у 1820 годзе. У 1834 годзе як вынік вострай неабходнасці ў атрыманні ведаў па элементарнай граматыцы і арыфметыцы была адкрытая яўрэйская мяшчанская вучылішча. Аднак у гэтай установе навучаліся толькі яўрэйскія дзеці, а да таго ж яна не давала сярэдняй адукацыі, а адпаведна і магчымасць працягнуць адукацыю. Таму пружанская шляхта пачала дамагацца адкрыцця школьнай установы для свайго саслоўя. У 1837 годзе была адкрытая [[Пружанская дваранская вучылішча|дваранская вучылішча]], якая лічылася адной з найлепшых у заходняй Беларусі. Тут было 10 настаўнікаў і 130 вучняў, тэрмін навучання складаў 5 гадоў. Гэтую вучэльню ў 1844 скончыў вядомы беларускі гісторык і этнограф [[Павал Баброўскі]]. Аднак ужо ў 1848 яна была зачыненая з прычыны актыўнага ўдзелу настаўнікаў у грамадска-палітычным жыцці краю<ref name="rbudni_19971106" />. З сярэдзіны стагоддзя ў горадзе ладзіліся тэатральныя прадстаўленні. У 1838 годзе плошча Пружанаў складала 1398 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]]. 3 вуліцы забрукаваныя (Новасялецкая, Рынкавая, часткова Кобрынская). У горадзе пражывалі 15 святароў, 10 ганаровых грамадзян, 34 купцы. У [[Белыя лаўкі|гандлёвых радах]] дзейнічалі 44 крамы; драўляныя дамы 562 і 3 мураваныя ([[гаўптвахта]], [[астрог]], гарадская [[казначэйства]]). Дзейнічалі [[гарбарня]], медны завод, 9 [[Кузня|кузняў]], 9 [[Млын|млыноў]], [[бровар]], [[бойня]] і [[лазня]], якімі валодаў яўрэй Янкель Гольдберг. Асноўным заняткам жыхароў быў гандаль віна-гарэлачнай прадукцыяй: у прыватных дамах знаходзіліся 5 вінных склепаў, 47 піўных, 4 карчмы, 12 шынкоў. Гандлявалі таксама палатнянымі і суконнымі вырабамі<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 483</ref>.{{Галерэя|Файл:Coat_of_Arms_of_Pružana,_Belarus,_1845.png|Герб узору 1845 годзе|Файл:Pruzhany COA (Grodno Governorate) (1845).png|Герб Пружанаў у складзе [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]|Файл:Coat of Arms of Pružana, Belarus, 1861.gif|Герб узору 1861 годзе|Назва=[[Герб Пружанаў|Гербы Пружанаў]]|Памер=250|Пазіцыя=right}}У 1843 годзе пасля смерці Пятра Бернардавіча Швыкоўскага маёмасць падзялілі два яго сыны [[Валенцій Швыкоўскі|Валенцій]] і Міхаіл, у выніку чаго [[пружанскі ключ]] быў падзелены на ўласна [[Пружана|Пружаны]] і [[Белавусаўшчына|Белавусаўшчыну]]<ref name="school_palac1">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.pruzanaschool3.narod.ru/sourses/pruzana/palac1.htm|загаловак=Историческая справка. Владельцы|фармат=|назва праекта=|выдавец=[[Сярэдняя школа №3 (Пружаны)|Сярэдняя школа №3 г. Пружаны]]|дата доступу=14 лістапада 2011|мова=ru|каментар=}}</ref>. У 1845 годзе горад атрымала [[Герб Пружанаў#Расійская імперыя|новы герб]] «на светла-карычневым тле яліна, на галінах якой вісіць паляўнічая труба». У 1857 годзе дзейнічалі бровар, маслабойня, тытунёвы, мукамольны і мылаварны заводы, 44 карчмы. У горадзе жылі 22 купцы, больш за 200 [[Ганчарства|ганчароў]], каля 80 краўцоў, 10 кавалёў, 20 цесляроў, 10 рамеснікаў. 13 лютага 1863 года атрады паўстанцаў [[Кастус Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] (100 чалавек пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Сангін|Станіслава Сангіна]] і [[Раман Рагінскі|Рамана Рагінскага]]) [[Паўстанне 1863 года на Пружаншчыне#Першыя атрады|занялі Пружаны]]. Жыхары горада спачувальна паставіліся да паўстанцаў, і гарадскія ўлады не здолелі даць адпор «каліноўцам». У гэтым самым годзе згарэла найстарэйшая пружанская сінагога. У 1866 годзе пабудаваны праваслаўны [[Сабор Аляксандра Неўскага (Пружаны)|сабор Аляксандра Неўскага]]{{Заўвага|Цяпер уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі]] пад [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці/Спісы славутасцяў/Брэсцшчына/Пружаншчына|№113Г000590]]}}, праз 12 гадоў паўстала [[Спаса-Прэабражэнская царква (Пружаны)|Спаса-Прэабражэнская царква]]. У 1873 годзе дзейнічалі 4 сінагогі і бясплатная яўрэйская больніца. Дзейнічала лякарня, аптэка (аптэка). Існавалі тры брукаваныя вуліцы. Побач з горадм працавала цагелня. У 1878 годзе працавалі дзве праваслаўныя царквы (адна з іх прыходская), каталіцкія касцёл і капліца, паштовая станцыя, павятовая школа, шпіталь, тытунёвая і 2 запалкавыя фабрыкі, 2 бровары, паравы млын. 7 ліпеня 1873 годзе ў горадзе з'явіўся тэлеграф<ref>{{Артыкул|спасылка=|аўтар=|загаловак=Плывуць купальскія вяночкі|арыгінал=|год=2 ліпеня 2013|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Раённыя будні]]|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=51 (9596)|старонкі=8|isbn=}}</ref>. У 1881 годзе на месцы старога збудаваны [[Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Панны Марыі (Пружаны)|мураваны касцёл]]. У 1896 годзе на змену старым драўляным гандлёвым радам пабудаваныя новыя цагляныя — «[[Белыя лаўкі]]». У 1896 годзе ўкраінскія жыхары намагаліся стварыць у Пружанах самадзейны тэатр, аднак не атрымалі дазволу ад віленскага генерал-губернатара<ref>{{Кніга|спасылка=|аўтар=Леонюк В.|загаловак=Словник Берестейщини|адказны=|год=1996|частка=Хронологія Берестейщини|арыгінал=|выданне=|месца=Львів|выдавецтва=Видавнича фірма «Афіша»|том=|старонкі=353|старонак=|серыя=|isbn=966-95063-0-1|наклад=}}</ref>. У 1897 годзе ў горадзе было 769 двароў, 14 дробных прадпрыемстваў, павятовая прыходская вучылішча, 2 [[Царква|царквы]], касцёл, [[Пружанская сінагога|сінагога]], некалькі яўрэйскіх малітоўных дамоў. У 1899 годзе ў Пружанах адчынілася [[Пружанская другакласная школа|другакласная школка]] для падрыхтоўкі педагогаў. Першым яе кіраўнікам быў святар [[Іаан Катовіч]]. == XX стагоддзе == [[Файл:Pružany,_Rynak._Пружаны,_Рынак_(1915).jpg|міні|Рынак, фота пачатку [[XX стагоддззе|XX ст.]]]] У 1904 годзе 1157 двароў (з іх 71 мураваны), 2 шпіталі, аптэка, 5 навучальных устаноў, 2 друкарні, бібліятэка-чыталня, 13 фабрык і заводаў. Ладзіліся 5 кірмашоў штогод<ref name="givb485">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 485</ref>. У пачатку стагоддзя ў Пружанах паўсталі [[Сіянізм|сіянісцкія]] арганізацыі, у 1905 годзе створаны атрад самаабароны. Дзейнічалі 9 сінагог, [[Талмуд Тора]], яўрэйская вучылішча, могілкі. У 1915 годзе была адкрытая школа з выкладаннем на [[Ідыш|ідышы]]. Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў|рэвалюцыі 1905—1907]] у Пружанах адбываліся страйкі працоўных макароннай, тытунёвай фабрык і вінакурні. У жніўні 1915 года Пружаны акупіраваны войскамі Германы. Вялікая колькасць насельнікаў была эвакуіравана ў глыб Расіі. Большасць з іх трапілі ў [[Башкартастан|Башкірыю]]<ref name="pruzh319" />. Немцы збудавалі [[Пружанская чыгунка|чыгунку]], якая злучыла горад са станцыяй [[Лінова]] на лініі [[Брэст]]—[[Баранавічы]]. Выкладанне ў яўрэйскай школе вялося на нямецкай мове, але ў 1917 зноў было вернутае выкладанне на ідышы. У студзені 1919 года Пружаны на некалькі дзён занялі бальшавікі. 30 студзеня 1919 года з рук бальшавікоў яе адбіў Віленскі аддзел Польскага войска пад кіраўніцтвам ротмістра [[Уладзіслаў Дамброўскі (1891—1927)|Уладзіслава Дамбоўскага]]<ref>{{Кніга|спасылка=|аўтар=Wyszczelski L.|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919—1920|адказны=|год=2010|частка=Wstępna faza walk|арыгінал=|выданне=1|месца=Warszawa|выдавецтва=Bellona|том=|старонкі=52—53|старонак=|серыя=|isbn=978-83-11-11934-5|наклад=}}</ref>. 7 чэрвеня 1919 Пружаны ўвайшлі ў склад [[Брэсцкая акруга|Брэсцкай акругі]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі<ref>Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.</ref>. 27 ліпеня 1920 года ў выніку {{Не перакладзена|Ліпеньская аперацыя (1920)|наступу Тухачэўскага|ru|Июльская операция (1920)}} бальшавікі [[Бітва пад Пружанамі (1920)|авалодалі горадам]]<ref>{{Кніга|спасылка=http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/applet?mimetype=image%2Fx.djvu&sec=false&handler=djvu_html5&content_url=%2FContent%2F309786%2Findex.djvu|аўтар=Witold Mańkowski.|загаловак=Zarys historji wojennej 7-go Pułku Saperów Wielkopolskich|адказны=|год=1934|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=Główna Drukarnia Wojskowa|том=|старонкі=23|старонак=|серыя=|isbn=|імя=Witold|прозвішча=Mańkowski|наклад=}}</ref>, які знаходзіўся пад іх уладай да 19 верасня<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=14 студзеня 2011|url=http://drevo-info.ru/articles/16812.html|загаловак=Добучин|фармат=|назва праекта=|выдавец=Древо|дата доступу=14 жніўня 2019|мова=ru|каментар=}}</ref>. === Міжваенная Польшча === {{Асноўны артыкул|Пружаншчына ў міжваеннай Польшчы}}18 сакавіка 1921 года паводле ўмоў [[Рыская дамова 1921 года|Рыскае дамовы]] [[Пружанскі павет (Другая Рэч Паспалітая)|Пружанскі павет]] у складзе [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] зрабіўся часткай міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]], цэнтр [[Пружаны (гміна)|гміны]]. Сядзіба староства знаходзілася ў [[Пружанскі палацык|сядзібе]] [[Вера Кляйнміхель|Веры Кляйнміхель]]. Нягледзячы на ад’езд вялікай колькасці яўрэяў у [[ЗША]], іх колькасць павялічылася і ў 1921 складала 4152 чалавекі<ref name="florasam">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.flora-and-sam.com/finalversion/finishedversion/pages/PruzhanyHistory.htm|загаловак=Pruzhany history|фармат=|назва праекта=Ancestral towns|выдавец=|дата доступу=22 кастрычніка 2011|мова=en|каментар=}}</ref>. У 1927 годзе амаль 60% насельніцтва пружанцаў складалі [[яўрэйы]], якія займалі 16 з 24 пасадаў у выбарных органах улады. На цэнтральных вуліцах (раён [[Вуліца Шырмы (Пружаны)|Дамброўскай]], [[Вуліца Леніна (Пружаны)|Брэсцкай]], [[Вуліца Кобрынская (Пружаны)|Кобрынскай]] і [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|доктара Пацэвіча]]) жылі пераважна яўрэі; прадстаўнікі іншых веравызнанняў (хрысціяне) насялялі пераважна ўскрайкі. У 1922 годзе ў Пружанах была адкрытая [[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)|гімназія імя Адама Міцкевіча]]. Працавала [[Пружанская настаўніцкая семінарыя імя Тадэвуша Касцюшкі|настаўніцкая семінарыя]]. У 20-я—30-я гады дзейнічалі 5 яўрэйскіх школ, у 1929 адкрытая [[ешыва]]. У 1930 годзе дзейнічала адна сінагога. Выдаваўся яўрэйскі [[Бунд|Бундысцкі]] штотыднёвік «Пружэнэр лебн» (1930—1939), з 1931 — [[Сіянізм|сіянісцкі]] штотыднёвік «Пружэнэр штымэ». Ладзіліся тры [[Кірмаш|кірмашы]] штогод: 15 і 30 кастрычніка, а таксама кірмаш сельскагаспадарчай прадукцыі на наступны дзень па [[Пяцідзясятніца|Пяцідзясятніцы]] паводле [[Стары стыль|старога стылю]]<ref name="cpsa_list1930">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://cpsa.info/pruzany/Pruzana_list_1930.html|загаловак=Pruzana list 1930|фармат=|назва праекта=|выдавец=Children of Pruzany and the Surrounding Area|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=en|каментар=}}</ref>. 18 красавіка 1934 года да горада далучылі паселішчы з [[Пружаны (гміна)|аднайменнай гміны]] — частка маёнтка Губерня й маёнтак Аўгустынаўка (123,9 гектара)<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19340330306|загаловак=Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 14 kwietnia 1934 r. o zmianie granic miasta Prużany w powiecie prużańskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 33, poz. 306|фармат=[[pdf]]|назва праекта=Internetowy System Aktów Prawnych|выдавец=Kancelaria Sejmu RP|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=pl|каментар=}}</ref>. Працавалі два памяшканні для паказу [[Нямое кіно|нямога кіно]]; пазней быў адкрыты [[кінатэатр]] на сталай аснове. Ладзіліся выступы вандроўных тэатраў. === Даваенныя Саветы === {{Асноўны артыкул|Пружаншчына пад першымі Саветамі}}19 верасня 1939 года Пружаны [[Савецкае ўварванне ў Польшчу|занялі]] войскі [[СССР]], 4-й Арміі камдыва [[Васіль Чуйкоў|Васіля Чуйкова]]. Неўзабаве польскія вайскоўцы, якія вярнуліся да сваіх сем'яў, былі інтэрніраваныя. У лютым 1940 годзе распачаліся арышты і высылка польскай інтэлігенцыі: шляхцічаў, прамыслоўцаў, лекараў, юрыстаў, настаўнікаў, леснікоў, купцоў<ref>{{артыкул|спасылка=http://echapolesia.pl/index.php?mact=Echa,cntnt01,showarticle,0&cntnt01rubric_id=&cntnt01article_id=259&cntnt01returnid=15|аўтар=Święciński A.|загаловак=Wspomnienia prużańskie (Cz.2)|арыгінал=|год=2011|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Echa Polesia]]|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=2|старонкі=|isbn=}}</ref>. Ад 15 студзеня 1940 па 1941 год горад было раённым цэнтрам [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[БССР|Беларускай ССР]] у складзе [[СССР|Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. З 1 студзеня 1940 года прадпрыемствы, гандаль і вытворчасць былі нацыяналізаваныя. У Пружанах было 1385 двароў, электрастанцыя, 6 механічных млыноў, 2 маслабойныя, кафельны заводы, 2 слясарныя майстэрні<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 486</ref>. Былі створаныя новыя працоўныя месцы для краўцоў, шаўцоў, кавалёў, стальмахоў, цырульнікаў; на працу прымаліся ўсе незалежна ад нацыянальнасці, у тым ліку і на адміністрацыйныя пасады. Абрагам Брэсцкі ў сваіх успамінах згадвае, што гэта было нязвыкла пасля перыяду [[Другая Рэч Паспалітая|пад польскай акупацыяй]]<ref name="abrabres">{{Спасылка|аўтар=Breski A.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.pruzhanydistrict.com.ar/yzkor_pruzhany/final_summary.htm|загаловак=Pruzhany’s Saint Kehila destruction summary|фармат=|назва праекта=|выдавец=Pruzhany uyezd research organization|дата доступу=26 снежня 2011|мова=en|каментар=}}</ref><ref name="abrahar_tempest">{{Спасылка|аўтар=Har’shalom (Friederg) A.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.pruzhanydistrict.com.ar/yzkor_pruzhany/alive_tempest.htm|загаловак=The tempest|фармат=|назва праекта=|выдавец=Pruzhany uyezd research organization|дата доступу=26 снежня 2011|мова=en|каментар=}}</ref>. Адбыўся перавод адукацыйных устаноў на савецкую сістэму. Была ўведзеная «дзесяцігодка». У Пружанах былі адкрытыя сярэднія школы на ўсіх чатырох мовах ([[Беларуская мова|беларускай]], [[Ідыш|ідышы]], [[Польская мова|польскай]] і [[Руская мова|рускай]]). Для дарослых таксама была створаная вышэйшая школа. Навучанне было бясплатным. Неўзабаве колькасць школьнікаў павялічылася ўдвая ў параўнанні з мінулымі гадамі<ref name="abrabres" />. Дзейнічала грамадская бібліятэка з вялікай колькасцю кніг на ўсіх чатырох мовах. Выходзіла газета «[[Раённыя будні|Новы шлях]]». Два [[Дзіцячы прытулак|сірочыя прытулкі]] (яўрэйскі і хрысціянскі), якія дзейнічалі пад Польшчай, былі аб’яднаныя ў адзін пад дзяржаўным кіраваннем. Ён размяшчаўся на [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|вуліцы Пацэвіча]]. Дзеці атрымлівалі добрае харчаванне, утрыманне і адукацыю<ref name="abrabres" />. Медычная дапамога таксама зрабілася бясплатнай. Гарадскі шпіталь утрая павялічыў колькасць ложкаў для хворых. З'явілася магчымасць таксама выклікаць доктара на дом. Была адкрытая [[Венерычнае захворванне|венералагічная]] клініка і [[радзільны дом]]. === Другая сусветная вайна === {{Асноўны артыкул|Пружаны пад нацысцкай акупацыяй}}У часы [[Другая сусветная вайна|нямецка-савецкае вайны 1941—1945]], ад 23 чэрвеня 1941 года — [[Пружаны пад нацысцкай акупацыяй|Пружаны пад нямецкай акупацыяй]]. Тут створана [[Пружанскае гета|гета]], дзе ўтрымлівалася да 10 000 чалавек, з якіх было знішчана больш за 4000. 17 ліпеня 1944 года ў Пружаны зноў увайшлі [[СССР|савецкія]] войскі [[Першы Беларускі фронт|Першага Беларускага фронту]]. За ваенны час горад было зруйнаванае на 70%, у ім налічвалася 5 тысяч жыхароў. === Савецкая ўлада === [[Файл:Pružany,_Zamkavaja._Пружаны,_Замкавая_(1916)_(2).jpg|міні|Замкавая вуліца, фота 1-й паловы XX стагоддзя]] {{Асноўны артыкул|Пружаншчына за савецкім часам}}16 жніўня 1945 Польшча і СССР прынялі дамову аб мяжы. Такім чынам, згодна з міжнародным правам, Пружаны фармальна перасталі быць часткай польскай тэрыторыі пад савецкай акупацыяй і зноў сталі раённым цэнтрам [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[БССР|Беларускай ССР]]. У 1944 годзе адноўлены райпрамкамбінат, харчовы камбінат, масласырзавод, скураны і мылаварны цэхі, вузел сувязі, 2 сярэднія школы. У 1945 адкрыты дзіцячы дом, у 1956 — школа-інтэрнат. Схема перапланіроўкі Пружанаў распрацаваная ў Баранавічах у 1959 годзе. У пачатку 60-х гадоў яўрэйскія могілкі былі зачыненыя. Будынак [[Пружанская сінагога|сінагогі]] аддадзены «Пружанскім электрасеткам». У 1974 годзе ў мінскай філіі Цэнтральнага НДІ горадабудаўніцтва быў складзены генеральны план забудовы Пружанаў, паводле якога яны значна змяніліся. 8 снежня 1991 года ў беларускай урадавай рэзідэнцыі ў [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] (каля былога хутару [[Віскулі]], Пружанскі раён) кіраўнікі [[БССР|Беларусі]] ([[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], [[Вячаслаў Кебіч]]), [[РСФСР|Расіі]] ([[Барыс Ельцын]], [[Г. Бурбуліс]]) і [[УССР|Украіны]] ([[Леанід Краўчук]], [[В. Фокін]]) падпісалі [[Белавежскія пагадненні]] аб спыненні існавання [[СССР|Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] і аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. З 1991 года Пружаны — у складзе [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == XXI стагоддзе == 3—4 кастрычніка 2003 года ў Пружанах прайшоў дзяржаўны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]-2003» (выдаткавана 60 мільярдаў [[Беларускі рубель|рублёў]])<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://brestobl.com/pruzany/dozinki/glw1.htm|загаловак=Дажынкі-2003 в Пружанах|фармат=|назва праекта=Брестчина|выдавец=Управа спорту і турызму Брэсцкага аблвыканкаму|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>, у выніку чаго выгляд цэнтральнай часткі горад значна змяніўся. У 2007 годзе адкрыты пружанскі [[Лядовы палац (Пружаны)|Лядовы палац]]<ref>{{Спасылка|аўтар=Мартинович В.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=29 жніўня 2007|url=http://ais.by/story/1212|загаловак=Большое тепло малой «Льдинки»: Ледовый дворец в Пружанах|фармат=|назва праекта=Спортивные сооружения|выдавец=Архитектура и строительство|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>, які стаў першай падобным аб'ектам у горадзе раённага падпарадкавання<ref>{{Спасылка|аўтар=Синицын Н.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=10 кастрычніка 2013|url=http://goals.by/hockey/articles/212347|загаловак=«Ежемесячно уходит порядка 500 миллионов»|фармат=|назва праекта=Goals.by|выдавец=|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>. У 2010 годзе пабудаваны водны палац з [[Аквапарк|аквапаркам]]. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center" caption="Гістарычныя здымкі Пружанаў"> Файл:Second_class_school_in_Pružany_19xx.jpg|[[Пружанская другакласная школа|Другакласная школа]], пачатку XX стагоддзя Файл:Pružana_—_AlexanderStraße.Jpg|Александэрштрасе (цяпер [[Вуліца Рыгора Шырмы (Пружаны)|Рыгора Шырмы]]), 1915—1917 Файл:Pružana_—_Fleischerstraße.Jpg|Фляйшэрштрасэ (цяпер [[Вуліца Свабоды (Пружаны)|Свабоды]]), 1915—1918 Файл:Pružany,_Zamkavaja-Muchaviec._Пружаны,_Замкавая-Мухавец_(1917).jpg|Шлёсштрасэ (цяпер [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|Савецкая]]) з мостам ля вытоку [[Мухавец|Мухаўцу]] і будынкам аптэкі (справа), 1915—1918 Файл:Pružany,_Šarašoŭskaja._Пружаны,_Шарашоўская_(1915-17).jpg|Тамашаўштрасэ (цяпер [[Вуліца Тармасава (Пружаны)|Тармасава]], 1915 </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Файл:Pružana — Marktplatz3.Jpg|Рынкавая плошча, 1915—1917 Файл:Pružana — Große Wäsche.Jpg|На [[Мухавец|Мухаўцы]], 1915—1917 Файл:Kwatermistrzostwo 25 pułku Ułanów Wlkp. w Prużanie.jpg|[[25-ы полк вялікапольскіх уланаў]] Файл:Gminna opłata administracyjna miasta Prużana.gif|Марка адміністрацыйнай аплаты гміны [[Пружаны (гміна)|Пружана]] </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Файл:Adam_Mickiewicz_gimnazjum_02.Jpg|[[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)|Гімназія імя Адама Міцкевіча]] Файл:Sztandar_gimnazyji_imja_Adama_Mickiewicza_u_Pružanie_3.jpg|[[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)#Штандар гімназіі|Штандар гімназіі імя Адама Міцкевіча]] Файл:Biełaruskaja_narodnaja_škola._Prużana,_1943-44.Jpg|Навучэнцы Беларускай народнай школы, што размяшчалася ў будынку былой гімназіі Адама Міцкевіча Файл:Pružanski_aeradrom_resztki_(1941).Jpg|Разбомблены немцамі [[Пружанскі аэрадром]], 1941 </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Нашы гарады}} * {{Літаратура/Памяць/Пружанскі раён}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх горадў}} * {{Літаратура/ЭГБ|5}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IX|110}} {{няма катэгорый|date=2026-07-22}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} jgjfw0osbs3ukralubkh12rveo8yfuc Гета ў Напраснаўцы 0 811120 5177096 5167663 2026-08-07T12:14:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177096 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Naprasnovka 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Напраснаўцы''' (канец ліпеня 1941 — 22 сакавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Напраснаўка]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска [[Напраснаўка]] была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 12 ліпеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да 2 снежня 1943 года{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=636}}. У гэты час у вёсцы жылі 137 чалавек, большасць з якіх складалі яўрэі<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Напрасновка}}</ref>. У канцы ліпеня 1941 года немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў вёсцы гета<ref name=autogenerated1 />. Габрэям было загадана нашыць [[жоўтая зорка|жоўтыя зоркі]] на сваёй вопратцы, нікуды не выходзіць за межы вёскі. Іх выкарыстоўвалі на прымусовых працах. Гета не ахоўвалася, але амаль штотыдзень з вёскі [[Маслакі]], дзе знаходзіўся [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцэйскі атрад]], гета правяралі паліцаі. 22 сакавіка 1942 года гета было ліквідавана{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=63}}<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2>''Литин А., Шендерович И.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/naprasnovka/naprasnovka_svid.html Напрасновка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200116113458/http://shtetle.com/shtetls_mog/naprasnovka/naprasnovka_svid.html |date=16 студзеня 2020 }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=636}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}{{sfn|Круглов|2025|с=124}}. Атрад [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]] акружыў вёску, немцы абышлі дамы, выганяючы ўсіх яўрэяў на вуліцу. Асуджаных людзей сагналі ў два дамы і жорстка збівалі, патрабуючы водкупу золатам. Пратрымалі да абеду, затым зноў вывелі на вуліцу, пабудавалі ў калону, і пад аховай аўтаматчыкаў пагналі да лесу за 200 метраў на захад ад вёскі. Маладых і моцных габрэяў вялі, закаваўшы ў ланцугі. Некаторыя ў калоне гублялі прытомнасць ад жаху і падалі. Ля месца расстрэлу немцы загадвалі габрэям выходзіць па некалькі чалавек і станавіцца тварам да ямы. Калі ў кагосьці была добрая вопратка, яе спачатку здымалі, а затым расстрэльвалі. Дзяцей у яму кідалі жывымі. Многія падалі ў яму самі, іх дабівалі зверху<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 /><ref>''Шилова Л.'' «Напрасновская трагедия» // газета «Ленінскі шлях», 8 мая 2000</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=636}}. Калі калону гналі на расстрэл праз лес, хлопец 20-ці гадоў па прозвішчы Стамблер збег, а потым ваяваў у партызанах. Паспрабаваў уцячы і хлопчык 8 гадоў, але яго адразу застрэлілі. Удалося схавацца маладой жанчыне з двума дзецьмі ў доме пад падлогай, але яе выдаў мясцовы стараста<ref name=autogenerated3>''Иткин Е.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/naprasnovka/naprasnovka_pam.html «У памятника погибшим»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200116113609/http://shtetle.com/shtetls_mog/naprasnovka/naprasnovka_pam.html |date=16 студзеня 2020 }}</ref><ref name=autogenerated2 />. Расследаваннем [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] было ўстаноўлена, што ў Напраснаўцы маюцца 8 ям, дзе закапаныя расстраляныя 22 сакавіка 1942 года 250 габрэяў{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=63}}<ref name=autogenerated1 /><ref>Государственный архив Могилёвской области (ГАМО), — фонд 306, опись 1, дело 10, листы 43-44</ref>{{sfn|«Памяць. Горацкi раён»|1996|с=242, 578}}<ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=636}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}{{sfn|Круглов|2025|с=124}}. Усяго ў гета былі забітыя больш за 300 габрэяў<ref name=autogenerated2 />. == Памяць == У 1958 годзе з-за пракладкі новай дарогі астанкі яўрэяўперапахавалі. Таму ў 1968 годзе помнік на іх брацкай магіле быў усталяваны не на месцы расстрэлу, а непадалёк, за кіламетр на захад ад вёскі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Горацкi раён»|1996|с=578}}<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Горацкi раён»|1996|А. А. Крывянкоў, У. М. Лiўшыц, Р. I. Маслоўскi i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Горацкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Вышэйшая школа», 1996. — 590 с. — ISBN 985-06-0180-9.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Напраснаўка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Горацкага раёна]] gw406vijht9vjgn4tpwzecismquxrje Colobus congoensis 0 811130 5177333 5176194 2026-08-08T01:54:11Z DBatura 73587 /* Філагенія */ 5177333 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis'''''{{ref-la}} — від малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]] атрада [[прыматы|прыматаў]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватай або памяранцава-крэмавай плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Этымалогія === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў. Гэта самая глыбокая дывергенцыя, калі-небудзь выяўленая сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == Colobus congoensis — гэта невялікі даўгахвосты калабус (вага каля 7 кг), у якога афарбоўка воўны ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленае белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскообразный выгляд<ref name="Hart-2026" />. ==Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густы' лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. ==Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] nrnxbnqqu65wabm1pbf0laklut0y9ji Джэф Эмерык 0 811414 5177345 5169582 2026-08-08T03:25:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177345 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Джэф Эмерык | Арыгінал імя = {{lang-en|Geoff Emerick}} | Поўнае імя = Geoffrey Emerick | Выява = | Фон = non_performing_personnel | Дата нараджэння = 5.12.1945 | Месца нараджэння = {{МН|Лондан}}, [[Вялікабрытанія]] | Дата смерці = 2.10.2018 | Месца смерці = {{МС|Лос-Анджэлес}}, [[ЗША]] | Гады актыўнасці = 1962 — 2018 | Краіна = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Прафесіі = [[гукарэжысёр]], {{музычны прадзюсар|Вялікабрытаніі}} | Жанры = [[рок-музыка]], поп-музыка }} '''Джэф Э́мерык''' ({{lang-en|Geoff Emerick}}; [[5 снежня]] [[1945]], [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] — [[2 кастрычніка]] [[2018]], [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]]) — англійскі гукарэжысёр, музычны прадзюсар. Найбольш вядомы па сваіх работах у студыі над запісамі альбомаў гурта «[[The Beatles]]» — такіх, як «[[Revolver]]», «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]», «[[The Beatles (альбом)|The Beatles]]» («Белы альбом»), «[[Abbey Road]]». Прызнаны адным з лепшых інжынераў гуказапісу за ўсю сусветную гісторыю сферы<ref>{{артыкул |загаловак=Geoff Emerick |выданне={{Нп3|Mix (magazine)|Mix Magazine||Mix (magazine)}} |мова=en |аўтар=Droney, Maureen |чысло=1 |месяц=10 |год=2002 |тып=magazine}}</ref>. У ліку іншых узнагарод — прэміі «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Best Engineered Recording, Non Classical» ({{lang-be|Лепшы запіс года, некласічная музыка}}) за альбомы ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'' (1967), ''Abbey Road'' (1969), ''Band on the Run'' (1974)<ref name=autogenerated1>[http://www.allmusic.com/artist/geoff-emerick-mn0000200097 Geoff Emerick — Music Biography, Credits and Discography : AllMusic] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120704190351/http://www.allmusic.com/artist/geoff-emerick-mn0000200097 |date=4 ліпеня 2012 }}{{ref|en}}</ref>; яшчэ адна «[[Грэмі]]» — у 2003 годзе за «Асаблівыя заслугі» ({{нп1|Тэхнічная прэмія «Грэмі»|Тэхнічная прэмія «Грэмі»|en|Technical Grammy Award}}). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Video interview at Blender.com on [[Youtube]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=mbLhYR7Feh4 Part 1]{{ref|en}} ** [https://www.youtube.com/watch?v=JgM_-XRmZLs Part 2]{{ref|en}} ** [https://www.youtube.com/watch?v=_BOKknnbJ0Q Part 3]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20070927224600/http://www.gearwire.com/geoff-emerick.html Video Interview at 121st AES] at Gearwire.com{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20080314174640/http://www.epinions.com/content_305283305092 Here, There & Everywhere]{{ref|en}} * [http://www.bbc.co.uk/radio2/events/60sseason/documentaries/sgtpeppers.shtml Programme about BBC re-recording of Sgt Pepper]{{ref|en}} * [http://newsquake.netscape.com/2007/02/08/recording-the-beatles-geoff-emerick-speaks Recording the Beatles: Geoff Emerick Speaks]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090123125828/http://newsquake.netscape.com/2007/02/08/recording-the-beatles-geoff-emerick-speaks |date=23 студзеня 2009 }} at Propeller.com{{ref|en}} * [http://www.musicradar.com/news/guitars/beatles-engineer-geoff-emerick-on-abbey-road-219542 Beatles engineer Geoff Emerick on Abbey Road | MusicRadar] {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] 3lugthgwha7zocilp29b4fia6do1v2d Спадар Пунціла і ягоны слуга Маты 0 811724 5177393 5171939 2026-08-08T07:17:39Z NDG 155107 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c) 5177393 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=AI generated. See dewiki block of the user <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> {{Літаратурны твор}} '''Спадар Пунціла і ягоны слуга Маты''' (ням. ''Herr Puntila und sein Knecht Matti'') — п’еса [[Бертальт Брэхт|Бертальта Брэхта]], напісаная ў 1940—1941 гадах. Прэм’ера п’есы адбылася 5 чэрвеня 1948 года ў [[Цюрых]]у. == Гісторыя стварэння == Падчас Другой сусветнай вайны Бертальт Брэхт жыў у эміграцыі ў Фінляндыі. Ён знаходзіўся ў маёнтку Марлебэк каля [[Хельсінкі]], які належаў фінскай пісьменніцы [[Хела Вуоліёкі]]. Вуоліёкі дапамагала Брэхту ў стварэнні п’есы, а матэрыял твора заснаваны на яе апавяданнях і падрыхтаваным ёю праекце. П’еса распавядае пра фінскага землеўладальніка Пунцілу, паводзіны якога змяняюцца ў залежнасці ад таго, ці ён п’яны, ці цвярозы. У стане ап’янення ён добры і шчодры, але ў цвярозым стане становіцца жорсткім і эгаістычным. Паводле некаторых даследчыкаў, на стварэнне вобраза Пунцілы маглі паўплываць таксама знаёмства Хелы Вуоліёкі з фінскім селянінам з раёна Хаўха [[Роопе Юнтула]] і яго гаспадаркай [[Juntulan tila|Юнтула]]. == Сюжэт == Пунціла — багаты землеўладальнік, які хоча выдаць сваю дачку Еву замуж за дыпламата. Аднак у стане алкагольнага ап’янення ён лічыць, што Ева магла б выйсці замуж і за яго шафёра і слугу Маты. Маты разумее, што свет гаспадара і слугі занадта розны. Урэшце ён пакідае маёнтак Пунцілы. == Крыніцы == * Jan Knopf: ''Brecht-Handbuch''. * Erkki Wuolijoki: ''Niskavuoren henki — Viljapelloilta valkokankaalle''. Karisto, 2015. {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-28}} 6eh1kidjeotsj94xa62jsbobhmeskqc Гета ў Стрэшыне 0 811831 5177115 5172717 2026-08-07T12:20:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177115 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ghetto Zhlobin and Streshin 9a.jpg|thumb|260px|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Стрэшыне''' (верасень 1941 — 14 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Стрэшын]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1939 годзе ў пасёлку [[Стрэшын]] жыў 531 габрэй — 33% насельніцтва{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=951}}. Пасёлак быў акупаваны [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 2 гады і 3 месяцы — з 11 жніўня 1941 года да 29 лістапада 1943 года{{sfn|«Памяць. Жлобiн. Жлобiнскi раён»|2000|с=187}}. Забойствы яўрэяў, у тым ліку і дзяцей, пачаліся адразу пасля акупацыі{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=951}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у верасні 1941 года акупанты арганізавалі гета, у якім апынуліся каля 480 чалавек. Вязняў размясцілі ў маленькіх хатках. З-за цеснаты і голаду людзі хварэлі і паміралі{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=37}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=951}}. 4 красавіка 1942 года нямецкі камендант Горн і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|начальнік паліцыі]] Стрэшына перавялі 282 яўрэі з гета ў канцэнтрацыйны лагер, дзе былі смерці ад пабояў і голаду. Затым іх пад канвоем адправілі ў [[Жлобін]], па дарозе расстрэльваючы знясіленых людзей, і забілі ў Жлобіне разам з мясцовымі габрэямі{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=951}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=160}}. Пакінутых жывых 14{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=37}} (11 і 12<ref name=autogenerated1>''Славин И.'' [http://nashkraj.info/tragicheskaya-arifmetika-zhlobin-streshin-shhedrin/ Трагическая арифметика (Жлобин, Стрешин, Щедрин)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220624102124/http://nashkraj.info/tragicheskaya-arifmetika-zhlobin-streshin-shhedrin/ |date=24 чэрвеня 2022 }}</ref>) апрэля 1942 года [[айнзацкаманда 8]] расстраляла ў полі паміж Жлобінам і вёскай [[Лебядзёўка (Жлобінскі раён)|Лебядзёўка]] каля нафтаналіўных бакаў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=951}}{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=37}}<ref name=autogenerated1 />. Выратавацца змаглі нямногія. У асноўным яны далучыліся да партызан{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=951}}. У 1944 годзе камісія [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] правяла эксгумацыю пахаванняў і выявіла 463 целы — 108 мужчынскіх, 140 жаночых і 211 дзіцячых{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=951}}. == Памяць == Помнік і мемарыял габрэям Стрэшына і Жлобіна ўзведзены ў Жлобіне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Жлобiн. Жлобiнскi раён»|2000|Г. П. Пашкоў, В. Ф. Бяльковiч, У. К. Ерафееў i iнш. (рэдкал.); С. П. Самуэль (уклад.). «Памяць. Жлобiн. Жлобiнскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 2000. — 752 с. — ISBN 985-11-0186-9.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гісторыя Жлобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Стрэшын]] [[Катэгорыя:Стрэшын]] i3iks02ggpd3sf5p77l7l5izv8zf26i 2-я вуліца Пржавальскага (Мінск) 0 811903 5177186 5173348 2026-08-07T13:05:42Z Андрэй 2403 Б 152769 5177186 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 2-я вуліца Пржавальскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 87 |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=31&street=1635 Минская область - Минский район - Минск - Улица 2 пржевальского - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 439 м з поўдня на поўнач і 327 м з захаду на ўсход<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/2nd-przavalskaha згодна сайту Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/?ll=27.659175%2C53.877215&z=15 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-я вуліца Пржавальскага''' — 2-я [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а, названая ў гонар [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|вядомага падарожніка-географа]] ў 1954 г(?)<ref>Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/69-ulitsa-przhevalskogo дадзеных на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref>. Ідзе 2-ма часткамі ад скрыжавання з [[Вуліца Ушакова (Мінск)|вуліцай Ушакова]] потым робіць паварот да [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцы]] і ўтварае з ёй скрыжаванне; потым зноў пачынаецца ад скрыжавання з [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскім завулкам]], робіць паварот і зноў ідзе паралельна Дняпроўскай вуліцы, перасякае [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскую вуліцу]] і зноў робіць паварот на выезд у бок [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльнай вуліцы]]<ref>Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/?ll=27.662924%2C53.875812&z=15 Карты Яндэкс]</ref>. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з індывідуальнай сядзібнай забудовы. == Славутасці == * Дом 11. Праектная арганізацыя «Архінжпраект»<ref>[https://by.vspravke.com/minsk/company/11889 Архинжпроект]</ref>. == Цікавыя факты == * Вуліца з'яўляецца сваеасаблівым працягам [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|аднайменнага элемента дарожнай інфраструктуры]]. * Вуліца мае спецыфічную канфігурацыю: перакуленая літара "L" і "[[клямка]]", якія аддзелены адна ад адной зяленай зонай у раёне дома 69 Дняпроўскай вуліцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/829 2-я вуліца Пржавальскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-przavalskaha 2-я вуліца Пржавальскага ў базе Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576515 2-я улица Пржевальского на 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/panorama/?ll=27.663184%2C53.876220&panorama%5Bdirection%5D=161.226509%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.663394%2C53.876654&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=16 2-я вуліца Пржавальскага на панараме Карты Яндэкс] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 20qgjwpobsi5jo3n5ul3dwzxwgxakth Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская 0 811966 5177226 5174059 2026-08-07T15:23:35Z Ілля Касакоў 21245 5177226 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская''', у першым шлюбе '''Трафіменка''', у другім — '''Валы́нская''' (1854, Магілёў —28 мая 1939) — рэвалюцыянерка-народніца. Сястра [[Мікалай Судзілоўскі|Мікалая Судзілоўскага]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/en/documents/131221|title=Судзілоўская (па першаму мужу Трафіменка, па другому - Валынская) Яўгенія Канстанцінаўна - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/7102-sudzilovskaya-trofimenko-volynskaya-evgeniya-konstantinovna|title=ГПИБ {{!}} Судзиловская (Трофименко, Волынская) Евгения Константиновна|first=Н. П.|last=ИнфоРост|website=elib.shpl.ru|access-date=2026-07-31}}</ref> == Біяграфія == Нарадзілася ў 1854 годзе ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Дваранка. Яе бацька быў [[Калежскі асэсар|калежскім асэсарам]] і землеўладальнікам. Валодаў маёнткам Фастава ў [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскім павеце]] (цяпер не існуе). У 1870 годзе яна скончыла [[Магілёўская гімназія|Магілёўскую гімназію]] і паступіла ў Калінкінскі павітальны інстытут у Пецярбургу. Па невядомай прычыне курсаў так і не скончыла. Пасля гэтага паехала ў [[Цюрых]]. У Цюрыху яна пазнаёмілася з Ф. Лермантавым. У 1873 годзе вярнулася і жыла ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Тут, у Пецярбургу, стала членам гуртка (бакунінскага), які ўзначальваў Ф. Лермантаў. Разам з [[Соф'я Львоўна Пяроўская|Соф’яй Пяроўскай]], [[Вера Мікалаеўна ФІгнер|Верай Фігнер]] і іншымі дзеячамі «[[Народная воля (арганізацыя)|Народнай волі]]» брала ўдзел у рэвалюцыйных акцыях. Неўзабаве паехала ў сяло Сцяпанаўка (Гарадзішчанскі павет, [[Пензенская губерня]]) для прапаганды ідэй нарадавольцаў сярод сялян. Кантактавала з пензенскім рэвалюцыйным гуртком. 19 жніўня 1874 года была арыштавана ў сувязі са справай пензенскага рэвалюцыйнага гуртка. Амаль год (23.2.1875 — 8.1.1876) утрымлівалася ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]]. Затым была пераведзена ў Дом папярэдняга зняволення. Аддадзена пад суд разам з іншымі [[Нарадаволец|нарадавольцамі]] на Працэсе ста дзевяноста трох. Падчас працэсу, больш за год (5.10.1876 — 11.10.1877), знаходзілася ў Петрапаўлаўскай крэпасці, а потым была зноў пераведзена ў Дом папярэдняга зняволення. Прысудам суда 23 студзеня 1878 года прызнана невінаватай. Пасля апраўдання паехала ў бацькаў маёнтак. Спачатку знаходзілася пад галосным, а потым пад негалосным наглядам паліцыі. У снежні 1878 года выйшла замуж за А. А. Трафіменку, які быў урачом 1-га Кіеўскага ваеннага шпіталя. Пасля замужжа атрымала дазвол жыць у [[Кіеў|Кіеве]] ў мужа. Паехала разам з мужам у Трубчаўскі павет ([[Арлоўская губерня]]), калі яе муж атрымаў там у сакавіку 1879 года месца [[Земскі ўрач|земскага ўрача]]. Пасля смерці мужа ў тым жа годзе зноў вярнулася ў бацькаў маёнтак. Ад нагляду паліцыі была вызвалена 26 кастрычніка 1892 года. Увесь гэты час працавала ў нядзельных школах. Пасля 1905 года стала працаваць у Палітычным [[Чырвоны Крыж|Чырвоным Крыжы]]. Выйшла другі раз замуж за Валынскага. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] знаходзілася ў Францыі. У 1930 годзе стала пенсіянеркай [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў|Усесаюзнага таварыства палітсасланцаў-катаржан]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Деятели революционного движения в России : от предшественников декабристов до падения царизма : биобиблиографический словарь / Всесоюзное общество политических каторжан и ссыльно-поселенцев. — Москва, 1932. — Т. 2 : Семидесятые годы, вып. 4. — С. 1644—1645. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 566. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 2001. — Т. 6, кн. 1. — С. 441. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Судзілоўская Яўгенія Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны]] [[Катэгорыя:Нарадавольцы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеркі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] 6j9exj4uqgzqgtwiydtc7nqxc1bpyhw Глен Хансард 0 812043 5177156 5174933 2026-08-07T12:44:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177156 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Глен Джэймс Ангус Хансард''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ірландскі спявак, аўтар песень і акцёр. У 1990 годзе ён стаў сузаснавальнікам ірландскага рок-гурта [[The Frames]], фронтменам якога ён быў. Гурт выпусціў шэсць студыйных альбомаў, чатыры з якіх трапілі ў дзесятку лепшых ірландскіх альбомных хіт-парадаў. Хансард таксама быў удзельнікам [[Фолк-рок|фолк-рок-]]<nowiki/>дуэта [[The Swell Season]], заснаванага ў 2005 годзе, які выпусціў тры альбомы. У 2012 годзе ён выпусціў свой дэбютны сольны альбом ''Rhythm and Repose''; другі альбом ''Didn't He Ramble'' (2015) быў намінаваны на прэмію «Грэмі» за найлепшы фолк-альбом. Хансард быў у першую чаргу музыкам, але таксама здымаўся ў кіно і пісаў музыку для яго. Ён зняўся ў камедыйнай драме ''The_Commitments'' (1991), якая атрымала прэмію [[BAFTA|BAFTA,]] і рамантычнай драме ''Sirano'' (2021), намінаванай на [[Залаты глобус|«Залаты глобус»]]. Хансард зняўся ў музычнай драме ''Once'' (2007), якая атрымала некалькі буйных узнагарод, у тым ліку прэмію «Оскар» за найлепшую арыгінальную песню за «''Falling Slowly''», якую сумесна напісалі і выканалі Хансард і Маркета Ірглова. Хансард ажаніўся з фінскай паэтэсай Майрэ Саарыцай у 2022 годзе; у тым жа годзе ў іх нарадзіўся сын, і яны жылі ў Селбрыджы каля Дубліна і ў [[Хельсінкі]]. Ён загінуў у аварыі на матацыкле на ўскраіне [[Дублін|Дубліна]] ў ліпені 2026 года ва ўзросце 56 гадоў. [[Файл:Glen_marketa_derry_2006.jpg|міні| Гансард і Маркета Ірглова граюць у краме пласцінак Cool Discs, [[Ландандэры|Дэры]], Паўночная Ірландыя, красавік 2006 г.]] == Дыскаграфія == === Сольная === ==== Студыйныя альбомы ==== * ''Rhythm and Repose (2012)'' * ''Didn't He Ramble (2015)'' * ''Between Two Shores (2018)'' * ''This Wild Willing (2019)'' * ''All That Was East Is West of Me Now (2023)'' ==== Міні-альбомы ==== * ''Drive All Night'' (2013) * ''It Was Triumph We Once Proposed...Songs of Jason Molina'' (2015) * ''A Season on the Line'' (2016) === The Frames === '''Студыйныя альбомы''' * ''Another Love Song'' (1991) * ''Fitzcarraldo'' (1995) * ''Dance the Devil'' (1999) * ''For the Birds'' (2001) * ''Breadcrumb Trail'' (2002) * ''Burn the Maps'' (2004) * ''The Cost'' (2006) * ''Longitude'' (2015) === The Swell Season === '''Студыйныя альбомы''' * ''The Swell Season'' (2006) * ''Once: Music from the Motion Picture'' (2007, саўндтрэк) * ''Strict Joy'' (2009) * ''Forward'' (2025) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|360598|Glen Hansard}} * [https://web.archive.org/web/20120116035507/http://www.theswellseason.com Profile], theswellseason.com * [http://www.irishmusiccentral.com/theframes/lyrics.html Lyrics] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120414205112/http://www.irishmusiccentral.com/theframes/lyrics.html|date=14 April 2012}}, IrishMusicCentral.com * [https://www.threemonkeysonline.com/article_glen_hansard_interview_the_frames.htm "Sweating Songs" (Hansard interview)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081019004707/http://www.threemonkeysonline.com/article_glen_hansard_interview_the_frames.htm |date=19 кастрычніка 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20100222081821/http://www.vpro.nl/programma/vrijegeluiden/afleveringen/20653176 It's Just A Band] (2005) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лорэнса Аліўе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Драма Дэск»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшую песню да фільма»]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Фолк-музыканты]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Музыканты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гітарысты Ірландыі]] qud9n9zo30ji98sr5uuo59100dip0pv Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі 0 812053 5177356 5175093 2026-08-08T06:00:01Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі]] у [[Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі]] 5175093 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі | Выява = [[File:Wincenty Sleńdziński. Napoleon Galicki.jpg|thumb|Вікенцій Сляндзінскі. Партрэт Напалеона Галіцкага, прафесара Харкаўскага ўніверсітэта. 1868]] | Дата нараджэння = [[1818]] | Месца нараджэння = [[Вілейка]] | Дата смерці = [[15 снежня]] [[1881]] | Месца смерці = [[Сэрвач]] | Род дзейнасці = [[ветэрынар]] | Месца працы = [[Харкаўскі ўніверсітэт]], Харкаўская ветэрынарная школа | Альма-матар = [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Навуковы кіраўнік = Караль Вішнеўскі }}'''Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі''' ([[1818]], [[Вілейка]] - [[15 снежня]] [[1881]], [[Сэрвач (Вілейскі раён)|Сэрвач]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) - лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В.А., Смолянинов В.К., Северин Р.В., Хомутовская С.А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ – ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818–15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842–1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў Маладзечанскай гімназіі. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[Дацэнт|дацэнтам]] кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з'ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. - [Санкт-Петербург, 1858?]. - 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем'янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Ветэрынарыя]] [[Катэгорыя:Ветэрынары]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] olp0egcvzs4ypnd3ko288hx92y1ha9w Яніна (герб) 0 812143 5177462 5175754 2026-08-08T09:48:39Z M.L.Bot 261 злучэнне з элементам Вікіданых, вфтр, арфаграфія тут вымагае праверкі 5177462 wikitext text/x-wiki {{герб}} '''Яніна''' ({{lang-pl|Janina}}; іншыя назвы — «Шчыт у Шчыце», «Поле ў Полі», «Тарча», {{lang-la|Clipeus in Clipeum}}, {{lang-la|Campus Intra}}) — герб польскай і вялікалітоўскай шляхты. Належыць да ліку 47 гербаў, перанесеных на баярства Вялікага Княства Літоўскага паводле [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года<ref name="znam">{{Кніга|аўтар=Znamierowski A.|загаловак=Herbarz rodowy|месца=Warszawa|выдавецтва=Świat Książki|год=2004|старонкі=109|isbn=83-7391-166-9}} {{ref-pl}}</ref>. Паводле «Гербоўніка польскага» Тадэвуша Гайля, права на герб мелі каля 275 прозвішчаў<ref name="gajl">{{Кніга|аўтар=Gajl T.|загаловак=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku|месца=Gdańsk|выдавецтва=L&L|год=2007|isbn=978-83-60597-10-1}} {{ref-pl}}</ref>. Найбольш вядомым носьбітам быў кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Ян III Сабескі]]. == Апісанне == Найстарэйшае захаванае апісанне змешчана ў гербоўніку ''Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae'', складзеным [[Ян Длугаш|Янам Длугашам]] у 1464—1480 гадах: {{lang-la|Janyna in campo rubeo clipeum defert}} — «Яніна ў чырвоным полі шчыт носіць»<ref name="dlugosz">{{Кніга|аўтар=Długosz J.|загаловак=Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae|адказны=выд. Z. Celichowski|месца=Poznań|выдавецтва=Biblioteka Kórnicka|год=1885|старонкі=23}} {{ref-pl}}</ref>. [[Каспар Нясецкі]], спасылаючыся на Бартоша Папроцкага і Шымана Акольскага, апісвае герб як брунатны шчыт у чырвоным полі, з паўлінавымі пёрамі ў кляйноце<ref name="nies">{{Кніга|аўтар=Niesiecki K.|загаловак=Herbarz polski|том=IV|месца=Lipsk|выдавецтва=Breitkopf i Haertel|год=1841|старонкі=428—436}} {{ref-pl}}</ref>. Сучасны блазон: у чырвоным полі меншы шчыт (у розных крыніцах — брунатны, сталёвы або фіялетавы). Кляйнот — сем паўлінавых пёраў. Намёт чырвоны, падбіты срэбрам. Герб ужываўся ў значна розных колерах і прапорцыях у розных родаў, аднак ва ўсіх выпадках захоўваў асноўны матыў — шчыт у полі шчыта, што і адлюстравана ў яго альтэрнатыўных назвах<ref name="znam" />. == Гісторыя == === Найранейшыя згадкі === Найстарэйшая вядомая выява герба паходзіць з пячаткі Пэлкі з Чыжова, суддзі сандамірскай зямлі, 1376 года; шэраг крыніц падае датай першай згадкі 1379 год<ref name="semk">{{Кніга|аўтар=Semkowicz W. (рэд.)|загаловак=Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie|том=VIII|месца=Kraków|год=1928|старонкі=142}} {{ref-pl}}</ref>. Радавое паданне адносіць з’яўленне герба да 1246 года і звязвае яго з Пятром Выджгам, уладальнікам замкаў у Чорштыне і Рытры, які нібыта загінуў у Прусіі, ваюючы з крыжакамі; дакументальнага пацвярджэння гэтыя звесткі не маюць. Назва герба паходзіць ад назвы вёскі Яніна ў Бускім (раней Стапніцкім) павеце Малапольшчы, якая ў XII ст. належала [[Ордэн іаанітаў|ордэну іаанітаў]] і ад яго атрымала сваю назву. Адам Банецкі ўжывае для роду вызначэнне «з Яніны», лічачы гэтую вёску родавым гняздом<ref name="bon">{{Кніга|аўтар=Boniecki A.|загаловак=Herbarz polski|месца=Warszawa|год=1899—1913}} {{ref-pl}}</ref>. Герб быў пашыраны найперш сярод родаў, аселых у Кракаўскай, Сандамірскай, Ленчыцкай і Серадзкай землях. === Пашырэнне ў Вялікім Княстве Літоўскім === Паводле актаў Гарадзельскай уніі 1413 года герб быў перанесены на шляхту Вялікага Княства Літоўскага. Ад польскага боку род Янінаў прадстаўлялі Мацей, біскуп пярэмышльскі, Пётр Тур, суддзя ленчыцкі, і Мікалай з Суходала, суддзя люблінскі; герб прыняў баярын Войсым (Войшым) Данейковіч, звестак пра якога ў сучасных яму крыніцах не захавалася<ref name="semk" />. == Легенды == Каспар Нясецкі прыводзіць два паданні пра паходжанне герба. Паводле першага, герб каля 1000 года надаў [[Баляслаў I Харобры]] рыцару Яніку, які ў бітве хутка вырабіў для абстрэльванага стрэламі войска некалькі шчытоў і з імі павёў людзей на праціўніка. Паводле другога, вядомага таксама з твораў Марціна Кромера, герб надаў Лешак I аднаму з тых, хто дапамагаў яму ў ваеннай хітрасці, калі кусты і хмызняк былі прыбраныя пад шаломы і тарчы<ref name="nies" />. == Роды Беларусі і ВКЛ == Сярод найбольш вядомых родаў, што карысталіся гербам, — Сабескія, Пясецкія і частка [[Патоцкія|Патоцкіх]]. Апрача Яна III Сабескага, герб ужывалі яго сын каралевіч Якуб Людвік Сабескі і дачка Тэрэза Кунегунда Сабеская, курфюрстка баварская. == Адмены == Вядомыя адмены герба: Яніна II, Зграя, Хуноўскі, а таксама арыстакратычныя адмены Сабескі і Суходольскі. Асобныя геральдысты, у прыватнасці Альфрэд Знамяроўскі, залічаюць да адменаў «Яніны» таксама сілезскі герб Axt<ref name="znam" />. <gallery> POL COA Jurgiewicz.svg|Юргевіч POL COA Zgraja.svg|Зграя POL COA Chunowski.svg|Хуноўскі POL COA Suchodolski Hrabia.svg|Суходольскі </gallery> == Сузор’е Шчыт == «Яніна» — адзіны шляхецкі герб, які лёг у аснову назвы сузор’я. У 1684 годзе гданьскі астраном [[Ян Гевелій]] вылучыў новае сузор’е і назваў яго {{lang-la|Scutum Sobiescianum}} («Шчыт Сабескага») у гонар перамогі войскаў пад камандаваннем Яна III Сабескага ў [[Бітва пад Венай|бітве пад Венай]] 1683 года. Сузор’е было змешчана ў яго зорным атласе ''Uranographia'' (1690). Пазней назва скарацілася да [[Шчыт (сузор'е)|Шчыт]] ({{lang-la|Scutum}}). == У тэрытарыяльнай геральдыцы == У гарадской геральдыцы XVIII—XIX стст. «Яніна» выступае як аснова або элемент гербаў гарадоў, што былі ўладаннямі Сабескіх, — Жоўквы, Зборава, Золачава і Маркаполя (цяпер Украіна). Герб пакладзены таксама ў аснову сучаснага герба варшаўскага раёна Вілянаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Znamierowski A.|загаловак=Herbarz rodowy|месца=Warszawa|выдавецтва=Świat Książki|год=2004|старонкі=109|isbn=83-7391-166-9}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар=Gajl T.|загаловак=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku|месца=Gdańsk|выдавецтва=L&L|год=2007|isbn=978-83-60597-10-1}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар=Niesiecki K.|загаловак=Herbarz polski|том=IV|месца=Lipsk|выдавецтва=Breitkopf i Haertel|год=1841}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар=Дз. Ч. Матвейчык [і інш.]|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|адказны=нав. рэд. А. Рахуба|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|год=2014|том=3|isbn=978-985-01-1095-4}} {{ref-be}} == Спасылкі == * [https://lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/pradmova Гербоўнік беларускай шляхты] на сайце Ю. Лычкоўскага {{ref-be}} {{Гербы Гарадзельскай уніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы]] [[Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі]] 6qi4fx8s5z9ncn2sm21bfdodousl11t Мая Тодараўна Кляшторная 0 812171 5177267 5176743 2026-08-07T18:13:59Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177267 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]] і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=sb.by|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first=|last=|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=СБ. Беларусь сегодня|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} hqsbxz87vei9mhx6ys3u0mjj3ogqvhp 5177295 5177267 2026-08-07T21:33:35Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5177295 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]] і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|СБ. Беларусь сегодня|2017|p=}}{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=СБ. Беларусь сегодня|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first= Галина |last=Братко|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 3q7aimngdf65abo01qr7hgv2dcvkj10 5177296 5177295 2026-08-07T21:34:31Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5177296 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]] і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|СБ. Беларусь сегодня|2017|p=}}{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=СБ. Беларусь сегодня|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first= Галина |last=Братко|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=СБ. Беларусь сегодня|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} lacptigv1h3mmhk4iz5ojvb95mm1eta 5177297 5177296 2026-08-07T21:36:15Z M.L.Bot 261 5177297 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]] і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|СБ. Беларусь сегодня|2017|p=}}{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Наша Ніва|2026|{{cite web|ref=Наша Ніва|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=СБ. Беларусь сегодня|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first= Галина |last=Братко|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=СБ. Беларусь сегодня|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} j5ud3mpxrewu86aibq8oaex2n6ajyfp 5177298 5177297 2026-08-07T21:49:08Z M.L.Bot 261 /* Дзейнасць */ 5177298 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]] і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла азнаёміцца з архіўнай следчай справай маці у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|СБ. Беларусь сегодня|2017|p=}}{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Наша Ніва|2026|{{cite web|ref=Наша Ніва|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=СБ. Беларусь сегодня|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first= Галина |last=Братко|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=СБ. Беларусь сегодня|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} odbd6aue0nr3u75gxmrfjz5ujldgi9y 5177299 5177298 2026-08-07T21:52:22Z M.L.Bot 261 /* Дзейнасць */ 5177299 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]] і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла азнаёміцца з архіўнай следчай справай маці у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|СБ. Беларусь сегодня|2017|p=}}{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі ў мемарыяле на месцы АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Наша Ніва|2026|{{cite web|ref=Наша Ніва|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=СБ. Беларусь сегодня|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first= Галина |last=Братко|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=СБ. Беларусь сегодня|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 93ttfevvspx2xayf9dujk45j7u1tvd5 Тадэвуш Шалігоўскі 0 812229 5177417 5176664 2026-08-08T08:33:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5177417 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Выява = [[File:Tadeusz Szeligowski.jpg|thumb]] }} '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-szeligowski|title=Tadeusz Szeligowski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1896-09-13|access-date=2026-08-06}}</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  У 1931 годзе выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі, кіраваў хорам імя Станіслава Манюшкі. У 1932 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе выкладаў тэорыю музыкі ў Кансерваторыі, а з 1935 па 1939 год займаў пасаду намесніка дырэктара прыватнай Кансерваторыі імя Мечыслава Карловіча. Таксама чытаў лекцыі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1932 годзе ён заснаваў вакальны ансамбль «Pro Arte» і ініцыяваў стварэнне Віленскай рады мастацкіх аб'яднанняў. З пачаткам Другой сусветнай вайны працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод твораў: опера «''Бунт жакаў''»(паст. 1951), балеты «''Паўлін і дзяўчына''» (паст. 1949), «''Мазепа''» (паст.1959), сімфанічная сюіта «''Казюкі''» (1927), пабудаваная на інтанацыях беларускага і літоўскага фальклору, харавыя апрацоўкі беларускіх народных песень «''Перапёлка''», «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы, заржы''» і інш.  Сярод вучняў [[Вітальд Рудзінскі]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». З 1951 па 1954 год з'яўляўся старшынёй Саюза польскіх кампазітараў. Шматразовы лаўрэат польскіх і міжнародных прэмій. Двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Польшчы (1950, 1951). Узнагароджаны Ордэнам Адраджэння Польшчы і Крыжом Заслугі. У 1931 г. у Вільні ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] <references /> [[Катэгорыя:Беларускія народныя песні]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Познані]] 2bpobpx803b0ew0r0cfbsfa3uhsss6f Пакгауз 0 812283 5177456 5176898 2026-08-08T09:25:01Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177456 wikitext text/x-wiki [[Файл:Güterboden Bahnhof Radebeul-Ost 03.jpg|thumb|Пакгауз]] '''Пакгауз''' (ад {{lang-de|Packhaus}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}</ref>) — склад для захоўвання грузаў пры [[чыгуначная станцыя|чыгуначных станцыях]], партах і да т.п. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакгауз||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} [[Катэгорыя:Камерцыйная нерухомасць]] [[Катэгорыя:Пуцявая гаспадарка]] cts1zl9ebi6uj0ki1e3y3bfmumx8oco Юзаф Неміровіч-Шчыт (пам. паміж 1808 і 1817) 0 812284 5177455 5176901 2026-08-08T09:24:58Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177455 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Неміровіч-Шчыт | месца смерці = Вільня | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Jastrzębiec herb.svg }} '''Юзаф Неміровіч-Шчыт''' герба [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (памёр паміж 1808 і 1817 гг.) — [[Кашталяны берасцейскія|кашталян берасцейскі]] (1783–1790), дарадца [[Пастаянная Рада|пастаяннай рады]], дэпутат сейма, член сеймавага суда (1784–1786), [[камергер]] Яго Каралеўскай Вялікасці [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] (з 1773 г.), кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] . Сын Яна Крыштафа (Яна Антонія), уладара [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадка]], і Людвікі, народжанай Пац, дачкі кашталяна полацкага Міхала Казіміра Паца і Кацярыны, народжанай Карась. Унук Крыштафа Бенедыкта Неміровіча-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны Кежгайла-Завішанкі. Пляменнік [[Юзаф Неміровіч-Шчыт|Юзафа Неміровіча-Шчытта]], кашталяна [[Мсціслаўскае ваяводства|мсціслаўскага]], і брат Крыштафа, [[Староста|старосты]] вітагольскага. == Грамадская дзейнасць == Як акруговы саветнік [[Пінск|пінскі]] ў 1767 падпісаў у [[Вільня|Вільні]] акт [[Радамская канфедэрацыя|генеральнай (Радамскай) канфедэрацыі]]. У тым жа годзе на абласным савеце ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ён быў абраны другім пасланнікам ад [[Лівонія|Лівоніі]] і [[Літва (зямля)|Літвы]] (аднак пасля змен, уведзеных [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам,]] ён прадстаўляў толькі Лівонію). У 1767–1768 гадах дэлегацкі сойм прызначыў яго ў камісію па справе [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] і яго жонкі Караліны з Аўгусцінскім ордэнам і пераемнікамі Беліковічаў. У 1773 годзе ён стаў [[Камергер|камергерам]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|караля Станіслава Аўгуста]] . У 1782 годзе на правінцыйным сходзе плоцкага ваяводства у Рацёнжы быў абраны дэпутатам Варшаўскага сейма таго ж года, дзе быў абраны дарадцам ад Літоўскай правінцыі ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]] . У 1783 годзе ён стаў [[Кашталян|кашталянам]] Брэста. У 1784 годзе на Гродзенскім сейме Сенат прызначыў яго кіраўніком [[Адукацыйная камісія|Камісіі народнай адукацыі]] . Ён стаў парламенцкім суддзёй на другі тэрмін (1785). У 1786 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] даручыў яму кіраўніцтва каралеўскай партыяй у [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] Літвы. У 1786 годзе ён быў абраны ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]], у якой праслужыў два тэрміны (1786–1788). У 1787 годзе ён быў прызначаны ў камісію [[Пастаянная Рада|Пастаяннай рады]] па праверцы рахункаў [[Генерал|генерала]] [[Артылерыя|артылерыі]] Алаізы Фрыдрыха Бруля . У 80-х гадах стала жыў у Варшаве, карыстаючыся даверам прымаса Міхала Ежы Панятоўскага . У 1788 годзе ён падпісаў акт аб Усеагульнай Канфедэрацыі Двух Нацый. На [[Чатырохгадовы сойм|Вялікім Сейме]] ён прадстаўляў пазіцыю раялістаў і абараняў Пастаянную раду. У 1791 годзе ён быў вылучаны Сенатам у Канстытуцыйную дэпутацыю і абраны камісарам [[Камісія паліцыі абодвух народаў|Паліцэйскай камісіі Двух Нацый]] . Член Літоўскай шпітальнай дэпутацыі (1792). У 1793 годзе на Гродзенскім сейме (у якім ён не ўдзельнічаў) быў прызначаны Сенатам старшынёй камісіі па дэмаркацыя польска-расійскай мяжы. У 1784 годзе ён стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]], а ў 1788 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]] . == Нерухомасць і падмуркі == Ён валодаў значнымі зямельнымі ўладаннямі, у тым ліку: з боку маці Людвікі Пац - Вяльбутаў і Гедэйкі ([[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]]), разам з братам Крыштафам — вялікія ўладанні ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], дзе ў сярэдзіне 18-га стагоддзя быў пабудаваны палац Неміровічаў-Шчыт, [[Бастынь]], а таксама маёмасць яго жонкі Тэклі Матушэвіч: Кустынь, Яцкавічы і Матыкалы, а таксама ў плоцкім ваяводстве: ​​Цяхціна (уключаючы Цяхціна, Госьліцы і Гасьлічкі), Загробы (уключаючы Чудзіна, Дабруск і Мячэнскае Кмеце), Мячэніна, Бенбнаў. Таксама ў плоцкім ваяводзтве ў 1789 г. ён набыў Ляшчыну Ксенжэ і маёнтак Чорж. У Цяхціне разам са сваёй жонкай Тэкляй ён у 1775 годзе заснаваў драўляны касцёл,<ref>{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20071219064120/http://www.diecezja.plock.pl/index.php?show=parafia&dekanat=28&parafia=122|title=Ciachcin. Parafia pw. św. Stanisława BM|website=diecezja.plock.pl}}</ref> а ў Госліцах меў мураваны панскі дом. Ён жыў у [[Вялікія Матыкалы|Матыкалах]], потым у [[Варшава|Варшаве]], а на пачатку 19 стагоддзя пераехаў у [[Бастынь]] . Тэкла Неміровіч-Шчыт, народжаная Матушэвіч, жонка кашталяна з Брэста, была адной з самых шчодрых ахвярадаўцаў у гісторыі шпіталя св. Тройцы ў [[Плоцк|Плоцку]]. == Сям'я == Ажаніўся з Тэкляй Матушэвіч, дачкой Юзафа, [[Стольнік|стольніка]] берасцейскага, і Канстанцыі, народжанай Кучынскай, стольніка дрогіцкага. Тэкля рана засталася сіратой і атрымала ў спадчыну значны маёнтак. Яе законным апекуном стаў дзядзька [[Марцін Матушэвіч]] . З Тэкляй у яго быў адзіны сын — Нікадзім (каля 1777–каля 1797), які памёр маладым і бяздзетным. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Andrzej Haratym, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 47. Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności – Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, 2011, s. 561–563. ISBN 978-83-88909-93-1. * Aleksander Czaja, Aleksander Czaja, Między tronem, buławą i dworem petersburskim, Warszawa 1988 * Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008 {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)]] [[Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] i5pftzopsh6lepagbfztfgcw8h3ybts Пакіданне ў небяспецы 0 812286 5177453 5176904 2026-08-08T09:24:55Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177453 wikitext text/x-wiki '''Пакіданне ў небяспецы''' ў крымінальным праве — адно са злачынстваў супраць асобы. Выражаецца ў заведамым пакіданні без неадкладнай дапамогі асобы, якая знаходзіцца ў небяспечным для [[жыццё|жыцця]] або [[здароўе|здароўя]] становішчы і пазбаўлена магчымасці да самааховы з прычыны малалецтва, старасці, хваробы або сваёй бездапаможнасці ў выпадках, калі вінаваты меў магчымасць аказаць дапамогу гэтай асобе і быў абавязаны гэта зрабіць ці сам паставіў яе ў небяспечнае для жыцця або здароўя становішча. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакіданне ў небяспецы||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} [[Катэгорыя:Злачынствы супраць асобы]] 7mdb9ji8pwzjrxqbnue0l4ydcd309ah Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар) 0 812301 5177452 5177023 2026-08-08T09:24:32Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177452 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пакроўскі}} {{Асоба}} '''Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі''' ({{lang-ru|Влади́мир Алекса́ндрович Покро́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1909). == Біяграфія == Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1892—98), выкладаў там жа (1912—17), інстытутах Жаночым політэхнічныс і грамадзянскіх інжынераў. Працы ў неарускім стылі: мемарыяльны храм пад Лейпцыгам (Германія; 1912—13), банк у Ніжнім Ноўгарадзе (1913), будынак пазыковай касы ў Маскве (1914, з Б.​Нілусам), комплекс т.зв. Фёдараўскага гарадка ў Царскім Сяле (цяпер г. Пушкін Ленінградскай вобласці) — сабор (1912), карпусы казарм і афіцэрскага сходу (1910—12). Адзін з удзельнікаў праектавання Волхаўскай ГЭС (адкрыта ў 1926). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] gk7jwe41jazssnr06wm3abmr91j5te9 Жазефіна Лейхтэнбергская 0 812307 5177052 2026-08-07T12:00:17Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Жазефіна Лейхтэнбергская]] у [[Жазэфіна Лейхтэнбергская]] па-над перасылкай: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177052 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Лейхтэнбергская]] d6oxa8fsgzz6dyjl0ijion1y9bxpo5m Размовы:Жазефіна Лейхтэнбергская 1 812308 5177054 2026-08-07T12:00:17Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Жазефіна Лейхтэнбергская]] у [[Размовы:Жазэфіна Лейхтэнбергская]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177054 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Жазэфіна Лейхтэнбергская]] r08y6di44l9e3hhykz1krzih8yr3npv Жазефіна Спарэ 0 812309 5177059 2026-08-07T12:03:09Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Жазефіна Спарэ]] у [[Жазэфіна Спарэ]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177059 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Спарэ]] rmzmlj7xzg641b8nukt0v0y0uo13z3d Размовы:Жазефіна Спарэ 1 812310 5177061 2026-08-07T12:03:10Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Жазефіна Спарэ]] у [[Размовы:Жазэфіна Спарэ]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177061 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Жазэфіна Спарэ]] 5mziwysg2rb6tbc5mjllidukpdfks53 Жазефіна Бейкер 0 812311 5177064 2026-08-07T12:04:17Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Жазефіна Бейкер]] у [[Жазэфіна Бейкер]]: Паводле правапісу-2008 (гл. Марыя-Луіза-Жазэфіна) 5177064 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Бейкер]] 66qdauqfpkabjplcdo3big284x1yk67 Таскудук (Атыраўская вобласць) 0 812312 5177071 2026-08-07T12:06:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Таскудук (Атыраўская вобласць)]] у [[Таскудык (Атыраўская вобласць)]]: памылка 5177071 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Таскудык (Атыраўская вобласць)]] msqb5zwa9xq08v72096747rlmux2spx 5177072 5177071 2026-08-07T12:07:01Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Таскудык (Атыраўская вобласць)]] 5177072 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Таскудык (Атыраўская вобласць)]] ljpo8ds2f9saia3x7zjjown8u2h9pyp Сагіз (Кзылкагінскі раён) 0 812313 5177083 2026-08-07T12:10:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сагіз (Кзылкагінскі раён)]] у [[Сагыз (Кзылкагінскі раён)]]: памылка 5177083 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сагыз (Кзылкагінскі раён)]] 17p3yprlw4rnfw99gmkrbowzremijsv 5177084 5177083 2026-08-07T12:10:59Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Сагыз (Кзылкагінскі раён)]] 5177084 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Сагыз (Кзылкагінскі раён)]] iwz1bt0zglm6rka3qkxop2goskllke3 Кзылкагінскі раён 0 812314 5177091 2026-08-07T12:13:13Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кзылкагінскі раён]] у [[Кызылкагінскі раён]]: памылка 5177091 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кызылкагінскі раён]] 39st6pciasc6y5b16cezcf56gxoxc69 5177092 5177091 2026-08-07T12:13:28Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Кызылкагінскі раён]] 5177092 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Кызылкагінскі раён]] ijj2m3lcl7xmijhjysymensbnviylus Сагыз (Кзылкагінскі раён) 0 812315 5177095 2026-08-07T12:14:16Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сагыз (Кзылкагінскі раён)]] у [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)]]: памылка 5177095 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)]] jku79cbdm19x9kivnovm9bpslee3gii 5177097 5177095 2026-08-07T12:14:30Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)]] 5177097 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)]] tjehlrm7vks6qdtu94ufo08d2ulboqh Таскудук (Паўладарская вобласць) 0 812316 5177106 2026-08-07T12:19:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Таскудук (Паўладарская вобласць)]] у [[Таскудык (Іртышскі раён)]] 5177106 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Таскудык (Іртышскі раён)]] bcjggpwgottypkzltzm39069zjxgncw 5177107 5177106 2026-08-07T12:19:49Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Таскудык (Іртышскі раён)]] 5177107 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Таскудык (Іртышскі раён)]] 3ot45b8us3hohtwxbh768jzucykgbx8 Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс 0 812317 5177111 2026-08-07T12:20:24Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перайменаваў старонку [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] у [[Нясвіжскі замак]] па-над перасылкай: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-Чаховіч Уладзіслаў-20260705122400-Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясв]] 5177111 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нясвіжскі замак]] l6mfkw58ebg0n0ca8hklnoiyd6fo0n4 Размовы:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс 1 812318 5177113 2026-08-07T12:20:25Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] у [[Размовы:Нясвіжскі замак]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-Чаховіч Уладзіслаў-20260705122400-Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясв]] 5177113 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Нясвіжскі замак]] gcto4y4bojg8bfp4qg6m635zhsqn2on Таскудык 0 812319 5177120 2026-08-07T12:24:28Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Таскудык''': * [[Таскудык (Атыраўская вобласць)]] * [[Таскудык (Іртышскі раён)]] * [[Таскудык (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5177120 wikitext text/x-wiki '''Таскудык''': * [[Таскудык (Атыраўская вобласць)]] * [[Таскудык (Іртышскі раён)]] * [[Таскудык (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}} olwukqsjfq6vfta04f24br2wbr1yggt Кенбай (Сагізская сельская акруга) 0 812320 5177137 2026-08-07T12:36:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кенбай (Сагізская сельская акруга)]] у [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)]]: памылка 5177137 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)]] ts3acpb2ba9c12sbcf894jbrujy2a4p 5177138 5177137 2026-08-07T12:37:06Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)]] 5177138 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)]] dmz4zdqah7e577ruekh82i5rza0xyov Кенбай 0 812321 5177142 2026-08-07T12:39:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)]] * [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}}» 5177142 wikitext text/x-wiki * [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)]] * [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}} flraps6d4o464s9y9b3m0fp9qe54x0v Караколь (Кзылкагінскі раён) 0 812322 5177145 2026-08-07T12:40:35Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Караколь (Кзылкагінскі раён)]] у [[Караколь (Кызылкагінскі раён)]]: памылка 5177145 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Караколь (Кызылкагінскі раён)]] 7544qnf723l4gckm7jfktg9mpu1wkwc 5177146 5177145 2026-08-07T12:40:51Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Караколь (Кызылкагінскі раён)]] 5177146 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Караколь (Кызылкагінскі раён)]] sp3xurt0zlurmdqorarw0atpcnd824t Імігрант (фільм) 0 812323 5177150 2026-08-07T12:43:43Z Siarhei V 122587 Новая старонка 5177150 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Назва=Імігрант|Арыгінальная назва={{lang-fa|مهاجر}} / Mohājer|Выява=|Памер=|Подпіс=|Жанр=[[Ваенны фільм|ваенная драма]]|Рэжысёр=Эбрахім Хатамікія|Прадзюсар=Мастацкі цэнтр Ісламскай арганізацыі па распаўсюджванні|Аўтар сцэнарыя=Эбрахім Хатамікія|У галоўных ролях=Сейед Алі Рэза Хатамі<br>Сейед Эбрахім Асгарзадэ<br>Асгар Накізадэ|Аператар=Махамад-Такі Пак-Сіма|Кампазітар=Карым Гугердчы|Краіна={{сцягафікацыя|Іран}}|Год=1990|Працягласць=95 мін.|Мова=[[Персідская мова|персідская]]|Сайт=|imdb_id=0097906}} '''«Імігрант»''' ({{lang-fa|مهاجر}}; трансліт. ''Mohājer'') — іранскі мастацкі фільм 1990 года, зняты рэжысёрам Эбрахімам Хатамікія. Стужка лічыцца адным з найважнейшых крокаў у развіцці спецыфічнага нацыянальнага жанру, вядомага як «Кіно Свяшчэннай абароны» — кінематаграфічнай плыні [[Іран|Ірана]], якая цалкам прысвечана асэнсаванню і мастацкаму адлюстраванню падзей і наступстваў [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]]. == Сюжэт і гістарычны кантэкст == Дзеянне фільма разгортваецца непасрэдна ў зоне баявых дзеянняў ірана-іракскай вайны, галоўнай лакацыяй і візуальным фонам выступаюць стратэгічна важныя Месапатамскія балоты. З інжынернага пункта гледжання сюжэт факусуецца на гісторыі прымянення і разгортвання на полі бою першага пакалення іранскіх разведвальна-ўдарных [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]] «Mohajer» («Махаджэр»). Фільм даследуе міждысцыплінарны ваенны быт: праз лёс маладых байцоў і кіраванне беспілотнымі сродкамі рэжысёр стварыў філасофскі погляд на прыроду абароны і тэхналогій. Стварэннем характараў ваеннай каманды на экране займаўся пераважна іранскі акцёрскі склад: ролю Асада выканаў Сейед Алі Рэза Хатамі, у вобраз Махмуда ўжыўся Сейед Эбрахім Асгарзадэ, а ролю правадніка адыграў Асгар Накізадэ. Іншыя значныя артысты ансамбля ўключаюць Алі Рэзу Хейдары і Гуламрэзу Алі Акбары. == Крытыка і ўзнагароды == Афіцыйны рэліз фільма адбыўся 1 лютага 1990 года на нацыянальным іранскім кінафестывалі «Фаджр», дзе стужку чакаў поспех сярод аўдыторыі і кіназнаўцаў. Па выніках прэміі карціна атрымала галоўную ўзнагароду іранскай кінаіндустрыі — «Крыштальны Сімург» у катэгорыі «Найлепшы фільм». За сваю доўгую рэжысёрскую кар'еру Эбрахім Хатамікія заваёўваў гэты вышэйшы трафей пяць разоў, аднак менавіта фільм «Імігрант» называюць пераломным, які замацаваў за кінематаграфістам статус жывога класіка драмы ірана-іракскай эпохі. == Спасылкі == * {{IMDb title|0097906|«Імігрант»}} * [https://cicinema.com/en/movies/8792/ The Immigrant] на сайце Іранскай базы фільмаў 3tq9yaih4i1izk7z5pzlgaoes6l31pw 5177155 5177150 2026-08-07T12:44:30Z Siarhei V 122587 дададзена [[Катэгорыя:Ірана-іракская вайна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177155 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Назва=Імігрант|Арыгінальная назва={{lang-fa|مهاجر}} / Mohājer|Выява=|Памер=|Подпіс=|Жанр=[[Ваенны фільм|ваенная драма]]|Рэжысёр=Эбрахім Хатамікія|Прадзюсар=Мастацкі цэнтр Ісламскай арганізацыі па распаўсюджванні|Аўтар сцэнарыя=Эбрахім Хатамікія|У галоўных ролях=Сейед Алі Рэза Хатамі<br>Сейед Эбрахім Асгарзадэ<br>Асгар Накізадэ|Аператар=Махамад-Такі Пак-Сіма|Кампазітар=Карым Гугердчы|Краіна={{сцягафікацыя|Іран}}|Год=1990|Працягласць=95 мін.|Мова=[[Персідская мова|персідская]]|Сайт=|imdb_id=0097906}} '''«Імігрант»''' ({{lang-fa|مهاجر}}; трансліт. ''Mohājer'') — іранскі мастацкі фільм 1990 года, зняты рэжысёрам Эбрахімам Хатамікія. Стужка лічыцца адным з найважнейшых крокаў у развіцці спецыфічнага нацыянальнага жанру, вядомага як «Кіно Свяшчэннай абароны» — кінематаграфічнай плыні [[Іран|Ірана]], якая цалкам прысвечана асэнсаванню і мастацкаму адлюстраванню падзей і наступстваў [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]]. == Сюжэт і гістарычны кантэкст == Дзеянне фільма разгортваецца непасрэдна ў зоне баявых дзеянняў ірана-іракскай вайны, галоўнай лакацыяй і візуальным фонам выступаюць стратэгічна важныя Месапатамскія балоты. З інжынернага пункта гледжання сюжэт факусуецца на гісторыі прымянення і разгортвання на полі бою першага пакалення іранскіх разведвальна-ўдарных [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]] «Mohajer» («Махаджэр»). Фільм даследуе міждысцыплінарны ваенны быт: праз лёс маладых байцоў і кіраванне беспілотнымі сродкамі рэжысёр стварыў філасофскі погляд на прыроду абароны і тэхналогій. Стварэннем характараў ваеннай каманды на экране займаўся пераважна іранскі акцёрскі склад: ролю Асада выканаў Сейед Алі Рэза Хатамі, у вобраз Махмуда ўжыўся Сейед Эбрахім Асгарзадэ, а ролю правадніка адыграў Асгар Накізадэ. Іншыя значныя артысты ансамбля ўключаюць Алі Рэзу Хейдары і Гуламрэзу Алі Акбары. == Крытыка і ўзнагароды == Афіцыйны рэліз фільма адбыўся 1 лютага 1990 года на нацыянальным іранскім кінафестывалі «Фаджр», дзе стужку чакаў поспех сярод аўдыторыі і кіназнаўцаў. Па выніках прэміі карціна атрымала галоўную ўзнагароду іранскай кінаіндустрыі — «Крыштальны Сімург» у катэгорыі «Найлепшы фільм». За сваю доўгую рэжысёрскую кар'еру Эбрахім Хатамікія заваёўваў гэты вышэйшы трафей пяць разоў, аднак менавіта фільм «Імігрант» называюць пераломным, які замацаваў за кінематаграфістам статус жывога класіка драмы ірана-іракскай эпохі. == Спасылкі == * {{IMDb title|0097906|«Імігрант»}} * [https://cicinema.com/en/movies/8792/ The Immigrant] на сайце Іранскай базы фільмаў [[Катэгорыя:Ірана-іракская вайна]] k8afdp8n9oubzqoxww723ijsn29s0sm 5177161 5177155 2026-08-07T12:46:26Z Siarhei V 122587 5177161 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Назва=Імігрант|Арыгінальная назва={{lang-fa|مهاجر}} / Mohājer|Выява=|Памер=|Подпіс=|Жанр=[[Ваенны фільм|ваенная драма]]|Рэжысёр=Эбрахім Хатамікія|Прадзюсар=Мастацкі цэнтр Ісламскай арганізацыі па распаўсюджванні|Аўтар сцэнарыя=Эбрахім Хатамікія|У галоўных ролях=Сейед Алі Рэза Хатамі<br>Сейед Эбрахім Асгарзадэ<br>Асгар Накізадэ|Аператар=Махамад-Такі Пак-Сіма|Кампазітар=Карым Гугердчы|Краіна={{сцягафікацыя|Іран}}|Год=1990|Працягласць=95 мін.|Мова=[[Персідская мова|персідская]]|Сайт=|imdb_id=0097906}} '''«Імігрант»''' ({{lang-fa|مهاجر}}; трансліт. ''Mohājer'') — іранскі мастацкі фільм 1990 года, зняты рэжысёрам Эбрахімам Хатамікія. Стужка лічыцца адным з найважнейшых крокаў у развіцці спецыфічнага нацыянальнага жанру, вядомага як «Кіно Свяшчэннай абароны» — кінематаграфічнай плыні [[Іран|Ірана]], якая цалкам прысвечана асэнсаванню і мастацкаму адлюстраванню падзей і наступстваў [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]]. == Сюжэт і гістарычны кантэкст == Дзеянне фільма разгортваецца непасрэдна ў зоне баявых дзеянняў ірана-іракскай вайны, галоўнай лакацыяй і візуальным фонам выступаюць стратэгічна важныя Месапатамскія балоты. З інжынернага пункта гледжання сюжэт факусуецца на гісторыі прымянення і разгортвання на полі бою першага пакалення іранскіх разведвальна-ўдарных [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]] «Mohajer» («Махаджэр»). Фільм даследуе міждысцыплінарны ваенны быт: праз лёс маладых байцоў і кіраванне беспілотнымі сродкамі рэжысёр стварыў філасофскі погляд на прыроду абароны і тэхналогій. Стварэннем характараў ваеннай каманды на экране займаўся пераважна іранскі акцёрскі склад: ролю Асада выканаў Сейед Алі Рэза Хатамі, у вобраз Махмуда ўжыўся Сейед Эбрахім Асгарзадэ, а ролю правадніка адыграў Асгар Накізадэ. Іншыя значныя артысты ансамбля ўключаюць Алі Рэзу Хейдары і Гуламрэзу Алі Акбары. == Крытыка і ўзнагароды == Афіцыйны рэліз фільма адбыўся 1 лютага 1990 года на нацыянальным іранскім кінафестывалі «Фаджр», дзе стужку чакаў поспех сярод аўдыторыі і кіназнаўцаў. Па выніках прэміі карціна атрымала галоўную ўзнагароду іранскай кінаіндустрыі — «Крыштальны Сімург» у катэгорыі «Найлепшы фільм». За сваю доўгую рэжысёрскую кар'еру Эбрахім Хатамікія заваёўваў гэты вышэйшы трафей пяць разоў, аднак менавіта фільм «Імігрант» называюць пераломным, які замацаваў за кінематаграфістам статус жывога класіка драмы ірана-іракскай эпохі. == Гл. таксама == * [[Ваеннае прымяненне БПЛА]] == Спасылкі == * {{IMDb title|0097906|«Імігрант»}} * [https://cicinema.com/en/movies/8792/ The Immigrant] на сайце Іранскай базы фільмаў [[Катэгорыя:Ірана-іракская вайна]] c6p1q5214mmq4358eg2ek37adqisqln 5177163 5177161 2026-08-07T12:46:55Z Siarhei V 122587 дададзена [[Катэгорыя:Беспілотныя лятальныя апараты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177163 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Назва=Імігрант|Арыгінальная назва={{lang-fa|مهاجر}} / Mohājer|Выява=|Памер=|Подпіс=|Жанр=[[Ваенны фільм|ваенная драма]]|Рэжысёр=Эбрахім Хатамікія|Прадзюсар=Мастацкі цэнтр Ісламскай арганізацыі па распаўсюджванні|Аўтар сцэнарыя=Эбрахім Хатамікія|У галоўных ролях=Сейед Алі Рэза Хатамі<br>Сейед Эбрахім Асгарзадэ<br>Асгар Накізадэ|Аператар=Махамад-Такі Пак-Сіма|Кампазітар=Карым Гугердчы|Краіна={{сцягафікацыя|Іран}}|Год=1990|Працягласць=95 мін.|Мова=[[Персідская мова|персідская]]|Сайт=|imdb_id=0097906}} '''«Імігрант»''' ({{lang-fa|مهاجر}}; трансліт. ''Mohājer'') — іранскі мастацкі фільм 1990 года, зняты рэжысёрам Эбрахімам Хатамікія. Стужка лічыцца адным з найважнейшых крокаў у развіцці спецыфічнага нацыянальнага жанру, вядомага як «Кіно Свяшчэннай абароны» — кінематаграфічнай плыні [[Іран|Ірана]], якая цалкам прысвечана асэнсаванню і мастацкаму адлюстраванню падзей і наступстваў [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]]. == Сюжэт і гістарычны кантэкст == Дзеянне фільма разгортваецца непасрэдна ў зоне баявых дзеянняў ірана-іракскай вайны, галоўнай лакацыяй і візуальным фонам выступаюць стратэгічна важныя Месапатамскія балоты. З інжынернага пункта гледжання сюжэт факусуецца на гісторыі прымянення і разгортвання на полі бою першага пакалення іранскіх разведвальна-ўдарных [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]] «Mohajer» («Махаджэр»). Фільм даследуе міждысцыплінарны ваенны быт: праз лёс маладых байцоў і кіраванне беспілотнымі сродкамі рэжысёр стварыў філасофскі погляд на прыроду абароны і тэхналогій. Стварэннем характараў ваеннай каманды на экране займаўся пераважна іранскі акцёрскі склад: ролю Асада выканаў Сейед Алі Рэза Хатамі, у вобраз Махмуда ўжыўся Сейед Эбрахім Асгарзадэ, а ролю правадніка адыграў Асгар Накізадэ. Іншыя значныя артысты ансамбля ўключаюць Алі Рэзу Хейдары і Гуламрэзу Алі Акбары. == Крытыка і ўзнагароды == Афіцыйны рэліз фільма адбыўся 1 лютага 1990 года на нацыянальным іранскім кінафестывалі «Фаджр», дзе стужку чакаў поспех сярод аўдыторыі і кіназнаўцаў. Па выніках прэміі карціна атрымала галоўную ўзнагароду іранскай кінаіндустрыі — «Крыштальны Сімург» у катэгорыі «Найлепшы фільм». За сваю доўгую рэжысёрскую кар'еру Эбрахім Хатамікія заваёўваў гэты вышэйшы трафей пяць разоў, аднак менавіта фільм «Імігрант» называюць пераломным, які замацаваў за кінематаграфістам статус жывога класіка драмы ірана-іракскай эпохі. == Гл. таксама == * [[Ваеннае прымяненне БПЛА]] == Спасылкі == * {{IMDb title|0097906|«Імігрант»}} * [https://cicinema.com/en/movies/8792/ The Immigrant] на сайце Іранскай базы фільмаў [[Катэгорыя:Ірана-іракская вайна]] [[Катэгорыя:Беспілотныя лятальныя апараты]] b415r8m9g1dmel0ph3xx4acj52s2q4y Жаскайрат (Кзылкагінскі раён) 0 812324 5177154 2026-08-07T12:44:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жаскайрат (Кзылкагінскі раён)]] у [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)]]: памылка 5177154 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)]] j4p6ai6gdai2bnzuwnht1i58o2bi1z4 5177157 5177154 2026-08-07T12:44:40Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)]] 5177157 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)]] opap3klv98jaifgfi0a4wea6os8gul5 Жангельдзіна 0 812325 5177165 2026-08-07T12:47:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жангельдзіна]] у [[Жангельдзін]]: памылка 5177165 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жангельдзін]] 99zdcdzlq3g2027bbxhr4qg7ma866xm 5177166 5177165 2026-08-07T12:47:46Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Жангельдзін]] 5177166 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Жангельдзін]] jjbchgbo62dfge7xrdq39l16poo6hh8 Акора 0 812326 5177175 2026-08-07T12:52:58Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Акора (Атыраўская вобласць)]] * [[Акора (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5177175 wikitext text/x-wiki * [[Акора (Атыраўская вобласць)]] * [[Акора (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} hrvwlnj14tyaobeghdu9l8urgmc501p Палада (значэнні) 0 812327 5177182 2026-08-07T13:02:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Палада]] — багіня * [[(2) Палада]] — астэроід {{неадназначнасць}}» 5177182 wikitext text/x-wiki * [[Палада]] — багіня * [[(2) Палада]] — астэроід {{неадназначнасць}} p1bhb2xo8ev6k4u96rrc1gp5qjjaatf Вуліца Ушакова (Мінск) 0 812328 5177183 2026-08-07T13:03:44Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Ушакова |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводскі...» 5177183 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Ушакова |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102 (дд. 5-к і 6-к), 220021 (астатнія дамы<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы г. Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 428 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Згодна [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/?ll=27.663495%2C53.873971&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Ушакова''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1948 г. у гонар [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|расійскага адмірала]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/><ref>[https://www.morsouyz.by/morskie-imena-v-nazvaniyah-ulic-goroda-minska Морские имена в названиях улиц города Минска.] // Белорусский союз военных моряков</ref>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Частка сядзібнай забудовы 1947-49 гг. (дд. 1-4) была знесена ў 1996, 2000 і 200г7 гг<ref>Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 звестак архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Перасячэнні: == * з [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліцай Лазо]] / [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскім праездам]]; * [[Завулак Ушакова (Мінск)|завулкам Ушакова]]; * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|вуліцай Будаўнікоў]]; * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцай]]; * і [[2-я вуліца Пржэвальскага (Мінск)|2-й вуліцай Пржэвальскага]]<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/usakova базе Геадзэн]</ref>. == Славутасці == * Д. 17 — «Гасцявы дом у Васіля»<ref>[https://ostrovok.ru/hotel/belarus/minsk/mid6504484/guesthouse_u_vasilya_/ Гостевой Дом у Василя]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1092 Вуліца Ушакова на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/usakova Вуліца Ушакова ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 Вуліца Ушакова ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/panorama/?ll=27.662774%2C53.873325&panorama%5Bdirection%5D=245.197895%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.662973%2C53.873384&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Вуліца Ушакова на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%A3%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-zavodski-district-minsk Вуліца Ушакова на Оpenalfa] * [https://www.youtube.com/watch?v=IhuGp6DpTug Прогулка по Минску. улица Ушакова] (відэа [[YouTube]]) * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova Фотаграфіі вуліцы Ушакова на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] knpgyrhb7rqh773jgch2clu5db12fvr 5177188 5177183 2026-08-07T13:06:19Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Перасячэнні: */ 5177188 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Ушакова |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102 (дд. 5-к і 6-к), 220021 (астатнія дамы<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы г. Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 428 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Згодна [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/?ll=27.663495%2C53.873971&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Ушакова''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1948 г. у гонар [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|расійскага адмірала]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/><ref>[https://www.morsouyz.by/morskie-imena-v-nazvaniyah-ulic-goroda-minska Морские имена в названиях улиц города Минска.] // Белорусский союз военных моряков</ref>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Частка сядзібнай забудовы 1947-49 гг. (дд. 1-4) была знесена ў 1996, 2000 і 200г7 гг<ref>Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 звестак архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Перасячэнні: == * з [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліцай Лазо]] / [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскім праездам]]; * [[Завулак Ушакова (Мінск)|завулкам Ушакова]]; * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|вуліцай Будаўнікоў]]; * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцай]]; * і [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2-й вуліцай Пржавальскага]]<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/usakova базе Геадзэн]</ref>. == Славутасці == * Д. 17 — «Гасцявы дом у Васіля»<ref>[https://ostrovok.ru/hotel/belarus/minsk/mid6504484/guesthouse_u_vasilya_/ Гостевой Дом у Василя]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1092 Вуліца Ушакова на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/usakova Вуліца Ушакова ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 Вуліца Ушакова ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/panorama/?ll=27.662774%2C53.873325&panorama%5Bdirection%5D=245.197895%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.662973%2C53.873384&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Вуліца Ушакова на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%A3%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-zavodski-district-minsk Вуліца Ушакова на Оpenalfa] * [https://www.youtube.com/watch?v=IhuGp6DpTug Прогулка по Минску. улица Ушакова] (відэа [[YouTube]]) * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova Фотаграфіі вуліцы Ушакова на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 39u85etqwxrc3tcd2sdhuwxjddg2pk6 5177195 5177188 2026-08-07T13:09:23Z Autumndancer 168015 5177195 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|вуліца Ушакова}} {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Ушакова |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102 (дд. 5-к і 6-к), 220021 (астатнія дамы<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы г. Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 428 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Згодна [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/?ll=27.663495%2C53.873971&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Ушакова''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1948 г. у гонар [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|расійскага адмірала]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/><ref>[https://www.morsouyz.by/morskie-imena-v-nazvaniyah-ulic-goroda-minska Морские имена в названиях улиц города Минска.] // Белорусский союз военных моряков</ref>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Частка сядзібнай забудовы 1947-49 гг. (дд. 1-4) была знесена ў 1996, 2000 і 200г7 гг<ref>Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 звестак архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Перасячэнні: == * з [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліцай Лазо]] / [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскім праездам]]; * [[Завулак Ушакова (Мінск)|завулкам Ушакова]]; * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|вуліцай Будаўнікоў]]; * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцай]]; * і [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2-й вуліцай Пржавальскага]]<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/usakova базе Геадзэн]</ref>. == Славутасці == * Д. 17 — «Гасцявы дом у Васіля»<ref>[https://ostrovok.ru/hotel/belarus/minsk/mid6504484/guesthouse_u_vasilya_/ Гостевой Дом у Василя]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1092 Вуліца Ушакова на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/usakova Вуліца Ушакова ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 Вуліца Ушакова ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/panorama/?ll=27.662774%2C53.873325&panorama%5Bdirection%5D=245.197895%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.662973%2C53.873384&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Вуліца Ушакова на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%A3%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-zavodski-district-minsk Вуліца Ушакова на Оpenalfa] * [https://www.youtube.com/watch?v=IhuGp6DpTug Прогулка по Минску. улица Ушакова] (відэа [[YouTube]]) * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova Фотаграфіі вуліцы Ушакова на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] fldn0w83sy07st4asf7k9be5atid9g5 5177216 5177195 2026-08-07T13:33:41Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Перасячэнні: */ 5177216 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|вуліца Ушакова}} {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Ушакова |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102 (дд. 5-к і 6-к), 220021 (астатнія дамы<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы г. Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 428 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Згодна [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/?ll=27.663495%2C53.873971&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Ушакова''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1948 г. у гонар [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|расійскага адмірала]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/><ref>[https://www.morsouyz.by/morskie-imena-v-nazvaniyah-ulic-goroda-minska Морские имена в названиях улиц города Минска.] // Белорусский союз военных моряков</ref>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Частка сядзібнай забудовы 1947-49 гг. (дд. 1-4) была знесена ў 1996, 2000 і 200г7 гг<ref>Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 звестак архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Перасячэнні: == * з [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліцай Лазо]] / [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскім праездам]]; * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|вуліцай Будаўнікоў]]; * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцай]]; * і [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2-й вуліцай Пржавальскага]]<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/usakova базе Геадзэн]</ref>. == Славутасці == * Д. 17 — «Гасцявы дом у Васіля»<ref>[https://ostrovok.ru/hotel/belarus/minsk/mid6504484/guesthouse_u_vasilya_/ Гостевой Дом у Василя]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1092 Вуліца Ушакова на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/usakova Вуліца Ушакова ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=50153 Вуліца Ушакова ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326223/panorama/?ll=27.662774%2C53.873325&panorama%5Bdirection%5D=245.197895%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.662973%2C53.873384&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Вуліца Ушакова на панараме Яндэкс] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%A3%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-zavodski-district-minsk Вуліца Ушакова на Оpenalfa] * [https://www.youtube.com/watch?v=IhuGp6DpTug Прогулка по Минску. улица Ушакова] (відэа [[YouTube]]) * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova Фотаграфіі вуліцы Ушакова на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] ix13kxlhwlto2pyci1ezjf43ks672pz Віктар Андрэевіч Палагін 0 812329 5177189 2026-08-07T13:06:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Віктар Андрэевіч Палагін''' (нар.{{ДН|20|7|1932}}, г. {{МН|Арэнбург||}}, [[РСФСР]]) — беларускі вучоны ў галіне аўтаматызацыі дрэваапрацоўкі. Кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1994). == Біяграфія == Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут (1956). З 1966 года ў Белару...» 5177189 wikitext text/x-wiki '''Віктар Андрэевіч Палагін''' (нар.{{ДН|20|7|1932}}, г. {{МН|Арэнбург||}}, [[РСФСР]]) — беларускі вучоны ў галіне аўтаматызацыі дрэваапрацоўкі. Кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1994). == Біяграфія == Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут (1956). З 1966 года ў [[Беларускі тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім тэхналагічным унісерсітэце]] (у 1976—89 загадчык кафедры). Навуковыя працы па даследаванні дынамікі працэсаў у прыладах з цеплазалежнымі элементамі (ЦЗЭ), мадэліраванні дынамічных сістэм хімічнай і дрэваапрацоўчай вытворчасцей. Прапанаваў адзіную мадэль розных тыпаў ЦЗЭ. Распрацаваў шэраг канструкцый датчыкаў тэмпературы і інш. цеплазалежных параметраў. {{DEFAULTSORT:Палагін}} ae1n5bbnnwja6r1c8adonryucq61yof 5177190 5177189 2026-08-07T13:07:07Z Autumndancer 168015 5177190 wikitext text/x-wiki '''Віктар Андрэевіч Палагін''' (нар.{{ДН|20|7|1932}}, г. {{МН|Арэнбург||}}, [[РСФСР]]) — беларускі вучоны ў галіне аўтаматызацыі дрэваапрацоўкі. Кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1994). == Біяграфія == Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут (1956). З 1966 года ў [[Беларускі тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім тэхналагічным унісерсітэце]] (у 1976—89 загадчык кафедры). Навуковыя працы па даследаванні дынамікі працэсаў у прыладах з цеплазалежнымі элементамі (ЦЗЭ), мадэліраванні дынамічных сістэм хімічнай і дрэваапрацоўчай вытворчасцей. Прапанаваў адзіную мадэль розных тыпаў ЦЗЭ. Распрацаваў шэраг канструкцый датчыкаў тэмпературы і інш. цеплазалежных параметраў. {{DEFAULTSORT:Палагін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ]] fotfdhg9dyittspw0hdksdibdl13h6j 5177192 5177190 2026-08-07T13:08:10Z Autumndancer 168015 5177192 wikitext text/x-wiki '''Віктар Андрэевіч Палагін''' (нар.{{ДН|20|7|1932}}, г. {{МН|Арэнбург||}}, [[РСФСР]]) — беларускі вучоны ў галіне аўтаматызацыі дрэваапрацоўкі. Кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1994). == Біяграфія == Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут (1956). З 1966 года ў [[Беларускі тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім тэхналагічным унісерсітэце]] (у 1976—89 загадчык кафедры). Навуковыя працы па даследаванні дынамікі працэсаў у прыладах з цеплазалежнымі элементамі (ЦЗЭ), мадэліраванні дынамічных сістэм хімічнай і дрэваапрацоўчай вытворчасцей. Прапанаваў адзіную мадэль розных тыпаў ЦЗЭ. Распрацаваў шэраг канструкцый датчыкаў тэмпературы і інш. цеплазалежных параметраў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Палагін Віктар Андрэевіч||}} {{DEFAULTSORT:Палагін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ]] 5ncuv4zhdmyndc6jkv2y0x5ahnojmsg 5177194 5177192 2026-08-07T13:08:23Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5177194 wikitext text/x-wiki '''Віктар Андрэевіч Палагін''' (нар.{{ДН|20|7|1932}}, г. {{МН|Арэнбург||}}, [[РСФСР]]) — беларускі вучоны ў галіне аўтаматызацыі дрэваапрацоўкі. Кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1994). == Біяграфія == Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут (1956). З 1966 года ў [[Беларускі тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім тэхналагічным універсітэце]] (у 1976—89 загадчык кафедры). Навуковыя працы па даследаванні дынамікі працэсаў у прыладах з цеплазалежнымі элементамі (ЦЗЭ), мадэліраванні дынамічных сістэм хімічнай і дрэваапрацоўчай вытворчасцей. Прапанаваў адзіную мадэль розных тыпаў ЦЗЭ. Распрацаваў шэраг канструкцый датчыкаў тэмпературы і інш. цеплазалежных параметраў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Палагін Віктар Андрэевіч||}} {{DEFAULTSORT:Палагін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ]] r0rs0ri399obfswwiae3c1ftpdau33x 5177451 5177194 2026-08-08T09:24:08Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177451 wikitext text/x-wiki '''Віктар Андрэевіч Палагін''' (нар.{{ДН|20|7|1932}}, г. {{МН|Арэнбург||}}, [[РСФСР]]) — беларускі вучоны ў галіне аўтаматызацыі дрэваапрацоўкі. Кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1994). == Біяграфія == Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут (1956). З 1966 года ў [[Беларускі тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім тэхналагічным універсітэце]] (у 1976—89 загадчык кафедры). Навуковыя працы па даследаванні дынамікі працэсаў у прыладах з цеплазалежнымі элементамі (ЦЗЭ), мадэліраванні дынамічных сістэм хімічнай і дрэваапрацоўчай вытворчасцей. Прапанаваў адзіную мадэль розных тыпаў ЦЗЭ. Распрацаваў шэраг канструкцый датчыкаў тэмпературы і інш. цеплазалежных параметраў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Палагін Віктар Андрэевіч||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Палагін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ]] q24hy7vn98ondctvdipanksmsr5fmb2 Віктар Палагін 0 812330 5177191 2026-08-07T13:07:30Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Віктар Андрэевіч Палагін]] 5177191 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віктар Андрэевіч Палагін]] fwlw6wi0b4ush1m2pf3l9ex9upc2twk Полацкая вуліца (Масква) 0 812331 5177197 2026-08-07T13:13:42Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Полацкая вуліца}} {{Вуліца}} '''Полацкая вуліца''' (назва зацверджана 19 красавіка 1965 года) — [[вуліца]] ў [[Масква|Маскве]], на тэрыторыі раёна [[Кунцава (раён Масквы)|Кунцава]] [[Заходняя адміністрацыйная акруга|Заходняй адміністрацыйнай акругі]]. На...» 5177197 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Полацкая вуліца}} {{Вуліца}} '''Полацкая вуліца''' (назва зацверджана 19 красавіка 1965 года) — [[вуліца]] ў [[Масква|Маскве]], на тэрыторыі раёна [[Кунцава (раён Масквы)|Кунцава]] [[Заходняя адміністрацыйная акруга|Заходняй адміністрацыйнай акругі]]. Названа ў гонар беларускага горада [[Полацк]]а. == Апісанне == Праходзіць паміж вуліцамі Івана Франко і Ельнінскай. Справа прымыкае вуліца Кацярыны Буданавай, злева — Кунцаўская вуліца; перасякае Маладагвардзейскую вуліцу. На ўчастку паміж вуліцамі Маладагвардзейскай і Івана Франко — шырокі бульвар (шырынёй 60 м). Паміж Маладагвардзейскай і Ельнінскай вуліцамі — аднапалосная ў кожным кірунку. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад вуліцы Івана Франко. [[Катэгорыя:Вуліцы Масквы]] 9aaw7g36vf9uew194sneza8mw48rs27 5177450 5177197 2026-08-08T09:24:04Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177450 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Полацкая вуліца}} {{Вуліца}} '''Полацкая вуліца''' (назва зацверджана 19 красавіка 1965 года) — [[вуліца]] ў [[Масква|Маскве]], на тэрыторыі раёна [[Кунцава (раён Масквы)|Кунцава]] [[Заходняя адміністрацыйная акруга|Заходняй адміністрацыйнай акругі]]. Названа ў гонар беларускага горада [[Полацк]]а. == Апісанне == Праходзіць паміж вуліцамі Івана Франко і Ельнінскай. Справа прымыкае вуліца Кацярыны Буданавай, злева — Кунцаўская вуліца; перасякае Маладагвардзейскую вуліцу. На ўчастку паміж вуліцамі Маладагвардзейскай і Івана Франко — шырокі бульвар (шырынёй 60 м). Паміж Маладагвардзейскай і Ельнінскай вуліцамі — аднапалосная ў кожным кірунку. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад вуліцы Івана Франко. {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} [[Катэгорыя:Вуліцы Масквы]] mjd11au5rrdssuqxgcv8i0qu2mjcxbx Акізтагай 0 812332 5177201 2026-08-07T13:16:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Акізтагай]] у [[Акыізтагай]]: памылка 5177201 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Акыізтагай]] lf39du66l29qslpugazot7m9gn0nwdm Касчагіл 0 812333 5177209 2026-08-07T13:24:09Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Касчагіл]] у [[Касшагыл]]: памылка 5177209 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касшагыл]] kgodo3nf9yd90iactm6cs3rbk43xj7a 5177210 5177209 2026-08-07T13:24:25Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Касшагыл]] 5177210 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Касшагыл]] sx66qu44qscclyprldrgfc2aa7r6zck Завулак Ушакова (Мінск) 0 812334 5177215 2026-08-07T13:32:25Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Завулак Ушакова |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводск...» 5177215 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Завулак Ушакова |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы г. Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 328 м з поўдня на поўнач і 79 м з захаду на ўсход<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/usakova-ln базе Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325704/?ll=27.661867%2C53.871525&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Завулак Ушакова''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Як і [[Вуліца Ушакова (Мінск)|аднайменная вуліца]], названы ў 1948 г. у гонар [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|расійскага адмірала]]<ref>Паводле звестак [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/83-ulitsa-ushakova сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref>. Завулак ідзе ад [[Вуліца Агарова (Мінск)|вуліцы Агарова]] да вуліцы Ушакова, не перасякаючы абедзве, але перасякае [[Завулак Лазо (Мінск)|завулак Лазо]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325704/?ll=27.661867%2C53.871525&z=17 карце Яндэкс]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1091 Завулак Ушакова на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/usakova-ln Завулак Ушакова ў базе Геадзэн] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325704/?ll=27.661867%2C53.871525&panorama%5Bdirection%5D=197.316018%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.661530%2C53.870532&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&z=17 Завулак Ушакова на панараме Яндэкс] * [https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%A3%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Завулак Ушакова на Оpenalfa] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577454 Переулок Ушакова на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] gi87l2ka4k050ps3xu6z3htxulmthq9 Партызанскі народны крыж 0 812335 5177269 2026-08-07T18:39:56Z Mboro 53642 REDIRECT 5177269 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Партызанскі Народны крыж]] roolwh6sfh9rt4ymhigb5t5q6z5nbpv Мікола Бусел 0 812336 5177273 2026-08-07T19:46:25Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для...» 5177273 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Вучыўся ў Мінскім інстытуце замежных моў. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у якіх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Бусла адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў у Любанскай школе Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву Светлагорскага раёна, больш за 30 гадоў выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў Пружынішчах Акцябрскага раёна{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Перакладчыцкага дзейнасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з Якубам Лапаткам){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з гішпанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010 годзе){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гада да 200 лістоў штогод, падымаючы пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў — выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Мае дзвюх дачок і сына Кліма{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Усе дзеці атрымалі вышэйшую адукацыю і жывуць у Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачкі{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У Дуброве трымаў хатнюю птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Пасля пераезду ў Пружынішчы таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Літаратура і мастацтва |аўтар = |загаловак = Агляд чытацкай пошты |арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf |мова = беларуская |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Літаратура і мастацтва |тып = газета |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1990 |выпуск = |том = |нумар = 43 |старонкі = 5 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} cfqvopr5vwvj3dvituscfd63psn0yr7 5177274 5177273 2026-08-07T19:48:23Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5177274 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Вучыўся ў Мінскім інстытуце замежных моў. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у якіх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Бусла адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў у Любанскай школе Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву Светлагорскага раёна, больш за 30 гадоў выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў Пружынішчах Акцябрскага раёна{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Перакладчыцкага дзейнасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з Якубам Лапаткам){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з гішпанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010 годзе){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гада да 200 лістоў штогод, падымаючы пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў — выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Мае дзвюх дачок і сына Кліма{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Усе дзеці атрымалі вышэйшую адукацыю і жывуць у Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай дачкі{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У Дуброве трымаў хатнюю птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Пасля пераезду ў Пружынішчы таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} jiak8p5vl6zoc6ql1k3v1xzkfcdu7bi 5177277 5177274 2026-08-07T20:01:48Z M.L.Bot 261 /* Грамадская дзейнасць */ 5177277 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Вучыўся ў Мінскім інстытуце замежных моў. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у якіх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Бусла адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў у Любанскай школе Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву Светлагорскага раёна, больш за 30 гадоў выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў Пружынішчах Акцябрскага раёна{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У Дуброве трымаў хатнюю птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Пасля пераезду ў Пружынішчы таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім. Усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з Якубам Лапаткам){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з гішпанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010 годзе){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гада да 200 лістоў штогод, падымаючы пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў — выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} iiio5iehxkenlfhiign3660zo40mmpc 5177279 5177277 2026-08-07T20:20:13Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177279 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Вучыўся ў Мінскім інстытуце замежных моў. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у якіх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Бусла адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў у Любанскай школе Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву Светлагорскага раёна, больш за 30 гадоў выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадатку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў Пружынішчах Акцябрскага раёна, там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім. Усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з Якубам Лапаткам){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з гішпанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010 годзе){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} ec4f4wmbtxjvm22skvtzx509w4isgi6 5177280 5177279 2026-08-07T20:24:01Z M.L.Bot 261 /* Пераклады, публіцыстыка і творчасць */ 5177280 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Вучыўся ў Мінскім інстытуце замежных моў. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у якіх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Бусла адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў у Любанскай школе Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву Светлагорскага раёна, больш за 30 гадоў выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадатку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў Пружынішчах Акцябрскага раёна, там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім. Усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} o7u3uimmlm2x7c0n30rxqxhzlqeq85a 5177284 5177280 2026-08-07T20:40:03Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177284 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1949 года ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Вучыўся ў Мінскім інстытуце замежных моў. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у якіх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Бусла адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў у Любанскай школе Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву Светлагорскага раёна, больш за 30 гадоў выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадатку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў Пружынішчах Акцябрскага раёна, там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім. Усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} 7vmxw8j0dey880a347iaj6kzgcoel1j 5177285 5177284 2026-08-07T20:41:03Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177285 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1949 года ў Дуброве Светлагорскага раёна ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў Мінскім інстытуце замежных моў. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у якіх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Бусла адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў у Любанскай школе Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву Светлагорскага раёна, больш за 30 гадоў выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў Пружынішчах Акцябрскага раёна, там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім. Усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} fatgyjacermeqfx8p94bxx0z9wjke35 5177286 5177285 2026-08-07T20:50:58Z M.L.Bot 261 5177286 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1949 года ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} riq92quwq0gbd81qr7q1xpfcfaznvl2 5177290 5177286 2026-08-07T21:08:42Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5177290 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1949 года ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} lifmo1dwlidf4v0cvy0nwgwn02kc60d 5177292 5177290 2026-08-07T21:09:42Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177292 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалёвым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} hf4m7z8nebji1vkdmzb7c3oii4022zl 5177293 5177292 2026-08-07T21:14:59Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177293 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} o4i2tb09oyeiz00dt7bpi6eu6zawa1m 5177448 5177293 2026-08-08T09:23:59Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177448 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Пасля пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў англійскую мову ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку -- птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская і грэчаская{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12 тысяч слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады * Кніга казак Гарасьо Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). * Кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Урыўкі з «Дэкамерона» Джавані Бакача{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. * Фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}. * Англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}. * Артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * Артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншыя. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Артыкулы, пераклады і грамадска-палітычныя каментары Міколы Бусла публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй.{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} 68wjwst0oylg5sdglfcbqhqaj9o1fl1 5177476 5177448 2026-08-08T10:54:17Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177476 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўніка» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімума беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней быў і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумам найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскана літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментары публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. За дзейнасці неаднаразова выклікаўся на допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} oi2vp24rwcp9tclem6apb05hp2dbbry 5177477 5177476 2026-08-08T10:56:23Z M.L.Bot 261 /* Грамадская дзейнасць */ 5177477 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўніка» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімума беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней быў і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумам найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскана літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментары публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche», «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар гумарыстычнага апавядання «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} 1k2fkpz2k23t1nhz1x5vimeqxqkc75j 5177480 5177477 2026-08-08T11:00:56Z M.L.Bot 261 /* Пераклады, публіцыстыка і творчасць */ 5177480 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўніка» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімума беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней быў і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумам найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскана літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментары публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Хуацявы»{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} r97v8gm66gfhylu3sfk0kp070z82rid 5177482 5177480 2026-08-08T11:06:49Z M.L.Bot 261 /* Пераклады, публіцыстыка і творчасць */ 5177482 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўніка» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней быў і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумам найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} llwr94de9xbeg1va5q5dnznsiehj1ru 5177483 5177482 2026-08-08T11:08:13Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Паліглоты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177483 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае сем замежных моў, сярод іх англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўніка» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней быў і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумам найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] hh28rm4g96d4n95d8b0jfku5ac5ewiq 5177484 5177483 2026-08-08T11:10:55Z M.L.Bot 261 /* Пераклады, публіцыстыка і творчасць */ 5177484 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўніка» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней быў і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумам найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] 5hv3w08rxq8cjildzlfv90xw2pfihqz 5177490 5177484 2026-08-08T11:33:07Z M.L.Bot 261 /* Пераклады, публіцыстыка і творчасць */ 5177490 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўніка» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней быў і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] quvck5k50e0uhouklykfof3p44udjaz Юдзіцкія 0 812337 5177313 2026-08-08T00:33:45Z IshaBarnes 124956 Новая старонка: «{{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходз...» 5177313 wikitext text/x-wiki {{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Крыўка (Рагачоўскі раён)|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя. == Прадстаўнікі == * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719 — 1797) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? – пасля 1702) * [[Міхал Юдзіцкі]] (? — 1758) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (?—1908) == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}} [[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]] ala1i6tyqofq6s78cytwtrg2at3hyz1 5177315 5177313 2026-08-08T00:37:15Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5177315 wikitext text/x-wiki {{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Крыўка (Рагачоўскі раён)|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя. == Прадстаўнікі == * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719 — 1797) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? – пасля 1702) * [[Міхал Юдзіцкі]] (? — 1758) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (?—1908) * [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х)) == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}} [[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]] 9mdboh2zxvo06s9jo6xiak3h2etb4bm 5177324 5177315 2026-08-08T00:59:27Z IshaBarnes 124956 афармленне 5177324 wikitext text/x-wiki {{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Крыўка (Рагачоўскі раён)|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя. == Прадстаўнікі == * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719 — 1797) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? – пасля 1702) * [[Міхал Юдзіцкі]] (? — 1758) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (?—1908) * [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х) == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}} [[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]] s7kzu6ifz8esqig12g4cgqzfqif0e2z 5177330 5177324 2026-08-08T01:41:34Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5177330 wikitext text/x-wiki {{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, у 1551 годзе атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]].<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Крыўка (Рагачоўскі раён)|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя. == Прадстаўнікі == * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719 — 1797) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? – пасля 1702) * [[Міхал Юдзіцкі]] (? — 1758) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (?—1908) * [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х) == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}} [[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]] 9rz34c09cpwajjp1pregcbbsfqrie9l 5177331 5177330 2026-08-08T01:44:02Z IshaBarnes 124956 афармленне 5177331 wikitext text/x-wiki {{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, у 1551 годзе атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]].<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Крыўка (Рагачоўскі раён)|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя.<ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref> == Прадстаўнікі == * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719 — 1797) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? – пасля 1702) * [[Міхал Юдзіцкі]] (? — 1758) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (?—1908) * [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}} [[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]] lawp7k96kgtixouhb32afupseywxbcl Юдыцкія 0 812338 5177325 2026-08-08T01:14:52Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5177325 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юдзіцкія]] 023xwgk705hcjy2k0qusi4gs4o45xe2 Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі 0 812339 5177357 2026-08-08T06:00:01Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі]] у [[Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі]] 5177357 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі]] mtevtofo7irtatioyid4bz9t6revkn7 Салтаўская (станцыя метро) 0 812340 5177445 2026-08-08T09:22:46Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Салтаўская (станцыя метро)]] у [[Салціўская (станцыя метро)]] 5177445 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Салціўская (станцыя метро)]] 63lzkvzn1cc4stxp93bf19kzta3ggiq Расціслаў Андрэевіч Братунь 0 812341 5177465 2026-08-08T09:57:28Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Расцісла{{subst:націск}}ў Андрэ{{subst:націск}}евіч Брату{{subst:націск}}нь''' ({{ДН|7|1|1927}}, [[Любамль]], [[Валынскае ваяводства (1921—1939)|Валынскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] — {{ДН|8|3|1995}}, [[Львоў]], [[Украіна]]) — украінс...» 5177465 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Расцісла́ў Андрэ́евіч Брату́нь''' ({{ДН|7|1|1927}}, [[Любамль]], [[Валынскае ваяводства (1921—1939)|Валынскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] — {{ДН|8|3|1995}}, [[Львоў]], [[Украіна]]) — украінскі паэт, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Паэты Украіны]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Украіны]] 0mtbazmggx92litdak3oenqd06uihad Эрых фон Дэнікен 0 812342 5177467 2026-08-08T10:00:03Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1365327849|Erich von Däniken]]» 5177467 wikitext text/x-wiki  {{Асоба | арыгінал імя = Erich Anton Paul von Däniken }} '''Эрых Антон Паўль фон Дэнікен''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛr|ɪ|k|_|f|ɒ|n|_|ˈ|d|ɛ|n|ɪ|k|ə|n}} ; {{ВД-Прэамбула}}) — швейцарскі аўтар некалькіх [[Псеўданавука|псеўданавуковых]] кніг, у якіх сцвярджалася пра ўплыў [[Пазаземнае жыццё|пазаземных істот]] на раннюю чалавечую культуру, у тым ліку бэстсэлера ''«Калясніцы багоў» (''{{Lang-en|Chariots of the Gods?}}''),'' апублікаванай у 1968 годзе. Дэнікен быў адной з галоўных фігур, адказных за папулярызацыю гіпотэз «палеакантакту» і старажытных касманаўтаў . Ідэі, выкладзеныя ў яго кнігах, адхіляюцца практычна ўсімі навукоўцамі і выкладчыкамі, якія класіфікуюць яго працы як псеўдагісторыю, [[Псеўдаархеалогія|псеўдаархеалогію]] і [[Псеўданавука|псеўданавуку]].<ref>{{cite book|last=Fagan|first=Brian M.|title=In the beginning: An introduction to archaeology|year=2000|edition=10th|publisher=Prentice-Hall|isbn=978-0130307316|pages=17–18|quote=… Flamboyant pseudoarchaeology of the type espoused by Däniken and Hancock will always appeal to people who are impatient …}}</ref><ref>{{cite book|last=Orser|first=Charles E.|title=Race and practice in archaeological interpretation|year=2003|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812237504|url=https://books.google.com/books?id=EU7Z_jCXh5kC&pg=PA73|page=73}}</ref>{{sfn|Fritze|2009|pp=[https://archive.org/details/inventedknowledg00frit/page/n14 13], 200, 201}} На пачатку сваёй кар'еры ён быў асуджаны і адбыў тэрмін па некалькіх пунктах [[Махлярства|абвінавачвання ў махлярстве]] або растраце{{sfn|Fritze|2009|pp=[https://archive.org/details/inventedknowledg00frit/page/n14 13], 200, 201}} і напісаў адну са сваіх кніг у турме. == Зноскі == <references /> == Знешнія спасылкі == {{Commonscat}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аўтары неакадэмічных даследаванняў у гісторыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1935 годзе]] [[Катэгорыя:Уфолагі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]] peoa1jarb023gp4z05tzqot1nm1t43b Уладзімір Медэм 0 812343 5177468 2026-08-08T10:04:19Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78785554|Włodzimierz Medem]]» 5177468 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Vladimir_Medem }}'''Уладзімір Давідавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр. :]] ''ולדימיר מדם'', нар. [[22 ліпеня]] [[1879|1879 г.]] у [[Ліепая|Ліепаі]] — памёр [[9 студзеня]] [[1923|1923 г.]], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]] ) — лідар і тэарэтык [[Бунд|Бунда]], палітык і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям'і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям'і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «Дэр векер». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў Сібір. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з'ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з'езда, апублікаванай у «Весніку Банды», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам|Амстэрдаме]] ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. У 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «Наша слова». На VII з'ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «Лебенсфраген». У 1913 годзе вярнуўся ў Расію, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне Варшаўскай цытадэлі. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў Арле, а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы Павяк. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін|Любліне]] ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Bund und Zjonismus», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Ён працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ён ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з'ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «Фун майн лебн». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц Тамашува-Мазавецкага. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш - бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе. [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бернскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліепаі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] b98c7crwih6kfaferpw2nowx25rp72b 5177469 5177468 2026-08-08T10:10:03Z Aliaksei Lastouski 75892 5177469 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Vladimir_Medem }}'''Уладзімір Давідавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр.:]] ''ולדימיר מדם'', нар. [[22 ліпеня]] [[1879|1879 г.]] у [[Ліепая|Ліепаі]] — памёр [[9 студзеня]] [[1923|1923 г.]], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]] ) — лідар і тэарэтык [[Бунд|Бунда]], палітык і публіцыст.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2118|title=Medem Vladimir|author=Gechtman Roni|website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|access-date=2026-08-08}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям'і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям'і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «Дэр векер». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў Сібір. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з'ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з'езда, апублікаванай у «Весніку Банды», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам|Амстэрдаме]] ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. У 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «Наша слова». На VII з'ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «Лебенсфраген». У 1913 годзе вярнуўся ў Расію, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне Варшаўскай цытадэлі. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў Арле, а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы Павяк. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін|Любліне]] ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Bund und Zjonismus», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Ён працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ён ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з'ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «Фун майн лебн». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц Тамашува-Мазавецкага. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш - бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Медэм Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бернскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліепаі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] dayerjdjgi0ch2gjgia9card9uptne0 5177471 5177469 2026-08-08T10:18:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5177471 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Vladimir_Medem }}'''Уладзімір Давідавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр.:]] ''ולדימיר מדם'', нар. [[22 ліпеня]] [[1879|1879 г.]] у [[Ліепая|Ліепаі]] — памёр [[9 студзеня]] [[1923|1923 г.]], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]] ) — лідар і тэарэтык [[Бунд|Бунда]], палітык і публіцыст.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2118|title=Medem Vladimir|author=Gechtman Roni|website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://eleven.co.il/jews-of-russia/movements-parties/12678/|title=Медем Владимир|last=|website=Электронная еврейская энциклопедия ОРТ|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lechaim.ru/academy/vladimir-medem-lider-bunda-i-ego-memuary/|title=Владимир Медем. Лидер Бунда и его мемуары|website=Лехаим|date=2015-07-07|access-date=2026-08-08}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям'і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям'і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «''Дэр векер''». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў Сібір. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з'ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з'езда, апублікаванай у «Весніку Бунда», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам|Амстэрдаме]] ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. Выступаў супраць цэнтралісцкай канцэпцыі партыУ 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «''Наше слово''». На VII з'ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «Лебенсфраген». У 1913 годзе вярнуўся ў Расію, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне Варшаўскай цытадэлі. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў Арле, а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы Павяк. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін|Любліне]] ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Bund und Zjonismus», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Ён працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ён ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з'ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «Фун майн лебн». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц Тамашува-Мазавецкага. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш - бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Медэм Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бернскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліепаі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] 16n03uf876y6l7w9wnh24gn9xn0d9u7 5177474 5177471 2026-08-08T10:36:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5177474 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Vladimir_Medem }}'''Уладзімір Давідавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр.:]] ''ולדימיר מדם'', нар. [[22 ліпеня]] [[1879|1879 г.]] у [[Ліепая|Ліепаі]] — памёр [[9 студзеня]] [[1923|1923 г.]], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]] ) — лідар і тэарэтык [[Бунд|Бунда]], палітык і публіцыст.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2118|title=Medem Vladimir|author=Gechtman Roni|website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://eleven.co.il/jews-of-russia/movements-parties/12678/|title=Медем Владимир|last=|website=Электронная еврейская энциклопедия ОРТ|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lechaim.ru/academy/vladimir-medem-lider-bunda-i-ego-memuary/|title=Владимир Медем. Лидер Бунда и его мемуары|website=Лехаим|date=2015-07-07|access-date=2026-08-08}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям'і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям'і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «''Дэр векер''». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў Сібір. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з'ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з'езда, апублікаванай у «Весніку Бунда», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам|Амстэрдаме]] ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. Выступаў супраць цэнтралісцкай канцэпцыі партыУ 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «''Наше слово''». На VII з'ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «Лебенсфраген». У 1913 годзе вярнуўся ў Расію, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне Варшаўскай цытадэлі. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў Арле, а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы Павяк. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін|Любліне]] ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Бунд і сіянізм», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Ён працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ён ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з'ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «Фун майн лебн». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашава Мазавецкага]]. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш - бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе.<ref>{{Cite web|url=https://www.yiddishweb.com/#|title=Bibliothèque Medem|website=www.yiddishweb.com|access-date=2026-08-08}}</ref> == Літаратура == ''Медем Владимир.'' Из моей жизни. Пер. О.В. Борисовой. Научный редактор А.Е. Локшин. М.: Новый хронограф, 2015 Gechtman Roni , “[https://www.marxists.org/subject/jewish/medem-nat-question.pdf National-Cultural Autonomy and ‘Neutralism’: Vladimir Medem’s Marxist Analysis of the National Question, 1903–1920],” ''Socialist Studies'' 3.1 (Spring 2007): 69–92 ''Vladimir Medem:'' Memoirs of Vladimir Medem. Trans. and ed. by S. A. Portnoy. KTAV Publishing, New York, 1979. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Медэм Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бернскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліепаі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] ahdyhn2you8n1qmm7oelh0iif33phzg 5177475 5177474 2026-08-08T10:48:50Z Aliaksei Lastouski 75892 5177475 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Vladimir_Medem }}'''Уладзімір Давыдавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр.:]] ''ולדימיר מדם'', нар. [[22 ліпеня]] [[1879|1879 г.]] у [[Ліепая|Ліепаі]] — памёр [[9 студзеня]] [[1923|1923 г.]], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]] ) — лідар і тэарэтык [[Бунд|Бунда]], палітык і публіцыст.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2118|title=Medem Vladimir|author=Gechtman Roni|website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://eleven.co.il/jews-of-russia/movements-parties/12678/|title=Медем Владимир|last=|website=Электронная еврейская энциклопедия ОРТ|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lechaim.ru/academy/vladimir-medem-lider-bunda-i-ego-memuary/|title=Владимир Медем. Лидер Бунда и его мемуары|website=Лехаим|date=2015-07-07|access-date=2026-08-08}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям'і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям'і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «''Дэр векер''». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў [[Сібір]]. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з'ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з'езда, апублікаванай у «Весніку Бунда», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам|Амстэрдаме]] ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. Выступаў супраць цэнтралісцкай канцэпцыі партыУ 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «''Наше слово''». На VII з'ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «''Лебенс фраген''» («''Пытанні жыцця''»). У 1913 годзе вярнуўся ў Расійскую імперыю, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне [[Варшаўская цытадэль|Варшаўскай цытадэлі]]. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў [[Арол (горад)|Арле]], а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы [[Павяк]]. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін|Любліне]] ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Бунд і сіянізм», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Ён працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ён ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з'ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «Фун майн лебн». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашава Мазавецкага]]. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш - бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе.<ref>{{Cite web|url=https://www.yiddishweb.com/#|title=Bibliothèque Medem|website=www.yiddishweb.com|access-date=2026-08-08}}</ref> == Літаратура == [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1999. – Т. 5. – С. 107. ''Медем Владимир.'' Из моей жизни. Пер. О.В. Борисовой. Научный редактор А.Е. Локшин. М.: Новый хронограф, 2015 Gechtman Roni , “[https://www.marxists.org/subject/jewish/medem-nat-question.pdf National-Cultural Autonomy and ‘Neutralism’: Vladimir Medem’s Marxist Analysis of the National Question, 1903–1920],” ''Socialist Studies'' 3.1 (Spring 2007): 69–92 ''Vladimir Medem:'' Memoirs of Vladimir Medem. Trans. and ed. by S. A. Portnoy. KTAV Publishing, New York, 1979. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Медэм Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бернскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліепаі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] 1op6ohczk84wzx728vqxfz6f94snc4n 5177478 5177475 2026-08-08T10:58:05Z Aliaksei Lastouski 75892 5177478 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Vladimir_Medem }}'''Уладзімір Давыдавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр.:]] ''ולדימיר מדם'', нар. [[22 ліпеня]] [[1879|1879 г.]] у [[Ліепая|Ліепаі]] — памёр [[9 студзеня]] [[1923|1923 г.]], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]] ) — лідар і тэарэтык [[Бунд|Бунда]], палітык і публіцыст.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2118|title=Medem Vladimir|author=Gechtman Roni|website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://eleven.co.il/jews-of-russia/movements-parties/12678/|title=Медем Владимир|last=|website=Электронная еврейская энциклопедия ОРТ|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lechaim.ru/academy/vladimir-medem-lider-bunda-i-ego-memuary/|title=Владимир Медем. Лидер Бунда и его мемуары|website=Лехаим|date=2015-07-07|access-date=2026-08-08}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям'і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям'і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «''Дэр векер''». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў [[Сібір]]. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з'ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з'езда, апублікаванай у «Весніку Бунда», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам|Амстэрдаме]] ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. Выступаў супраць цэнтралісцкай канцэпцыі партыйнага будаўніцтва [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. У 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «''Наше слово''». На VII з'ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «''Лебенс фраген''» («''Пытанні жыцця''»). У 1913 годзе вярнуўся ў Расійскую імперыю, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне [[Варшаўская цытадэль|Варшаўскай цытадэлі]]. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў [[Арол (горад)|Арле]], а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы [[Павяк]]. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін|Любліне]] ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Бунд і сіянізм», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з'ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «Фун майн лебн». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашава Мазавецкага]]. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш - бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе.<ref>{{Cite web|url=https://www.yiddishweb.com/#|title=Bibliothèque Medem|website=www.yiddishweb.com|access-date=2026-08-08}}</ref> == Літаратура == [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1999. – Т. 5. – С. 107. ''Медем Владимир.'' Из моей жизни. Пер. О.В. Борисовой. Научный редактор А.Е. Локшин. М.: Новый хронограф, 2015 Gechtman Roni , “[https://www.marxists.org/subject/jewish/medem-nat-question.pdf National-Cultural Autonomy and ‘Neutralism’: Vladimir Medem’s Marxist Analysis of the National Question, 1903–1920],” ''Socialist Studies'' 3.1 (Spring 2007): 69–92 ''Vladimir Medem:'' Memoirs of Vladimir Medem. Trans. and ed. by S. A. Portnoy. KTAV Publishing, New York, 1979. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Медэм Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бернскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліепаі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] bd1iwkkvdig7csijle5j75vwge6ycgm 5177481 5177478 2026-08-08T11:01:57Z Aliaksei Lastouski 75892 5177481 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Vladimir_Medem }}'''Уладзімір Давыдавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр.:]] ''ולדימיר מדם'', нар. [[22 ліпеня]] [[1879|1879 г.]] у [[Ліепая|Ліепаі]] — памёр [[9 студзеня]] [[1923|1923 г.]], [[Нью-Ёрк|Нью-Йорк]] ) — лідар і тэарэтык [[Бунд|Бунда]], палітык і публіцыст.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2118|title=Medem Vladimir|author=Gechtman Roni|website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://eleven.co.il/jews-of-russia/movements-parties/12678/|title=Медем Владимир|last=|website=Электронная еврейская энциклопедия ОРТ|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lechaim.ru/academy/vladimir-medem-lider-bunda-i-ego-memuary/|title=Владимир Медем. Лидер Бунда и его мемуары|website=Лехаим|date=2015-07-07|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://k-larevue.com/en/2023/02/16/from-a-russian-childhood-to-yiddish-socialism-vladimir-medem-legend-of-the-jewish-labor-movement/|title=From a Russian childhood to Yiddish socialism: Vladimir Medem, “legend of the Jewish labor movement”|author=de Bollardiere Constance Pâris|website=K. Jews, Europe, 21st Century|date=2023-02-16|access-date=2026-08-08}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям'і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям'і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «''Дэр векер''». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў [[Сібір]]. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з'ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з'езда, апублікаванай у «Весніку Бунда», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам|Амстэрдаме]] ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. Выступаў супраць цэнтралісцкай канцэпцыі партыйнага будаўніцтва [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. У 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «''Наше слово''». На VII з'ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «''Лебенс фраген''» («''Пытанні жыцця''»). У 1913 годзе вярнуўся ў Расійскую імперыю, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне [[Варшаўская цытадэль|Варшаўскай цытадэлі]]. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў [[Арол (горад)|Арле]], а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы [[Павяк]]. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін|Любліне]] ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Бунд і сіянізм», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з'ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «''Фун майн лебн''». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашава Мазавецкага]]. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш - бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе.<ref>{{Cite web|url=https://www.yiddishweb.com/#|title=Bibliothèque Medem|website=www.yiddishweb.com|access-date=2026-08-08}}</ref> == Літаратура == [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1999. – Т. 5. – С. 107. ''Медем Владимир.'' Из моей жизни. Пер. О.В. Борисовой. Научный редактор А.Е. Локшин. М.: Новый хронограф, 2015 ''Gechtman Roni'' , “[https://www.marxists.org/subject/jewish/medem-nat-question.pdf National-Cultural Autonomy and ‘Neutralism’: Vladimir Medem’s Marxist Analysis of the National Question, 1903–1920],” ''Socialist Studies'' 3.1 (Spring 2007): 69–92 ''Vladimir Medem:'' Memoirs of Vladimir Medem. Trans. and ed. by S. A. Portnoy. KTAV Publishing, New York, 1979. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Медэм Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бернскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліепаі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] hsfzyxmdryj8yaenogchbca417eqb5z 5177494 5177481 2026-08-08T11:50:34Z JerzyKundrat 174 5177494 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Давыдавіч Медэм''', сапраўднае імя '''Уладзімір Грынберг''' ([[Руская мова|рус.]] ''Владимир Давидович Медем'', [[Іўрыт|іўр.:]] ''ולדימיר מדם'', {{ВД-Прэамбула}}) — лідар і тэарэтык [[Бунд]]а, палітык і публіцыст.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2118|title=Medem Vladimir|author=Gechtman Roni|website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://eleven.co.il/jews-of-russia/movements-parties/12678/|title=Медем Владимир|last=|website=Электронная еврейская энциклопедия ОРТ|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lechaim.ru/academy/vladimir-medem-lider-bunda-i-ego-memuary/|title=Владимир Медем. Лидер Бунда и его мемуары|website=Лехаим|date=2015-07-07|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://k-larevue.com/en/2023/02/16/from-a-russian-childhood-to-yiddish-socialism-vladimir-medem-legend-of-the-jewish-labor-movement/|title=From a Russian childhood to Yiddish socialism: Vladimir Medem, “legend of the Jewish labor movement”|author=de Bollardiere Constance Pâris|website=K. Jews, Europe, 21st Century|date=2023-02-16|access-date=2026-08-08}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў асіміляванай яўрэйскай сям’і, яго бацька быў вайсковым лекарам, кіраўніком медыцынскай службы Лібава-Роменскай чыгункі, [[стацкі саветнік]]. Уладзімір Медэм быў ахрышчоны ў [[Праваслаўе|праваслаўнай царкве]], але яго бацькі прынялі [[лютэранства]]. Вырас у Мінску. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]]. З 1897 года вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], але ў 1899 годзе быў выключаны з універсітэта за арганізацыю студэнцкай палітычнай забастоўкі, арыштаваны і адпраўлены ў Мінск пад нагляд паліцыі. Тут знаёміцца з [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгорам Гершуні]], будучым лідэрам [[Эсэры|эсэраў]]. У 1900 годзе ў Мінску ўступіў у Бунд. У гэты перыяд ён зацікавіўся яўрэйскім пралетарыятам і яго цяжкімі ўмовамі жыцця. Нягледзячы на цікавасць да яўрэйскіх спраў, ён не прыняў [[іўдаізм]]. Медэм вывучыў [[ідыш]] ва ўзросце 22 гадоў — у яго сям’і на гэтай мове не размаўлялі. На мяжы ХІХ-ХХ стагодзяў Медэм быў членам мінскага камітэта Бунда, а таксама быў аўтарам пракламацыі ад 1 мая 1900 года і артыкула для «''Дэр векер''». У 1901 годзе яго арыштавалі і асудзілі на пяць гадоў ссылкі ў [[Сібір]]. Пасля кароткага знаходжання ў маскоўскай турме ён быў вызвалены па стане здароўя і вярнуўся ў Мінск. У 1902 годзе пераехаў у [[Берн]], дзе пачаў вучыцца на філалагічным факультэце [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскага ўніверсітэта]] і стаў актыўным удзельнікам мясцовага Бунда. Быў таксама прызначаны сакратаром Цэнтральнага бюро замежных груп Бунда, а ў 1903 годзе на 5-м з’ездзе партыі стаў членам Замежнага камітэта. Быў суаўтарам рэзалюцыі 5-га з’езда, апублікаванай у «Весніку Бунда», у якой сфармуляваў погляды Бунда на пытанні нацыянальнасці і аўтаноміі. Ён пастуляваў права нацый на самавызначэнне, а таксама прызнаў права Польшчы функцыянаваць як асобная дзяржава. Удзельнічаў у VI кангрэсе [[Рабочы інтэрнацыянал|Другога Інтэрнацыяналу]] ў [[Амстэрдам]]е ў 1903 годзе, а таксама старшынстваваў на VI кангрэсе Бунда ў 1905 годзе ў Цюрыху, дзе заклікаў да нацыянальна-культурнай аўтаноміі для яўрэяў у будучай федэратыўнай Расіі. Выступаў супраць цэнтралісцкай канцэпцыі партыйнага будаўніцтва [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. У 1905 годзе ён адправіўся ў Вільню, дзе стаў сурэдактарам бундаўскага часопіса «''Наше слово''». На VII з’ездзе партыі быў прызначаны ў Цэнтральны Камітэт партыі, членам якога быў да 1914 года. У Вільні рэдагаваў партыйныя часопісы Бунда. У 1908 годзе вярнуўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], дзе апублікаваў шматлікія артыкулы па нацыянальным пытанні ў Расіі і яўрэях. Таксама публікаваўся ў мастацкіх часопісах пра: літаратуру, тэатр і музыку, а таксама перакладаў вершы [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]] на ідыш. На 8-м кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў 1910 годзе ён зноў прадстаўляў Бунд, а ў 1912 годзе па загаду Цэнтральнага Камітэта пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе стаў карэспандэнтам прэсы і сурэдагаваў часопіс «''Лебенс фраген''» («''Пытанні жыцця''»). У 1913 годзе вярнуўся ў Расійскую імперыю, у красавіку 1913 года быў арыштаваны ў [[Коўна|Коўне]] і зняволены ў 10-м павільёне [[Варшаўская цытадэль|Варшаўскай цытадэлі]]. У 1914 годзе яго эвакуявалі ў турму ў [[Арол (горад)|Арле]], а пасля стабілізацыі фронту перавялі назад у цытадэль. 3 мая 1915 года ён быў асуджаны на 4 гады катаржных работ. З-за хваробы яго перавялі ў шпіталь варшаўскай турмы [[Павяк]]. Па патрабаванні Грамадзянскага камітэта быў вызвалены 5 жніўня 1915 года нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Пасля гэтага ён аднавіў сваю дзейнасць у Бундзе. На першай агульнанацыянальнай канферэнцыі арганізацый Бунда ў снежні 1917 года ў [[Люблін]]е ён быў пераабраны ў Цэнтральны Камітэт партыі, але паступова пачаў адыходзіць ад кіраўніцтва Бунда. Адной з яго апошніх палітычных заяў была прадмова да брашуры «Бунд і сіянізм», у якой ён крытычна выказваўся пра [[сіянізм]]. Пасля вайны ён быў ініцыятарам стварэння Камітэта Дынезона, Медэма і Райхмана, будучай [[ЦІШО|Цэнтральнай яўрэйскай школьнай арганізацыі]]. Ініцыяваў пашырэнне сеткі яўрэйскіх школ і дзіцячых дамоў. Працаваў над стварэннем асацыяцыі «Шуль-Бух» і заснаваў адукацыйную арганізацыю «Ідышэр Шуль ун Фольксбільдург Фарайн». Ініцыяваў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для яўрэяў і актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці таварыства «Унцэрэ Кіндэр». На з’ездзе ў Кракаве ў красавіку 1920 года быў выключаны са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. У снежні 1920 года вырашыў паехаць у Нью-Ёрк па запрашэнні Яўрэйскай сацыялістычнай федэрацыі. У Злучаных Штатах ён працаваў на партыю — збіраў сродкі на аднаўленне «Жытвовых пытанняў». Памёр 9 студзеня 1923 года ў выніку хваробы нырак, якая суправаджала яго з дзяцінства. Ён быў пахаваны на могілках Маўнт-Кармэл у Нью-Ёрку. У 1923 годзе ў Нью-Ёрку была апублікаваная аўтабіяграфія Медэма «''Фун майн лебн''». === Прыватнае жыццё === Ажаніўся [[Gina Medem|з Гінай,]] у дзявоцтве Бірэнцвайг, дзеячкай Бунда, журналісткай і рэпарцёркай з ваколіц [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашава Мазавецкага]]. Іх адзіная дачка, Наталля, памерла ў немаўлячым узросце ў 1917 годзе. У Медэма таксама быў сын, народжаны па-за шлюбам у 1905 годзе ў Жэневе. == Ушанаванне памяці == Варшаўскія рабочыя арганізавалі страйк, які доўжыўся некалькі хвілін, каб ушанаваць памяць пра яго смерць. У гонар Медэма былі названы Настаўніцкая семінарыя ў Вільні і дзіцячы санаторый у Мендзешыне. У Парыжу знаходзіцца Дом культуры ідыш — бібліятэка Медэма найбуйнейшы цэнтр культуры ідыш у Еўропе.<ref>{{Cite web|url=https://www.yiddishweb.com/#|title=Bibliothèque Medem|website=www.yiddishweb.com|access-date=2026-08-08}}</ref> == Літаратура == [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 107. ''Медем Владимир.'' Из моей жизни. Пер. О. В. Борисовой. Научный редактор А. Е. Локшин. М.: Новый хронограф, 2015 ''Gechtman Roni'' , "[https://www.marxists.org/subject/jewish/medem-nat-question.pdf National-Cultural Autonomy and ‘Neutralism’: Vladimir Medem’s Marxist Analysis of the National Question, 1903—1920], " ''Socialist Studies'' 3.1 (Spring 2007): 69-92 ''Vladimir Medem:'' Memoirs of Vladimir Medem. Trans. and ed. by S. A. Portnoy. KTAV Publishing, New York, 1979. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Медэм Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Бунда]] jyalq1j589kb2u04la5l2speyvjexgs